Линктер

жума, 9-декабрь, 2016 Бишкек убактысы 10:36

"БИЙ" ТИТУЛУ ЖАНА АНЫН МААНИСИ


Кыргыз элинин бийлик титулатурасында кездешкен "бий" термини башка түрк тилдүү элдердин лексикасында такыр учурабайт.

Кыргыз эли 22 кылымдык бай тарыхында ар түркүн саясий жана коомдук өнүгүү баскычтарды башынан кечирген. Кыргыз калкынын бири-биринен кескин айырмалаган географиялык мейкиндикте жана коомдук-экономикалык жактан ар башкача системаларда жашагандыгы алардын бийлик титулатурасында ачык байкалат. Биздин пикирибизде азыркы алатоолук кыргыздардын энесайлык кыргыздар менен нарк-насилинин бир экендигин дал ушул "бий" титулу далилдей алат.

Учурдагы тарых жана тюркология илимдеринин иликтөө натыйжалары көрсөткөндөй "бий" термини түрк тилдүү калктар арасынан жалгыз гана кыргыз элинин тарыхында учурайт. Болгондо да, бу термин Энесайдагы кыргыздардын жогорку бийлик титулатурасында кандай колдонулса, кийин ал алатоолук кыргыздардын башкаруу бийлик аппаратында ошондой даражада улантылган.

Кытай жазма булак маалыматтарына караганда Кыргыз өлкөсүн Цисиби, Цзюйшабаби жана Амиби деген үч адам чогуу башкарышкан. Алар өлкөдөгү бийлик менен кошо аскер жетектеп, мамлекетти тыш душмандардан коргоо ишин көзөмөлгө алышкан. Санктпетербургдук айтылуу кытайтаануучу Евгений Иванович Кычановдун пикирине ылайык, аталган үч адамдын ысымдарынын аягында кездешкен би термини "бий" деген бийлик титулу болгон.

Демек, VII кылымдын баш ченинде эле Кыргыз өлкөсү үчилтик этносаясий биримдиктен куралып, алардын башында "бий" титулундагы адамдар турушкан.

Жазма булак маалыматтарына караганда XVIII кылымда кыргыздар да оң жана сол канаттан турган этносаясий биримдиктен куралып, жалпы кыргыз элин "Чоң бий" башкарган. Чоң бий кызматы ар жылы чакырылып, бүткүл кыргыздардын жалпы курултайында шайланган. Ал эми ар бир уруу бирикмелеринин башында "улуттук бийлер" турушкан. Эгер, 18-кылымда кыргыздардын башкаруу бийлик структурасын ажыратып карасак, анда ушул маалда да аларды үч бий башкаргандыгын байкайбыз. Эки же "оң" жана "сол" канаттарды эки "улук бийлер" башкарса, ал эми жалпы бийлик "Чоң бийдин" колунда топтолгон.
XS
SM
MD
LG