Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шейшемби, 18-февраль, 2020 Бишкек убактысы 11:04

Экономика

Кытай экономикасы "акча тирешине" алып келди

АКШ, Батыш өлкөлөрүнүн Кытай менен акча тартышына чекит коюла элек. Ортодогу талаш расмий Бээжиндин улуттук акчасынын наркын көтөрүүгө көңүлдөнбөй жатышынан чыгууда.

Жаамы дүйнөгө жайнатып арзан товар чыгарган Кытай чоң базардагы атаандаштыктан улам акчасынын анчалык эле көтөрүлүп кетишин каалабайт. Эңгезер өлкөлөрдүн «акча урушунун» салакасы Кыргызстанга да тийүүдө.

Арзандын тузу татыбайт

Кытай менен коңшулуктун, анан да арзан буюмдардын убайын Кыргызстан деле кыйладан бери көрүп келатат. Өзүндө товар чыгаргандан көрө Кытайдын буюмдарын ташып келип соодалоону өнөр көргөн эмгеккке жарамдуу элдин көбүнүн ишкердиги ушуга байланып калган. Анан да ортодогу бажы төлөмдөрү Кыргызстан бюджетинин киреше бөлүгүнүн теңине жакынын жаап, экономикалык жагынан чоң коңшусуна көз каранды экендиги деле жаңылык эмес.

А бирок АКШ, Батыш өлкөлөрүнүн юандын наркын көтөрүү талабын Кытай Дүйнөлүк соода уюмунун эреже-талаптарына кайчы келген иш катары сыпаттоодо. Текейден арзан жумушчу күчүнө таянган кытай товарынын өздүк наркы өтөле төмөндүгүнөн дүйнөлүк базарда өтүмдүү болуп атканы элдин баарына дайын.
Абдыбалы тегин Сүйөркул

Непадам, кытайлыктар Батыш өлкөлөрүнүн талабына баш ийип, товарынын өздүк наркын көтөрсө анын арзанбаа буюмуна көнө түшкөн Кыргызстан сындуу өлкөлөргө кыйла эле экономикалык оорчулук алып келери турулуу иш.

Улуттук банктын төрага орунбасары Сүйөркул Абдыбалы тегиндин пикиринде, кытай акчасынын баркы көтөрүлүшү анын дүйнөлүк базардагы атаандаштарына дурус дегидей шарт түзмөк, буюмдардын арзандыгы эмес, сапаты алдыга чыкмак. Сапат демекчи, бул жагдай кыргызстандык тигүүчүлөрдүн колунан чыккан буюмдардын өтүмдүүлүгүнө кыйла дегидей шарт түзүшү мүмкүн.

- Бирок экинчи жагынан алып караганда көпчүлүк товарлар Кытайдан келгендигине байланыштуу биздин ички баалардын да деңгээли өсүшү мүмкүн. Жергиликтүү ишкерлер өлкөгө жетиштүү өлчөмдө товарларды өндүрө алышпаса анда товарлардын баасы өсөт,- дейт Сүйөркул Абдыбаалы тегин.

Иши кылып, кытай юанынын куну көтөрүлсө андан кыргыз ишкерлеринин кыйласы пайда, калганы болсо зыян тартышы мүмкүн. Өзүнө жетишерлик товар өндүрө албаган Кыргызстан экономикасы мындай шартта кыйла оорчулуктарга капталышы ыктымал. Ансыз да бийиктеп барткан инфляция деңгээли дагы жогорулашы турулуу иш.

Базары жакын байыбайт

Жалаң экспортко негизденген Кытай АКШ менен Батыш өлкөлөрүнүн талабын эске алышка мажбур. Кытайдын улуттук акчасынын наркы аз-аздан көтөрүлө баштаганын ал жактан товар ташып соода кылгандар байкашты.

- Юань көтөрүлгөндө бизде да доллар көтөрүлүп жатат. Ал жакка барып долларды юанга алмаштырганда экөөнүн оротосундагы айырма көп болуп, товарлар кымбат болууда. Юань өзү мурун сомго 5 сом болчу. Азыр 6 – 7 сомго чыгып кетти деп атышат. Мен анын азыркы катышын так билбейм. Бирок юань көтөрүлүп атат. Доллар да көтөрүлүп атат. Ал жакта бирок юанга салыштырмалуу доллар түшүп атат,- дейт Динара Жакыпова деген ишкер айым.

Ири өлкөлөрдүн “акча тиреши” кантип аяктары азырынча белгисиз. Бирок да АКШнын Каржы министри Тимоти Гайтнер дүйнөлүк экономика жана акча саясатына арналган баяндамасын алгач байманалуу 20, ага кошуп Азия-Тынч океан чөлкөмүндөгү өлкөлөрдүн каржы министр, борбордук банк жетекчилери менен кеңешкен соң жарыя кыларын маалымдоодо. Ошентип дүйнөлүк экономикалык кризистин жаалы кайта баштаган чакта кытайлык юандын айланасында талаш чыкты. Бирөө кечерге кечүү таппай жатса, бирөө ичерге суу таппайт, деген ушул.

Кыргызстанда болсо чет жерге чыгып иштөөчүлөргө укмуш шарт түзгөн Кытай жарандары итбекер арзан кредит, жардамга берилген каражатты чөнтөккө салып келгендер көбөйүүдө. Аларга ошол эле Кытайдын арзанбаа товарларын алып келчү кыргызстандык ишкерлер атаандаш боло албай, жайнаган базарлардын көбүндө кытайлык ишкерлер отурушат.

Батыш өлкөлөрүнүн талабын эске алып Кытай товарларынын баасын көтөрүшкө мажбур болсо ага атаандаш болчу ишкерлер Кыргызстандан чыга алабы? Бул суроо азырынча ачык калууда. Сүйөркул Абдыбалы тегиндин ырасташынча, кымбаттаган Кытай буюмдарына теңдеш товар чыгаруу кыргызстандык ишкерлер үчүн оголе кыйынга турчу жумуш.

- Эмне үчүн биз Кытайдан этти импорттошубуз керек? Кытайдын эти эч убакта бизден арзан болбойт да. Качан эле биз малды бакканда 3 – 4 ай эле багабыз. Анан 3 –4 ай багылган малдын эти арзан болобу же 12 ай багылган малдын эти арзан болобу?

А бирок мал киндиктүү делген Кыргызстанга ушу кезге чейин Кытайдан эт, жумуртка, башка азык-түлүктөр ташылып келатканы деле чындык.
Акча азгырык

12-октябрда Бишкек райондор ортолук экономикалык соту ушул жылдын 16-августундагы чечимин жокко чыгарып, Азия Универсал банкын кудуретсиз деп табуу, ошондой эле «Кыргызөнөржайкурулуш» банкынын мурдагы акционерлеринин өтүнүчүн четке каккан чечимин чыгарды.

Убактылуу өкмөттүн Азия универсал банкын улутташтыруу жөнүндөгү токтому чыккандан кийин өлкөдөгү эң ири банкты экиге бөлүү аракети жүрүүдө.

Cот билеби же өкмөт билеби?

Азия Универсал банкын улутташтыруу жөнүндөгү өкмөт токтому чыккандан кийин “Кыргызөнөржай курулуш” банкынын мурдагы акционерлеринин үлүшүн бөлүп берүү маселеси кайрадан талашка түшүп, ал ушу кезге чейин так чечилбей келатат. Азия Универсал банкын улутташтыруу демилгесин көтөрүп чыккан Убактылуу өкмөт мүчөсү, вице-премьер-министр Азимбек Бекназаров маселенин бир жаңсыл чечилбей жатышынын тамыры тереңде экенин белгилеп, ири каржылык мекемени таасирдүү колдон чыгарбоонун болгон айла-амалы ушу тапта деле жасалып жатканын маалымдайт.

- Мурда “Кыргызөнөржайкурулуш банк”, “Кыргыз кредит банк”, “Ысык-Көл инвестбанк” – ушулардын эсебинен Азия Универсал банкты түптөндүрүшкөн. Булардын ою боюнча, муну мамлекетке өткөргөндөн кийин деле кайрадан бөлүп-жаруу менен мурдагыдай эле бир банк, түбү келип ошол эле адамдарга бара турган банк кылалы, деген саясатты улантып жатышат. Биздин Улуттук банкта отургандар ошо заказды аткарышууда.

Жакшы банк – жаман банк

Азия Универсал банкынын ушу таптагы утурумдук жетекчиси Гүлзара Өмүрзакова бул каржылык мекеме мамлекет карамагына өткөнүн, ушу тапта консервация режиминде турганын маалымдады. Ал эми анын эсебинен “Кыргызөнөржайкурулуш” банкынын мурдагы акционерлеринин үлүшүн бөлүп берүү маселеси сот тарабынан четке кагылган. Банктын утурумдук жетекчилиги болсо банкты экиге бөлүү аракетин көрүшүүдө.

- Эки банк деген себебибиз сапаттуу активдер менен сапаттуу милдеттер бүгүнкү күндө жаңы мамлекеттик банкка бөлүнүп берилет. Активдерден башка да милдеттердин арасында Соцфонддун дагы башка мамлекеттик мекемелердин акчалары милдеттенмелеринде көп. Ошол себептен сапаттуу активдер менен сапаттуу милдеттер жаңы мамлекеттик банкка өтүүгө тийиш. Начар активдер менен начар милдеттер Азия Универсал банкта эле калышы керек. Булар баягы банкроттукка алынып келинет.

Улуттук банктын төрага орунбасары Сүйөркул Абдыбалы тегин апрель окуяларынан кийин республикадагы системалуу каржылык мекеме катарында турган Азия Универсал банкын сактап калуунун аргасы катары ага 3 миллиард сомдук кыска мөөнөттөгү кредит берүү демилгеси көтөрүлгөнүн ырастап, банктын биротоло жок болуп кетишинен сакташ үчүн бир топ аракеттер жасалып жатканын мындан бир ай илгери эле билдирген.

- Ойлонулган нерселер ишке ашкан жок. Азыр биз соттун чечими менен консервацияны кайра киргиздик. Биз атайын сотко кайрылган элек. Атайын администрлөөнү баштап, банкроттукту баштап, ошонун негизинде реструктуризация жүргүзөлү дегенбиз. Анын негизинде жакшы банк, жаман банк түзүлөт. Жакшы банкка өкмөт жардам бермек. Ошол банкты биз да колдомокпуз.

Бирок да Азия Универсал банкына мамлекет тарабынан андай колдоо көрсөтүлгөн жок. Кыска мөөнөт карыз акча берүү маселеси Кыргызстан кабылган экономикалык кыйынчылык шартында чечилбей калды. Эми ошондон жалгы арга - банкты экиге бөлүү аракети башталууда. Мындай шартта “Кыргызөнөржайкурулуш” банкынын мурдагы акционерлеринин үлүшүн бөлүп берүү жөнүндөгү сот чечими Убактылуу өкмөттүн улутташтыруу жөнүндөгү токтому алдында четке чыгып кала берди. Мурдагы акционерлердин атын атагысы келбеген өкүлү бул иш Убактылуу өкмөттүн таасирдүү мүчөлөрүнүн кийлигишүүсү менен жасалганын ырастайт. Ал эми вице-премьер-министр Азимбек Бекназаров болсо ири банктын айланасындагы оюндардын улантылышына жалаң өкмөт эмес, башка күчтөр деле кызыкдар деген пикирде.

- Бул маселени башка адамдар, менден башка ошол тармакка кураторлук кылган өкмөт мүчөлөрү тейлегендиктен биз ошолордун пикирине көбүрөөк макул болгонбуз. Тоскоол болуп аткандар бул тарапта абдан көп.

Мамлекет ээлигине өткөрүлгөн банкты экиге бөлүп, анын бирөөн банкротко багыттап, экинчисин баштагы калыбында калтырууга жалаң Убактылуу өкмөт эмес, ушу тапта чет жерде жүрүп деле оңой эмес акчаларды айланткан таасирдүү күчтөр кызыкдар экени маалымдалууда. Азия Универсал банктын мурдагы кожоюну М.Наделдин дүйнө-мүлкүн коргоп, сотко кайрыла тургандыгын жарыя кылган жайы бар эле, азырынча андан андай шек-шыбаа билине элек. Ал ортодо Башкы прокуратура мурдагы бийлик башчыларына тиешелүү делген акчалардын чыгарылып кетишине жол берген кызмат адамдарына каршы кылмыш ишин козгоду.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG