Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 22-январь, 2020 Бишкек убактысы 18:06

Борбор Азия

"Кара сүйүү" министрдин каарына калды

Өзбекстанда "Кара сүйүү" сериалын күтүп көргөндөр да, сындагандар да бар.

Өзбекстанда премьер-министр Абдулла Арипов "Кара сүйүү" деп аталган түрк сериалын көрсөтүүгө кайрадан тыюу салды.

Көпчүлүк өзбек телекөрүүчүлөрүнө жаккан бул сериал былтыр жыл башында да көрсөтүлбөй калган. Анда да өзбек өкмөт башчысы каршы чыккан. Премьерге динчил жарандар, дин аалымдары да кошул-ташыл болгон. Сериал шариятка жана өзбек элинин кулк-мүнөзүнө каршы келет деген мазмундагы дооматтар айтылган.

"Zor TV" телеканалы түрктөрдүн "Кара сүйүү" деп аталган сериалын 27-июлдан тарта кайра көрсөтө баштаган. Программалардын жадыбалына ылайык, тасманын кезектеги сериясы 31-июлда Ташкент убактысы боюнча кечки саат 8де көрсөтүлмөк. Бирок эч себепсиз, түшүндүрмөсүз эле эфирге чыккан жок.

"Азаттыктын" өзбек кызматына өзүн "Zor TV" телеканалынын программалык продюссери деп тааныштырган адам түрк сериалы "динчил телекөрүүчүлөрдүн талабы" менен токтогонун билдирди.

"Өздөрүн "абийир сакчылары" деп ойлогондор, биздин ишибизге көз арткандар социалдык тармактарда кол топтоп, президенттик порталга арызданышыптыр. Алар максатына жетип тынды. Бирок сериалды эл күтүп көрүп жаткан. Ашынган динчилдердин айынан бир топ көрүүчүлөр сүйүктүү сериалынан куру калышты. Анткени алар тынымсыз каршылык көрсөтүп туруп алышты".

Атын атагысы келбеген аткаминерлердин бири "Азаттыктын" өзбек кызматына премьер-министр Абдулла Арипов 30-июлда өкмөттүн жыйынында "Кара сүйүү" сериалынын көрсөтүлүшүнө тыюу салганын айтып берди жана тасма талкууланып жаткан учурда тартылган сүрөт, аудио да жөнөттү.

Ага ылайык, жыйында өзбек премьер-министри Абдулла Арипов Ташкент шаарынын мэри, «Zor TV» телеканалынын негиздөөчүсү Жахонгир Артыкхожаевди катуу жемелеген:

"Бизде айрым аткаминерлер премьер-министрдин сөзүнө кулак салбайт, өкмөттүн чечимин аткарбайт. Оюна эмне келсе, ошону жасайт. Мен ким тууралуу айтып жатканымды баарыңар эле түшүндүңөр. Алар буга чейин тыюу салынган телесериалды кайрадан көрсөтө баштаптыр. Сериалды бүгүн токтоткула деп буйрук берем! Силер премьер-министрдин сөзүн, өкмөттүн чечимин уруп да ойнобойсуңар. Бирок элдин пикирин эмне кыласыңар? Элдин баары бул сериалдын көрсөтүлгөнүнө нааразы болуп жатат. Силер бул тууралуу ойлодуңарбы?".

Былтыр февраль айында да премьер-министр Абдулла Арипов өкмөттүн жыйында "Кара сүйүү" сериалы тууралуу сөз кылган. Анда да тасманы катуу сынга алып, токтотуу тууралуу буйрук берген.

Ташкенттеги «Zor TV» телеканалы "Кара сүйүү" сериалын түркчөдөн которуп, 2017-жылдын аягынан тарта көрсөтө баштаган. Былтыр февраль айында 120-сериясы көрсөтүлгөндөн кийин эле эфирге чыкпай калган. Анын алдында Azon.uz ислам сайтында бул тасмага каршы бир канча макала жарыяланган. Сериалды түркчөдөн өзбекчеге которгондо үн коштогон актер-актрисаларды коркуткандар да чыккан.

"Кара сүйүү" сериалы Түркияда 2015-жылы көрсөтүлгөн жана 50дөн ашык тилге которулган.

Өмүрүн бай ишкер менен байлагысы келбеген, жарды чачтарачтын уулун сүйгөн, башынан түрдүү кыйынчылыктарды өткөргөн кыз тууралуу баяндаган сериалды дүйнөнүн 70 мамлекетинде, анын ичинде Кыргызстанда да көрүшөт.

Кыргызстанда телесериалга байланыштуу талаш-талкуу ушул жылдын башында чыккан.

Бир катар укук коргоочулар Коомдук телеканалдагы “Ак шоола” сериалын "ала качууну даңазалайт" деп сындап чыгышкан. Анда күйөөсү ала качып алган, жакындары ынандыргандан кийин тагдырына моюн сунуп жашап калган келиндин таржымалы баяндалган.

Тасманы тарткандар болсо "кыз ала качуу - кыргыз элинин байыртан калган салты" деген жүйө келтиришкен.

Мындан төрт жыл мурун Кыргызстанда укук коргоочулар жана жарандык активисттер Коомдук телеканалда көрсөтүлүп жаткан “Келин” аттуу индиялык сериалга каршы чыгышкан. Анда тасма эртелеп күйөөгө тийүүгө үндөйт деген чочулоону айтышкан болчу.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт Ташкенттен насыя алууну өөн көрбөйт

Кыргызстан менен Өзбекстандын желеги.

Кыргызстан менен Өзбекстандын өкмөт башчыларынын Бишкектеги жолугушуусунда кызматташтыкты жогорку деңгээлге көтөрүүнүн чаралары талкууланды.

Расмий Ташкент транспорттук-логистикалык маселеде кыргыз тарап менен өз ара түшүнүшүү табылганын жарыялап, эл аралык темир жана автожол долбоорлору боюнча сүйлөшүүлөрдү тездетүү маселесин айтты.

Ошондой эле Өзбекстан Кыргызстанды колдоо үчүн эки өлкө эгемендигинин тарыхында биринчи жолу 100 миллион доллар насыя бере турганы белгилүү болду.

Эки өлкө ортосундагы чечиле элек маселелер көп экенин белгилеген саясий чөйрөдө кошунадан карыз алуу калпыстык катары кабыл алынууда. Кыргыз өкмөтү бул насыя ишкердикти колдоо үчүн жеке секторго түз бериле турганын жүйө келтирди.

Кытайга кетчү жолдун мааниси

Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов менен Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиевдин Бишкектеги жолугушуусунда эки тараптуу кызматташтыкты жаңы деңгээлге көтөрүүнүн негизги маселелери талкууланганы белгилүү болду.

Өзбекстандын өкмөт башчысы Абдулла Арипов Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун баштоо жана ушул эле багыттагы автожол каттамын оңдоо боюнча сүйлөшүүлөрдү тездетүүгө басым жасады:

"Биздин өлкөлөрдүн мындан аркы жаңы транспорттук-логистикалык дараметин өнүктүрүү үчүн биз сиздер менен Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жол долбоорун ишке ашыруу боюнча сүйлөшүү жараянын батыраак аяктоо боюнча иш алып барып жатабыз. Анжиян-Ош-Эркеч-Там-Кашкар автожолун натыйжалуу пайдалануу мүмкүнчүлүгү турат. Бул маселелерде биз кыргыз кесиптештер менен өз ара түшүнүшүп, тил табышканыбызга ыраазычылык билдирем. Транспорттук багытта биз эң жакшы, өз ара пайдалуу чечим алууга жетиштик".

Соода байланыштарынын учуру жана келечеги

Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев эки тарапка тең пайдалуу долбоорлорду ишке ашыруу маанилүү экенин айтып, соода-экономикалык байланыштар жандана баштаган жагдайды мисал келтирди.

Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов менен Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев. 1-август, 2019-жыл.
Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов менен Кыргызстандын өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев. 1-август, 2019-жыл.

Мухаммедкалый Абылгазиев транспорттук-логистикалык тармак өнүксө, чөлкөмдөгү соода-экономикалык байланыштарды андан ары дагы күчөтүүгө өбөлгө түзүлөрүн белгиледи:

"Өзбекстан менен соода-экономикалык байланыштар 2018-жылдын жыйынтыгы боюнча 336 млн. АКШ долларын түзгөнүн белгилеп койгум келет. Бул көрсөткүч 2017-жылдагыга салыштырганда 10 пайызга көп. Быйылкы жылдын биринчи жарымынын жыйынтыгы боюнча соода жүгүртүүнүн деңгээли 165 млн. доллардан ашты. Бул дагы мурдагы жылдарга караганда жакшы көрсөткүч".

Өзбекстан өзүндөгү экономикалык кыйынчылыкка карабастан, эгемендик тарыхында биринчи жолу Кыргызстанга каржылык колдоо көрсөтө турганы белгилүү болду. Ага ылайык, Өзбекстан Кыргызстандагы жүндү жана терини кайра иштетүүчү өндүрүштүк ишканаларга 100 млн. доллар өлчөмүндө насыя берүүгө макулдук берген.

Бул насыялар Кыргызстандын "Айыл банкы" аркылуу жеңилдетилген шартта жана кайтарымы узак мөөнөткө берилиши мүмкүн экени айтылды. Бул тууралуу экономика министри Санжар Муканбетов эки тараптуу жолугушуудан кийин журналисттерге билдирди.

Кошунадан карыз алуу кооптуубу?

Саясатчы Камчыбек Ташиев кошуна Өзбекстандан насыя алуунун тобокелдигин айтып, аны саясий жактан калпыс чечим катары кабыл алды:

Камчыбек Ташиев.
Камчыбек Ташиев.

"Өзбекстандын 100 млн. доллар өлчөмүндө алынган насыя бул саясий жагынан алганда туура эмес, калпыс чечим болуп калды. Себеби биз Өзбекстан менен чектеш өлкөбүз. Анан дагы эки ортодо чечиле элек көп маселе бар. Чек арабыз такталып бүтө элек. Кошуналар менен ар дайым чек ара чатактары чыгып турат. Мисалы, мындан эки жыл мурда Өзбекстан биздин аймакка чейин кирип келип, Аксыдагы жолду бөгөп, Үңкүр-Тоодогу телемунараны басып алып, бир топтон кийин гана ал жактан кеткен. Мына ушундай жагдайда биз Өзбекстандан насыя алганыбыз биздин сөзүбүздү кемтик кылат. Биздин өкмөт ушунчалык эле мүңкүрөп калган болсо, акчаны башка жактан деле тапса болмок".

Анткен менен экономика министри Санжар Муканбетов Өзбекстан бере турган насыянын шарттары азырынча аныктала электигин айтып, ал үчүн мамлекеттик кепилдик берилбесин белгиледи. Ал Өзбекстан сунуштап жаткан каражат эки тараптуу соода жүгүртүүнү жана инвестицияны колдоого багытталып, жеке өндүрүштүк тармактын өзүнө бериле турганын түшүндүрдү:

"Насыя алуунун шарттары азырынча толук белгилене элек. Быйыл күзүндө, сентябрь айында кыргыз-өзбек өкмөттөр аралык комиссиянын кеңешмеси болот. Бул жолу "мына ошонун алкагында каралат" деген сүйлөшүү болду. Мына ошондо гана анын шарттары такталып, бекитилет. Былтыр эки президент сүйлөшкөндө ушундай сунуштар болгон экен. Анда негизинен соода жүгүртүүнүн жана инвестициянын көлөмүн көбөйтүү үчүн жеке секторго - өндүрүштүк тармакка каржылык колдоо көрсөтүү жагы каралган. Бул насыя үчүн мамлекеттик кепилдиктин керек жок. Анткени ал жеке ишкердикке багытталган".

Кыргыз өкмөтү кошунадан насыя алууну өөн көрбөй турганын жана бул өз ара пайдалуу кадимки экономикалык мамиле деген жүйөнү келтирди.

Себеби, буга чейинки өкмөттөр аралык жолугушууда өз ара соода жүгүртүүнү жакынкы келечекте 1 млрд. долларга чейин жогорулатуу тапшырмасы коюлганы мисалга алынды.

Өзбекстандын өкмөт башчысы Абдулла Арипов Бишкектеги расмий сапарында премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев жана президент Сооронбай Жээнбеков менен жолугушкан. Анда Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёвдин Кыргызстанга расмий сапарын уюштуруу маселеси дагы талкууланган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен коогасы: "Эл жоочулар түшөт деп чочуп турган"

Баткен окуясы маалында жолду кайтарган аскер, 1999-жылдын август-сентябрь айлары, Фото: Брюс Панниер.

Туура 20 жыл мурда "Өзбекстан ислам кыймылы" радикал тобунун жоочулары Кыргызстандын чек арасын бузуп, Баткен аймагына кирип келишкен.

Көп өтпөй алар сүйлөшүүгө барган Кыргызстандын расмий өкүлдөрүн жана аскер кызматкерлерин барымтага алышкан. Кыргыз армиясынын чет өлкөлүк жоочулар менен кармашы күздүн жоон ортосуна чейин созулуп, бул окуяларда ондогон адамдын өмүрү кыйылган. Баткен окуясын чагылдырганы барган «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун кабарчысы, Борбор Азия боюнча баяндамачы Брюс Панниер 20 жыл мурдагы окуялардын таржымалын айтып берди.

«Азаттык»: 1999-жылдын июль айынын соңунда Баткендин Зардалы айылынын жанында белгисиз куралчан адамдар пайда болгон. Ошол 20 жыл мурдагы Баткен окуясы окуя жаңы башталган учурду кандай эстейсиз? Ал учурда эмне болуп жатканы так белгилүү беле?

Брюс Панниер: Адаттан тыш жагдай болгону талашсыз. Себеби мындай окуя Борбор Азияда ага чейин эч качан болгон эмес эле. Албетте, Тажикстанда жарандык согуш чыгып, ага жоочулар да катышканын баары эле билишчү. Бирок Баткен окуясына чейин кайсы бир өлкөнүн оппозициясынын мүчөсү болбогон согушкерлер тобу Борбор Азияда ачык байкалган эмес. Андыктан түзүлгөн кырдаал алгач көпчүлүктүн башын адаштырганы бышык.

Анын үстүнө «Өзбекстан ислам кыймылынын» жетекчилери кезинде Тажикстандагы бириккен оппозициянын курамында болгону да жагдайды ого бетер түшүнүксүз кылып койгон. Бул кыймылдын Жума Намангани жана Тахир Юлдаш сыяктуу лидерлери өзбек атуулдары болгонуна карабастан Тажикстандагы жарандык согушта оппозициянын катарында согушуп келген. Тажикстандагы согуш 1997-жылы аяктап, Баткен окуясы чыккан маалда бул өлкөдө куралсыздандыруу жараяны жүрүп жаткан. Бул процесс 1999-жылдын август аягында соңуна чыгат деп да айтылган.

"Скорпион" атайын даярдыктагы аскер бөлүгүнүн жоокерлери, Баткен, 1999-жылдын август-сентябрь айлары, Фото: Брюс Панниер.
"Скорпион" атайын даярдыктагы аскер бөлүгүнүн жоокерлери, Баткен, 1999-жылдын август-сентябрь айлары, Фото: Брюс Панниер.

Дал ошондой шартта Кыргызстанда согушкерлердин пайда болушу көпчүлүктү таң калтырган. Элдин көбү алгач бул жоочулар Тажикстандын бийлиги менен элдешкиси келбеген оппозициянын өкүлдөрү болушу мүмкүн деп жоромолдошкон. Бирок иш жүзүндө андай эмес эле.

Ушул жерден «Өзбекстан ислам кыймылынын» таржымалы тууралуу айта кетели. 1999-жылдын февраль айында Ташкентте жардыруу болгон. Өзбек бийлиги бул чабуулду «вахабилер тобу» уюштурганын билдирип, динчилдерге каршы аёосуз күрөш баштаган. Анын натыйжасында өтө көп сандагы адамдар камалып калуудан коркуп, өлкөдөн качып кетишкен. Кийинчерээк алардын бир бөлүгү Тажикстандагы Жума Намангани жана Тахир Юлдашты колдогон өзбектердин катарына кошулганы белгилүү болгон.

Тажикстан өзү өлкөдө тынчтык орнотууну көздөп жаткандыктан өз аймагында мындай жоочулардын болушун каалаган эмес. Алардан арылууну көздөгөн. Андыктан тажик бийлиги оппозициянын өкүлдөрү менен сүйлөшүп, кайсы бир жол менен өзбек жоочуларын өз аймагынан чыгып кетүүгө көңдүргөн шекилдүү. Тилекке каршы ал согушкерлер Кыргызстандын түштүгүнө келишкен.

Баткенден Тажикстандын Исфара шаарына кеткен жол, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.
Баткенден Тажикстандын Исфара шаарына кеткен жол, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.

«Азаттык»: Айрым кабарларда 20 жыл мурда Баткен аймагында алгач байкалган жоочулар жергиликтүү элден тамак-аш сатып алганы, алардын колунда акча болгону айтылып жүрөт. Баткен облусуна кол салган «Өзбекстан ислам кыймылынын» ошол эле Жума Намангани жана Тахир Юлдаш жетектеген жоочулары ал учурда каражатты кайдан алган?

Брюс Панниер: Бул маанилүү суроо. Дал ушул маселеден улам мен Жума Намангани ким болгонун жакшы түшүнүп калгам. 1997-жылдын декабрь айында Фергана өрөөнүнүн Өзбекстандагы бөлүгүндө төрт милиция кызматкери киши колдуу болгон. Өзбек бийлиги өз иликтөөсүнүн жыйынтыгында милиция кызматкерлери «Ооганстандын түндүгү, Кыргызстандын түштүгү жана Өзбекстан аймагы аркылуу баңгизат ташыган кылмыштуу топ тарабынан өлтүрүлгөн» деген тыянакка келген. Дал ошол топту Жума Намангани жетектеп турган. Алар баңгизат соодасынан акча таап келишкен.

Тажикстандагы жарандык согуш маалында Намангани менен Юлдаш баңгизат соодасынын башкы маршрутун өздөштүргөн деп айтса болот.

«Азаттык»: Эми сиздин өзүңүздүн башыңыздан өткөн окуяларга токтололу. Баткен окуясынын кайсы стадиясында сиз аймакка бардыңыз эле?

Журналист Брюс Панниер (оңдо) Баткенде жергиликтүү тургундар менен, 1999-жылдын август жана сентябрь айлары.
Журналист Брюс Панниер (оңдо) Баткенде жергиликтүү тургундар менен, 1999-жылдын август жана сентябрь айлары.

Брюс Панниер: Мен Баткенге 1999-жылдын август айынын соңунда барып, сентябрь айына чейин жүргөм. Мен кетип жатканда дале туткундар барымтадан чыга элек болчу. Туткундардын маселеси ал жылдын октябрь айына чейин чечилген эмес. Керек болсо жоочулар жапониялык туткундарды тажик тоолоруна чейин алып кетпеди беле. Кийинки жылы (2000-жылы) «Өзбекстан ислам кыймылы» кайтып келгенде да аймакка барып келгем.

Биринчи жолу барганымда Баткен Ош облусунун бир бөлүгү болчу. Баткен шаарынын мэриясы деле өтө чакан эле. Ошол кезде шаарда 12-14 миңдей эле киши жашаса керек. Калаада бир гана мейманкана бар эле. Чынында ал кезде Баткенде көп нерсе деле жок болчу. Кийинки жылы барганымда Баткен өзүнчө облус болуп түзүлүп, көбүрөөк акча келип, көп нерсе өзгөрүп жатканын байкаганым бар.

1999-жылы биринчи ирет барганымда Кыргызстанда көпчүлүк эл Баткендеги окуяларга таң калып жатканын байкагам. Бишкекке жеткенимде кыргыз өкмөтү аскердик тажрыйбасы бар адамдарды, аңчыларды согушкерлерге каршы күрөшкө чакырып жаткан учур эле. Автоунаага түшүп, жолго чыкканымда кыргыз аскерлери отурган унааны көрүп калдым. Алардын баары жалпысынан аскер кийимдерин кийгени менен сырткы көрүнүшү ар башка эле.

Баткен шаары, 2000-жыл, Фото: Брюс Панниер.
Баткен шаары, 2000-жыл, Фото: Брюс Панниер.

Айрымдары буттарына ботус, кайсы бири сандал кийип алганын, дагы бирөө үстүнө аскердик кийим кийсе да шымы кадимки эле спорт шымы экенин көргөм. Бул адамдарга тез арада чогулууга туура келгенин түшүнүү кыйын эмес эле. Кийинки жылы барганымда көп нерсе жакшыраак уюшулганын, армиянын түштүк аймактардагы позициясы бекемделгенин көрдүм.​

«Азаттык»: Ал мезгилде мен 11 жашта болчумун. Ата-энем телерадиодон берилген кабарларды калтырбай угуп, Баткенде болуп жаткан окуяларга катуу кабатырланып турганы эсимде. Сиз Баткендин өзүндө жүргөнүңүздө эл ичинде маанай кандай эле?

Брюс Панниер: Бир жагынан жергиликтүү элдин кооптонуп турганын байкоо кыйын эмес эле. Ал кезде Баткен шаарында тоолуу айылдардан убактылуу жер которуп келген адамдар көп болчу. Алардын айрымдарына Спорт стадионунда жана Улуттар уюмунун качкындар агенттигинин чатырларында убактылуу баш калкалоого мүмкүнчүлүк берилген. Ал кезде «жоочулар тоодон түшүп келсе, эмне кылабыз?» деген тынчсыздануу бар эле.

Ошол эле учурда Баткен окуясына чейин бул аймакты көп киши билчү эмес. Бишкекте же Таласта жашаган адамдар Баткенди картадан гана көрбөсө, ал жактагы жашоо тууралуу маалыматы аз болчу.

Анан кокустан эле Баткен бүтүндөй өлкөнүн көңүлү бурулган аймак болуп чыга келди. Орусиянын маалымат каражаттары барышты. Кыргыз өкмөтү аймакка чет өлкөлүк журналисттердин барышын каалабаса да жапон жарандарынын барымтага түшкөнүнөн улам жапониялык журналисттерди да киргизүүгө аргасыз болгон. Натыйжада бейкапар жашоо өкүм сүргөн Баткен Кыргызстандын гана эмес, коңшу өлкөлөрдүн да көңүлү бурулган аймакка айланган.

«Азаттык»: Сиз 1999-жылы сентябрь айында, дале окуялар өнүгүп жаткан маалда Баткенден чыгып кетүүгө аргасыз болгон экенсиз. Эмне үчүн шашылыш кетүүгө туура келгенин түшүндүрүп бересизби?

Брюс Панниер: Албетте, ал учурда көп окуялар болуп, коменданттык саат өкүм сүрүп жаткан. Кечкисин сыртка чыкпашың керек эле. Маал-маалы менен аскердик унаалар эки-жакка каттап, тик учактардын добушу угулуп турчу. Күн сайын армия өкүлдөрү маалымат берип жатышкан.

Ал кезде адам өмүрү кыйылган учурлар болуп жатканын билгенбиз. Бирок канча киши каза тапканы белгисиз болчу.

Баткендеги базар, 1999-жыл, Фото: Брюс Панниер.
Баткендеги базар, 1999-жыл, Фото: Брюс Панниер.

Ал күнү мен Баткендеги мейманканада болчумун. Нөөмөттө отурган кызматкер чуркап келип, эшигимди каккылай баштады. Ал «азыр дароо чыгып кетишиң керек» деди. «Эмне болуп кетти?» десем, «Өзбекстан ислам кыймылынын» жоочулары тоодон түшө баштаганын, Баткендин түштүк, чыгыш жана батыш тараптарында да болушу мүмкүндүгүн, алар Ошко бараткан жолду бууп коюушу мүмкүндүгүн айтты. Ал «эгер кетишиң керек болсо, тез чыгып кетишиң керек» деди. Андыктан айдоочубуз менен кошо дароо жолго чыктык.

Эртең мененки убакыт болчу. Жолдо кетип баратып, айрым айылдардын бош калганын көрүп, ого бетер үрөйүбүз учту. Ал күнү таң эрте чай кайнаткан, эртеңки менен тамак даярдаган адамдардын бири да жок эле. Жергиликтүү тургундар мал-жандыктары менен коопсуз жерге кеткенин көрдүк. Биз уккан, кабатырлануу жараткан сөздөр аларга да жеткенин түшүндүк.

Албетте, жолдон куралчан адамдар чыгып калса, эмне кылабыз деп кооптондук. Бирок Сох анклавынын жанындагы Кыргызстандын Кара-Токой өткөрмө бекетине жеткенде жүрөгүбүз ылдыйлаганын билем.

Мейманкананын терезесинен тартылган сүрөт, Баткен, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.
Мейманкананын терезесинен тартылган сүрөт, Баткен, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.

«Азаттык»: Баткен окуясы Кыргызстан көз карандысыздыгын жарыялагандан сегиз жыл өткөндөн кийин гана орун алган. Ал мезгилде кыргыз армиясы азыркыдан кыйла алсызыраак экени белгилүү. Бул окуя Кыргызстандын өзүнүн аймактык бүтүндүгүн жана өз жарандарын коргоо маселесиндеги кандай кемчиликтерин ачыкка чыгарган?

Брюс Панниер: Аскар Акаев президенттик кызматтагы алгачкы жылдарында же 1990-жылдардын башында армияны дээрлик колдогон эмес. Ал «Кыргызстан Борбор Азиянын Швейцариясы болот» деген идеяны алга сүрөп келген. Чынында ал Кыргызстанга армиянын кереги деле жок деп ишенген. Бул катачылык болгонун 1999-жылдын август айларындагы Баткенде болгон окуялар айгинеледи. Бул окуядан кийин армияга көбүрөөк каражат бөлүүгө жана көбүрөөк көңүл бурууга туура келди.

Айтмакчы, Орусиянын чек арачылары Баткен окуяларынан бир аз мурда эле өлкөдөн кетишкен. Кезинде бул маселе да Баткенге кол салган жоочулардын кайдан келгени тууралуу түкшүмөл ойлордун жаралышына себеп болгон. «Балким, Орусия аскерлерин кайра Кыргызстанга алып келүү үчүн оюн ойноп жаткан жокпу?»,-деген суроолор берилген.

Кыргыз армиясынын жана коопсуздук күчтөрүнүн өкүлдөрү, Баткен, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.
Кыргыз армиясынын жана коопсуздук күчтөрүнүн өкүлдөрү, Баткен, 1999-жыл. Фото: Брюс Панниер.

Кантсе да, Баткен окуяларынан кийин Кыргызстан коопсуздук маселелерин өзү гана чечиши керектигин түшүндү. Алдыда айтканымдай, мурда көңүл бурулбаган армия кыргыз өкмөтүнүн артыкчылык берген тармагына айланды.

Соңку 19 жылдан бери Кыргызстанда жоочулар байкалган жок. Бирок Ооганстандын жакын жайгашканын эске алганда болгон окуяларды эстен чыгарбаган туура болот.

«Азаттык»: Кыргызстанда Баткен окуялары көбүнесе чет өлкөлүк жоочулар кыргыз айылдарына кол салган учур катары гана эскерилип келет. Бирок Кыргызстандагы бул окуялардан бир аз мурда эле Тажикстанда жарандык согуш аяктаганын өзүңүз да айтып өттүңүз. Анын үстүнө Баткенге кирип келген жоочулар Өзбекстанга өтүүнү көздөшкөн эмеспи. Натыйжада Баткен окуяларына регионалдык контексттен кандай мүнөздөмө берсе болот?

Брюс Панниер: Бул кызык суроо. Жоочулардын бул тобунун багыты жана кызыкканы Өзбекстан болгон деп айтсак туура эле болот. Бирок алардын очогу Тажикстанда болгону түрдүү ойлорго жем таштаган. Тажик өкмөтү 1999-жылы да, 2000-жылы да «бул согушкерлер Тажикстандан келди» деген маалыматтарды четке каккан. Мындай билдирүү элдин башын ого бетер адаштырып койгон. Себеби жоочулардын Тажикстандан келгени анык болчу. Менимче, тажик өкмөтү тынчтык келишимине жана өлкөнүн согуштан кийинки имиджине доо кетиргиси келбей, «булар биздики эмес" деп билдирсе керек.

"Өзбекстан ислам кыймылынын" ошол учурдагы билдирүүсү, 1999-жыл.
"Өзбекстан ислам кыймылынын" ошол учурдагы билдирүүсү, 1999-жыл.

Кантсе да маселе Кыргызстанда, же Тажикстанда эмес, Өзбекстанда эле. Өзбек өкмөтүнүн өлкө ичиндеги мусулмандарга жасаган мамилеси жоочулардын тобунун түзүлүшүнө себеп болгон.

Баткенде кармаш адеп башталганда согушкерлер өзбек тектүү экени белгилүү болгон. Аны улай өзбек бийлиги өзгөчө Фергана өрөөнүндө динчилдерге каршы куугунтукту ого бетер күчөткөн. Натыйжада өлкөдөн качкан дагы көп адамдар ал жоочулардын жана Ооганстандагы согушкерлердин катарын толукташкан.

Өзбекстан жүздөгөн адамдарды кармоо менен маселенин тамырын кыркабыз деп ойлогон. Анын ордуна он миңдеген каршылаштарды пайда кылды. Андыктан бул маселеге Кыргызстандын аралашып калганы өкүнүчтүү. Себеби жоочулардын көздөгөнү Кыргызстан эмес болчу. Бул кишилер Тажикстандан Өзбекстанга өтүүнү көздөшкөн. Болгону Кыргызстан ортодо болуп калган.

Албетте, 2000-жылдын жайында «Өзбекстан ислам кыймылынын» Кыргызстанга мамилеси башкачараак болду. Алар кыргыз күчтөрү жоочуларга каршы күрөшө турганын түшүнүштү. Андыктан алар Кыргызстанга мурдагыдай байкоочу эмес, потенциалдуу душман катары мамиле кылууга өтүштү.

Брюс Панниер Баткендеги жыйынга келген жергиликтүү тургундар менен, 1999-жыл.
Брюс Панниер Баткендеги жыйынга келген жергиликтүү тургундар менен, 1999-жыл.

Ал жылы жоочулар Өзбекстандын чыгышындагы Сариосиё аймагына да келгенин билебиз. Анда 1999-жылга салыштырмалуу кеңирирээк аймакта кармаш жүргөн. Мен бул эки окуяны тең чагылдырганы баргам.

Ал кезде бул чөлкөмдө бардык нерсе урап бара жаткандай сезим жаралган. Себеби 1999-жылга салыштырмалуу 2000-жылы аёосуз куралдуу кармаштар болгон. Айтор, ал мезгилде Фергана өрөөнүндөгү кармашка Борбор Азиянын бакандай үч өлкөсү аралашкан. 2003-2004-жылдары Фергана өрөөнү чоң жарылуу болуп кетчүдөй аймак катары каралып турган.

«Азаттык»: Дал ушул үч өлкөнүн жоочуларга каршы күрөшүндө Орусиянын ролу кандай болгон? Сиз кандай мүнөздөөр элеңиз?

Брюс Панниер: Албетте, Орусия өзүнүн ролу тууралуу көп маалымат берген эмес. 1999-жылы өзбек тарапка [Кара-Тейиттеги аба соккуларынан кийин] Кыргызстанга аскердик учактарын жөнөтпөө талабы коюлган. Буга карабастан Баткенден тоо тарапты көздөй учактар байма-бай учуп турган. Биз алар кимдики экенин так билген эмеспиз. Бирок көп адамдар учактар Орусияныкы деп айтышканы эсимде.

Баткенге келе жаткан гуманитардык жардам, 1999-жыл, Фото: Брюс Панниер.
Баткенге келе жаткан гуманитардык жардам, 1999-жыл, Фото: Брюс Панниер.

​Албетте, жоочуларга каршы күрөштө кыргыз өкмөтүнө жардам берүү Орусиянын кызыкчылыгындагы иш болгону анык. Мындай жардам түздөн-түз көзгө чалдыкпаса да, Орусиянын армия өкүлдөрү кеңеш катары болобу, же техника жагынанбы, айтор, кыргыз тарапка болушунча көмөк көрсөткөнү бышык. Керек болсо 1999-жылы Кытай тарап да Кыргызстанга жардам көрсөтүү ниетин билдиргени кабарланган.

Ал жылы «Өзбекстан ислам кыймылы» менен түзүлгөн келишимге ылайык, Тажикстандын Табыл-Дараа аймагындагы жоочулар тик учак менен Ооганстандын түндүгүнө жеткирилиши керек эле. Алар Орусиянын чек арачыларына таандык тик учак менен жеткирилген. Кезинде бул жагдай да Орусиянын жоочулар менен байланышы тууралуу түрдүү ойлорго жем таштаган. Жеке өзүм ага ишенбейм. Бирок жоочуларды Ооганстандын түндүгүнө жеткирүү жараянында Орусиянын салымы болгону анык.

«Азаттык»: 1999-2000-жылдардагы окуялар, алардын ичинде Баткен окуясы Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан үчүн оңой эмес сыноо болгону анык. Согушкерлерге каршы күрөштө Борбор Азиядагы бул үч өлкө канчалык бири-бири менен кеңешип иш алып барган?

Брюс Панниер: Дал ушул жагы өкүнүчтүү болуп калды. Мындай кырдаал келечекте кайталанбайт деп үмүттөнөбүз. Себеби үч өлкө дээрлик бири-бири менен кызматташкан эмес. Мисалы, Тажикстан жоочулар өз аймагынан келгенин эки жолу тең четке каккан. Андан башка келе турган жер жок эле.

Кыргызстандын мурдагы президенти Аскар Акаев жана Өзбекстандын туңгуч президенти, маркум Ислам Каримов.
Кыргызстандын мурдагы президенти Аскар Акаев жана Өзбекстандын туңгуч президенти, маркум Ислам Каримов.

Өзбекстан жардам берүүнү сунуш кылса да, 1999-жылы «биз аскерлерибизди Кыргызстанга жөнөтөбүз, алар кыргыз тоолорундагы жоочуларды жок кылат» деп билдирген. Бул андай деле жакшы сунуш болгон эмес.

Себеби Өзбекстан - Борбор Азиядагы ири армиянын ээси. Жоочуларды жок кылууга канча убакыт кетери белгисиз болчу. Эгер 10 же 20 миң өзбек күчтөрүн өлкөгө киргизсең, алар жоочулар калбай калганына ынанып, жоокерлеринин баарын алып чыгып кеткенге чейин канча убакыт кетмек? Аскар Акаев Өзбекстандын өз армиясын Кыргызстанга жөнөтүшүн каалаган эмес. Мындай кадам өзбек тараптын ачуусуна тийген. Себеби алар ага даяр болушчу.

Мисалы, мага Баткенге жетүү үчүн Өзбекстандын Сох анклавы аркылуу өтүүгө туура келген. Анда бул анклав мыкты бекемделген аскердик лагердей көрүнгөн. Аларда танкалар, кум толтурулган мүшөктөр, чүмбөттөлгөн артиллериялар бар эле. Алар бул аймакты коргоо даяр болушчу.

Баткенден кетип жатканда кайрадан Сох аркылуу өткөнүмдө өзбек коопсуздук күчтөрү мени үч саатка кармашкан. Алар: «Биринчиден, биздин аймак аркылуу өтүп жатканың үчүн сени кармаганга акыбыз бар. Экинчиден, Баткенде эмне көргөнүңдүн баарын айтып бер. Себеби кыргыз өкмөтү эмне болуп жатканын бизге билдирбей жатат», - деп айтышкан.

Мага бир офицер менен коопсуздук кызматынын өкүлүнө кайда барып, ким менен сүйлөшкөнүмдү айтып берүүгө туура келген. Аларга «Азаттыкты» уксаңар эле баарын билмексиңер деп айтканым да эсимде.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Экс-офицердин жарандыгы суроо жаратты

Болгария менен Грециянын чек арасы.

Болгария бийлиги жерлиги казакстандык Каир Рахимовго берилген жарандыкты кайтарып алууну сунуштады.

Укук коргоо органдары ал болгар жарандыгын мыйзам бузуулар менен алганын айтышууда. 2000-жылдары Казакстандын Коргоо министрлигинин аэромобилдик аскерлеринин командачысынын орун басары болгон, полковник Рахимов Казакстандагы курал сатып алуудагы коррупция боюнча аты аталып, издөө да жарыяланган.

Болгариянын башкы прокурору Сотир Цацаров.
Болгариянын башкы прокурору Сотир Цацаров.

Болгариянын Башкы прокуратурасы июндун акырында Каир Рахимовду жана түбү орусиялык бир канча кишини жарандыктан ажыратуу боюнча сунуш киргизген. Прокуратуранын маалыматына караганда, бул кишилер жарандык алууга тоскоол боло турган маалыматтарды атайын жашырып койгон же өлкө экономикасына инвестиция салабыз деген милдеттенмелерин аткарган эмес.

«Азаттыктын» болгар кызматынын маалыматына караганда, Казакстандын Коргоо министрлигинин мурдагы жогорку даражалуу кызматкери Болгариянын жарандыгын 2011-жылы алган.

Каир Рахимовго жарандык берүүнү 2009-жылы июнда транспорт министри Петар Мутафчиев сунуш кылып, ал анын өлкөнүн тышкы дүйнө менен соода-транспорттук байланыштарын чыңдоого кошкон салымын белгилеген. Ушул сунуштун алдында Казакстандын соту Коргоо министрлигин курал менен жабдуудагы коррупциялык иштерге байланыштуу Каир Рахимовду сыртынан камакка алуу боюнча чечим чыгарган.

Журналисттер белгилегендей, бирок бул болгар коопсуздук кызматтарына акыр-аягында Евробиримдикке мүчө Болгариянын кочкул кызыл түстөгү паспортун алуу үчүн оң корутунду берүүсүнө тоскоол болгон эмес. Каир Рахимов тууралуу болгар бийликтерине ага чейин эле казак бийлигинен маалымат түшкөн. Атап айтканда, Казакстандын өтүнүчү менен кармалган мурдагы офицерди экстрадиция кылууну Бургас шаарынын соту четке каккан.

Жалпыга маалымдоо каражаттарынын жазышынча, сот өз чечимин чыгарууда Казакстанда Рахимовго «калыс соттук териштирүүгө кепилдик жок» деген жүйөнү келтирген. Европа өлкөлөрү адатта Казакстанга экстрадиялоодон баш тартканда ушул жүйөнү карманышат.

Казакстандын аскер прокуратурасынын маалыматына караганда, Каир Рахимовго 2009-жылы 21-октябрда издөө жарыяланып, бир жумадан кийин эле Болгарияда кармалган.

Каир Рахимов жана Болгариянын паспорту.
Каир Рахимов жана Болгариянын паспорту.

2010-жылы расмий София ал кезде «Кылмыш иштери боюнча Болгария менен Казакстандын ортосунда жарандарды өткөрүп берүү жана укуктук жардам берүү боюнча келишим жоктугуна байланыштуу» Рахимовду өткөрүп берген эмес.

Рахимов жарандык тууралуу документ тапшырганда ага болгар жарандыгын ири инвестицияны түшүндүргөн «сиңирген эмгеги үчүн» берүүнү сураган.

«Азаттыктын» болгар редакциясынын иликтөөсүндө болгар бийликтерине жарандык берүү сунушу менен кайрылган кезде анын «эмгек сиңирген» иши болгон эмес.

Рахимов 2008-жылы беш миллиондон ашык капиталы бар жеке компаниянын каттаганы айтылат. Кийин ишкана анын жакындарына өткөн. Ал эми 2009-жылы анын капиталы 200 миң (150 миң доллардай) болгар акчасы турган фирмада үлүшү болгон.

Болгариянын мамлекеттик мекемелери учурда Рахимовду жана башка бир канча чет өлкөлүктү жарандыктан ажыратууну карап жатат. Жарандык боюнча кеңеш азырынча жыйынга чогула элек. Мыйзам боюнча жарандыктан ажыратуу тууралуу акыркы чечимди президент Румен Радев кабыл алат.

Ачык маалыматтарга караганда, Каир Закирович Рахимов чейрек кылым казак армиясында кызмат өтөгөн. Катардагы жоокерден Коргоо министрлигинин аэромобилдик аскерлеринин командачысынын орун басары кызматына чейин жетип, 2005-жылы эс алууга чыккан.

Анын аты казакстандык маалымат каражаттарында кызматтан кеткенден бир канча жыл өткөн соң мамлекеттик сатып алуулар ишиндеги коррупцияга байланышкан беренеге ылайык атала баштаган. Маалыматтарда ал куралдарды сатып алууда баасын чыныгы наркынан жогору көрсөткөн.

Казакстандын аскер прокуратурасы «Азаттыктын» казак кызматына Каир Рахимов сатып алуудагы мыйзам бузууларга байланыштуу иште аты аталганын ырасташты. Бирок бул иш «тараптар элдешип алганына байланыштуу кыскарып кеткенин», ал азыр издөөдө эместигин билдиришкен.

«Азаттыктын» болгар кызматы Каир Рахимовдун өзү менен байланышканда казак бийликтеринин 2019-жылдагы чечиминин негизинде «ага эч кандай доо жок экенин» жана «азыр мекенинде издөөдө эместигин» билдирген. Ал анда учурда казак жарандыгы жок экенин кошумчалаган.

Болгариянын мыйзамдарына ылайык, эгер кайсы бир адамда болгар жарандыгынан башка эч бир өлкөнүн жарандыгы жок болсо, анда анын паспортун алып койо алышпайт. Ал эми юристтер Рахимов Болгарияда жүргөн жылдары 5,7 миллион доллар инвестиция салганын, эгер «мындай ири инвестордун» жарандыгын кайра алып койсо, бул көрүнүш өлкө экономикасына акча салууну каалаган башка чет өлкөлүктөргө терс таасир этерин белгилешет.

«Эркин Европа/Азаттык» радиосунун казак жана болгар кызматтары биргелешип даярдаган материал кыскартылып которулду.

Абактагы аёoсуз кыйноо ачыкка чыкты

Абактагы аёoсуз кыйноо ачыкка чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Бүтүрүүчүнү убара кылган дипломдогу ката

Ош мамлекеттик университети

Ош мамлекеттик университетинин медицина факультетинин быйылкы 755 бүтүрүүчүсү дипломдорун ала албай жатышат.

ОшМУнун медицина факультетин бүтүргөн Турсунбек (аты өзгөртүлдү - ред.) билимин андан ары өркүндөтүү үчүн Москвага барган. Бирок колунда окуу жай берген маалым каттан башка эч нерсе жок экен:

«Москвага окууга тапшырганы келгем. Азыр колумда болгону "Ош МУнун медицина факультетин аяктады" деген гана убактылуу баракча бар».

Турсунбектин айтымында, алар медициналык кесипке ээ болгонун тастыктаган дипломду 27-июнда алышкан. Бирок дипломдо ката бар экени аныкталып, кайтарылган:

«Дипломдо штрих коддор туура эмес болуптур деп, баарын Бишкекке кайтарышкан. Биз окуубузду улантуу үчүн ар кайсы жакка тарап кеткенбиз. Мен Москвадамын, бул жакта документтерди 9-августка чейин эле кабыл алышат экен. Ошого чейин дипломубузду эртерээк оңдоп, колубузга берсе жакшы болор эле».

Замирбек Божонов
Замирбек Божонов

Дипломдогу катага байланыштуу териштирүү жүрүп, бул «Учкун» басмаканасынан кеткен ката экени аныкталган. Ош МУнун проректору Замирбек Божоновдун «Азаттыкка» маалымдашынча, дипломдор басмаканага жиберилген:

«Окуу процесси аяктап, мамлекеттик экзамендер бүткөн соң биз жылдагыдай эле тиешелүү документтерди даярдап, «Учкун» басмаканасына бергенбиз. Эч кандай катасыз, мөөнөтүндө бергенбиз. Эл аралык медицина факультетинин 201 бүтүрүүчүсүнө дипломдорун бергенбиз. Медицина факультетинин 755 бүтүрүүчүсүнө дипломдорго кол коюп, бергени даяр турганбыз. Ошондо бизге «дипломдо ката бар экен, штрих коддорду окулбай жатат» деген маалымат келди. Биз ал дипломдордун мукабасын «Учкунга» кайтарганбыз. «Учкун» басмаканасы өз катасын мойнуна алды, азыр оңдоп жиберишет. Эки-үч күндө келет деп күтүп жатабыз. Дипломдогу ката үчүн ОшМУ күнөөлүү эмес».

«Учкун» басмаканасы дипломдордогу штрих коддун окулбай калганын техникалык мүчүлүштүк деп белгилөөдө. Аталган ишкананын өндүрүш бөлүмүнүн башчысы Элеонора Шакитаеванын «Азаттыкка» билдиргени боюнча, бул мүчүлүштүк ошол замат оңдолуп, дипломдор ОшМУга жиберилген:

«Дипломдун кыргызча бетиндеги штрих коддор айрым жерлерде окулбай калууда деген маалымат түшөрү менен, биз аларды кайтарып алып, оңдоп, кайра жибердик. Жоопкерчиликти өзүбүзгө алып, оңдоого кеткен чыгашаны өзүбүз көтөрдүк. Дипломдор учурда Ош мамлекеттик университетине жетти. Кыргызча жагындагы штрих коддор айрым андроид телефондордон окулбай калган экен. Биз аларды кайтарып, бул жакта компьютер менен текшерип, оңдоп жибердик».

ОшМУнун дипломдорундагы ката «Учкун» басмаканасы тарабынан кетирилген алгачкы ката эмес. Өткөн айда мектеп бүтүрүүчүлөрүнүн орто билими тууралуу аттестат жана толук эмес орто билими тууралуу күбөлүктөр да ката менен басылган.

Билим берүү жана илим министрлиги жалпысынан 95 миң аттестат жана күбөлүктөгү каталар үчүн жоопкерчиликти «Учкун» басмаканасына оодарган. Министрлик документтердин басмаканага өткөрүлүп берилген үлгүлөрүндө ката болбогонун белгилеген.

«Учкун» басмаканасынын жетекчиси Даир Кенекеев болсо кийинчерээк ката менен чыккан аттестаттардан мамлекеттин бюджети эч кандай зыян тартпаганын «Азаттыкка» билдирген. Анын айтуусунда, ката жазылган 24 аттестаттын баасын техникалык ката кетиргени үчүн бөлүм башчы 690 сом төлөп берген жана бул ката үчүн «Учкундун» бир кызматкери иштен алынган.

Оштогу педагог Куштарбек Кимсанов мамлекеттик документтерди даярдоого жарыяланган тендердеги келишимге ылайык, ката кимден кеткен болсо, жоопкерчиликти ошол тарап тартууга тийиш деген пикирин билдирди:

«Бирок оңдоп берип коюу менен маселе чечилбейт. Анткени убакыт кетти жана адам убара болду. Ошондуктан буйрутма берген тарап буйрутманы аткарган тарапка доо артууга акысы бар. Жоопкерчилик болушу керек».

«Учкун» басмаканасы тарабынан басылган 95 миң аттестат жана күбөлүктөгү катага байланыштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) сотко чейинки өндүрүш иштерин баштаган.

Ошол эле учурда акыркы мезгилде мамлекеттик, башка билим берүү мекемелеринен, мектептерден, жогорку окуу жайлардан кетирилип жаткан каталар социалдык тармактарда сынга алынып, жоопкерчилик маселеси байма-бай көтөрүлүп жатат. Сабаттуулук маселесине байланышкан коомдук сын-пикирлерге Билим берүү министрлиги баштаган тиешелүү тармактар жооп берише элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Голливудду эңсеген кыргыз гримёру

Голливудду эңсеген кыргыз гримёру
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:59 0:00

Каримованын мүлкүнө күйөө баланын көзү түштү

Гүлнара Каримова.

Өзбекстандын мурдагы президентинин кызы Гүлнара Каримованын мүлкү азыркы президенттин күйөө баласы жетектеген Триатлон федерациясына берилиши мүмкүн. Бул тууралуу жалпыга маалымдоо каражаттары жазышты.

Заңги-Атадагы аялдар абагында жазасын өтөп жаткан Гүлнара Каримованын соттун чечими менен конфискацияланган резиденциясы Ташкент облусундагы «Сижжак» эс алуу аймагында жайгашкан.

Сот Каримованы «салык төлөөдөн качкан», «акча уурдаган» жана «офшордук компаниялардын документтерин жок кылган» деп айыптап, кымбат комплексти мамлекетке өткөргөн. Маалыматка караганда резиденциянын аймагында бир нече мейманкана, үч бассейн жана амфитеатр бар.

24-июлда Өзбекстандын ченемдик укуктарын талкуулаган порталга өкмөттүн долбоору жарыяланды. Алардын арасында мурдагы президенттин тун кызынын мүлкүн Триатлон федерациясына өткөрүп берүү сунушу жазылган. Башкача айтканда, Дене тарбия жана спорт министрлиги, Улуттук олимпиада комитети жана Башкы прокуратуранын чечими менен Гүлнара Каримованын резиденциясын федерацияга акысыз колдонууга өткөрүп берүү жөнүндө сунуш берилет.

Өзбекстандын президенти үй-бүлөсү менен.
Өзбекстандын президенти үй-бүлөсү менен.

Ал эми Триатлон федерациясын азыркы президент Шавкат Мирзиёевдин күйөө баласы Отабек Умаров жетектейт. Ал президенттин коопсуздук кызматынын жетекчисинин орун басары. Жакында эле Ташкенттин борбордук көчөлөрүнүн биринде машинесин саатына 200 км ылдамдыкта айдап бараткан тасмасы Интернетке жарыяланган. Бул тууралуу «Азаттыктын» өзбек кызматы жазып чыккан соң президенттин күйөө баласы айып төлөгөнү белгилүү болду. Ташкент шаардык МАИ кызматы Умаров бул жоругу үчүн 200 доллар айып төлөгөнүн билдирди.

Президент Мирзиёев узак жылдар бою мурдагы президент Ислам Каримовдун командасында иштеп, Жизак, Самарканд облустарын жетектеген. Ал 13 жыл премьер-министр болуп, 2016-жылы күзүндө Каримовдун көзү өткөндөн кийин коңшу өлкөнүн бийлик башына келген. Ошол эле жылдын декабрында президенттик шайлоодо Мирзиёев жеңишке жетип, эки чылбыр, бир тизгинди колуна алган.

Мирзиёев Каримовдун маалында иштеген бир катар чиновниктерди кызматтан бошоткон. Алардын айрымдарына коррупциялык иштер боюнча айып тагылып, соттун чечими менен камакка алынган. Мурдагы башкы прокурор Рашид Кадыров 10 жылга эркинен ажыратылган.

46 жаштагы Гүлнара Каримова 2017-жылы атасы көз жумгандан кийин «Салык төлөөдөн качуу», «Акча уурдоо», «Опузалоо» жана «Офшордук компаниялардын документтерин жок кылуу» беренелери менен 10 жылга эркинен ажыратылган. Тергөөчүлөр Каримова Өзбекстанда ишкердик жүргүзгүсү келген чет элдик телекоммуникациялык компаниялардан 1 миллиард доллар пара алган деп эсептешет. Ал акча офшордук фирмалар аркылуу чет өлкөлөргө чыгарылган.

555 миллион долларга жакын акча Швейцарияда табылган. Өткөн айда ал өлкөнүн бийлиги жок дегенде ошол акчанын жарымын Ташкентке кайтарып берүүгө макул болгон. Мындан улам Ташкенттин облустук соту жазаны беш жылдык үй камагына өзгөрткөн болчу.

Үстүдөгү жылдын март айында Каримова үй камагынын тартибин бузган деген айып менен Ташкент облусундагы аялдар абагына которулган. Анын ден соолугу кескин начарлап кеткенин швейцариялык адвокаты менен кызы Иман Интернетке жазышкан. 18-июлда анын адвокаты Грегуар Манже Каримованы түрмөдөн «Тез жардам» машинеси алып кеткен болушу мүмкүн деп «Твиттердеги» баракчасына жазган. Бирок бул маалымат ырасталып да, жокко да чыгарылган жок.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков менен Рахмондун туюк сүйлөшүүсү

26-июль, 2019-жыл

Кыргызстан менен Тажикстандын президенттеринин эки баскычтан турган жолугушуусу 28-июлда аяктады.

Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын президенти Эмомоли Рахмондун сүйлөшүүлөрү коңшу өлкөнүн Исфара шаарында башталып, Чолпон-Атада аяктады.

Өткөн аптада кыргыз-тажик чек арасында орун алган чатактан кийинки жолугушуулардын башкы сабында дал ушул чек араны тактоо маселеси турду.

Жаңы принцип ишти илгерилетеби?

Жолугушууда бул маселе боюнча кайсы бир документке кол коюлуп же кийинки сүйлөшүүлөрдүн мөөнөтү айтылган жок. Бирок Чолпон-Атадагы жолугушууда президент Сооронбай Жээнбеков чек ара маселесин «жөнөкөйдөн татаалга» көздөй чечүү макулдашылганын билдирди:

«Эки тараптуу алаканын бардык маселелери боюнча жетишилген келишимдер кубандырат. Анын ичинде президент Рахмон менен кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо процессин тездетүү боюнча мунаса тапканыбыз абдан сүйүндүрөт. Биз чек ара боюнча жөнөкөйдөн татаалды көздөй иш алпарууну макулдаштык».

Кыргызстандын президенти айтып жаткан чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдө жөнөкөйдөн татаалды көздөй деген принцип эмне жана акыркы мезгилде курчуп кеткен чек ара маселеси боюнча кандай конкреттүү кадамдар көрүлөт деген суроо кызыгуу жаратууда. Адистер мындай ыкманы чек ара боюнча ишти токтотпостон, ишти ырааттуу жүргүзүү аракети деп түшүндүрүүдө.

Өкмөттүн чек ара маселелери боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү Каныбек Ботобаевдин айтымында, Исфара жана Чолпон-Атадагы президенттердин жолугушуусунан соң эки өлкөнүн адистеринен куралган топтун сүйлөшүүлөрү өткөнү жатат:

«Жакын арада эки өлкөнүн жумушчу топторунун жолугушуусу болот. Калган деталдуу маселелерди талкуулап, чек араны тактоо боюнча иш алдыга жылат. Бул жолугушуу Тажикстанда болот жана 10 күндүн ичинде өтүшү мүмкүн».

Ботобаев адистердин кийинки жолугушууларында чек аралаш аймактагы «шахматтык тартипте» жайгашып калган айрым тилкелерди алмашуу боюнча варианттар каралышы мүмкүн экенин четке каккан жок.

Чек ара чечкиндүүлүктү талап кылат

Чынында эле чек арага жакын жайгашкан аймактардын тургундары биринчи кезекте дал ушундай тилкелерди чечүүнү талап кылып келишкен. Маселен, Баткен облусунун Кайрат аттуу тургуну президенттердин жолугушуусу дал ушундай маселелери чечүү менен жыйынтыкталса жакшы болмок:

«Эки президент чек арадагы маселелерди өз көзү менен көрүп кетти. Эми биздин каалаганыбыз эле талаштуу жерлерди зым менен тосуп же алмаштырабы, тактап, чатак чыкпагандай кылса жакшы болмок».

Саламат Аламанов
Саламат Аламанов

Ал эми чек ара маселелери боюнча адис, профессор Саламат Аламановдун айтымында, эки президент жолугушуп, акыркы кезде курчуп турган жагдайды жайгарууга жетишти. Бирок бул жолугушуунун жыйынтыгы менен чек араны тактоо боюнча конкреттүү кадамдар жасалбаса, жергиликтүү тургундарда түшүнбөстүк жаралышы мүмкүн:

«Жээнбеков менен Рахмондун жолугушуудагы айткандары саясий жактан абдан туура. Чек араны чечүү боюнча чечкиндүү кадамдарга барышыбыз керек деген сөз дайыма эле айтылып келет. Рахмон менен Акаев жолукканда айтылган, кийин Хожентте Рахмон менен Бакиев жолукканда сөз болгон. Кыскасы, бул айтыла жүргөн сөз. Эми ошонун жыйынтыгы менен конкреттүү кадамдар эксперттердин деңгээлинде иштелип чыгып, ишке ашышы керек. Азыр президенттердин жолугушуусунан соң жергиликтүү эл аябай күтөт. Анан бир айдын ичинде сурай баштайт. Мына ушуга даяр болушу керек».

Кыргыз-тажик чек арасынын узундугу 976 чакырымды түзөт, анын 500 чакырымдан көбү такталган. Талаштуу делген 400 чакырымдан ашык чек ара сызыгына өткөн аптада чатак орун алган Ак-Сай-Ворух участогу да кирет.

Жергиликтүү тургундардын чек ара тилкесинин өз тараптарына мамлекеттеринин желегин жана жазууларды орнотуу аракеттери жаңы кагылышка алып келди. Жыйынтыгында ок атылып, бир тажик жараны каза тапты. Эки тараптан 20дай киши жараат алган болчу.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Серикжан Билаштын соту башталды

Серикжан Билаш.

Казакстандын Нур-Султан шаарында сот «Ата Журт ыктыярчылары» уюмунун лидери Серикжан Билаштын өтүнүчүн канааттандырды.

Активист сот жараянын Алматы шаарына которууну суранып жаткан.

Серикжан Билашка быйыл март айында «улут аралык кастыкты козуткан» деген айып менен кылмыш иши козголгон жана ошондон бери үй камагында жаткан. Ошол маалда жарандык активист Кытайдагы казактардын абалына байланыштуу маселе көтөрүп жүргөн.

Казакстанда Билашты биротоло актап, бошотууну талап кылган нааразылык акциялары өтүп жатат.

Бөгөт чарасы өзгөргөн жок

29-июлда Нур-Султан шаарында Серикжан Билаштын иши боюнча алгачкы сот жараяны болду. Ишти карап жаткан судья Нуржан Мелдебаев мыйзамдагы «сот процесси кылмыш болгон аймакта өтүшү керек» деген беренеге ылайык, ишти Алматы шаарына которуу тууралуу активисттин өтүнүчүн канааттандырды. Бирок үй камагында камоо тууралуу бөгөт чарасын өзгөрткөн жок.

Сотто Серикжан Билаштын адвокаты Айман Умарова кылмыштын курамы жок болгондуктан ишти кыскартуу тууралуу да өтүнүч келтирген. Судья бул өтүнүчтү четке какты.

45 жаштагы Серикжан Билаш Кытайда туулуп-өскөн. 2000-жылдардын башында Казакстанга көчүп келген жана казак жарандыгын 2011-жылы алган. Билаш Кытайдын Шиңжаң аймагындагы кайра тарбиялоо лагерлеринде кармалган казактардын таламын талашып, Казакстанда түрдүү акцияларды, басма сөз жыйындарын өткөрүп келген.

Серикжан Билашка быйыл март айында «улут аралык кастыкты козутту» деген айып тагылган жана кылмыш иши козголгон. Прокуратура активист андан бир ай мурун Алматыдагы иш-чаралардын биринде чогулгандарды «кытай улутундагыларга каршы жихадга чакырган» деп билдирген. Ал кармалган күнү эле Алматыдан Нур-Султан шаарына жеткирилген жана бөгөт чарасы катары үй камагы тандалган.

Билаш күнөөсүн мойнуна алган эмес жана кылмыш иши саясий негизде козголгонун айтып келет. Серикжан Билаш 29-июлда сотто журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, кылмыш ишине байланыштуу Кытай бийлигин айыптады.

Шиңжаңда миңдеген адамдар «саясий тарбия берүүчү лагерлерде» кармалып жатканы тууралуу кабарлар 2017-жылдан тартып белгилүү боло баштаган.

Нур-Султан шаарында Серикжан Билаштын сотуна анын ондогон тарапташтары келди жана «Боштондук» деп кыйкырып турушту. Келгендер Билаштын ишин Алматыга которуу тууралуу сот чечимин кубатташты.

29-июлда Алматы шаарында Билашты колдогон акция өттү. Акимчилик имаратынын алдына чыккан адамдар колдоруна «Серикжан Билашка эркиндик» деп казак жана англис тилдеринде жазылган плакаттарды кармап турушту.

Казак бийлиги Кытайдагы казактар боюнча маселеге кийлигишүүгө укугу жок экенин билдирип келет. Расмий Нур-Султан алар «кытай жарандары болуп саналат» деген жүйө келтирген.

Кытайда камака алынып жаткан улуттук азчылыктардын катарында кыргыздар да бар экени былтыр күз айынан бери айтыла баштаган. Казакстандагы «Ата Журт ыктыярчылары» уюму Кытайда кыргыз улутундагы кеминде 50 миңдей жаран камакта отурушу мүмкүн деп билдирген. Буга байланыштуу кытайлык жана кыргызстандык активисттер Бишкекте атайын жыйындарды жана митингдерди өткөрүшкөн. Ошондой эле «Кытайдагы кыргыздарды колдоо комитети» да түзүлгөн. Кыргыз бийлигин Кытайдагы кыргыздардын абалына таасир этүүгө чакыргандар да чыккан.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Кытайдагы улуттук азчылыктар боюнча маселе - бул өлкөнүн ички иши деген мазмундагы жооп кайтарган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ривз: Чек араны чечиш үчүн саясий эрк керек

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков. 26-июль, 2019-жыл.

Маделин Ривз - Англиядагы Манчестер университетинин ага окутуучусу, социалдык антропология илимдеринин доктору, “Борбор Азияны изилдөө” журналынын редактору. Ривз чек ара, миграция маселелери боюнча адис. Ал кыргыз-тажик чегиндеги маселелер боюнча “Азаттыктын” суроолоруна кат жүзүндө жооп берди.

«Азаттык»: Эки өлкөнүн эли аралаш жашап, күн сайын жайытка, сууга каттаганда бири биринин аймагынан өтүп жаткан шартта талаш маселелер жаралбай койбойт экен. Бул маселе эгемендик алгандан бери чечилбей келаткандыктан дегеле чечилбечүдөй сезилет. Сиздин оюңузча маселени жөнгө салууга эмне жетпей жатат?

Маделин Ривз: Чек ара маселелерин жарандыгына же улутуна карабай, бардык жергиликтүү элдин кызыкчылыгында чечүү үчүн саясий эрк керек. Бул эки тараптан тең таарынычтар жана тарыхый адилетсиздик сезими жараларын аңдап-билүү, аны туура түшүнүү дегенди билдирет.

Чек ара маселесин арканды узун таштап, жергиликтүү элге пайда алып келе тургандай, системалуу чечүүгө тырышкандын ордуна саясий лидерлер көп учурда өз элинин, же электоратынын гана кызыкчылыгын сүрөп келишет. Көп учурда ошол эле лидерлер маселенин тарыхый себептерин, тарыхында жер “ижарага” алынганын, же эмне үчүн жергиликтүү эл “өзүбүздүкү” деп жүргөн жерин жоготуу ыктымалдыгына нааразы болуп жатканын түшүнө беришпейт.

Маселени чечүү келечекти көрө билүү, чек аранын эки тарабында тең эмне үчүн кайра эле арыз-даттануулар чыга бериши мүмкүн дегенди түшүнүү талап кылынат.

«Азаттык»: Бул үчүн эки өлкө бийлиги тарабынан кандай кадамдар жасалышы зарыл?

Маделин Ривз: Чек ара тилкелерин аныктоо үчүн юридикалык негизди, чек ара кандайча делимитация жана демаркация болорун жана кайтарыларын аныктаган принциптерди макулдашып алуу маанилүү. Ошондой эле жергиликтүүлөр үчүн кечиктирилгис көйгөйлөрдү, өзгөчө сугат суу, жайыт, мал кайтаруу, транспорттук инфраструктура, базарларга каттоо жана жумушка орноштуруу маселелерин чечүү боюнча олуттуу чечимге умтулуу да андан кем эмес мааниге ээ. Өтө көп учурда элдин өзөктүү проблемасы эске алынбай калат. Мындан улам делимитация жана демаркация маселеси боюнча жогорку деңгээлдеги сүйлөшүүлөрдөн көңүл калып, таарыныч жаралат.

«Азаттык»: Демек бул жерде маселени чечүүгө элди да катыштыруу керек го?

Маделин Ривз: Жергиликтүү жамаатты маселени чечүү процессине аралаштыруу маанилүү. Көп учурда борбордогу талкуулар менен жергиликтүүлөрдүн билгени, түшүнгөнү шайкеш келбей калат. Жергиликтүүлөрдүн көргөн-билгени тарыхый катаны кайталоодон качууга жол ачат.

«Азаттык»: Мындай чек ара талаштары дүйнөнүн башка өлкөлөрүндө да аз эмес, сүйлөшүү жолдору менен чечилип да келет. Кыргыз-тажик чек ара талашын чечүүдө эл аралык тажрыйбага таянууга мүмкүнбү?

Маделин Ривз: Чек ара чечимдери боюнча эл аралык тажрыйбаны окуп-үйрөнүү да маанилүү. Көп учурда Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасы “уникалдуу” маселе катары каралат.

Ал жердеги чек аранын өзгөчө болуп жатканына себептер көп. Советтик мурас, эки бөлөк элдин жанаша жашоосу, юридикалык анклав-эксклавдар, татаал географиясы. Бирок чечилбестей көрүнүп, ошентсе да саясий эрктин арты менен чечилип эле келген чек ара маселелери боюнча башка мисалдар көп. Керек учурда чек араны чечебиз деген эксперттер тарабынан ошол глобалдык мисалдар изилдениши керек.

Ворух
Ворух

«Азаттык»: Ошентсе да ар бир жердин өзгөчөлүгү сөзсүз эске алынышы шарт болсо керек. Баары жөнөкөйдөн башталат эмеспи. Мунаса табуудагы алгачкы кадамдар деп эмнелерди айтаар элеңиз?

Маделин Ривз: Жергиликтүү элге чынында пайда алып келе турган, көнүмүшкө айланчу тынч алакага шарт түзө турган майдараак демилгелерден баштаган оң. Мектеп окуучуларынын башын кошуп туруу, чек ара аралык автобус же маршруттук каттамды кайра ачуу, чек арадагы базарлар беймарал иштеп, ал жакка жергиликтүүлөрдүн баары бара алышы үчүн “эркин соода аймагын” түзүү, эки тараптын тең милициясы бейбаштык же мал уурулук сыяктуу кылмыш иштеринде биргеликте иштешин камсыздоо.

Ал жер эки эл биргеликте иш алпара турган жер. Көптөгөн транс чек аралык демилгелер “символикалуу” гана болгондуктан жергиликтүү коомчулуктун андан көңүлү калып, ачык эле тоотпогон мамилесине алып келди.

Баткен облусунун мурдагы губернатору Мамат Айбалаев менен маек
Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Президенттердин жолугушуусу, Атамбаевдин сапары

24-июль, 2019-жыл

Узаган аптанын урунттуу окуяларына сереп.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон 26-июлда Баткен районунун Ак-Сай жана Тажикстандын Ворух айылы чектешкен жеринде эл менен жолугушту.

Эки президенттин мурдатан пландалган жолугушуусу үч күн мурда Ак-Сай-Ворух чек ара тилкесинде жаңжал катталган учурга туш келди. Алар эки элди сабырдуулук менен ынтымакта жашоосун өтүнүштү.

Жээнбеков менен Рахмон чек арада жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:54 0:00

Кыргыз президенти Жээнбеков Эмомали Рахмон менен чек арадагы жолугушуусун тарыхый деп баалады. Бул тууралуу президенттин басма сөз кызматы билдирди.

«Кыргызстандын жана Тажикстандын мамлекет башчылары эгемендик жылдарынан бери алгачкы жолу Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасында жолугушту. Бул биздин сунушубузду колдогон урматтуу Эмомали Рахмондун акылдуу чечими менен болду», - деди Жээнбеков.

Президенттердин чек арадагы жолугушуусу
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:00 0:00
Түз линк

Ак-Сай айылынын тургундары менен болгон жолугушууда мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков эки өлкөнүн бийлиги чек арага чектеш аймакта жашаган элдин маселесин биргелешип чечүүгө аракет кылып жатышканын айтты.

«Биз чек арадагы элдин жашоо-шартын жакшы билебиз. Бардык маселелерден кабарыбыз бар. Аларды чогуу чечкенге аракет кылып жатабыз. Биз чек араны тынчтыктын жана достуктун чек арасы кылгыбыз келет. Мен чечилбеген маселе жок деп ойлойм», - деди Жээнбеков.

Ошондой эле кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча өкмөт аралык комиссиянын ишин жандантууну сунуштады.

Аксайлыктардын үнү президентке жетпеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:17 0:00

Эки президенттин кеңири жана тар форматтагы сүйлөшүүсү ушул эле күнү Тажикстандын Исфара шаарында башталып, кийин эки президент Кыргызстандын Чолпон-Ата шаарында кезикти.

Президенттин басма сөз кызматы билдиргендей, Жээнбеков Рахмондун Кыргызстанга келиши өз ара пайдалуу кызматташтыкты активдештирүүгө кошумча түрткү болуп жатканын билдирген.

«Биз кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо процессин тездетүү боюнча бир пикирде экенибизди көрсөттүк. Чек ара боюнча ишти «жөнөкөйдөн татаалга карай», өз ара урматтоо принциптерин карманып, бири-бирибиздин кызыкчылыктарды эске алуу менен жүргүзүүнү макулдаштык», - деди Жээнбеков.

Мамлекет башчынын белгилешинче, регионалдык жана эл аралык көйгөйлөр, анын ичинде Кыргызстан менен Тажикстан маанилүү роль ойногон региондогу суу-энергетикалык маселелер боюнча пикир алмашуу болгон. Жолугушууда Жээнбеков Кыргызстан сууну пайдалануу проблемасына глобалдык деңгээлде дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн буруу боюнча Тажикстандын саясатын жогору баалай турганын жана колдой турганын айткан.

Тажик лидери болсо бул жолугушуу конструктивдүү диалогду улантууга жакшы мүмкүнчүлүк бергенин айтты.

«Биз Кыргызстан менен болгон тыгыз өз ара аракеттенүүнүн туруктуу өнүгүшүнө кызыкдарбыз, биздин өлкөлөр ортосундагы ынак кошуналык мамилелерди ырааттуу бекемдөөгө чоң маани беребиз. Тажикстан мындан ары карай Кыргызстан менен саясий диалогду бекемдөөгө, соода-экономикалык жана маданий-гуманитардык мамилелерди тереңдетүүгө даяр экенин дагы бир жолу ырастайт», - деди Эмомали Рахмон.

Чек ара маселеси, тарыхы жана көйгөйү

Ак-Сай-Ворух чек ара тилкесинде кырдаал 22-23-июлда курчуган. Жергиликтүү адамдардын чек ара тилкесинин өз тараптарына мамлекеттеринин желегин жана жазууларды орнотуу аракеттери жаңы кагылышка алып келди. Жыйынтыгында ок атылып, бир тажик жараны каза тапты. Эки тараптан 20дай киши жараат алды.

Тажикстандын Исфара районунун Ворух айылы анклав болуп эсептелет жана Кыргызстандын Ак-Сай айылы менен чектешет. Тажикстандык серепчи Негматулло Мирсаидов эки өлкөнүн мамлекет башчылары биринчи кезекте Ворухтун маселесин чечиши керек, 40 миң калкы бар айыл Исфарага тоскоолдуксуз кирип-чыкканга мүмкүнчүлүк алышы зарыл деп эсептейт.

Анын айтымында, азыр кандай гана жаңжал болбосун, анын ичинде кичинекей чырда да Ворух басым көрсөтүүнүн куралы бойдон калып жатат.

Көйгөйдү мыкты түшүнгөн Баткен облусунун мурдагы губернатору Мамат Айбалаев «Азаттык» менен болгон маегинде чек арадагы чырды чечүүнүн жерлерди алмашуу сыяктуу жолдорун сунуш кылды.

«Баткен району менен Исфара районунун ар бир метрин карап чыкса болот. Бул делимитация жана демаркация ишин жүргүзүүгө, тажик эли менен толук кандуу жашоого шарт түзөт. Эгер чек араны аныктабасак, чырлар мындан кийин да боло берет», - дейт экс-губернатор.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Баткен облусунан өтө алыс эмес Тажикстандын Хожент шаарында жашаган талдоочу Негматулло Мирсаидовдун оюнча, чек арадагы чыңалуу жана жаңжалдын эскалация болуп кетүү коркунучу бул ишке башка мамлекеттердин ушул сыяктуу маселелерди чечүү боюнча билими жана тажрыйбасы жетиштүү эл аралык эксперттерди тартууга эбак эле мезгил жеткенин көрсөтүүдө.

Бул пикирди Борбор Азияда бир канча жыл жашаган британиялык изилдөөчү Маделайн Ривз да колдойт. Маделайн Ривз - Манчестер университетинде социологиялык проблемаларды изилдеген окумуштуу. Ал талаштуу тилкелер чек аранын эки тарабында жашаган элдин гана кызыкчылыгын эске алуу жана саясий ыкмалар аркылуу чечилиши керек деп эсептейт.

Окумуштуунун сөзүнө караганда, саясатчылар электоратты жоготуп алуудан коркуп, оор чечимдерди кабыл алуудан чочулашат. Ошол эле кезде алар чек ара маселесин узак максатты көздөп жана системалуу тартипте чечүү жергиликтүү элдин жыргалчылыгына кызмат кыла турганын да эстен чыгарбашы зарыл.

Азыркы кезге чейин жүргүзүлүп келген иштер, британ окумуштуусунун сөзүнчө, практикалык жумуштарга караганда символикалуу маанайда болуп келди. Ошондуктан алар ишеним жаратпай жатат.

Кыргыз-тажик чек арасынын узундугу 976 чакырымды түзөт, анын 500 чакырымдан көбү делимитация жана демаркация болгон. Талаштуу делген 400 чакырымдан ашык чек ара сызыгына Ак-Сай-Ворух участогу да кирет. Мамлекеттик чек аранын сызыгы толук аныкталбаганына эки өлкө аны эки башка карта менен чечүүнү сунуш кылып келе жатканында болууда. Дүйшөмбү чек араны чечүүдө Кыргызстан менен Тажикстандын аймактык бөлүнүшүн камтыган 1920-жылдардагы картага таянса, Бишкек 1950-жылдагы карта менен чечүүнү көздөйт. Ар бир тарап кошунасынын дооматын туура эмес деп эсептейт.

Атамбаевдин Москва сапары

Кыргызстанда бир катар кылмыштарга тиешеси болушу мүмкүн экени расмий деңгээлде айтылып, күбө катары суракка да чакырылып жаткан мурдагы президент Алмазбек Атамбаев ушул жумада Москвага барып, Орусиянын президенти Владимир Путин менен жолугуп келди.

Атамбаевдин Кыргызстандан тоскоолдуксуз чыгып, Орусияга барып келиши тууралуу мамлекеттик органдар, анын ичинде Президенттик аппарат, Коопсуздук кеңеши, Башкы прокуратура, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети комментарий бере элек.

Бул жерде кайсы бир мыйзамдык эрежелер бузулган жокпу, укук коргоо органдарынын иш-аракети туура болдубу деген талкуулар да жүрүп жатат.

Атамбаевдин 24-июлда эч тоскоолдуксуз эле Москвага учушун Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев мындайча комментарийледи:

«Жалпы алганда биздин эгемендүү мамлекет үчүн абдан өкүндүрө турган окуя болду. Биринчиден, мыйзам. Депутаттар, бүтүндөй мыйзам чыгаруу органы жогорку трибунадан абдан чоң айыптарды айтып жатышты. Ал жерге келип башкы прокурор айыптарды айтты. Анын ичинде оор кылмыштарга шектелип жатат дешти, баарына биз ишендик. Ошол эле учурда анын чет өлкөгө чыгып кеткенине жогорку күч органдары эч унчуккан жок. Экинчиден, Кыргызстан ички ыйкы-тыйкыбызды, ички оппозиция-позициябызды да өзүбүз чече албай, башка өлкөнүн кийлигиштирип, алардын ички иштерибизге кийлигишип жатканы, менимче, абдан өкүнө турган окуя деп ойлойм».

Алмазбек Атамбаев Москвага бир күнгө барып, Орусиянын президенти Владимир Путин менен жолуккандан кийин Кыргызстанга кайтып келди. Өзү кетип жатып убада кылгандай, ал түшкөн учак 25-июлда кечки 7де Кант аба базасына келип конду.

«Владимир Путин менин досум, жакын адамым. «Келип кет» деп атайын самолёт жөнөттү. Бул биринчи эле жолкусу эмес. Буга чейин да эки-үч жолу суранды. Такыр эле барбай койсом да уят болмок. Ал киши «Кыргызстан эмне болот, үчүнчү революция болуп кетпейби?» деп кайгырып жатат. Мен ал кишиге революцияны дайыма бийлик жасайт, эл айла жок көтөрүлөт дедим».

Атамбаевдин сапары: сын жана божомол
please wait

No media source currently available

0:00 0:48:11 0:00

Мурдагы президенттин Москвага барган талаштуу сапары Кыргызстанда жана Орусияда ар кандай талкууланууда. Атамбаев Москвага 24-июлда Орусия үстөмдүк кылган Жамааттык Коопсуздук Келишими Уюмунун Канттагы аба майданы аркылуу учуп кеткен. Ал «Манас» эл аралык аба бекетинен учпаганынын себебин күтүүсүз окуялардан «сактанганы» менен түшүндүргөн. Анын Канттагы базадан учушу жана Орусиянын бул аскердик жайды Кыргызстандын ички саясий окуясына байланышкан маселеде колдонушу да түрдүүчө талкууланууда.

Талдоочу Орозбек Молдалиев кыргыз саясатчыларынын кулчулук мүнөзүн белгиледи.

«Бул кырдаалда ойлонтчу бир нече маселе бар. Алардын ичинен эң эле олуттуусу - «Качан кыргызстандыктар өз маселебизди өзүбүз чечебиз?» деген суроо. XIX кылымда Орусияга чуркап барып, жаатташкан тараптар бизди букаралыкка кабыл алгыла дегенден баштап, азыркыга чейин нуктан чыга элекпиз. Ушул ички маселени чечиш үчүн сөзсүз Путинге барыш керек беле? Мына биздин элитанын психологиясы жана деңгээли».

Ушул айда Швейцариядагы расмий сапарынан кайтып келе жатып, кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков алдын ала кабарланбаган сапар менен Москвага токтогон. Кремлде ал 11-июлда Орусиянын президенти Владимир Путин менен жолугушкан.

Кыргызстанда Алмазбек Атамбаевге байланыштуу саясий жана укуктук талаштуу кырдаал жаралып турганда болгон бул күтүүсүз жолугушуу түрдүүчө талкууланып, атап айтканда, айрым саясатчылар эки президент Атамбаевдин маселесин сүйлөштү деп жоромолдошкон. Бирок расмий маалыматтарда кыргыз-орус президенттери эки тараптуу кызматташтыкты талкуулаганы гана айтылып, ошол эле кезде Атамбаев темасы такыр четке кагылган да эмес. Президенттик аппарат коомдо талкуу жараткан бул суроону комментарийсиз калтырган.

Орусиянын президенти Владимир Путин 24-июлда Кремлде Алмазбек Атамбаев менен жолуккандан кийин журналисттердин суроосуна жооп берип, Кыргызстан буга чейин эки жолу ички саясий олуттуу толкунду башынан өткөргөнүн, өлкөгө саясий туруктуулук керек экенин айткан.

«Эч кандай сыр жок. Силер билесиңер, мен дайыма азыркы жана жогорку кызматын калтырып кеткен кесиптештерим менен байланышка ачыкмын. Ооба, Алмазбек Шаршенович менен жолуктум. Кыргызстандагы жана аймактагы абал тууралуу сүйлөштүк. Мен ага өз позициямды жеткирдим. Кыргызстанды өнөктөш, жакын өлкө катары эсептейм. Өлкө буга чейин жетиштүү, тактап айтканда эки жолу ички саясий олуттуу толкунду башынан кечирди».

27-июнда Жогорку Кеңеш Алмазбек Атамбаевди экс-президент макамынан ажыраткан. Парламенттин чечими укук коргоо органдарына аны кылмыш жообуна тартууга мүмкүнчүлүк берет.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн бошотулушу, Кой-Таш айылындагы үйүнүн жерин сатып алышы сыяктуу алты иш боюнча айып тагууга нгеиз бар экени айтылган. Ал иштердин баары Жазык кодексинин 319-беренеси («Коррупция») менен сотко чейинки өндүрүшкө алынган.

Буга чейин кримтөбөл Азиз Батукаевдин абактан мөөнөтүнөн мурда бошотулушу боюнча Ички иштер министрлиги үч жолу Атамбаевди суракка чакырып, бирок ал баруудан баш тарткан.

ИИМдин кайра-кайра чакыруусун четке каккан Атамбаевди бийлик бүгүн-эртең камайт экен деген да сөздөр жүрүп, мурдагы президенттин тарапташтары «каршылык чараларын» да көрүп жибергени кабарланган.

Парламенттеги «Ата Мекен» фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов бийлик эми Атамбаевди камай албайт деп эсептейт.

«Атамбаевди бийлик камай албасы түшүнүктүү болуп калды. Бирок ага шылтоо табышы керек. Кандай шылтоо табат? «Путин айтты, камабай калдык десе» уят болот. Балким Конституциялык палата карап жатат деп, анын жыйынтыгы менен парламенттин токтомун жокко чыгарып коюшу мүмкүн. Ошондой жолду издеп, баш оорутат. Болбосо күбө катары канчадан бери жөнөкөй баарлашууга алып келе албай жаткан. Бийликтин чечкинсиздиги акыркы кырдаалга алып келди. Ошол эле кезде Батукаевдин иши боюна жаш балалуу Аида Салянованы камап коюшту».

Мурдагы президенттин тарапкерлери аны суракка чакырууну саясий куугунтук деп, Чүйдүн Кой-Таш айылындагы Атамбаевдин үйүндө «элдик штаб» түзүп, ушул айдын башынан бери топтолуп турушат.

Ал арада Ички иштер министрлиги Атамбаев тергөөгө келиши зарыл экенин маалымдады. 28-июлда ИИМ мурдагы президент тергөөнүн суроолоруна жазуу түрүндө жооп бере албай турганын билдирди. Бул тууралуу «Азаттыкка» аталган мекеменин басма сөз кызматынын өкүлү Карима Аманкулова кабарлады.

«Алмазбек Атамбаев суракка келиши керек. Анткени тергөөнүн кызыкчылыгы жана сыры деген түшүнүктөр бар. Тергөө кызматы Атамбаев жеке өзү суракка келиши керектигин түшүндүргөн».

Алмазбек Атамбаев Кыргызстанды 2011-2017-жылдары президент катары башкарган.

Москва: шайлоо алдындагы тинтүү жана кармоо

27-июлда Москва шаардык мэриясынын алдында шаардык кеңешке шайлоого катыштырылбай койгон талапкерлерди коргоп, миңдеген адам чогулду. ​

Полиция жана Росгвардиянын кызматкерлери тоскоолдуктарга карабастан, мэриянын имаратынын алдына шаардык кеңешке катталбай калган талапкерлер менен тургундардын жолугушуусун өткөрүү үчүн чогулгандарды күч менен кармады. Ички иштер министрлиги берген маалыматка караганда кармалгандардын 430дөн ашкан. Акциянын катышуучусу ага келгенин себебин мындайча түшүндүрдү:

- Менин добуш берүү укугум бар. Мен аны алып коюшун каалабайм. Азыр бизде эч кандай тандоо жок. Эгер азыр биз өз укугубуз үчүн күрөшпөсөк, добушубузду жөн эле алып коюшат.

Акцияга чыккандар «Биз таза шайлоо үчүн!» деп кыйкырып жатышты.

- Мен бул жерге келүүнү абдан деле каалаган эмесмин, өтө коркунучтуу. Бирок мен башка жолду көрбөй турам. Баламды чоң энесине калтырып келдим. Буга чейин балам менен келе албай калгам. Алдыдагы күндөрдө да убактым болсо, дагы келем, - деди нааразылыкка чыккандардын бири.

26-27-июлга караган түнү Москва шаардык думасына ат салышып жаткан талапкерлердин штабы менен үйүнө полиция келип, бир тобун кармап кеткени маалым болгон.

Атап айтканда, Коррупцияга каршы күрөшүү фондунун директору Иван Жданов, оппозиционер Дмитрий Гудков, катталбай калган талапкерлер Илья Яшин, Любовь Соболь жана Юлия Галямина камалганы белгилүү болду. Бир катар оппозиционерлердин үйү, ишканасы да тинтүүгө алынган.

Буга чейин Москва шаардык думасына шайлоого талапкер катары чыккан Дмитрий Гудковду, Любовь Соболду, Илья Яшинди, Константин Янкаускасты, Иван Ждановду, Юлия Галяминаны, Елена Русакованы жана бир катар башка талапкерлерди шайлоо комиссиясы каттоодон баш тарткан.

Москва шаардык шайлоо комиссиясы графологиялык экспертизанын бүтүмдөрүнө таянуу менен «Алардын кол белгилери жасалма болуп калган. Андан тышкары так маалыматтары айкын эмес», - деп талапкер катары каттоодон баш тарткан. Талапкерлер «Экспертиза өзү компетенттүү эмес, жасалма болгон, ал эми биз чыныгы документтерге кол койгонбуз», - деп жатышат.

Москва шаарынын мэри Сергей Собянин Интернеттеги баракчасы аркылуу аянтка келгендер чагымга туш болушу мүмкүн деп жарыя кылды:

«Шаардыктарды бүгүн уруксат берилбеген митингге чакырып, башка аймактарда жашагандарды да келип катышкыла деп үгүттөп жатышат. Тартип коргоо органдарынын маалыматына таянсам адамдын өмүрүнө, саламаттыгына жана коопсуздугуна коркунуч жаратышы мүмкүн болгон опурталдуу чагымдар камдалып жатат».

Буга чейин талапкерлер бир нече ирет нааразылык акциясын өткөрүп, арасынан Любовь Соболь жаны ачыганынан ачкачылык да жарыялап жиберген.

25-июлда Москванын Симонов соту оппозициялык саясатчы Алексей Навальныйды 30 күнгө камакка алуу чечимин чыгарган. Ага коомдук иш-чараны өткөрүү тартибин кайталап бузган деген айып коюлду. Ал 27-июлда Москва шаардык мэриясынын алдында шаардык кеңешке шайлоого катышпай калган талапкерди коргоп, мөөнөтсүз нааразылык акцияны баштоону сунуштап жаткан.

Орусиянын башкалаасынын думасына шайлоо 8-сентябрда өтөт.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекcтан АКШдан инвестор издеп жатат

Өзбекстандын Юстиция министри Русланбек Давлетов (солдо), Капиталдык базарды өнүктүрүү агенттигинин жетекчиси Атабек Назиров (оңдо).

Өзбекстан экономикасын чет элдик инвесторлорго ачып жатат. Өткөн жумада ташкенттик делегация Нью-Йоркко барып, бизнес форум өткөрдү. Ислам Каримовдун жарым кылымдык башкаруусунда өлкө сырт дүйнөдөн саясий да, экономикалык да өңүттөн алганда обочолонуп кеткен.

Шавкат Мирзиёев президенттикке келгенден тарта Өзбекстанда мамлекет карамагындагы ишканаларды жеке менчикке өткөрүү процесси жанданган.

Максаты чарчап-чаалыккан ишканаларга чет элден инвестиция тартып, жан киргизүү. Бирок анын алдында өзбек өкмөтү капиталдык базарын өнүктүрүп, чет элдик инвесторлорго аянтча түзүп бериши керек болду.

Өзбекстандын тышкы иштер министри баштаган делегация АКШда бир жумадан ашык убакыт жүрдү. 22-июлда Нью-Йорктогу финансы мекемелери жыш жайгашкан атактуу Уолл-Стрит көчөсүнө барышты.

Күнү бою форум өткөрүп, мекениндеги экономикалык реформалар, инвестициялык климат, банк, финансы тармагындагы өзгөрүү, жаңылыктарды айтып беришти. Анын шарапаты менен өзбек бийлиги жеке колго өткөн компаниялардын акцияларын эл аралык фондулук биржалар, анын ичинде Нью-Йорктогу биржа аркылуу сатууну көздөп турат.

Ошол эле маалда Ташкенттин өзүндө акча жүгүртүлгөн институттарды, анын ичинде фондулук биржаны жаңыртуу аракетин көрүп жатышат.

Форумга "Franklin Templeton", "Goldman Sachs Group" баштаган 130 компаниянын өкүлү катышкан.

"Ишенесизби же жокпу мага отурганга жер калбады. Өзбекстанга инвестиция салууга, Өзбекстандын капитал базарына ушунчалык кызыгуу бар", – деп толкунданды капиталдык базарды өнүктүрүү агенттигинин жетекчиси Атабек Назиров “Өзбекстан 24” телеканалына курган маегинде.

Аталган агенттик Өзбекстанда жыл башында түзүлгөн. Ал эми Атабек Назиров 20 жылдан бери мекенинен четте, анын ичинде Кошмо Штаттарындагы "Goldman Sachs Group", "JPMorgan Chase" өңдүү ири финансылык компанияларда, банктарда иштеген.

Президент Мирзиёевдин чакыруусу менен келип, Өзбекстанда финансы тармагын реформалоо, Уолл-стриттеги технологияны, моделди алып келүү аракетин көрүп жатат:

"Өзбекстандан жыйырмадан ашуун компания биз менен Нью-Йоркко келди. Аларга да инвесторлор менен учурашууга мүмкүнчүлүк түзүлдү. Биздин дагы бир негизги вазийпабыз аларды Өзбекстанга чакыруу, инвесторлордун ишин Ташкентте уюштуруу, кеңселерин ачуу. Ташкентте иш орундарын ачуу жана алардын тажрыйбаларын Өзбекстандын баалуу кагаздар базарына көчүрүү", - деп сөзүн улады Назиров.

Инвесторлор кандай шартта келет? Бул суроого экономика боюнча эксперт Эсен Момункулов жооп берет.

Момункулов: Мамлекеттин үлүшү аз ишканага инвестор кызыгат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:09 0:00
Түз линк

Жергиликтүү маалымат каражаттары быйыл жыл башында Ташкенттин өзүнүн Уолл-стрити пайда болорун жазышкан.

Тактап айтканда, борбордо 6,5 чакырымга созулган бизнес, административдик, оюн-зоок кеңселери жайгашкан бульвар курула турганы кабарланган. Айрым инвесторлордун сөзүнө караганда курулуш бүтсө кеңселер бош калчудай эмес. "Mitsubishi UFJ Financial Group" холдингинин Борбор Азия бөлүмүнүн жетекчиси Айман Муканова мындай деди:

"Мен өнүгүп келе жаткан базарлар департаментинде иштейм. Биз 35тен ашуун өлкөнү камтыйбыз. Алардын ичинен өзүнө тарткан өлкөлөрдүн бири Өзбекстан. Өсүш темпи, ошондой эле Борбор Азияда жайгашканы, чөлкөмдөгү калкы эң көп өлкө болгонуна байланыштуу. Буга чейин өлкөдөгү эки стратегиялык, ири долбоорду каржыладык. Ал “Навоиазот” жана “Өзбекстан GTL”.

Камолиддин Раббимов
Камолиддин Раббимов

Ошол эле маалда жаңычыл кадамдарга тоскоолдуктар аз эмес. Өзбекстандык саясат талдоочу Камолиддин Раббимов негизгилерин санады:

"Президент албетте новатор, реформатор. Ошентсе да ал бюрократтардын армиясы менен эсептешүүгө аргасыз. Каримовдун тушунда иштеген бюрократтар дале бийликте кала берүүдө. Мирзиёев Өзбекстанга инвестиция, реформа керек деп жаңы милдетти алдыга койду. Болбосо социалдык жарылуу болот. Реформаларды ишке ашырып, башкаруунун бир формасынан экинчисине өтүү үчүн мурдагы репрессиялык башкаруу үлгүсүнөн баш тартуу керек. Бирок бул үчүн кадр жок, түшүнүк жок, саясий маданият да жок. Мирзиёев үчүн жетишерлик эле татаал маселе ушул".

Президент Мирзиёев эл алдында сүйлөгөндө өлкөдөгү кадрдык таңсыктык тууралуу такай айтып келет. Жаштарды чет өлкөдөн окутууга багытталган “Үмүт” программасы Казакстандагы “Болашак” сыяктуу ийгиликтерге жеткен эмес. Өткөн жылы фонд “Эл-журт үмүтү” деп өзгөртүлүп, багыты кеңейтилген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президенттер чек араны чечеби?

Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен тажик президенти Эмомали Рахмондун жолугушуусу. 26-июль, 2019-жыл.

Кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков менен тажик президенти Эмомали Рахмондун жолугушуусу Чолпон-Атада уланат.

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон 26-июлда Кыргызстанга иш сапары менен келди.

Эмомали Рахмонду «Ысык-Көл» эл аралык аэропортунан президент Сооронбай Жээнбеков тосуп алды.

Президенттин басма сөз кызматынын маалымдашынча, 27-июлда Чолпон-Ата шаарында эки тараптуу кызматташтык, анын ичинде кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо маселеси боюнча сүйлөшүү уланат.

Ушул эле күнү кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков кыска мөөнөттүү иш сапары менен Тажикстандын Исфара шаарына барган.

Эл менен жолугушуу

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Исфарага сапарынын алдында Баткендеги Ак-Сай айылынын аксакалдардан турган отуз чакты тургунуна жолугуп, алардын суроо-талабын укту. Чек ара маселеси көзөмөлдө экенин айтты:

«Тажик тарап менен биргеликте көрүлгөн чаралардын жыйынтыгында кырдаал турукташты. Баткен облусунун чек ара аймагына Ички иштер органдарынын жана Мамлекеттик чек ара кызматынын кошумча күчтөрү жиберилди. Өткөндө силер менен жолугушуудан кийин бул иш ыкчам түрдө аткарылганын өзүңүздөр көрүп турасыздар. Эми чек ара аймактарын көзөмөлдөгөн патрулдук иш туруктуу негизде жүргүзүлөт. Чек ара толугу менен биздин көзөмөлдө», - деди президент.

Сооронбай Жээнбеков менен жолугуп жатат.
Сооронбай Жээнбеков менен жолугуп жатат.

Ал аскер жана укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин саны чек арага жакын айылдарда көбөйгөнүн белгилеп, элдин коопсуздугу жана өлкөнүн кызыкчылыгы биринчи планда болорун билдирди.

«Өкмөттүн жетекчилери - Тажикстандын жетекчилери менен туруктуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз. Кечээ эле Жогорку Кеңештин төрагасы, премьер-министр жана айрым мамлекеттик органдардын жетекчилери катышкан жумушчу кеңешме өткөрдүм. Кеңешменин жыйынтыгында жакынкы убакта социалдык жана инфраструктуралык объектилердин курулушун баштоо боюнча чечим кабыл алынды», - деди Жээнбеков.

Ал ушул жылдын август айында өрт жана куткаруу кызматтарын жайгаштыруу үчүн имараттардын курулушу аяктап, эки адистештирилген транспорт берилерин жана эки жума ичинде чек арага жакын жайгашкан аймактардын жашоочулары "Тез жардамдын" жаңы автомашинасы менен камсыз болорун белгиледи.

Мамлекет башчы менен жолугушууга катышкан айылдык кеңештин депутаты Савытбек Турдалиев буларды айтты:

"Президент чек ара маселесин чечип берем деди. Суроо-талаптарыбызды укту. Кудай буюрса эми чек ара маселеси чечилет, тынч жашоо болот деп үмүттөнөбүз. Президенттен Ак-Сайга чек ара тозотун коюп берүү жагын карап көрүүсүн сурандык. Анткени, тозот болсо эки тарапка тең коопсуздук үчүн жакшы болмок".

22-июлда Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы чырдан улам коопсуз аймакка чыгарылган Баткен районунун Ак-Сай айылынын 600дөй тургуну 25-июлда кайра үйлөрүнө жеткирилген.

Ата конушуна кайтканы менен элдин түн уйкусу тынч болбой жатканын Шааркан Надирова аттуу жергиликтүү тургун айтып берди:

"Бизге тынчтык керек. Бала-чакабыз менен улам эле баш калка издеп кача бергенден тажадык. Чек ара маселесин чечип беришсин, тынч уктайлы. Түндө “тырс” эткен добуш чыкса, жүрөгүбүз үшүп турат. Тынч жашагыбыз келет".

Аксайлыктардын үнү президентке жетпеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:17 0:00

"Чечилбеген маселе жок..."

Андан кийин Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын мамлекет башчысы Эмомали Рахмон Баткен районунун Ак-Сай, Тажикстандын Ворух айылдарынын чектешкен жеринде эл менен жолугушту.

Эки айылдын жашоочулары менен болгон жолугушууда өлкө башчы Сооронбай Жээнбеков эки өлкөнүн бийлиги чек арага чектеш аймакта жашаган элдин маселесин биргелешип чечүүгө аракет кылып жатканын айтты.

«Биз чек арадагы элдин жашоо-шартын жакшы билебиз. Бардык маселелерден кабарыбыз бар. Аларды чогуу чечкенге аракет кылдык. Биз чек араны тынчтыктын жана достуктун чек арасы кылгыбыз келет. Мен чечилбеген маселе жок деп ойлойм», - деди Жээнбеков.

Президенттердин чек арадагы жолугушуусу
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:00 0:00
Түз линк

Ал кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча өкмөттөр аралык комиссиянын ишин жандантууну сунуштады.

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен болгон жолугушуусун тарыхый деп баалады.

«Кыргызстандын жана Тажикстандын мамлекет башчылары эгемендик жылдарынан бери алгачкы жолу Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасында жолугушту. Бул биздин сунушубузду колдогон урматтуу Эмомали Рахмондун акылдуу чечими менен болду», - деди Сооронбай Жээнбеков.

Жээнбеков менен Рахмон чек арада жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:54 0:00

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмондун 26-28-июль күндөрү Кыргызстанга болгон сапарына байланыштуу, Ысык-Көл районунун Тамчы айылынан Бостери айылына чейинки аралыкта бардык автоунаа каражаттарынын кыймылына убактылуу чектөө киргизилет.

Бул тууралуу Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын басма сөз кызматы билдирди. Мекеме буга байланыштуу айдоочуларды жол кыймылынын эрежелерин сактоого чакырды.

Андан тышкары оор жүк ташуучу, кооптуу жүктөрдү ташыган жана айыл чарба техникаларын башкарган айдоочуларга ушул күндөрү Ысык-Көл облусунун түштүк тарабындыгы альтернативдүү «Балыкчы-Бөкөмбаев-Каракол» автоунаа жолу менен каттоо сунушталды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аксайлыктардын үнү президентке жетпеди

Аксайлыктардын үнү президентке жетпеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:17 0:00

Чек ара көйгөйү: эксперттердин сунушу

Кыргыз-тажик чек арасындагы Ворух айылы. 26-июль, 2019-жыл.

26-июлда Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон Ак-Сай менен Ворухтун чегинде жолукту.

Президенттердин жолугушуусуна жакын калганда болгон жаңжалды эске алганда эки өлкөнүн чек ара тилкесинде жашаган тургундар бийликтен реалдуу кадамдар жасалышын күтүп жатат.

Көбү эки өлкөнүн эл абдан жыш жайгашкан чек ара тилкесиндеги кырдаалды жөнгө салуу жана бейпил турмушту камсыздоо үчүн конкреттүү чечимдерди кабыл алуу керек деп эсептешет.

Жээнбеков менен Рахмон чек арада жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:54 0:00

Чырдын тарыхы

Ак-Сай-Ворух чек ара тилкесинде кырдаал 22-23-июлда курчуган. Жергиликтүү адамдардын чек ара тилкесинин өз тараптарына мамлекеттеринин желегин орнотуу аракеттери жаңы кагылышка алып келди. Жыйынтыгында ок атылып, бир тажик жараны каза тапты. Эки тараптан 20дай киши жараат алды.

Кыргыз-тажик чек арасынын узундугу 976 чакырымды түзөт, анын 500 чакырымдан көбү делимитация жана демаркация болгон. Талаштуу делген 400 чакырымдан ашык чек ара сызыгына Ак-Сай-Ворух участогу да кирет.

СССР учурунда жашоочулар кенен-кесири колдонуп келген жер, жайыт жана суу ресурстары азыр көз карандысыз эки мамлекеттин бирине гана тиешелүү аймакка айланган.

Ар бир тарап кошунасына аларды колдонууга уруксат берүү же чектөөнү өздөрү гана чече турганын айтып келишет. Көз карандысыздыкка жетишкенден кийин эле башталып, азыр да уланып келе жаткан мамлекеттик чек араны делимитациялоо жана демаркациялоо иштери бул талаштарга толук айкындык киргизген жок.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек ара аймагында жашаган тургундары сүйлөшүүлөрдөн, анын жыйынтыктарынан, кандай мунасалуу сунуштар талкууланып жатканынан, ал чек арадагы элдин кызыкчылыгына кандай таасир этеринен кабардар эмес.

Айрымдар үчүн чек ара көйгөйү өмүр менен өлүм маселеси - анткени Кыргызстан менен Тажикстандын ондогон жарандарынын үйлөрү талаштуу чек ара тилкесинде орун алган. Ошондуктан аймакта ар бир жаңжал бул жерде абдан оор кабыл алынат.

Мамлекеттик чек аранын сызыгы толук аныкталбаганына эки өлкө аны эки башка карта менен чечүүнү сунуш кылып келе жатканында. Дүйшөмбү чек араны чечүүдө Кыргызстан менен Тажикстандын аймактык бөлүнүшүн камтыган 1920-жылдардагы картага таянса, Бишкек 1950-жылдагы карта менен чечүүнү көздөйт. Ар бир тарап кошунасынын дооматын туура эмес деп эсептейт.

Ворух маселеси

Биз менен сүйлөшкөн көптөгөн эксперттер чек арадагы абалды жөнгө салуу талаштуу аймактын макамын аныктап алуудан башталышы керек деп эсептешет. Ошондой эле бийликтердин эң чоң милдети зордук-зомбулукка жана кан төгүүгө жол бербөө болушу зарыл экенин, азыркы кезде кырдаалды ушул деңгээлде кармоо оңой-олтоң болбой жатканын белгилешкен.

Тажикстандын Исфара районунун Ворух айылы анклав болуп эсептелет жана Кыргызстандын Ак-Сай айылы менен чектешет. Байкоочулардын оюнча, аныкталбаган географиялык жайгашуусунан улам Ворух өтө аярлуу тилке жана жаңжал очогу бойдон калууда.

Тажикстандын серепчи Негматулло Мирсаидов эки өлкөнүн мамлекет башчылары биринчи кезекте Ворухтун маселесин чечиши керек, 40 миң калкы бар айыл Исфарага тоскоолдуксуз кирип-чыкканга мүмкүнчүлүк алышы зарыл деп эсептейт.

Ворухтун макамы тууралуу чечим совет мезгилинде ошол кездеги жетекчилер тарабынан кабыл алынган. Анда бул чечим аймактын баары СССРга тиешелүү деген концепциянын негизинде ишке ашкан.

“Эгер совет мезгилинде айыл тургундары эч кандай кысылууну сезбесе, азыр ал жол, суу жана жер ресурстарын пайдаланууда тоскоолдуктарга туш болууда”, - дейт Негматулло Мирсаидов.

Анын айтымында, азыр кандай гана жаңжал болбосун, анын ичинде кичинекей чырда да Ворух басым көрсөтүүнүн куралы бойдон калып жатат.

Талдоочунун көз карашында, Кыргызстан менен Тажикстандын ортосундагы чек ара маселесин чечүү абдан ачык-айкындыкты талап кылат, ал эми эки өлкөнүн жарандарына ар бир жолугушуунун жана сүйлөшүүнүн жыйынтыгы тууралуу маалымат берилип турушу зарыл. Мирсаидов сүйлөшүү жараянына чек ара маселесин жакшы билген эксперттерден, журналисттерден турган коомдук кеңири катмары тартылышы кажет деп эсептейт.

Мамат Айбалаев: Көйгөйдү чечүүнүн бир канча варианты бар

Бир катар эксперттердин оюнча узак жылдык тажрыйба жана чек ара чырларынын тарыхы эки тарапка тең, жогорку бийлик адамдарына да, айыл тургундарына да мунасалуу чечимдерди кабыл алуу зарылдыгын талап кылып турат. Алардын бири аймактарды алмашуу. Ушул жол гана чек ара сызыгын так жана даана аныктоого жардам бермекчи.

Көйгөйдү мыкты түшүнгөн Баткен облусунун мурдагы губернатору Мамат Айбалаев «Азаттык» менен болгон маегинде чек арадагы чырды чечүүнүн ушул сыяктуу жолдорун сунуш кылды.

“Чек араны чечүүнүн бир канча варианты бар. Исфарадан Чоркуга бара жатканда Кара-Бак айылы бар. Азыр ал Достук деп аталат. Тажиктер Исфарадан Чоркуга бара жатканда Достукка кирбей өтүп кете турган көпүрө курушкан”, - деди Мамат Айбалаев.

Айбалаев Достук айылынын аймагын берип, Мачаидеги тажиктерди ошол жерге, ал эми Достуктагы кыргыздарды Мачаиге алып келсе болот деп эсептейт.

“Баткен району менен Исфара районунун ар бир метрин карап чыкса болот. Мен бир гана мисалды айттым. Бул делимитация жана демаркация ишин жүргүзүүгө, тажик эли менен толук кандуу жашоого шарт түзөт. Эгер чек араны аныктабасак, чырлар мындан кийин да боло берет”, - дейт экс-губернатор.

Анын сөзүнө караганда, эгер чек араны азыр чечпесе, советтик мезгилди көргөн муун өткөндөн кийин жаңы муунга орток пикир табуу мындан да оор болот. Айбалаев кылымдап созулуп келе жаткан көйгөйдү президенттердин чек арадагы бир эле жолугушуусу чечип коё албайт деген ойдо.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Чек ара маселесин чечүүдө эл аралык тажрыйба жардам береби?

Баткен облусунан өтө алыс эмес Тажикстандын Хожент шаарында жашаган талдоочу Негматулло Мирсаидовдун оюнча, чек арадагы чыңалуу жана жаңжалдын эскалация болуп кетүү коркунучу бул ишке башка мамлекеттердин ушул сыяктуу маселелерди чечүү боюнча билими жана тажрыйбасы жетиштүү эл аралык эксперттерди тартууга эбак эле мезгил жеткенин көрсөтүүдө.

Бул пикирди Борбор Азияда бир канча жыл жашаган британиялык изилдөөчү Маделайн Ривз да колдойт. Маделайн Ривз - Манчестер университетинде социологиялык проблемаларды изилдеген окумуштуу. Ал талаштуу тилкелер чек аранын эки тарабында жашаган элдин гана кызыкчылыгын эске алуу жана саясий ыкмалар аркылуу чечилиши керек деп эсептейт.

Окумуштуунун сөзүнө караганда, саясатчылар электоратты жоготуп алуудан коркуп, оор чечимдерди кабыл алуудан чочулашат. Ошол эле кезде алар чек ара маселесин узак максаты көздөп жана системалуу тартипте чечүү жергиликтүү элдин жыргалчылыгына кызмат кыла турганын да эстен чыгарбашы зарыл.

Ривз жөнгө салуу иштери чек ара сызыгын аныктоодо так юридикалык эреженин алкагында жасоону, делимитация жана демаркация ишиндеги так принциптерди макулдашып алууну талап кыла турганын кошумчалады.

Мындан тышкары, ал эки өлкө ортосунда суу ресурстарын жана жайытты пайдалануу, үйлөрдү коргоо, коммуникация каражаттарын жана жол транспорт кыймылын коллдонуу, жергиликтүү базарга кирип-чыгууга уруксат, ошондой эле жумушка орношууга мүмкүнчүлүк алуу сыяктуу турмуштук зарыл көйгөйлөрдү чечүү тууралуу да так макулдашуу болушу кажет экенин айтат.

Британ окумуштуусу чек ара маселесин талкуулоого жергиликтүү эл да тартылышы зарыл деген пикирде. Ал бул маселеде эки тараптуу өз ара түшүнүшүүгө жетишүү үчүн ишти чакан долбоорлордон баштоону сунуштайт.

Маделайн Ривз чек аранын эки тарабындагы жашоочулар үчүн жагымдуу тынчтык маанайын түзүүгө, атап айтканда окуучулардын чек арадагы мектептерге баруусун камсыздоо, биргелешкен коомдук транспортту колдонуу, биргелешкен базарларды ачуу сыяктуу иштер болушу зарылдыгын кошумчалады.

Азыркы кезге чейин жүргүзүлүп келген иштер, британ окумуштуусунун сөзүнчө, практикалык жумуштарга караганда символикалуу маанайда болуп келди. Ошондуктан алар ишеним жаратпай жатат.

«Эркин Европа/Азаттык» радиосу менен маектешкен эксперттер Борбор Азиядагы эң аярлуу очок болуп келе жаткан жерде кездешкен эки президенттин жолугушуусунан жогорудагыдай жыйынтыктарды көргүлөрү келе турганын билдиришти.

Макаланы "Азаттыктын" кыргыз жана тажик кызматынын журналисттери биргеликте даярдашты.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков менен Рахмон чек арада жолугушту

Жээнбеков менен Рахмон чек арада жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:54 0:00

«Яндекс.Еда» мигранттар үчүн айып төлөйт

Иллюстрациялык сүрөт.

Орусияда борбор азиялыктар иштеген «Яндекс.Еда» сервисине 1 миллион рубль айып тагылды.

Москвада «Яндекс.Еда» компаниясы мигранттарды мыйзамсыз иштеткени үчүн жоопко тартылууда.

Орусиянын ИИМнин миграция башкармалыгы компания чет өлкөлүктөрдү ишке алууда мыйзам бузганын аныктаган.

«Яндекс.Еда» Арбитраждык сотко кайрылып, бул чечимди жокко чыгарууга аракет кылган. Бирок 19-июлда сот компаниянын арызын кароодон баш тартканы маалым болду.

Эми «Яндекс.Еда» ачык акционердик коому 1 миллион рублга чейин айып төлөп же ишмердүүлүгүн үч айга чейин убактылуу токтотушу мүмкүн.

«Яндекс.Еда» сервиси Орусиянын 30 шаарында кызмат көрсөтөт. Былтыркы маалымат боюнча 8 миң ресторанды тейлеп, тамак-ашын кардарларга жеткирип турат.

Анда ортомчу агенттиктер аркылуу он миңдеген адам курьер болуп иштейт.

Азыр компания өзү сервис катары бир гана маалыматтык кызмат көрсөтө турганын, курьерлерди өнөктөштөрү ишке кабыл аларын айтып, жоопкерчиликтен баш тартууда.

Юристтер курьерлер ортомчу агенттиктер аркылуу жалданып иштеген менен алар компаниянын формасын кийип, онлайн тиркемелерин колдонуп, тапшырмасын аткарганы үчүн мыйзам чегинде бул мигранттардын компания менен эмгек мамилесин тастыктарын белгилешет.

Москвада «Яндекс.Еда» сервисинде бери дегенде 2,5 миңдей кыргызстандык иштейт.

Үч айдан бери курьер болуп жүргөн Нурсултан эмгек келишими «Яндекс.Еда» менен эмес, ортомчу агенттик менен түзүлгөнүн айтты.

"Ушул жылдын апрель айынан бери иштейм. Башында жөө басып жүргөндөн кыйналчумун, азыр көнүп калдым. Күнүнө 1,5-2,5 миң рубль алабыз. 10-12 сааттан иштейм. «Яндекс» менен келишим түзбөй эле, атайын курьердик кызмат аркылуу ишке киргем. Кыргыздар аябай көп. "WhatsАpp" аркылуу сүйлөшкөн чаттарыбыз бар".

Нурсултандын айтымында, «Яндекс.Еда» жумушчуларга эч кандай жоопкерчилик албайт.

"Юридикалык жактан «Яндекс» курьерлерге адилетсиз мамиле кыларын билбейт экенбиз, түшүнүп эле турабыз. Жумуш оңой эмес. Бирок кара жумушка караганда жакшыраак деп, айла жок иштеп жатабыз. Бизде тобокелдик көп. Жолдо курьерлерди сүзүп кетет, көчөдөн сабап, тоноп кеткен учурлар болот. Бирок, мен бир да жолу жабыркаган жумушчуга компания жардам бериптир же жоопкерчилик алыптыр дегенди уккан эмесмин. Медициналык камсыздоо, эс алууга чыгуу, ашыкча иш сааты үчүн төлөө деген түшүнүктөр жок".

​16-апрелде Санкт-Петербургда «Яндекс.Еда» сервисинде курьер болуп иштеген кыргызстандык Артык Орозалиев иш маалында каза болгон. Ал ошол күнү велосипед менен он саат бою тынбай тамак ташып иштеген. Медициналык экспертиза 21 жаштагы жигиттин жүрөгү ашыкча чыңалууну көтөрө албай токтоп калганын көрсөткөн.

Бул окуя коомчулукта резонанс жаратып, «Яндекс.Еда», Delivery Club сыяктуу сервистерде курьер болуп иштегендер социалдык тармак аркылуу иштин оордугуна арызданып чыгышкан. Андан кийин Эмгек боюнча мамлекеттик инспекция текшерүүлөр башталганын кабарланган.

Борбор азиялык мигранттар иштеген «Яндекс.Еда» сыяктуу сервистин административдик жазага тартылышынан кийин тейлөө тармагындагы башка жумуш берүүчүлөргө да текшерүү күчөй турганын божомолдогондор бар.

«Чет өлкөлүктөргө компанияга жумушка орношуу оорлойт, ишке керектүү документтердин талабын көбөйтүп коюшу мүмкүн. Айлыкты азайтып, шартын оорлотуп, бардык жактан кысып коёюшу мүмкүн», - деди Нурсултан.

Орусияда жумуш берүүчү юридикалык тараптарга жумушчу-мигранттар үчүн жоопкерчилик быйыл январь айында күчөтүлгөн. Административдик мыйзам бузуулар Кодексинин 18-бөлүмүнө өзгөртүү киргизилип, мигрантты тиешелүү уруксаты жок жумушка алуу, аны менен эмгек келишимин түзбөө, чет өлкөлүк жумушчу тууралуу органдарга кабар бербөө сыяктуу эреже бузуулар үчүн административдик жаза катаалдашкан.

Июлда Санкт-Петербургдун ашканасында Өзбекстандын жараны кыргыз паспорту менен мыйзамсыз иштеп жатканы аныкталып, сыракана түйүнү 1 миллион рубль айып пул төлөөгө милдеттендирилген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: чек арада жабылган жол ачылды

Жака-Өрүк участкасындагы Ош-Исфана жолун ачып жаткан тургундар.

Эки тараптуу сүйлөшүүдөн кийин Исфара-Ворух, Ош-Исфана жолу ачылды.

Өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров “Азаттыкка” тынымсыз сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында жол каттамдары калыбына келтирилгенин маалымдады.

Мадумаров эки өлкөнүн президенттеринин жолугушуусу белгиленип жатканын айтты.

“Эртең эки президенттин жолугушуусу белгиленип жатат. Анда эки тарап чек ара маселесин карап, бир чечимге келет деген ойдобуз”, - деди Мадумаров.

Сооронбай Жээнбеков 26-июлда Тажикстандын президенти Эмомали Рахмондун чакыруусу менен Исфара шаарына бара турганы ырасталды.

Президенттин аппаратынын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Данияр Сыдыков кыска мөөнөттүк жумушчу сапардагы сүйлөшүүдө эки тараптуу кызматташтыктын олуттуу маселелери, анын ичинде чек араны делимитациялоо жана демаркациялоо процесстери талкуулана турганын билдирди.

«Чек ара боюндагы облустардын кыргыз-тажик элдеринин ортосундагы кошуналык мамилелерди жана достукту бекемдөөгө багытталган кызматташтыгын өнүктүрүүгө басым жасалат», - деп айтылат президенттин басма сөз кызматы тараткан маалыматта.

Сыдыков эки мамлекет башчыларынын сүйлөшүүлөрүнүн экинчи айлампасы Чолпон-Ата шаарында уланып, Исфарадагы жолугушуунун жыйынтыгы чыгарыларын белгиледи.

Буга чейин Тажикстандын президентинин басма сөз кызматы 26-июлда Эмомали Рахмон менен Сооронбай Жээнбеков Ак-Сай-Ворух жолунда жолугуп, чек арада жашаган элдин үнүн угарын кабарлаган.

Тажик президентинин басма сөз катчысы Абдуфаттох Шарифзода "Азаттыктын" тажик кызматына андан ары сүйлөшүүлөр Исфарада өтөрүн маалымдаган.

Жол каттамы 25-июлдан баштап ачылды.

Исфара шаарынын администрациясынын басма сөз катчысы Икбол Тешаев "Азаттыктын" тажик кызматына эки тараптуу сүйлөшүүнүн негизинде жол ачылганын ырастады.

Тешаевдин айтымында, Ворухтагы ооруканада жарадар болуп жаткан беш тажикстандык Исфарадагы борбордук ооруканага которулган.

Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосундагы чек ара чырынан кийинки кырдаал салыштырмалуу туруктуу. Чек арадагы абалга эки өлкөнүн күч түзүмдөрү көзөмөл кылып турат.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы чырдан улам коопсуз аймакка чыгарылган Баткен районунун Ак-Сай айылынын 600дөй тургуну үйлөрүнө жеткириле баштады. Өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн басма сөз кызматы алардын көбү балдар менен аялдар экенин кабарлады.

Ак-Сайдын тургундары кыргыз-тажик чек арасындагы окуялардан кийин Баткен шаарындагы кесиптик лицейдин, эки орто мектептин жана медресенин имаратына жайгаштырылган.

Вице-премьер-министрлердин экинчи жолугушуусу

23-24-июлда Баткендин Дача аймагында Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхимдин экинчи жолугушуусу өткөн. Анда Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосундагы чырдан кийин абалды жөнгө салуу маселелери талкууланган.

Анда чек ара тилкелерин чогуу кайтарып, эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашкан.

Кыргызстандын Ак-Сай айылынын тургундары Ворух анклавы менен айылдын ортосуна чек ара бекетин коюп берүүнү, ошондой эле ушул жерге «Ак-Сай айылы» деген жазууну орнотуп берүүнү талап кылышкан. Бул талаптар эки өлкөнүн вице-премьер-министрлеринин жолугушуусундагы темалардын бири экени кабарланган.

Кыргыз-тажик өкүлдөрүнү жолугушуусу өтүп жаткан жер.
Кыргыз-тажик өкүлдөрүнү жолугушуусу өтүп жаткан жер.

Жеңиш Разаков менен Азим Иброхим 23-июлда да жолугушуп, че ара чырын биргелешип иликтөө боюнча чечимге келишкен. Ошондой эле чек ара тилкелерин чогуу кайтарып, эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашкан.

Эл менен милициянын чыры

Тажикстандын Ворух анклавы жана Кыргызстандын Ак-Сай айылынын тургундарынын ортосунда чек ара чырынан кийинки кырдаал салыштырмалуу туруктуу.

Бирок бүгүн, 24-июлда Баткен районунун Ак-Сай айылында жергиликтүү тургундар менен милиция кызматкерлеринин ортосунда чыр чыкты. Аксайлыктарга каршы кыргыз милициясы атайын каражаттарды колдонуп, элди күч менен таратканы маалым болду. Буга аксайлыктардын жолду бууганга аракет кылганы себеп болгону айтылды.

Эл менен милициянын тирешинде жааркат алган адамдарды ооруканага алып бараткан "Тез жардам" машинасы.
Эл менен милициянын тирешинде жааркат алган адамдарды ооруканага алып бараткан "Тез жардам" машинасы.

Облустук милиция социалдык тармактарда тарап жаткан «милиция Ак-Сай элине күч колдонуп жатат» деген тасмалардын чоо-жайы боюнча түшүндүрмө берди.

Таратылган маалыматка караганда, 24-июль күнү 06:00 чамасында аксайлыктар айылды кесип өткөн Ак-Сай-Ворух жолунан машинелерди өткөрбөө үчүн жолду жыгачтар менен мыйзамсыз тосуп алышкан.

Коомдук коопсуздукту карап жаткан милиция кызматкерлери жыгачтарды алуу боюнча калк арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатканда «КамАЗ» үлгүсүндөгү жүк ташуучу автоунаанын ээси, аларды качырып айдап келип жолдун ортосуна шагыл төгүп салган.

Аны токтотууга аракет кылган күч кызматкерлерине айылдын тургундары таш ыргытып, мыйзамдуу талаптарга баш ийбей коюшкан. Милиция жолду ачуу максатында атайын үн чыгаруучу каражаттарды колдонуп, айылдын тургундары жолдун четине сүрүлүп чыгарылган. Окуядан кийин айрым жергиликтүү тургундар жараат алып, ооруканага жеткирилген.

Баткен районунун Ак-Сай айылынын тургундары, 24-июль, 2019-жыл
Баткен районунун Ак-Сай айылынын тургундары, 24-июль, 2019-жыл

​24-июлда тараган сүрөттөрдө аялдар жана жаш балдар айыл четинде топтолуп турганын көрүүгө болот.

Чек ара чырынын кесепети

22-июлдагы жаңжалдан кийин кыргыз тарап Ворух-Исфара авто жолун, ал эми тажик тарап Кыргызстандын Лейлек районуна кете турган Исфана-Баткен жолун жапкан.

Эл менен милициянын бүгүнкү кагылышуусунан айылдын бир канча тургуну, ошондой эле үч милиция кызматкери жараат алганы кабарланды.

22-июлда түштөн кийин Тажикстандын Ворух анклавы менен Кыргызстандын Ак-Сай айылынын тургундарынын ортосунда чыр чыгып, алар алгач бири-бирин таш менен урса, кийин ок атылган. Эки тараптан 20дан ашык киши жабыркап, алардын айрымдарына ок жаңылса, кээ бирине таш тийген. Окуядан бир тажик жараны каза тапкан.

Тажикстандын ички иштер министри Рамазон Рахимзода 23-июлда Дүйшөмбүдөгү маалымат жыйынында кыргыз-тажик чек арасындагы кырдаал боюнча маалымат берди.

«Азыркы учурда жеринде Кыргызстан менен Тажикстандын президенттик аппараттарынын жетекчи курамынан турган комиссия маселени карап жатат. Эки өлкөнүн жарандарынын коопсуздугун камсыздоо үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатат», - деди Рамазон Рахимзода, Тажикстандын ички иштер министри.

Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосундагы жаңжал эки өлкөнүн мамлекет башчылары Сооронбай Жээнбеков менен Эмомали Рахмон жолуга турганы айтылып жаткан учурга туш келди.

Чек ара чырына карабастан эки өлкөнүн мамлекет башчылары жолуга турганы, азыр анын датасы жана орду аныкталып жатканы айтылган.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Исфара-Ворух, Ош-Исфана жолу ачылды

Исфара-Ворух, Ош-Исфана жолу ачылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:25 0:00

Аксайлыктар үйүнө кайта баштады

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы чырдан улам коопсуз аймакка чыгарылган Баткен районунун Ак-Сай айылынын 600 тургуну 25-июлда кайра үйлөрүнө жеткириле баштады.

Кыжалат кылган кыргыз-тажик чек арасы

Кыргыз чек арачылары

Кыргыз-тажик чек арасында дагы ок атылды.

Жаңжалдын токтобой жатышына эмне себеп? Эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн эмне үчүн майнап чыкпай жатат? Чек ара боюндагы чырды ырбатууга сырткы күчтөр кызыкдарбы? Эки өлкө ортосундагы чек ара маселелерин биротоло чечүүнүн ишенимдүү жолдору барбы?

«Арай көз чарай» талкуусуна Баткен облусунун мурдагы губернатору Султан Айжигитов, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлчүлүгүнүн өкүлү Чолпон Бердигулова жана «Коомчулук туруктуулук үчүн» долбоорунун координатору Махмадиор Хасанов катышты.

«Азаттык»: Чолпон айым, соңку маалыматтар менен бөлүшсөңүз. Учурда Ак-Сай, Ворух аймагындагы кыргыз-тажик чек арасындагы абал кандай?

Чолпон Бердигулова: Акыркы көрүлгөн чараларга карабай абал бир аз курчуган, бирок жалпы кырдаал туруктуу десек болот. 22-июлдагы жаңжалдан улам Ак-Сайдан 300дөн ашык жай тургун Баткен шаарына көчүрүлгөн, дагы келип жатышат. Абалды турукташтыруу үчүн жергиликтүү бийлик, күч органдары аракеттерди көрүп жатышат. Бишкектен Жеңиш Раззаков баштаган жетекчилер келип, жеринде уюштуруу, координациялоо иштерин жүргүзүп жатышат.

«Азаттык»: Кыргызстандын вице-премьер-министри, ички иштер министри жаңжал болгон аймакта жүрүшөт, кошуна өлкөнүн жетекчилери менен сүйлөшүү, макулдашуулар болдубу?

Чолпон Бердигулова: Кошуна өлкөнүн жетекчилери менен сүйлөшүүлөрдү тынымсыз жүргүзүп жатышат. Окуя болгон күнү эле Баткен облусунун ыйгарым укуктуу өкүлү Акрам Мадумаров жерине барып, Согди облусунун жетекчиси менен жолугуп, сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. Чыр-чатактарды жөнгө салуу, ыктымакка алып келүү боюнча бир топ макулдашууларга жетишишкен. Ага ылайык тиешелүү иш-чараларды көрүшкөн.

Чек арага байланышкан маселелер абдан оор, кыйынчылыктар менен коштолуп келери белгилүү. Биздин облустун жетекчиси кошуна облустун жетекчиси менен бүгүн да сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Аракеттердин акыбети кайтып, бир чечимдерге келерибизге ишеним чоң.

«Азаттык»: Султан мырза, жаңжалдын чыгышына эмне себеп болду деп ойлойсуз? Мурдатан болуп келген чатактын бириби, же эки өлкөнүн президенттери жолугушар алдында кимдир бирөөлөрдүн атайын чыгарган провокациясы болдубу?

Султан Айжигитов: Кечээги жаңжалдын чыгышына мамлекеттик желектин илиниши себеп болгон деп жатышат. Негизги маселе ал эмес, анын тамыры тереңде. Эң башкы көйгөй – чек ара тилкелеринин ушул күнгө чейин такталбагандыгында, аныкталбагандыгында. Эл өз жеринин тарыхын жакшы билет, бирок чек ара сызыгы кайсы жерден өтөрүн билбейт. Талаштуу, тактала элек жерлерге тажиктер улам-улам жылып келатканын эл көрүп турат.

Кошуналар желекти тактала элек жерге орнотуп жатышат, ошондой учкундар жалынга айланып кетүүдө. Биз чек ара сызыгын так аныктап бермейинче мындай жаңжалдар улана берет.

Чек арачылар жаңжал кечки саат беште башталып, атышуу түнкү саат бирге чейин уланды деген маалыматтар беришти. Кечирип коюңуз, ал жакта ок атуучу куралдар кадимкидей колдонулган согуш болуп жатат. Мурда таш негизги курал болсо, эми ок атышуу болууда, азыр абал абдан оор. Мындай кырдаалды качанкыга чейин карап отурабыз?

Албетте, демаркация, делимитация деген узак процесс. Ошондуктан «убактылуу чек ара сызыгы» деген келишимге келүүбүз керек. Ага укуктук негиздер бар. 1992-жылы кол коюлган Алматы, Минск келишимдерине ылайык СССР курамындагы союздук республикалар ошол учурдагы аймактык-административдик чек араларын тааныйбыз, сактайбыз дешкен. Ошол документке таяп «убактылуу келишимге» келсек болот. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө мындай тажрыйбалар бар.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

«Азаттык»: Махмадиор мырза, чек ара бойлорунда жашаган элдин бири-бирине ишеним жаратып, ынтымакта, достукта жашоосу үчүн өкмөттөр ар кандай иш-чараларды өткөрүшөт, эл аралык уюмдардын ар кандай долбоорлору иштейт. Ошолордон майнап, натыйжа чыгып жатабы?

Махмадиор Хасанов: Албетте, ар бир долбоор, иш-чара кандайдыр бир таасирин тийгизет, деп айтсам болот. Элди достукка, биримдикке чакырган биргелешкен аракеттер, түшүндүрүү иштери көп эле болот. Бирок алардын таасири убактылуу гана.

Жаңжалдын токтобой, уланып жатышынын негизги маселесин мен да чек аралардын такталбаганынан көрөм. Биз 2016-2017-жылдары чек арада жашаган эки өлкөнүн жаштары менен көп иштерди жасап келдик. Алардын арасында топторду түзүп, биргелешкен көп иш-чараларды өткөргөнбүз.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Кыргыз-тажик чек арасынын кыстоосу (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:00 0:00
Түз линк

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан Кыргызстанга кайра доомат артты

Кыргыз-казак чек арасындагы өткөрмө пункттардын бири. Иллюстрациялык сүрөт.

Казакстандын Кирешелер боюнча мамлекеттик комитети Кытайдын товарлары Кыргызстан аркылуу Казакстанга жашыруун өткөрүлүп жатат деп жарыялады.

Коңшу өлкөнүн аталган мекемеси жыл башынан бери эле эки миңге жакын аткезчилик фактысы орун алганын билдирди. Кыргыз тарап буга жооп кайтара элек. Деген менен бул Казакстандын биринчи жолку айыптоосу эмес.

Коңшулардын жаңы дооматы

Ошентип аткезчилик боюнча Кыргызстандын дарегине Казакстандын дооматтары жаңы фактылар менен толукталды.

Кезектеги айыптоону коңшу өлкөнүн Финансы министрлигине караштуу Кирешелер боюнча мамлекеттик комитет таратты. Анда 2019-жылдын башынан берки кыргыз-казак чек арасындагы ири мыйзам бузуулар келтирилип, анын себептери көрсөтүлдү.

Казакстан менен Кыргызстандын желеги.
Казакстан менен Кыргызстандын желеги.

Мекеме 22-июлда сайтына жарыялаган билдирүүнүн видео версиясын “Фейсбуктагы” баракчасына да илди.

“Казакстанга өздөрүнүн өнүмдөрүн жеткирүү үчүн аткезчилер түрдүү схемаларды ойлоп табышууда. Анын бир жолу Евразия Экономикалык Биримдигинин аймагына Кыргызстан аркылуу кирүү. Бул жерде заманбап техника жана инспекциялык-көзөмөл комплекстери менен жабдылбаган өткөрмө пункттары көмүскө импортко жылчык берип жатат. Берилген документтерде көрсөтүлбөгөн товарды Кыргызстан аркылуу жашыруун ташылууда. Товарлар жок адамдарга жөнөтүлгөн учурлар да катталды. Кыргызстан тараптан келген жүктөрдү анализдөөдөн кийин, ушул жылдын 1-кварталында жок адамдарга товар жөнөтүү боюнча 1800 факты аныкталды. Бул фактылардан каржылык жоготуу 1 млрд. теңге деп бааланууда”,-деп айтылат билдирүүдө жана видеодо.

Расмий билдирүү камтылган тасмада Кыргызстан тараптан келген аткезчиликке даттанган бир нече казак ишкерлеринин да пикирлери кошулган. Алар Кытайдан жана Кыргызстандан чыгып жаткан мыйзамсыз товарлар казакстандык фирмаларга тоскоолдук жаратып жатканын айтышкан.

“КазЛегПром-Алматы” деп аталган ишкананын директору Меиржан Отарбеков анда жүйөсүн мындайча билдирди.

“Жакын жайгашкан мамлекеттер - Кытай менен Кыргызстандан ташылып келип жаткан контрафактылык товарлардын көбөйүшү бүгүнкү күндө өтө чоң көйгөй болуп жатат. Эгер биздин ыйгарым укуктуу органдар көмүскө импорт маселесин чечсе, биздин бул республикабыздын атамекендик жеңил өнөр жайын өнүктүрүүгө чоң түрткү бермек”,-дейт казак ишкери.

Казак тараптын айыптоосу жөнүндө Кыргызстандын Мамлекеттик Бажы кызматы билдирүү же төгүндөө бере элек. “Азаттык” радиосунун аталган мекемеге басма сөз катчысы Жаманак Мүсүрканов аркылуу жолдогон расмий кайрылуусуна жооп боло элек.

Мамлекеттик чек ара кызматы болсо өткөрмө пункттарда тыюу салынган заттарды гана текшерүү укугу бардыгын, ал эми уруксат берилген товарлардын документтерин Бажы, Салык жана Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү кызматтарынын адистеринен куралган мобилдик топтор текшерерин билдирүүдө. Ага карабай чек ара кызматынын өкүлү Гүлмира Бөрүбаева чек ара бекеттеринде казак тарап белгилеген инспекциялык-көзөмөл комплекстери жоктугун мойнуна алды.

“Кыргыз-казак чек арасында 12 өткөрмө пункттун сегизи учурда иштейт. Калгандары эми ачыла турганы буга чейин макулдашканын билесиз. Аларда инспекциялык-көзөмөл комплекстери жок. Менимче Евразия экономикалык биримдигинин эрежелерине ылайык, алар жакын арада коюлат болуш керек. Ал эми Кытай менен чек арада эки өткөрмө пункту бар. Аларда инспекциялык-көзөмөл комплекстери жабдылган, бирок толук иштей элек. Бул экөө пилоттук негизде иштей баштамак”,-деди ал.

Кантсе да коңшулардын дооматы ушуну менен бир нече жолу кайталанып жатат. Доомат мурда үзүл-кесил айтылганы менен 2017-жылы Кыргызстандын ошол учурдагы президенти Алмазбек Атамбаевдин Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевге карата сын-пикиринен кийин күчөп кеткен.

Кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек. Текшерүү күчөгөн учур.
Кыргыз-казак чек арасындагы узун кезек. Текшерүү күчөгөн учур.

Оро-пара коңшу өлкө чек арадан өткөрүүнү катаалдаткан. Аны ачуу боюнча сүйлөшүүлөрдө ошол кездеги казак премьери Бакытжан Сагинтаев Кыргызстан менен Кытайдын товар жүгүртүүсүндө жылына 3-4 миллиард доллардай айырма бардыгын айтып, муну Казакстанга жана ЕАЭБге кирип жаткан аткезчилик катары сыпаттаган. Ошол учурдагы Астана, азыркы Нур-Султан шаарында, Ереванда, Ташкентте өткөн ар кайсы платформаларда жыйындарда ушундай дооматтар жаңырган.

Ортодо кыргыз парламентинин депутаты Дамирбек Асылбек уулу баштаган топ Казакстанда аткезчиликке шектелип кармалып, соттолушу да бул талашка май чачкандай болду.

Бийлик аткезчиликти тыя алабы?

Кыргызстандын бийлиги казак тарапты бир нече жолу ийге чакырып, соңунда чек арадагы тартипти жөнгө салуу боюнча жол картасын кабыл алууга жетишкен. Бирок ага карабай соңку эки жылдан бери кыргыз-казак чек арасында кезек утуру узарып, кайра кыскарып келатат. Акыркы билдирүүсүндө да Казакстан Кыргызстан менен болгон өткөрмө бекеттеринде көзөмөлдү күчөткөнүн ырастады.

Искендер Шаршеев
Искендер Шаршеев

Экономист Искендер Шаршеев Кытай менен алакада эки коңшуда тең бирдей кине бар экенин эске салды.

“Дүйнөлүк абройлуу уюмдардын сервистеринде бажыда ким канча алып-сатып жатат, канчасы көмүскө жүрүп жатат, бүт баары катталган да. Так эсеби бар. Ошол маалыматтар Кыргызстандыкы менен да, Казакстандыкы менен да дал келбейт. Айырма өтө чоң. Эки өлкө тең ачык көрсөтпөй жатат. Албетте азыркы шартта Казакстанда күч көбүрөөк деңизчи, маселен чек араны жаап бизге ар кандай таасир көрсөтүшү мүмкүн. Бирок негизи өздөрү да ачык-айкын иштейт, Кытай менен чек арасында аткезчилик жок кылды деп айткандан алысмын”.

Орусиядагы көз карандысыз Евразия аналитикалык клубу Кытай менен соода-сатыкта Кыргызстандын да, Казакстандын да көмүскө жүгүртүүсү көптүгүн белгилеп келет.

Бирок ачык айтып коюш керек, мында Кыргызстандын жагдайы көбүрөөк күмөн ойлорду жаратат. Аталган уюмдун былтыр күзүндөгү баяндамасында соңку 20 жылдагы кыргыз-кытай соодасындагы расмий көрсөткүчтөрдүн айырмасы 50 млрд. долларды түзгөнү белгиленген. Бул аралыкта Кыргызстандын Мамлекеттик бажы кызматы Кытайдан жалпы суммасы 11,64 млрд. долларлык товар келгенин белгилесе, Кытай Кыргызстанга 61, 667 млрд. долларлык товар жөнөткөнүн көрсөткөнү айтылат.

Райымбек Матраимов
Райымбек Матраимов

Ушул кабарлардын фонунда Кыргызстандын укук коргоо органдары бажыдагы аткезчилик жана башка мыйзам бузуулар боюнча акыркы эки жылда он чакты кылмыш ишин козгоп, айрымдары сотко ашты. Бирок өлкөдө аткезчилик темасы козголгондо эле талкуу Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовго барып такалууда. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев баштаган топ аны бул көрүнүштүн башында турат деп айыптап, камакка алууга чакырып келсе, Матраимов өзү муну четке кагып келет.

Жогорку Кеңештин депутаты Ирина Карамушкинанын пикирине орун берели.

Ирина Карамушкина
Ирина Карамушкина

“Албетте аткезчилик мурда да болгон, бирок акыркы эки жылда болуп көрбөгөндөй өстү. Биздин өлкө кичинекей болгондуктан бардык аткезчилик жолдорду чек ара кызматы, бажы кызматы, атайын кызмат, бүт баары жакшы билет. Борбордук жана жергиликтүү бийлик, депутаттар беш колдой билишет. Ал тургай товарды кайсы киши, кайсы көпүрө аркылуу өткөрөрүнөн да толук кабары бар. Бирок бийлик “күнөөсүз кыздай” түр көрсөтүп, биринчи жолу угуп жаткандай мамиле кылат. Эгер жогорку бийликтен “крыша” болбосо аткезчилик да болмок эмес. Маселен акыркы чуулуу аткезчилик фактылары боюнча, же кыргызстандан бараткан ири баңгизат товарынын Германияда кармалышы боюнча президент, же Коопсуздук кеңеши кандайдыр үн каттыбы? Жок. Мунун өзү аткезчилик менен күрөшүү бийликтин колунан келбей калганын көрсөтөт. Туугандык-тааныш билиштик тыгыз орноп калганын түшүндүрөт. Саясий эрк болбосо бул көрүнүш эч качан токтобойт”,-деди эл өкүлү.

Баса, быйыл апрелде орусиялык басылмалар да Москва Кыргызстан менен Казакстандын бажысындагы аткезчилик жана көмүскө схемалар боюнча текшерүүнү күчөткөнүн жазып чыгышкан.

“Интерфакс” агенттиги 10 млрд. рублдин тегерегиндеги көмүскө акча эсепке алынбай калган импортту каржылоого кетип жатканын кабарлаган. Ал каражаттар Кыргызстандын жана Казакстандын ири соода кампаларына, базарларына которулуп жатканы жана аткезчилик товарлар Кытай менен Вьетнамдан ташылып жатканы айтылат.

Ал эми REGNUM басылмасы болсо жашыруун булагына шилтеме берип, “Москва Кыргызстан жана Казакстандын Кытай менен чек арасындагы “чоң жыртыктан” тажаганын” жазган. Маалымат агенттиги бул аймактагы аткезчиликтен улам Евразия Экономикалык Биримдигинин бюджети 1 млрд. доллардай каражатты жоготконун билдирген.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-тажик чек арасында дагы ок атылды

Чек арада тартипти чыңдоо иши күчөтүлдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:43 0:00

22-23-июлдагы Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосунда жаңжал боюнча эки тараптуу сүйлөшүүлөр жүрүүдө. Жаңжалдан кийин кыргыз тарап Ворух-Исфара авто жолун жапкан. Тажик чек тарап Кыргызстандын Лейлек районуна кете турган Исфана-Баткен жолун тоскону белгилүү болду.

Вице-премьер-министрлер жолукту

Кыргызстандын вице-премьер-министри Жеңиш Разаков менен Тажикстандын вице-премьер-министри Азим Иброхим жолугуп, чек арадагы абал боюнча сүйлөшүү жүргүзүштү. Бул тууралуу өкмөттүн басма сөз кызматы маалымат таратты.

Эки тарап чек арадагы чырды биргелешип иликтөө боюнча чечимге келишти. Ошондой эле чек ара тилкелерин чогуу кайтарып, эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашты. Учурда жергиликтүү бийлик өкүлдөрү абалды жөнгө салуу боюнча иштеп жатышат.

Чек арадагы окуялар

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, 22-23-июлдагы чек арадагы чырда 17 кыргыз жараны жабыркап, ооруканага жаткырылды. Жабыркагандардын арасында милиция, чек ара кызматкерлери, жергиликтүү тургундар бар.

Ал эми Тажикстандын Ворух кеңешинин Тожикон маалесинин башчысы Гафуржон Жураев кагылышуудан жергиликтүү бир тургун каза тапканын, дагы жети киши жараат алганын “Азаттыктын” тажик кызматына маалымдаган.

Каза тапкан киши 52 жаштагы жергиликтүү мугалим Жалолидин Кароев экени белгилүү болду. Жараат алгандар арасында Согди облусунун Ички иштер башкармалыгынын тергөө бөлүмүнүн башчысы Абдурасул Шомирсаидов да бар.

Ал арада кыргыз-тажик чек ара тилкесинде кырдаал курч бойдон турат.

Исфара – Ворух автотрассасында кыймыл токтотулган. Ошондой эле Тажикстандын жарандары Исфана – Баткен жолун тосуп алышты.

Расмий маалымат боюнча 22-июль күнү саат кечки 17:20 чамасында Ворух айылынын кире беришинде Тажикстандын желектерин орнотуу учурунда эки тарап чырдаша кеткен. Ворух анклавына чектеш Кыргызстандын Ак-Сай айылынын тургундары желектердин орнотулушуна каршы болушкан. Бул чатакта аңчылык мылтыктан ок атылган.

Кыргызстандын Ак-Сай айылынын жана Тажикстандын Ворух анклавынын тургундарынын ортосундагы жаңжал эки өлкөнүн мамлекет башчылары Сооронбай Жээнбеков менен Эмомали Рахмон жолуга турганы айтылып жаткан учурга туш келди.

Айбалаев: Чек ара жер алмашканда гана чечилет
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:20 0:00

Чек ара кызматы чагымга алдырбоого чакырды

Мамлекеттик чек ара кызматынын маалыматына караганда, 23-июлда мекеменин төрагасы Уларбек Шаршеев, өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарымдуу өкүлү Акрам Мадумаровдун катышуусунда чек арага канаатташ аймактын элине түшүндүрүү иштери жүрүп жаткан учурда тажик тараптан Кыргызстандын жарандарына карата эки ок атылган.

“Азаттыктын” ошол аймакта жүргөн кабарчысынын айтымында, бир чек ара кызматкери бутунан жараат алды.

“Азаттыктын” тажик кызматынын өкмөттөгү атын атабаган булагына таянып кабарлагандай, 23-июлда саат 16:00лар чамасында “чек ара тилкесинде ок атышуу угулган”. Окуядан тажик милиционери жаракат алган.

Тажикстандын ички иштер министри Рамазон Рахимзода 23-июлда Душанбедеги маалымат жыйынында кыргыз-тажик чек арасындагы кырдаал боюнча маалымат берди. Анын айтымында, эки өлкөнүн өкүлдөрү кырдаалды жайгаруу максатында аракеттерди көрүп жатат.

"Азыркы учурда жеринде Кыргызстан менен Тажикстандын президенттик аппараттарынын жетекчи курамынан турган комиссия маселени карап жатат. Эки өлкөнүн жарандарынын коопсуздугун камсыздоо үчүн бардык аракеттер көрүлүп жатат", - деген тажик министри жабылган жолду ачуу боюнча да сүйлөшүү болуп жатканын кошумчалады.

Ал эми Кыргызстандын Чек ара кызматынын басма сөз өкүлү Сажира Чоколоеванын “Азаттык” радиосуна билдиришинче, мамлекеттик чек аранын бул тилкесинде чек арачылар күчөтүлгөн тартипте кызмат өтөп жатат.

Чек ара кызматы мындан тышкары кошуна өлкөнүн жаңжалды “эки өлкө президенттеринин жолугушуусу алдындагы кыргыз тараптын чагымы” деп айтканына жооп кайтарды. Анда тажик тарапты эмоцияга алдырбай, кырдаалды курчутуп жиберүүчү негизсиз айыптоолордон карманууга чакырган. Чек арадагы чырдын себептерин жана күнөөлүүлөрдү бирге аныктоого даяр экенин айтылган.

Учурда эки өлкөнүн чек ара мекемелеринин жетекчилеринин жолугушуусу күтүлүүдө.

Мунун алдында Баткен менен Согди облустарынын башчылары Мадумаров менен Ражабай Ахмадзода Ак-Сайдагы Дача аймагында жолугуп, чыр-чатакты жөнгө салуу, анын себептерин тактоо жана түшүндүрүү иштерин жүргүзүү боюнча макулдашкан.

Кыргызстандын чек ара кызматы 23-июлда түшкө чейин кыргыз-тажик чек арасында абал тынч экенин, ок атышуу токтогонун кабарлаган.

Окуя боюнча кылмыш иши козголду

Чыр чыккан аймакка вице-премьер-министр Жеңиш Разаков барды. Баткен облусунда жана чектеш аймактарда коопсуздукту, укук тартибин камсыздоо иштерин күчтөндүрүүнү тапшырды.

Жеңиш Разаков ооруканага барды. 23-июль, 2019-жыл
Жеңиш Разаков ооруканага барды. 23-июль, 2019-жыл

Кыргызстандын күч түзүмдөрүнүн жана жергиликтүү бийлик органдарынын өкүлдөрү менен чукул жыйын өткөрдү. Жабыр тартып, Баткендин ооруканасында жаткан жарандардан, коопсуз жайга убактылуу көчүрүлгөн тургундардан кабар алды.

Өкмөттүн маалымат кызматы билдиргендей, Разаковдон тышкары учурда ички иштер министри Кашкар Жунушалиев, Чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев Баткенде жүрөт.

Баткен облустук Ички иштер башкармалыгы кыргыз-тажик чек арасындагы 22-июлдагы чыр боюнча кылмыш ишин козгоду.

Маалыматка караганда, бул факт Кылмыштар жана жоруктардын бирдиктүү ресстрине катталып, сотко чейинки өндүрүш иштери башталды. Бул тууралуу облустук милициянын басма сөз катчысы Дамира Юсупова кабарлады.

Чыр чыккан айылдын жашоочулары көчүрүлдү

Чырдан улам 315 киши Баткен шаарына көчүрүлдү.

Бул тууралуу Кыргызстандагы "Кызыл жарым ай" коому Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Баткендеги бөлүмүнө таянып билдирди. Маалыматка караганда, 55 киши үй-бүлөлөргө, 260ы убактылуу уюштурулган лагерлерге жайгаштырылды.

Убактылуу лагерь аймактагы мектептерде ачылды. Коопсуз аймакка көчүрүлгөндөрдүн көбү аялдар жана балдар. "Кызыл жарым ай" коому чатыр, суу, тамак-аш жана жабыркагандарга гуманитардык жардам көрсөтүүдө.

Эки тарап чырдын себептерин иликтеп, жаңжалдын уланып кетпеши үчүн алдын алуу иштерин жүргүзүп жатат.

Кыргыз-тажик чек арасындагы чыр чыккан жер.

ТИМ: кыргыз-тажик президенттери жолугат

23-июлда Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери Сооронбай Жээнбеков жана Эмамоли Рахмон эки тараптуу маселелерди, анын ичинде кыргыз-тажик чек арасы боюнча делимитация жана демаркация маселесин талкуулай турганын кабарлады.

Жетишилген макулдашууга ылайык, учурда тараптар эки өлкөнүн мамлекет башчыларынын жолугушуусун уюштуруунун үстүндө иштеп жатат.

Мунун алдында тажик маалымат каражаттары Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон ушул аптанын соңуна чейин Ворух анклавына бара турганын жазып жатышкан. Бул Рахмондун 1993-жылдан берки Ворухтагы алгачкы сапары болот деп мүнөздөлгөн.

27-июнда президент Жээнбеков Эмомали Рахмон менен телефон аркылуу сүйлөшүп, кыргыз-тажик мамилелерин талкуулаган. Анда президенттер ортодогу чек араны делимитация жана демаркациялоо процессин тездетүү тууралуу макулдашууга жетишишкенин кыргыз мамлекет башчысынын басма сөз кызматы кабарлаган.

4-июлда Сооронбай Жээнбеков Баткен районунун жана Баткен шаарынын тургундары менен жолуккан учурда аларды ар кандай чагымга алдырбоого чакырган.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасынын узундугу 971 чакырымды түзөт. Анын 450 чакырымдан ашыгы тактала элек.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек аралаш айылдарынын тургундары эки президенттин жолугушуусунан кийин чек ара маселеси чечилеби деген үмүттөрүн билдиришкен.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Интернет жылдызына айланган кондуктор

Шохрух Илхомжон уулу.

Жүргүнчү менен англисче сүйлөшкөн кондуктор катары элге таанылган Шохрух Илхомжон уулу дүйнө кезүүгө камынып жүрөт.

Орусияда англис тилин билген кондуктор катары Интернетте жылдызы жанган кыргызстандык карапайым элеттик жигит эл аралык спорт мелдештеринде да ыктыярчы болуп жүрөт.

Жакында Италияга барып келди. Мындан ары башка мамлекеттерге саякаттап, китеп жазууга камынып жатат.

Орусиянын Красноярск облусунда кондуктор болуп иштеген кыргызстандык 22 жаштагы Шохрух Илхомжон уулунун жүргүнчү менен англис тилинде баарлашып жаткан видеосу 2019-жылдын февралында Интернетке чыккандан кийин телеканалдар ал жөнүндө баян жасап, башкаларга жакшы маанай тартуулаган жигит катары мүнөздөшкөн.

Айрым журналисттер Шохрухту соцтармактагы “Amir Ilham” деген каймана атынан улам аны Амир деп, кээ бирлери Шохун деген жаңы ысым да ыйгарып, казак жараны катары тааныштырып жиберген.

“Тарыхтагы Амир Темир деген белгилүү колбашчынын урматына Интернет желеге атымды “Амир” деп жазып койгом. Европадагы жана Орусиядагы башка улут өкүлдөрү үчүн өз атымды айтканга караганда, “Амир” дегени оңой. Документтеги аты-жөнүм - Шохрух Илхомжон уулу”, - деди Шохрух.

Ал Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы Масы айылында туулуп, карапайым үй-бүлөдө өскөн. Кыштактагы №3 орто мектептин орус классын аяктаптыр. Орусиядагы миграттардын катарын толуктап, автобуста кондуктор болуп жүргөндө жүргүнчүлөрдүн бири аны менен англисче баарлашкан.

Ал Шохрухту тамашага салуу максатында сүйлөгөнүн, англис тилинде жооп берерин күтпөгөнүн айтып “Фейсбукка” пост жарыялаган. Андан кийинки жашоосундагы өзгөрүүлөр жөнүндө Шохрух минтип сүйлөп берди:

“Адамдардын мамилеси өзгөрдү. Борбор Азиядан келген мигранттарга бул жактагы жергиликтүү элдин мамилеси суз эле. Ошол көрүнүш бир аз жоюлгандай болду. Чет элдиктер Кыргызстандын жакшы жактары жөнүндө сүйлөгөндө менин да атым аталса деп ниет кылчумун. Кондуктор окуясы ошол кыялымды ишке ашыргандай болду. Ата-энем жөнүндө, менин жашоо-турмушум жөнүндө сурагандар көбөйдү”.

Шохрух спортко кызыгат. Красноярскиге да ал жактагы универсиадага кыргызстандык ыктыярчы катары барып иштеп калганын айтты:

“Быйыл апрелден тарта кондуктор болуп иштебей жатам. Себеби, кунг-фу менен машыгам. 27-28-апрелде Бишкекте Кыргызстандын ачык чемпионаты болду. Катышып, биринчи орунду алдым. Анан айылыма барып, ата-энемдин жанында болдум. Кайра Орусияга жөнөп, андан ары Италиянын Неаполь шаарына аттандым. Ал жерде жайкы универсиадада ыктыярчы болуп иштеп келдим”.

Шохрух достору менен.
Шохрух достору менен.

Шохрух универсиадаларда ыктыярчы болуп иштөөнүн тартибин Интернеттен таап эле, анкета толтуруп катышып жүргөнүн кошумчалады. Чыгымдарын Орусияда жумуш кылып, топтогон каражаты менен жабат. Азыр башка мамлекеттерге саякатка чыгуунун жолдорун издеп жатат:

“Бала кезде журналист болууну каалачумун. Бирок жогорку билим ала албадым. Азыр өзүмө өзүм журналистмин. Эл кезем, ар кайсы калктардын жашоо-шартын көрөм, сүйлөшөм. Алар менен баарлашып, ар биринен ар кандай сабак алам. Келечекте көргөн-билгендерим жөнүндө китеп жазам.

Кыргызстанды эч жерге алмаштырбайм. Чын айтсам, 2016-жылы Орусияга келгенде орус жарандыгын алууну көздөгөм. Эгер колумда орус паспорту болсо, башка мамлекеттерге визасыз барууга мүмкүнчүлүгүм көбүрөөк болот деп ойлогом. Атам буга каршы болуп “Анан өзүң туулуп-өскөн мамлекетке конок катары гана келип-кетүүнү каалайсыңбы?”, - деген сөзүнөн улам ал оюмдан кайткам. Кыргызстандын паспорту менен деле каалаган мамлекетке бара алам”.

Шохрух эне тили - өзбекчеден тышкары, кыргыз, орус, англис, казак, түрк тилдеринде эркин сүйлөйт. Баарын окуучу кезинде кошумча китептерден, курстардан үйрөнгөн. Бул үчүн атасы шарт түзүп, такай көзөмөлдөгөнүн кошумчалады. Азыр чечен тилин өздөштүрүп жатат:

“Аракет кылсаң берекет болот. Эгер кандайдыр бир кыялым болсо, мен ага жетишим керек. Себеби, мен аны каалап жатпаймынбы. Демек, аракет кылыш керек”.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG