Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
2-июнь, 2020 шейшемби, Бишкек убактысы 18:19

Экономика

Каражат кайгайы Кыргызстан бийлигин ойлонтууда.

Быйылкы окуялардан соң Кыргызстанга сырттан инвестиция келиши, ишкердик жүргүзүү кыйындап, өлкө оор экономикалык кризиске капталууда. Бир ай мурда Бишкекте өткөн донорлор жыйынында өлкө экономикасын колдоого 1,1 миллиард доллар бөлүнөөрү айтылганы менен анын качан келери белгисиз.

Анткен менен кысталыш кырдаалда Кыргызстанга жардам көрсөтүүгө куштар инвесторлор да чыгууда.

Маалкаткан акчанын маани-жайы

Президент Р.Отунбаева мурунку бийликтин тушунда бизнес жүргүзүүгө шарт түзүп берүү боюнча биртоп демилгелер көтөрүлгөнү менен, жасалчу иштердин жалпысына коррупция тоскоол болуп келген болчу деп эсептейт. Эми болсо бийлик менен бизнес диалогу такай жүрөрү, тийиштүү маселе, проблемалардын текши баары ачык талкууланары, алардын негизинде жыйынтык чечим кабыл алынары белгиленди.

- Анан сиздер жакшы билесиздер, Кыргызстан донорлор жыйынын өткөрүп азырынча убадага ээ болду. Баса айткым келет, акча же анын дүмүрчөгү эмес, убаданы уучтап олтурат. Мүмкүн биз экинчи донорлор конференциясын өткөрөбүз. Президент Н.Назарбаевдин демилгеси менен бул конференция шайлоодон кийин өтөт. Мунун логикасы мындай, биз алгач биринчи конференциянын жыйынтыгын алышыбыз керек. Анда башка донорлор болот,- деп билдирди президент Р.Отунбаева Бишкектеги ишкердикти өнүктүрүү, инвестиция кеңешинин жыйынында.

Антип өзгөрүлүп кеткен донорлор катарына Түркия, Араб өлкөлөрү кошулушу мүмкүн экендиги жакындан бери кабарлана баштады. Чоң жыйында убада кылынган укмуш акчалардан азырынча дайын жок.

Ушу тапта Кыргызстан экономикалык калтыс абалга кептелип, бюджеттин кирешесинен чыгашасы арбып, ортодогу айырма чоңойгондон чоңоюп баратат. Кыргызстандын Каржы министри Чоробек Имашовдун маалымдашынча, донорлор жыйынында жардам берүүгө убада кылган акчалардын келиши арсар калууда.

- Бизге донорлор конференциясында бюджет таңкыстыгын жабууга 120 миллион доллар акча бөлмөй болгон ЕврАзЭстин кризиске каршы фондунун позициясы түшүнүксүз калууда. Азырга чейин ал акчаларды кантип алуу боюнча алдын-ала сөз боло элек.

Каражатты карыздабай деле тапса болот

Ошондон сырттан келчү жардамга болгон үмүттү артып отуруп албай ишкердикке кенен жол ачуу, инвестицияга ыңгайлуу шарт түзүү милдети айкүрүнөн коюлууда. Ишкерлерди кооптонткон маселе жеке менчиктин бекем корголбой жатышы, бийлик алмашылганда эле ортодон бирөөнүн дүйнө-мүлкүнө көз арткандардын көбөйүп кетиши, текшерүүчүлөрдүн ат тезегин кургатпай басып жатып алышы, соттордун көз карандылыктан кутула албай келатышы болууда.

Анткен менен азыркыдай кысталыш жагдайда деле Кыргызстанга инвестиция алып келүүгө куштар компаниялар бардыгын германиялык “ЦАНУС” консорциумунун вице-президенти Алиреза Могхаддам ырастап, ушу тапта Ошто социалдык үйлөрдү жасоочу завод куруу жөнүндө тийиштүү тараптар менен сүйлөшүүлөр жүрүп жатканын маалымдады.

- Мына ушyндай жагдайда Ошко жардам берилиши зарыл. Бирдеме жасалышы абзел. Мына ушул ойду ишке ашырыш үчүн социалдык турак-жайды курууну чечтик. Бул өзү биргелешкен долбоор. Муну ишке ашырыш керек. Ушундай ыкма менен үй куруу дүйнөнүн биртоп жеринде жактырууга ээ болгон.

Ылдам курулчу арзан, сапаттуу үйгө керектүү материалдарды чыгарчу заводду германиялык ишкерлер 8 айдан кийин ишке киргизишерин ырастоодо. “ЦАНУС” консорциумунун салык, каржы маселелери боюнча адиси Вольфганг Менгендин айтуусунда, жаңы үйдүн курулушу көп деле убакытты албайт.

- Бул үй кичинекей балдардын “Конструктор” оюнчугу сымал курулат. Фабрикада курулуштун өз алдынча элементтери жасалат. Анан алар чогултулат. Буга көп курулушчунун деле кереги жок. Үйдү чогултуу көп деле убакытты албайт.

Азырынча 100 чарчы метри 40 миң долларга бааланчу тез курулчу социалдык үйлөрдүн тагдыры чечиле элек. Өкмөт болсо Ош менен Жалал-Абадды калыбына келтирүү иштери курулуш тармагынын жанданышына алып келерин, бул кезегинде жалпы экономикалык өнүгүүгө таасирин тийгизерин болжолдоо менен алек.

Азык-түлүк коопсуздугу жана айыл чарбасындагы негизги көйгөйлөр “Азаттыктын” суроолоруна айыл чарба техникалары менен камсыздоочу «Фармани» компаниясынын башкы директору, техникалык илимдердин кандидаты Манас Саматов жооп берди.

- Ушул тапта өкмөттө азык-түлүк каатчылыгын алдын алуу, азык-түлүк коопсуздугун бекемдөө тууралуу сөздөр болуп атат. Орусияда миңдеген гектар буудай аянттары өрттөлүп кетип, буудай экспортоону алар чектеп койду. Кандай ойлойсуз, Кыргызстан азык-түлүк коопсуздугун бекемдөө үчүн кандай чараларды көрүш керек?

Манас Саматов: Сөздүн башында бир нерсени айткым келет, азык-түлүк коопсуздугу деген сөздү ар бир бурчта ким болсо ооздонуп, бирок анын түпкүрү, тамыры кайда, эмне дегендикке жатат, жалпак тил менен сүйлөбөй өзүнчө эле түшүнүксүз жагдай болуп калды деп ойлойм.

Азык-түлүк жөнүндө сөз кылганда биз биринчи иретте айыл чарба өндүрүшү кандай абалда, бүгүнкү дыйкандын орду, абалы, өндүрүшү кандай, эгер биз өзүбүз өндүрө билбесек, ошол эле буудай болсун, капуста болсун, башка болсун, анда азык-түлүк коопсуздугу жөнүндө кандай сөз болушу мүмкүн? Бизде азыр айыл чарбасын тейлейм деген ишканалардын, башкаруучулардын саны көбөйүп кетти.

Менин оюмча, ушул күндө биз айыл чарба тармагында толук чечкиндүү реформаларды жасай турган мезгил келип жетти. Себеби айыл чарба министринен баштап, дыйкандарды тейлейм деген «Агропродкорпорация», «Кыргыз ресурс», «Кыргыз айылтехсервис», Каржы министрлигинин астындагы фонд сыяктуулар жалаң эле бөлүштүрөм дегендей аңдып отурат. Ал эми дыйкандын мамлекеттик саясатта таптакыр орду жок болуп атат.

- Сиз кандай реформалар тууралуу айтып атасыз?

Манас Саматов: Башкаруу тармактары ушунчалык даражага келип жетти, мисалы Айыл чарба министрлигин жоюп койсо эч кимге эч кандай зыян болбойт. Себеби бүгүнкү күндө Айыл чарба министрлиги дыйкандардан таптакыр ажырап калды. Маселенин башында дыйкан туруш керек, мамлекет тарабынан бериле турган жардамдар дыйканга жалаң эле акчалай түрүндө берилиш керек, дыйкандын тандоо укугу болуш керек. Ошол эле үрөндөн баштап, күйүүчү май, айыл чарба техникаларын өзүнүн акылы боюнча, каалоосу боюнча тандап алыш керек. Бизде азыр бүт тескерисинче болуп атат. Ким болсо дыйканга акыл үйрөтүп атат. Мисалы, Кытайдан трактор алып келип, башка жактан айыл-чарба шаймандарын, үрөндү алып келип туруп дыйкандарга таңуулап атат деген сөз. Көбүнесе бул дыйкандардын кызыкчылыгына төп келбей жатат.

- Мыйзамдык жактан болобу айыл чарба тармагында иштегендерге, ошол эле дыйкандарга кандай шарттар түзүлгөн? Бизде айыл чарба товарларын өндүргөнгө толук шарттар барбы?

Манас Саматов: Биздин мыйзамдарыбыз өтө жакшы. Мыйзамдын бул иштерге эч кандай тиешеси жок. Айыл чарба тармагын башкаруу системасын өзгөртүш керек. Бүгүнкү күндө Айыл чарба министрлиги өзү менен өзү убара, өзүн-өзү тейлөө менен убара. Бир да дыйкан келип жумушун бүтүрүп кете албайт бул жерде.

- Балким министрлик болобу, башка органдар болобу дыйкандарга шарттарды түзүп берүү менен гана алектенип, инвестицияларды тартууда жардам берип, маселен кайра иштетүүчү ири заводдорду, же чакан ишканаларды куруп берүү боюнча көмөктөрдү көрсөтсө оңурак болор?

Манас Саматов: Инвестор деген сөздүн өзү эл үчүн кандайдыр бир сөгүнүүнүн бир түрү болуп калды окшойт. Инвестор кимге, кайсы жерге, качан келет? Эгерде мамлекет ошол сарамжалдуу инвестордун акчасын сактап, элге пайда келтире турган, киреше алып келе турган мекемени түзүп туруп, анан “айланайын инвестор кел, бул ишкананын акыркы үч жылдык тарыхын, финансалык жолун изилдеп көр” десе, ошону карап туруп келиши мүмкүн. Анан бүгүнкү иштеп аткан министрликтин ишин көрүп, ошол эле «Кыргыз ресурсу», же «Агропродкорпорация», же Каржы министрлигиндеги фондду көрүп туруп алыс качат да инвестор, андайга келбейт.

- Рахмат.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG