Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
дүйшөмбү, 27-январь, 2020 Бишкек убактысы 12:57

Экономика

Кыргызстанда жыл сайын той-топур, аш-тойлорго 40 миллиард сомдон ашык каражат сарпталаары буга чейин айтылган.

Баткенде азыр күн сайын 30-40 үйдө той, элдин баары тойлоп жүрөт десе да болот. Жалпысынан облус боюнча жыл ичинде 4 миңге жакын үйлөнүү той болуп, ага кеткен чыгым 1,5 млрд. сомду чапчыган.

Мындан тышкары үйлөнүү тоюнан ашса ашык, асти кем каражат талап кылбаган сүннөт той, ар кандай мааракелер, маркумду узатуу каадасы сыяктуулар дагы бар.

Тойлор болсун, бирок...

Баткен шаарынын 24 жаштагы тургуну Улан бир жарым жыл бою Орусияда иштеп таап келген 5 миң АКШ долларына барабар каражатын тойго сарптады.

Башкача айтканда ал үйлөнүп, бөтөн жерде кыйналып тапкан акчасынын көпчүлүгү үлпөт чыгымдарына кетти.

Ал бир жарым жыл мээнеттенип тапкан акчасы минтип чачылганына өкүнгөнү менен той каадасын жасабаса болбостугун, элге сиңип калган салттан чыга албастыгын айтат. Бирок да эл-журт кеңешип, каада-салт эрежелерин азыркы катаал шартка ылайыктап өзгөртүп, чыгымдарды азайтса балким өзүнө окшогондор кыйналып тапкан каражатын башка пайдалуу иштерге жумшамак деген ойдо.
Үйлөнүү той кандай сонун...

- Орусияда бир жарым жылдай жүрүп, 5 мин доллардай каражат алып келдим. Аны үйлөнүү тойго сарптадык. Айла жок, элден чыга албайсын.

Улан өзү теңдүү жердештеринин көпчүлүгү Орусияда иштеп жүргөнүн, алардын тапкан каражатынын көпчүлүгү бул жакта ушинтип той-аштарды өткөрүүгө сарпталып жатканын да жашырбады.

Ал эми келинчегин кошо алып, кайра эле Орусияга иш издеп кетээрин айтат.

- Эми эмне кылмакмын? Дагы жыйырма күндөй турам да келинчегимди алып кайра кетебиз. Чогуу тапкан каражатыбызды эми башка нерселерге, үй салууга чыгымдасакпы деп турабыз.

Баткендик Данияр аксакал да жакында уулун үйлөп, келин алды.

Ал куда тарапка берген калың, мал жандыктарынан тышкары тойго эле 150 миң сомдой чыгымдалганын айтып, канткен менен мындай бир күндүк маараке үчүн кетип жаткан чыгымдарды күч менен кыскарата албайбыз деп эсептейт:

- Чыгым көп албетте. Айрыкча кирешеси аз Баткен жергеси үчүн көптүк кылат. Бирок башка аймактарда тойго 1 млн. сомго чейин сарптагандар бар деп угабыз. Муну эми күч менен кыскартууга болбойт. Анктени жергиликтүү деңгээлде ашыкча шаани менен той өткөргөндөргө 3-5 миң сомго чейин айып акча да салып көрүштү. Аны төлөп коюп, тоюн өткөрүп жаткандар да бар.


Бир жылда тапканды бир күндө чачып...

Адистер облуста үйлөнүү тойлоруна эле бир жылда бир жарым миллиард сомдой каражат кетээрин айтууда. Минтип бемаани сарпталып жаткан каражат эсебин облустук бийликтин экономиканы өнүктүрүү бөлүмү эсептеп чыкты.

Бул каражаттын көбү Орусиядагы мигранттардын тапкан акчасы.

Аталган бөлүмдүн башчысы Салижан Хамрабаев Орусиядагы мигрант балдардын тыным албай кыйналып иштеп таап келген каражатын ушинтип куру намыс деп эле чача берүү акылга сыйбастыгын айтат:
Мигранттардын айлап тапканы бир күндүк тойго чачылат.

- Куру намыска алдырып жатышат. Мен эмне үчүн 20 автоунаа ЗАГСка чыгарбайт экем деп. Баары куру намыс. Мисалга айтайын былтыр облуста 3811 нике тойлору болсо, ар бир тойду өткөрүүгө орточо эсеп менен 3 миң доллардан кеткенин эсептесек эле 1млрд. 28 млн. сом акча кетти. Мындан тышкары дагы башка тойлор бар. Россиядан болсо былтыр 2 млрд. 700 млн. сом акча келген. Эми балдарыбыз канчалык кыйналып тапкан каражатын бир күн ичтик, чачтык. Кимге пайда, кимге зыян?

Облустун башкы экономисти Салижан Хамрабаев эгер өлкө боюнча той-аштарга сапырылып жаткан акчаны эсептегенде бул сумма мамлекет казынасындагы жетпей жаткан акчага жакындап калаарын да кошумчалады:

- 12 млрд. сом өлкө боюнча аш-тойлорго кетип жатат. Ал эми бюджетибиздин тартыштыгы болсо 15 млрд. сом болуп жатат. Акча келип жатат, бирок пайдасыз багытка сарпталып жатат да. Муну кыскартуу үчүн келин тарап демилгечи болсо бир күндө нукка түшөт. Кудалар келишип эле, андан көрө ошого кеткен каражатты үйгө буюм-тайым алганга сарптайлы десе болот да.

Тажикстандын тажрыйбасы үлгү боло алабы?

Ошол эле учурда эл турмушу оңолбой жатканда каада-салт деп минтип олчойгон каражат сарптоону кыскартуу үчүн айрым жерлерде айыл аксакалдары катуу аракеттери да көрүп жатышат.

Маселен, Баткендин Боз-Адыр айылынын аксакалдар соту Жапар Саттаров эки үй-бүлөгө жергиликтүү мыйзамды бузгандыгы үчүн айып пул да салган. Бирок айылда кайсы бир деңгээлде чыгымдар кыскарып жатканы менен өз тапканымды өзүм каалагандай сарптайм дегендер да жок эмес.

- Жергиликтүү округдун мыйзамы бар да. Аны бузгандарга айып пул да салдык. Элдин мыйзамына баш ийбегендерди ушинтип жолго салганга аракетенип жатабыз. Мурда келгендердин баарына нан таратылчу эле азыр андай болбой калды. Бирок дагы деле бар жергиликтүү мыйзамды көзгө илбгендер.
Тажикстандагы үйлөнүү тою, бул өлкөдө акыркы жылдарда той-аштарга кетчү чыгым бир топко кыскарганы айтылууда.

Жергиликтүү тургундардын бир тобу эл кыйналып турган азыркыдай шартта той-аштарга кетчү чыгымдарды кыскартуу үчүн Кыргызстан да кошуна Тажикстандан үлгү алса жакшы болмоктугун белгилешүүдө.

Бул өлкөдө мындай чыгымдарды азайтуу үчүн атайын чаралар көрүлүп, ашыкча каражат сарптоого катуу тыйуу салынган. Айыл же маале башчысынын уруксаты жок той, маараке өткөрмөй, иш учурунда тойлоп жүрмөй дегендер таптакыр жок.

Баткендин Тажикстанга жанаша жайгашкан аймактарынын тургундары ушундай тартип киргенден бери кошуна тажик айыл-кыштактарындагы элдин жашоосу оңолуп баратканы байкалып жатканын, башкысы эл той-ашка ашыкча акча сарптоодон пайда жоктугун түшүнүп калганын айтышууда.

Эл ичинде ушинтип той-ашка кеткен каражаттын жарымын эле балдардын билим алуусуна сарптасак тез эле үзүрүн берет эле дегендер да жок эмес.


Капчыкты каккан каада-салт
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00
Transparency International уюму 2010-жылы дүйнөдөгү коррупциянын деңгээли боюнча баяндамасын жарыялады.

Transparency International уюму 2010-жылы дүйнөдөгү коррупциянын деңгээли боюнча баяндама жарыялап, анда Кыргызстан 164-орунду ээледи.

Кыргызстанда саясий система алмашкан сайын жаңы бийликке келгендер алды менен паракорлукту жоюга убада беришет. Тилекке каршы, мурдагы президент К.Бакиев өзү коррупциялашкан системанын курмандыгына айланса, 7-апрелден бери өлкөдө бийлик жүргүзгөн убактылуу, техникалык өкмөттөрдүн паракорлукту кыскартуу аракеттерине берилген баалар ар түрдүү.

Бул жыл Кыргызстан үчүн өтө олуттуу сыноолорго бай болууда. Өлкө өткөөл мезгилди башынан кечирип жатканда Кыргызстандын алдында турган өтө маанилүү милдеттеринин бири – коррупцияга каршы туруу. Бул учурдун гана эмес келечектин дагы күрөшү болуусу керек. Кыргыз коому өз тандоосун жасады. Эми Кыргызстандын мамлекеттик институттары, аткаминерлер, укук коргоо органдары, сот-прокурорлор ким тарапта экенин - өлкөнүн же өз кызыкчылыгын коргойбу – алар да түшүндү”, деп айтылат Transparency International уюмунун баяндамасында.

Ыңкылап чакырыгы: коррупциялашкан бийликти кулатуу

Баяндамада белигиленгендей, мурдагы башкаруу системасынын тамырлашкан паракорлукка батканы 7-апрелдеги бийлик алмашууга өзөктүү түрткү болгон. Курамына 14 оппозициячыл-демократ кирген убактылуу бийлик, андан кийин өзүн техникалык деп атаган өкмөт революциялык чакырыктардын бири - коррупцияны кыскартуу аракетин көрүүдөбү?

Убактылуу өкмөт мүчөсү, каржы министринин милдетин аткарган Темир Сариев 7-апрелден кийин өлкөдөгү коррупцияны ооздуктоо максатында бир топ иштер жасалды деген ишенимде:
Темир Сариев

- Биз мурда туура эмес сатылган мамлекеттик менчктерди кайра өз ордуна алып келдик. Эбегейсиз жогору көтөрүлгөн тарифтерди кайра калыбына келтирдик. Кээ бир мамлекеттик бийлик органдарына, анын ичинде Президент институтуна эбегейсиз чоң каражат каралган, алардын баарын кыскарттык. Тилекке каршы, мына бул ортоку башкаруу системасында, ананд дагы өзгөчө бизнеске болгон аракеттер азырак болуп к алды. Биз 3 айлык кыска мөөнөттө гана иштедик.

Кыргыз өкмөтүнүн вице премьер министри Азимбек Бекназаров “Азаттыкка” мурдагы эки президенттин бийлиги тушунда тамырлашкан паракорлукту жоюу оңойго турбасын, ага кошумча убактылуу өкмөттүн мүмкүнчүлүктөрү чамалуу гана болгондугун айтты. Ошол эле учурда соңку 7 ай ичинде укук коргоо, көзөмөл жүргүзүү органдарында коррупциялык фактылар кыскарбастан, тескерисинче өстү дегенди четке какты:

- 80-90% калп. Эгер ошол айтылгандардын чындыгы болсо эбак эле кылмыш иши козголуп, жоопко тартылат эле да. Мунун баардыгы сөз эркиндигинин баасын билбей жаткан оозуна алы жетпегендердин сөзү. Эртең эле легитимдүү бийлик келет, эгер ошондой болсо алар деле жазалайт. Убактылуу өкмөт андайга жол берген жок. Тескеринче кандайдыр бир деңгээлде коррупцияны токтото алды. Коррупциянын башын кесе албаса дагы куйругун белинен ылдый басты да.

Карапайым калк: “таанышың болсо танкасың”

Дүйнөлүк экономикалык форум 2010-11-жылдардагы өлкөлөрдүн атаандаштык аракетин баалаган тизмесинде Кыргызстандагы паракорлук ишкердикти өнүктүрүүдөгү негизги бөгөт деп аныктаган. Ал эми орто жана чакан ишкердик өнүкмөйүн карапайым калктын жашоосу оңолуп, кендир кескен кедейчилик жоюлбасын адистер такай айтып келишет.

Бишкектеги чакан курулуш фирманын ээси, 36 жаштагы Канат өз ишканасын каттоодон өткөрүүдө расмий жолдон көрө “тааныш” аркылуу бүтүргөн тез болооруна ынанган. “Каттоодон өтүү, банктан насыя алууда өзүңдүн таанышың болсо кыйла эле жеңил экен. Анан атайын пайыздар бар, ошону төлөп бересиң”, - дейт ал.

55 жаштагы айылдык дыйкан Ашыр: “банктарда “таанышы барлар” жеңил насыяларды алып кетет. Колунда бар байлар жеңилдетилген кредит алат. Ал эми карапайым дыйкан же фермер банктан насыя ала албайт. Алар “Финка”, “Компанион”, “Бай түшүм” сыяктуу кредиттик компаниялардан чоң процент менен акча алышат. Анан айылдагы жакырлардын турмушу кантип оңолсун?” - дейт “Азаттыктын” кабарчысына.

Кыргызстандагы паракорлук алды менен бийликтин жогорку деңгээлинде, бажы-салык, сот, укук коргоо тармактарында гүлдөп, ал тургай билим берүү менен саламаттык сактоо системасында кеңири жайылганы эч кимге жашыруун эмес. Карапайым калк болсо көйгөйүн “тааныш институту” аркылуу чечип, өз арбайын согууда.

Коррупция качан кыскарат?
Кыргызстандагы коррупциянын деңгээли
(2003-2010)
ЖылдарКРдин ээлеген орду
Өлкөлөрдүн саны
2003119133
2004125145
2005135158
2006142163
2007150179
2008166180
2009162180
2010164178

2005-жылы Корруциянын алдын алуу боюнча Улуттук агенттик түзүлүп, анын максаты өлкөдө корруциянын жайылышына бөгөт коюп, паракорлукту кыскартууда мамлекеттик мекемелер, коомчулуктун жана эл аралык уюмдардын ишин координациялоо болгон. Ошондой эле Кыргызстан Улуттар Уюмунун атайын конвенциясын ратификациялап, бир катар милдеттерди алган.

Бирок апрелде бийликке келген өкмөт адегенде эле бул агенттикти тап-такыр жоюп салган. Андан бери өлкө бийлиги корруцияны кыскартуу боюнча расмий план-аракеттерин тааныштыра элек. Мурдагы Корруциянын алдын алуу боюнча Улуттук агенттиктин башкы адиси Эркайым Мамбеталиеванын пикиринде, коомчулук убактылуу өкмөт паракорлукту кыскартуу аракетин көрүп жатканын байма-бай укканы менен иш жүзүндө эмне майнап чыккандыгын көрө элек.

- Коррупция - өкмөт, жалпы коомчулук жана эл аралык уюмдар биргелешип аракеттенип, эң башкысы мамлекет саясий эркин көрсөткөндө гана кыскарат. Бул жерде системалык иш-чараларды көрүш керек. Эгерде саясий эрк болбосо коррупциянын деңгээлин төмөндөтүү, кыскартууда эч жыйынтык бербейт. Канчалык мекеме, 5 орган түзүлсө дагы натыйжа бербей тургандыгын көрдүк.

Эл аралык Transparency International уюмунун 2010-жылдагы баяндамасында Борбор Азия чөлкөмүндө Казакстан 105, Тажикстан 154, Кыргызстан 164, Өзбекстан менен Түркмөнстан 172 орунду ээлеген. Иликтөөгө дүйнөнүн 178 өлкөсү камтылган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG