Линктер

ишемби, 10-декабрь, 2016 Бишкек убактысы 09:24

1-ВИЦЕ-ПРЕМЬЕР-МИНИСТР КУРМАНБЕК ОСМОНОВ КОНСТИТУЦИЯНЫН ЖАҢЫ РЕДАКЦИЯСЫ ТУУРАЛУУ МАЕК КУРАТ


Кыяс Молдокасымов, Бишкек Конституциянын жалпы элдик референдумга сунуш кылынган жаңы редакциясы коомчулуктун кызуу талкуусуна алынып жатат. Эксперттик топ иштеп чыккан долбоор айрым саясатчылардын каршылыгына туш болууда. Ошол маселелерге карата кабарчыбыз Кыяс Молдокасымовдун айрым суроолоруна 1-вице-премьер-министр Курманбек Осмонов жооп берди.

- Курманбек Эргешович, жалпы элдик референдумду өткөрүү мөөнөтү өтө чукул аралыкка белгиленип калды. Ошондон улам, Эксперттик топ иштеп чыккан Баш мыйзамдын жаңы редакциясы менен элдин калың катмары толук тааныша албай калат деген кооптоонууга кандай карайсыз?

- Эми, радио угуучулар, жалпы калайык журтубуз билет. Конституциялык Кеңеш жалпы элдик талкууга койгон мыйзам долбоору дагы азыркы мыйзам сыяктуу эле гезиттерге басылып чыккан. Элдин колунда, Конституциялык өзгөрүштөргө кызыккан Конституциянын бүгүнкү күнү иштеп жаткан редакциясы бар, эксперттик топ иштеп чыккан жаңы редакциясы дагы бар. Салыштырууга ар бир кызыккан адамдын толук мүмкүнчүлүгү бар.

- Курманбек Эргешович, айрым саясатчылар Конституциялык кеңеш иштеп чыккан долбоорду элдик талкууга койдук деген шылтоо менен, Баш мыйзамдын долбоорун Ак үй өзү каалагандай түскө бойоп алды деген пикирлерге карата кандай жооп берээр элеңиз?

Эл эгемендүүлүктүн, бийликтин бирден бир ээси. Дал ушул Конституциялык негизги принципке таянып туруп, 2 ай бою жүргөн талкууларды эске албай коюуга болобу? Албетте болбойт. Мына ошол үчүн бул эксперттик топ ошолорду жыйнап, юридикалык мыйзам чыгаруу техникасынын эрежелерин сактоо менен жалпылаштырып, долбоорго киргизип атат. Конституциялык кеңештин эң акыркы жыйынында анын айрым мүчөлөрү: «Кана, ошол сунуштарды бизге көргөзгүлөчү» дейт. Бирок, бир да депутат Конституциялык кеңештин секретариатына келип, сунуштар менен таанышууну каалаган жок. Элден келип түшкөн сунуштардын баарысы аты-жөнү, койгон колдору менен бар. Аны эч ким демилге көтөрүп, атайлап уюштурган да жок.

Айрым депутаттардын пикирине караганда, Өкмөт эң негизги мыйзамды, тактап айтканда салык боюнча мыйзамды кабыл алуу укугун депутаттардан тартып алганы туура эмес деп жатышат. Буга карата сиздин көз карашыңыз.

- Өкмөттүн ыйгарым укугуна салыкты, сөзсүз түрдөгү төлөмдөрдү, кээ бир учурда ошолор боюнча чечим кабыл ала алат, ошолордун ставкаларын беките алат, же болбосо өзгөртө алат деген жобо чынында кирди. Бул Конституциялык кеңеш мезгилинде дагы кызуу талкууга алынган. Эми ушундай нерселер жөнүндө айтып атканда, мыйзам долбоорун так окусак. Өзгөчө учурларда Кыргыз Республикасынын экономикалык кызыкчылыгын коргоо максатында ушундай чечимдерди өкмөт кабыл ала алат, сөзсүз түрдө Жогорку Кеңешке билдирүү менен. Эгерде парламент ошол чечимди туура эмес десе, аны бузуп коюшу да мүмкүн. Албетте, салык маселесин парламент чечиш керек. Бирок, бүгүнкү күнү рыноктук мамилелерден келип чыккан, рыноктук, экономикалык конюктураларды эске алуу менен тез чече турган маселелер болот. Эгерде комитеттерден, анан кийин пленардык жыйындын талкуусунан өтүүсүн күтүп отурсак, мамлекеттин экономикалык кызыкчылыгына, демек, элдин кызыкчылыгына зыян келип калышы мүмкүн.

Курманбек Эргешович, дагы бир талаш-тартышты жаратып жаткан жагдай, бул депутаттардын мандатын алып коюунун баш мыйзамга киргизилиши. Жогорку Кеңештин ички регламентин Конституцияга киргизүүнүн зарылдыгы бар беле?

Регламент жөнүндө мыйзам, комитеттер боюнча, алардын саны боюнча, добуш берүү тартиби, депутаттын мандатынан ажыратуу маселелери боюнча маселелер закондуу түрдө чечилбей келе жаткан. Мурдагы Конституция боюнча депутат өзүнүн абийирине баш ийет дейт. Абийир деген ар кимде ар кандай болот. Аны кандай деп түшүнүүгө болот? Депутат кааласа жумушка келет, кааласа келбей коёт. Келбей койсо этика боюнча комиссия бар, ошол күнүмдүк айлыгынан кыркышка сунуш кылууга гана акысы бар. Башка эч кандай чара жок. Эми депутаттар дагы мамлекеттик кызматтын эң жогорку тепкичинде турган адамдар. Ошон үчүн аларды эл шайлап, мандат берип, ишеним көрсөтүп, мыйзам чыгаруу бийлигине жиберген адамдар дагы тартипке баш ийиш керек деген эле максат. Кимдир бирөөнүн кызыкчылыгына кол салуу деп кароого болбойт. Көп учурларда, үзгүлтүккө учураткысы келсе, бир нече депутаттар сүйлөшүп алып эле чыгып кетет, же келбей коёт. Мына ушундай кворум болбой калган учурлар көп эле болду.

Сиздин оюңузча Баш мыйзамдын жаңы редакциясында өз ара бийлик бөлүштүрүүдө калыстыктан таюу болгон жокпу?

Бийлик бөлүштүрүү деген кандай? Бул ыйгарым укуктарды жана ошо укуктар менен берилген мамлекеттик функцияларды бөлүштүрүү болду. Президент өз калоосу менен бир топ орчундуу ыйгарым укуктарын жана функцияларын Жогорку Кеңешке берип атат. Өкмөткө бир эле маселе боюнча берип атат. Акимдерди, губернаторлорду сунуш кылууну премьерге берип атат. Премьердин сунушу боюнча ал анан жергиликтүү кеңештердин макулдугу боюнча чечилет. Демек, кадр маселесин Жогорку Кеңеш менен бөлүшүп атат. Анан өкмөт мүчөлөрүн жумуштан бошотуу боюнча, ар бир өкмөт мүчөсүн сөзсүз Жогорку Кеңештин макулдугу менен, премьердин сунушу менен бекитет. Ал эми бошотууга ар кандай себептер болушу, депутаттар макулдук бербеши мүмкүн. Өкмөт мүчөсү тарабынан кетирген кемчиликтер, катачылык оркоюп көрүнүп турса, анан депутаттар макулдук бербей турса. Бул жакшы механизм эмес. Эң негизгиси аларды дайындоого макулдук алуу принциби макулдашылган.

Курманбек Эргешович, өкмөттүн структурасына кирбеген мамлекеттик органдар дагы эле президенттин карамагында калып калышына да токтоло кетсеңиз.

Өкмөтүн структурасына кирбеген аткаруу органдарын түзөт жана жоёт деген. Аны ким түзүш керек? Ар кандай кырдаалга жараша, ар кандай органдарды түзүү муктаждыгы болуп калышы мүмкүн. Мисал үчүн, согуш абалы жарыяланса, киргизилсе, Коргоо кеңешин түзүүгө муктаж болобуз. Кудай сактасын, тынчтык мезгилинде Токой кызматы деген орган керек, ал кайсыл бир бийликтин кызыкчылыгын көздөп, алардын камчысын чаппай турган орган, өкмөттүн курамына кирбейт жана башка ушундай инспекция, же агенттик муктаждыкка жараша убактылуу түзүлө турган органдар болушу мүмкүн. Ал эми такай иштей тургандар өкмөттүн курамына кирет жана мыйзамдуу түрдө түзүлөт. Өкмөт президентке эле баш ийип калыптыр дейт. Мына мыйзам долбоорунда жазылып турат, Президенттин алдында жооптуу, Жогорку Кеңешке отчет берүүгө милдеттүү деп. Жогорку Кеңешке демек, ал баш ийет. Өкмөттүн структурасын парламент бекитип атса, анан кайсы өкмөт Жогорку Кеңешке баш ийбей калат эле.

Курманбек Эргешович, эми соңку суроом, Жогорку Кеңештин депутаттарынын санынын азайып калышына жана партиялык тизменин жоюлушуна байланыштуу болмокчу. Эксперттик топтун мындай алымча- кошумчасына карата сиздин пикириңизди уккубуз келет.

-Депутаттардын саны боюнча Конституциялык кеңеште баарыбыз тең катышканбыз, 90 деген цифрага консенсустук келишим менен менен келгенбиз. Сунуш кылгандардын кээ бири депутаттардын санын 35, 45 эле кылып койбойсуңарбы дешсе, кээ бири айтты 105 кылыш керек деп. Эми биздин чакан, унитардуу мамлекетте бир палаталуу, такай негизде иштей турган парламент болмокчу. Көпчүлүктүн пикири боюнча 75 депутат оптималдуу деген ойлор айтылды. Муну бирөө ойлоп таба калган жок. Анан жана партиялардын шайлоого катышуу принцибине токтолсок. Конституциянын 8-беренесинде саясий партиялар мамлекеттин ишине 2 гана формада катыша алат. Биринчи формасы, бул өздөрүнүн өкүлүн элдик шайлануучу органдарга көрсөтө алат. Экинчиси, ошол органдарда фракция түзө алат деп айтылган. Бул - жалпы жобо, жалпы Конституциялык принцип. Эки палаталуу парламент мезгилинде, партиялык тизме менен шайлоону дагы башыбыздан өткөрдүк. Бирок, ошол партиянын тизмесинин артында кимдер турат? Аларды эл билбейт. Мындайча айтканда, ким бар экенин билбей жөн эле партияга эле добуш бере берген, ал партия канчалык көп добуш алса, тизмеге кирген ошончо көп партиянын мүчөсү парламентке шайланган. Эми конституциялык принципке таянып туруп, партиялар өздөрүнүн талапкерлерин көрсөтө берсин, элге ачык чыксын. Мындай тажрыйба көп мамлекеттерде бар. Эң акыркы айта турган нерсем, Конституциялык кеңеш иштеп чыккан принциптер жаңы мыйзамдын негизги өзөгүн түзөт. Ал эми элден келген ой-пикирлер эске алынбай коюуга такыр болбойт. Ошон үчүн долбоор элге ачык жарыяланды, эми эл өзүнүн оюн референдумда «макул» же «жок» деген жооп менен билдирет.
XS
SM
MD
LG