Линктер

шаршемби, 7-декабрь, 2016 Бишкек убактысы 21:01

АЛТАЙ ЭЛИНИН CАЛТ-САНААСЫ КЫРГЫЗ ЭЛИНИКИНЕ ОКШОШ


Султан Раев, Бишкек-Алтай-Бишкек Көөнө тарыхта Алтай кыргыз элинин түп мекени деп көп айтылып келет. Байыркы тарыхы, тили, дили, үрп-адаты, салт-санаасы кыргыз элине үндөш алтай эли түрк тарамына кирген элдерден өзүнө өзгөчө кыргыз элин жакын тутат. Ал да бекеринен эмес - эки бир тууган элди жакындаткан ыйык түшүнүктөр гана эмес, бири-бирине бекем байланыштырган бир тарых, бир дарек бар.

Эзелтен үзөңгүлөш тарыхы, тагдыры, ал гана эмес тили да, дили да бир алтай эли түрк дүйнөсүнөн кыргыз элине өзгөчө жакын. Алтайлыктар кыргыз эли менен алтай элин эки ажырым карабайт.

Алтайлыктардын айтымында, кыргыз менен алтайлыктар бир карында чоңойгон, бир эненин балдары катары айтылып келет. Кыргыздар Манас бабасын кандай ыйык тутса, алтайлыктар да ошондой ыйык тутуп, Манасты өз баатыры катары эсептеп, анын ысымын бийик тутуп келишет. Алтай жери Манас атабыздын ыйык тууру, бир керемет жерди Манас атабыз бизге ыйык мурас катары калтырып кеткен, бизди азыркы күндө аралык ажыратып турганы менен бири-бирибизге болгон бир туугандык сезимди, духту, рухту эч ким ажырата албайт деп келишет алтайлыктар. Ал тууралуу өз оюн белгилүү алтай акыны Аңчы Самагунов мындай бөлүштү:

- Алтай элине кыргыз эли тилдик жагынан дагы, каада-салт жагынан дагы өтө жакын. Биздин Манастын туулган жеринен чыккан кыргыздар Таласты, Ысыккөлдү байырлап Алтайдан кетишкен. Кыргыз менен алтайдын бири-бирине жакындыгы тилинде, философиясында, маданиятында, поэзиясында, эпосунда, прозасында бекем байкалат.

Бүгүн Алтай Орусия курамына кирген өз алдынча республика. Алтай Республикасынын аймагы 92,6 миң кв. км., батыш тарабынан Казакстан, түштүк тарабынан Кытай, Монголия, чыгыштан Тыва жана Хакасия менен чектешет. 2003-жылдагы эл катоодо Алтай Республикасынын калкы 204 миңге жеткен.

Алтайлыктарда кыргыздардай эле уруулук түшүнүк бар. Алар 12 сөөктөн, башкача айтканда, уруудан турушат. Алтайдагы эң саны жагынан көп уруулар - кыпчактар, дөөлөстөр, мундуздар, меркиттер, наймандар, коңураттар. Ар бири уруунун жалпы уруу тарабынан шайланган уруу башчысы бар. Аны алар "жайсаң" деп аташат. Ал эми Алтайды мекендеген 12 уруу элдин башчылары чогулуп келип "ага жайсаңды" шайлашат. Бул уруу башчыларынын негизги максаты Алтай элинин биримдигин сактоо, тилин, каада-салтын, үрп-адатын өркүндөтүүнү көздөйт.

Азыркы ааламдаштыруу шары менен аз сандуу калктардын тили, маданияты, улуттук салты жоголуп бараткандыгынан улам алтайлыктар негизги басымды өз элинин ыйык түшүнүктөрүн, руханий баалуулуктарын сактап калууну көздөйт. Ал тууралуу Алтай Республикасынын коомдук жана мамлекеттик ишмери Семен Семенович Тузачинов минтип ортого салды:

- Биз тууган элбиз. Алтайлыктар кыргыздын тарыхын, кыргыздар алтайдын тарыхын терең билип, бири-бирине жакындашуусу зарыл. Алтай элине кыргыз элинен жакын эч бир эл жок. Биздин тарыхыбыздын да, маданиятыбыздын да тамыры терең.

Алтай эли өзүнүн тарыхын, тилин, дилин сүйгөн эл. Алардын негизги максаты ушул азыркы күрдөөл замандын капшабында өзүнүн улуттук салт-санаасын, үрп-адатын, руханий байлыгын сактап калуудан көрөт.
XS
SM
MD
LG