Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
2-июнь, 2020 шейшемби, Бишкек убактысы 00:06

Экономика

Кыргызстандын айыл чарба тармагы ички керектөөнүн 40 пайызын камсыз кылып келет. Бул көрсөткүчтө дыйкандарынын салымы чоң. Учурда өлкөнүн көпчүлүк аймагында оруп-жыйноо иши жүрүүдө. Бирок дыйкандардын эмгеги акталабы?

Элет жергесинде дыйканчылык иши күчөп турган маал. Талаа ээлери буудай арпаларын чаптыруу иштери менен алек. Себеби алар өндүргөн дан өсүмдүктүн наркы жана түшүмдүүлүгү алар үчүн негизги маселе.

Эрназар Иргебаев Биринчи май айылына Ысык-Көлдөн комбайн айдап келип дыйкандарга көмөк көрсөтүүдө. Ал жыл сайын оруп-жыйноо маалында Чүй аймагына келип эмгектенсе, күзүндө Түп районунда оруп-жыйноо иши менен алек.

- Былтыркы жылга салыштырмалуу түшүм быйыл начар. Гектарынан орточо 25-50 центнерден дан алып жатабыз. Кызмат көрсөтүү жана күйүүчү майдын наркы жогору болуп, дыйкандардын кирешеси төмөн болууда. Буудайдын наркы канча болору азырынча белгисиз.

Эрназар Эргебаев дыйкандардын талаадагы дан өсүмдүктөрүн жаңы үлгүдөгү комбайн менен чабат. Бир гектар аянттын акысы 1800 сомго барабар. Комбайн ээси бул кирешесин насыя төлөөгө жумшап келет.

Ошол эле маалда дыйкандар чыгашанын көптүгүн айтып, эмгектери бааланбаганына өкүнүшүүдө. Нурила аттуу айым буларды айтты:

- Бизди ойлой турган мамлекет жетекчилиги саясат менен эле алектенип жатат. Дыйкандар буудайдын баасы төмөн болуп жатат деп нааразы болушууда. Күздөн бери сугарып карап, жер семирткичтерди бердик. Ошол чыгашаларыбызды жапкан жок. Баары эле өз чөнтөгүн ойлоп калышты окшойт.

Бардык эле талаа иштериндей эле буудайды өстүрүү көп эмгекти талап кылат. Жерди айдап-себүү, сугаруу, техникалык иштерди жүргүзүү, жер семирткичтерди чачуу, эгинди чаап алуу сыяктуу ар бир кадам дыйкандар үчүн чыгаша. Алардын үмүтүн жерден алынган түшүм жана данга болгон баа гана акташы ыктымал.

35 гектар аянтты иштетип келген фермер Кылыч Сейиталиев быйыл түшүм аз экенине токтолду:

- Өкмөттөн дыйкандарга колдоо болбосо талаа ээлерине оор эле болот. Азыркы маалда эгиндерин чаптырган дыйкандар бир килосун 5-6, арпаны 3,5 сомдон сатышууда. Себеби алар комбайн, унаа акысын жана күйүүчү майды төлөшү керек. Түшүмдүүлүк жылдагыдан төмөн.

Айыл чарба министрлигинин маалыматы боюнча быйыл 376 миң гектар аянтка буудай эгилген. Бул өткөн жылдагыдан 25 миң гектарга аз. Ал эми маалда түшүмдүүлүк 2009-жылга салыштырмалуу 5-6 центнерге төмөн болуп, орточо 25 центерди түзүүдө.

Өткөн жылы өлкөдө буудай өсүмдүгүн жыйноо эң жогорку көрсөткүчкө жетип, 1 миллион 50 миң тоннага барабар болгон. Бирок дыйкандардын эмгеги акталбай, суроо талаптын жоктугунан дандын наркы төмөндөп, 4-5 сомду түзүп калган. Учурда оруп жыйноо ишинде жыйылган буудайдын наркы 5-6 сомду түзүүдө. Өкмөт атайын токтомдун негизинде дандын сапатына жараша 11-15 сомго чейин сатып алуу болорун билдиришүүдө. Бирок азырынча сатып алуу иши жүрө элек.

Айыл чарба министрлигинин өсүмдүктөрдү өнүктүрүү бөлүмүнүн башчысы Маратбек Султанов эгинге болгон баа быйыл жогору болот деген ишеничте:

- Өткөн жылы буудайга болгон нарк беш сомдун тегерегинде болгон. Быйылкы жылы эгиндин баасы алты сомдон башталды. Дыйкандар үчүн дан өсүмдүгүн сатыкка алып чыгуу оңой болот деген ойдобуз. Бирок буудайдын сапатты жогору болушу негизи шарт бойдон калууда. Эгин өстүрүүдө агротехникалык ыкмаларды колдонгон талаа ээлери жакшы түшүм алат деген ойдомун. Тилекке каршы дыйкандар мүмкүнчүлүгү жоктугунан улам бул талаптарды аткара албай жатат. Ошондуктан алар буудай сээп анан түшүм алам деген ойдон арылышы керек.

Кыргызстан калкынын 65 пайызы элет жергесинин тургундары. Алардын көпчүлүк бөлүгү дыйканчылык менен жан багат. Талаа ээлеринин максаты бирдей: эмгеги акталып, үй-бүлөсүн татыктуу багуу. Бирок алар "эмгегибиз акталды" деп качан айтары азырынча белгисиз.
Талкаланган Ош

Кыргызстандын 2,5 миллиардга жакын тышкы карызы өлкө экономикасын сактап калууга бөлүнүп жаткан 1 миллиард 100 миллион доллар жардам акчанын эсебинен дагы көбөйгөнү турат. Бирок жардам акчанын канчасы жеңилдетилген шартта, канчасы кайтарымсыз берилери азырынча белгисиз.

Ал маселе ушул айдын экинчи он күндүгүндө Алматыда өтчү чоң жыйында такталмакчы.

Карыз санаасы: мурда эле көп болчу

Кийинки революцияны ээрчий келген кандуу окуялардын капшабынан кыйраган шаар-кыштактарды калыбына келтирүү, карызга басырылып калган бюджетти колдоого бөлүнчү 1 миллиард 100 миллион доллардын теңинен көбү быйыл берилери маалымдалууда. Кыргызстандын экономикалык тескөө министрлигинин жооптуу кызматкери Кубанычбек Айдаралиевдин ырасташынча, жардам акча тышкы карыз жүгүнө оорчулук келтирбеген шартта алынат.

- Эми албетте, мамлекеттин экономикалык саясаты тышкы карыздын оорчулугун эске алып, мүмкүн болушунча тышкы карызды көбөйтпөгөнгө аракет кылышыбыз керек. Жаңы өкмөт структурасы түзүлгөндөн кийин, менин оюмча, жалпы экономиканын структурасы да өзгөрсө, анан саясий чечим кабыл алынып экономиканын негизги багыттарын такташып алгандан кийин бул боюнча айрым чечкиндүү иштер жасалат го деп ойлойм.

Президент Роза Отунбаеванын маалымдашынча, алынчу карыздын кыйласы өлкөнүн түштүгүндө кыйраган шаар-кыштактарды калыбына келтирүүгө жумшалат.

- Чынында Ош, Жалал-Абад болбосо деле жалпы биздин бюджетибизде абдан керектүү акча жок. Мына айлык акыларга, башкаларга. Ушунун баарын бул акчалар жаап жатат. Биздеги таңкыстыкты жаап жатат.

Кыргызстандын Каржы министри Чоробек Имашевдин айтуусунда, алынчу карыз акчанын шарт-милдеттери азырынча тактала элек.

- Себеп дегенде, ал акчанын канчасы грант түрүндө, канчасы кредит эсебинде берилери тактала элек. Анын үстүнө биз коммерциялык кредит албайбыз. Карыз акчаны эл аралык өнүгүү ассоциациясынын шарты боюнча алып жатабыз.

Карыз акчанын кандай шартта берилери донор өлкөлөрдүн Алматыдагы жыйынында аныкталмакчы. Маселенин так чечилишинин антип артка жылдырылышы Орусия менен Казакстандын позициясынан улам чыгууда.

Көбү бюджетке, кыйласы социалдык секторго

Кыргызстан бюджетинин таңкыстыгын жабууга 600 миллион доллар, Ош менен Жалал-Абад шаарларын калыбына келтирүүгө 450 миллион бөлүнүп калса анчалык чоң акчаны иштетүү кыйла убакытты талап кылчу жумуш. Ошондон калыбына келтирүү, кышка даярдык жумуштарынын көбү кийинки өкмөттүн, күзгү парламент шайлоодо утушка ээ чыккан партиялардан куралган аткаруу бийлигинин энчисине тийиши ыктымал. Жарым жыл ашуун утурумдук бийлик тушунда жашап келген өлкөдө жаңы өкмөттүн тез арада түзүлө коюшу да кыйын.

Көмөк акчанын текши баары социалдык тармакты колдоого, бюджет таңкыстыгын жабууга жумшалмакчы. Ансыз да абалы оор социалдык сектордун кечиктирилгис проблемаларын чечүүгө сарпталчу карыз акчаны төлөп берүү оорчулугу барып-келип дагыле бюджетке түшмөкчү. Улуттук банктын төрага орун басары Абдыбалы тегин Сүйөркулдун айтуусунда, коммерциялык банктардын Кыргызстан экономикасынын өнүгүшүнө тийгизчү таасири өтө эле аз.

- Орусия, Казакстан жакшы өнүккөнүнө байланыштуу бизде экономикалык конъюнктура жакшы болду. Ошонун жардамы менен банктар да жакшы болуп бир топ бутуна туруп кетишкен эле. Экинчи начар жагынан алып караганда ошол учурда ушундай жагдайдан пайдаланган ар түрдүү шылуундар да көп болот турбайбы. Тескери операциялар жүргүзүп, жагдайды пайдаланып, тезирээк байыганга умтулгандар болуп кеткен.

Кыргызстан эгемендик алгандан кийинки жылдардагы тышкы карыз ички дүң продукт көлөмүнөн кыйла көп болчу. 2005-жылкы бийлик алмашуусунун алдында тышкы карыз 2 миллиард долларга түшүп калган болчу. Кийинки беш жылдыкта тышкы карыз жарым миллиард долларга жакын көбөйүп, эми минтип дагы арбыганы турат. Эл аралык валюта корунун демилгеси менен Кыргызстандын тыш карызынын кыйласын кечип ийчү чуулгандуу “Хипик” программасына кирүү-кирбөө маселеси да чоң талаштан башы чыкпай, соңунда өкмөт андан баш тартууга аргасыз болгон. Эмки олчойгон тышкы карызды кайтаруу маселеси кыргызстандыктарды үрпөйтүп отурат.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG