Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шейшемби, 25-февраль, 2020 Бишкек убактысы 15:10

Экономика

Улуттук статистикалык комитет 2013-жылдагы Кыргызстандын экономикасынын көрсөткүчтөрүн жарыялады. Ага ылайык былтыр ички дүң өнүм 110.5% өскөн.

Өкмөт муну болуп көрбөгөн өсүш катары баалоодо. Ал эми көз карандысыз экономисттер Кумтөрдү эске албаганда, абал кадимкидей эле экенин айтууда.

Болуп көрбөгөндөй өсүш болдубу?

Кумтөрдү кошпогондо Кыргызстандын экономикасы өткөн жылы 105.8% өскөн. Ал эми Кумтөр менен 110.5% жеткен. Дал ушул санды эске алган биринчи вице-премьер-министр Жоомарт Оторбаев Кыргызстанда болуп көрбөгөндөй өсүш болгонун жарыялады.

Көз карандысыз экономист Сапар Орозбаков Кумтөрдү кошпогондо Кыргызстан экономикасы мурда болуп келгендей эле 6% тегерегинде өскөнүн, ал эми Кумтөрдүн көрсөткүчтөрүнүн кескин өсүшүн 2012-жылы кендин жакшы иштебеши менен байланыштырды.

Экономиканын башка тармактарын карай турган болсок, курулуш тармагы 112.4%, соода-тейлөө тармагы да 7% ашуунга, айыл чарбасы 102.9% өскөн.
Кумтөрдү кошпогондо өнөр жайы 103.5% өскөн.

Бирок экономиканын бир топ маанилүү тармактарында төмөндөө орун алган. Маселен, Кумтөрсүз тоо-кен тармагы -4.6%, энергетика -1.7%, ылдыйлаган. Андан сырткары текстиль жана тигүү тармагы төмөндөгөн. Бул тармактагы экспорттун деңгээли дээрлик 30% ашуунга кыскарган. Өкмөттөгү адистер текстиль тармагындагы кыскарууларды Орусияда суроо-талаптын азайышы жана Бажы биримдигинде шарттын катаалдашы менен байланыштырууда.

Экономика министрлигинин макроэкономикалык саясат башкармалыгынын башчысы Насирдин Шамшиев экономикадагы жогорку өсүш Кумтөргө байланыштуу болгонун моюндап, 2014-жылы бул өсүштү камсыздоо кыйын болорун айтты:

- Эгерде ушул базанын негизинде кала турган болсок 5% жакын өсүш болот. Андан ашышыбыз кыйын. Жакшыраак өсүш үчүн структуралык реформаларды жүргүзүшүбүз керек. Инвестиция тартышыбыз керек. Мына ошондо акча көбөйөт, көрсөткүчтөр оңолот.

Сырткы факторго көз карандылык

Көз карандысыз экономист Сапар Орозбаков 2013-жылы Кумтөрсүз кадимки кездердегидей эле өсүш болгонун атап, Кыргызстан экономикасынын быйылкы жылдагы өсүшү сырткы факторго көз каранды экенин эске салды:

- Биздин өнүгүүбүз Орусия менен Казакстандын өнүгүүсүнө байланыштуу. Алардыкы болсо дүйнөлүк тенденцияга байланыштуу. Дүйнөлүк тенденцияда өндүрүштүн төмөндөөсү болуп, кризистен чыгалбай жатышпайбы. Натыйжада Кыргызстанга акча которуулар азаят. Анын мультипликативдик натыйжасы азаят. Ошентип быйыл чоң деле өсүш болбойт. 7% болоруна ишенбеймин. 5% тегерегинде болот.

Кыргыз өкмөтү быйылкы жылдын бюджетинде экономикада 6.5-7% өсүш болоорун болжогон.

Акча которуулар демекчи, 2013-жылдын 11 айында кыргызстандык эмгек мигранттар 2млрд. 60 млн. доллар которушкан. Бул банктар аркылуу гана өткөн сумма экенин Насирдин Шамшиев белгиледи. Бул акча которуулар Кыргызстандын экономикасын кыймылдаткан негизги күчтөрдүн бири экени маалым. Анын үстүнө тышкы соодадагы эбегейсиз тескери сальдо мына ушул акчалар менен теңделүүдө.

11 айда импорт 5 млрд. 424 млн. доллар болсо, экспорт 1.5 млрд. доллардан ашкан. Тескери сальдо үч эсеге жакындап барган.

Эмгек мигранттарына болсо Орусияда шарт катаалдап баратат. 1-январдан тарта күчүнө кирген орус мыйзамына ылайык, эмгек мигранты 90 күндүн ичинде жумуш таап, турган жерин мыйзамдыштыра албаса, анда Орусиядан чыгарылат.

Кыргыз өкмөтү Кумтөр боюнча келишимдин долбоорун Жогорку Кеңештен чакыртып албайт.

Бирок документтеги стилистикалык каталар жана котормодогу так эмес жерлерге байланыштуу парламенттеги фракцияларга жана комитеттерге карабай туруу жөнүндө өтүнүч жөнөтөт. Бул тууралуу премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев 10-январда маалымат жыйынында билдирди. Өкмөт башчы келишимдин мазмуну өзгөрбөй турганын белгиледи.

Буга чейин президент Алмазбек Атамбаев келишимдин долбоорундагы айрым пункттар Кыргызстандын кызыкчылыгына каршы келерин айтып, долбоорду чакыртып алууну табыштаганы жөнүндө маалымат тараган эле.

Премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев Кумтөр боюнча соңку келишимдин долбоорун президент Алмазбек Атамбаев менен талкуулаганын билдирди. Анда жалпы концепция боюнча сөз болгонун, кайсы бир пункттар талкууланбаганын айтты. Эң башкысы - Атамбаев келишимдин долбоорун парламенттен кайтарып алуу тууралуу жазуу түрүндө көрсөтмө бербегенин белгиледи.

Жантөрө Сатыбалдиев “Центерра” компаниясы менен сүйлөшүүлөрдүн айрым жагдайларын ачыкка чыгарды. Ага ылайык канадалыктар башында эле талап менен келген экен:

- Сүйлөшүүлөрдү жүргүзө баштаганда эле “Центерра” “биздин принципиалдуу үч позициябыз бар, ошону эске алабыз десеңер анда сүйлөшөбүз, болбосо 2009-жылкы келишим боюнча соттошууга баралы” деп айткан. Биз соттошуу тууралуу акылдашып, министрлик, мекемелер менен сүйлөшүп, соттошкондо ута албарыбызга көзүбүз жеткенден кийин сүйлөшүү менен келишимди жакшыртууну максат койдук. Канадалыктар, биринчиден, Кумтөрдү иштетүү оператору "Центеррада" калсын, экинчиси - 2009-жылкы келишимдеги салык боюнча пункттары өзгөртүүсүз калсын, үчүнчүсү - “Центерранын” үлүшү 50 пайыздан кем болбосун деген шарт коюшту. Биз сүйлөшүүнү ушунун негизинде жүргүздүк.

Сатыбалдиев келишимдин жаңы долбоорундагы Кыргызстан үчүн пайдалуу жактарын дагы бир жолу атап өттү:

- 2013-жылы Кумтөр 145 миллион доллар таза киреше алды. Биз андан болгону 12 миллион доллар дивиденд алдык. Андан да салык кармап калганда, бизге 11,4 миллион доллар тийди. Биз айтып аткандай үлүштөрү теңме-тең ишкана түзүлсө, Кыргызстандын мыйзамы менен иштей турган болсо, ошол 145 миллион доллардын 50 пайызын алмакпыз. Биз эми ушундай макулдашууга жеттик.

Кумтөр боюнча келишимдин долбоорун парламент 26-декабрда караган. Анда талкуу кызуу болгон, атүгүл айрым депутаттардын бири-бирине кол көтөрүүсү менен коштолгон. Эми документ тиешелүү комитеттерде жана фракцияларда каралып, кайра жалпы жыйынга алынып чыгат.

“Республика” фракциясынын лидери Назарали Арипов азырынча баштапкы позициялары өзгөрө электигин, Кыргызстандын үлүшү 67 пайыздан кем болбошу керектигин айтууда:

- Бул долбоор боюнча “Республика” башында эле өз пикирин айткан. Соңку вариантын фракцияда карагандан кийин бул боюнча так айтабыз. Биз мурдагы эле көз карашыбыз менен эле келатабыз.

ЖКдагы башкаруучу коалициянын мүчөсү “Ата Мекен” фракциясы да үлүш 67 пайыз болсун деген талабынан баш тартпай турганын фракция лидери Өмүрбек Текебаев байма-бай эле билдирип келет.

Президент Алмазбек Атамбаев болсо соңку ирет Кумтөр боюнча пикирин өткөн жылды жыйынтыктаган маалымат жыйында айтып өткөн. Анда айрым депутаттарды бул маселеде эмоцияга алдырып жатат деп сындаган жана парламенттин бул боюнча токтому ишке ашпайт деп белгилеген:

- Кумтөрдө Кыргызстандын үлүшү 67 пайыздан кем болбосун деген токтомдун демилгечилери, же келишимден бир тараптуу чыгуу тууралуу сунуш көтөргөндөр деле кызуу кандуулукка алдырганын түшүнүп турат. Чагымда, өкмөт дагы жакшылап түшүндүрүп бериши керек. Кээ бир нерселерди, мисалы башкаруудагы үлүш менен каржыдагы үлүштү экиге бөлүп көрсөтүш керек. Мисалы, соңку келишимдин долбоорунда башкаруудагы үлүш теңме-тең болсо, каржыдагы үлүш 70 пайызга чейин жетип атат. Эгер келишимден бар тараптуу чыгам деп, соттошууга барса анын чечими чыкмайынча, азыркы келишимдегидей үлүшү 33 пайыз бойдон турат. Бул Кыргызстан үчүн өтө зыян.

Кыргыз өкмөтү Кумтөр боюнча келишимдин долбоорундагы стилистикалык каталарды, котормодогу так эмес жерлерди оңдоп, качан кайра парламентке жөнөтөрү белгисиз. Жантөрө Сатыбалдиев эгер бул ирет да депутаттарды ынандыра албай калса, кызматтан кетүү тууралуу суроону ачык калтырды жана дагы сүйлөшүү уланарын айтты.

Кумтөр: Кыргызстандын кызыкчылыгы корголот
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00


Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG