Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 28-март, 2020 Бишкек убактысы 20:03

Экономика

Акча алмаштыруучу жайлардагы жана банктардагы курстардын көрсөткүчү. Доллар көтөрүлгөндөгү алгачкы маалыматтар. 10-март, 2020-жыл.

Кыргызстанда доллар дагы кымбаттады. 10-мартта эртең менен 69 сомдон сатылып жаткан чет элдик валюта кечке жуук 73-74 сомго чыкты. Евронун курсу да көтөрүлдү.

Дүйнөдө мунай арзандаганы үчүн рубль менен теңгенин куну да түшүп кеткен. Ошол себептүү адистер сом менен доллардын катышы да өзгөрөрүн эскертип жатышкан.

Үч-төрт сомдук кымбаттоо

Орусиядагы жана Казакстандагы валюталык олку-солку жагдайдын фонунда Кыргызстандын Улуттук банкы 9-мартта билдирүү таратып, республиканын валюта рыногунда жагдай салыштырмалуу туруктуу сакталып жатканын билдирген. Натыйжада валюта 10-мартта мурдагы калыпта кармалып туруп, кечке чукулдаганда кескин өсүп кетти.

Тагыраагы банктарда жана акча алмаштыруучу жайларда доллардын наркы 69 сом 85-90 тыйындан 72-73 сомго чейин көтөрүлдү. Буга тушташ Улуттук банк интервенция жүргүзүп, долларды сатыкка чыгарганы расмий кабарланды.

Улуттук банктын расмий өкүлү Аида Карабаева «Азаттыкка» буларды айтты:

Аида Карабаева.
Аида Карабаева.

«Баа жана финансы туруктуулугун камсыз кылуу Улуттук банктын негизги максаттарын бири болуп саналат. Улуттук банк валюта саясатын жүргүзүүдө өзгөрмөлүү алмашуу курсу режимин карманат. Ошентсе да валюта рыногундагы активдүүлүк көп учурда жарандардын күтүүсү менен психологиялык факторлордон улам жаралууда. Алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн текшилөө максатында Улуттук банк 2020-жылдын 10-мартында жалпы суммасы 53,7 млн. АКШ доллары өлчөмүндө чет өлкөлүк валюта сатуу боюнча интервенцияны ишке ашырды (анын ичинде нак акчада 4,0 млн. АКШ доллары). Учурда ички валюта рыногунда жагдай туруктуу».

Бул жыл башынан берки төртүнчү интервенция болуп калды. Январда жана февралда Улуттук банк 86 миллион долларды соода-сатыкка чыгарган. Соңку сатыкты кошкондо башкы банк жалпысынан 140 миллион доллардай сумманы жүгүртүүгө киргизди.

Башкы каржы көзөмөл мекемеси бул аракеттери коңшу өлкөдөгү жагдайларга байланыштуу экенин мойнуна алууда.

«Cоода боюнча негизги өнөктөш өлкөлөрдүн финансылык рынокторунда жагдай улам өзгөрүлүп жатканы байкалууда. Соода жүргүзүү жана финансы операциялары аркылуу рыноктордун бири-бирине байланышта болушу бул өлкөлөрдөгү жагдайдын Кыргыз Республикасынын финансылык индикаторлоруна да таасир берүүнү шарттайт. Мындай шарттарда Улуттук банктын чаралары Кыргызстандын экономикасына терс таасирин тийгизиши мүмкүн болгон тышкы таасирлерди жеңилдетүүгө багытталган», - деди Улуттук банктын расмий өкүлү Аида Карабаева.

Банктардын валюталык курсу.
Банктардын валюталык курсу.

Деген менен Улуттук банктын расмий сайтында доллар 69,85 сом бойдон турат. Ага карабай банктар сумманы көтөрүштү. Мисалы, «Demir Bank» долларды 72,85 сомдон сатып алып, 72,95 сомдон сатууда. KICB 72,90 сомдон сатып алып, 73 сомдон сата баштады.

Айрым акча алмаштыруучу жайлар болсо долларды 74-75 сомго чейин сатышууда. Акча жүгүртүү жана алмаштыруу менен алектенгендер Улуттук банк өзү аларга кымбатыраак сатканын билдирүүдө.

«Альянс» акча алмаштыруучу бюролордун ассоциациясынын өкүлү Думан Рыскулов мындай деди:

«Улуттук банк бизге долларды 72,85 сомдон сатканын кабарлашты. Бул доллардын көтөрүлүшүнүн кесепети болду. Өздөрү бир күндө үч сомго көтөрүп жиберишти. Менимче бул боюнча Улуттук банктын өзүнүн саясаты бар да, аны бизге түшүндүрбөйт».

«Доллар дагы кымбаттайт»

Маалым болгондой, 9-мартта дүйнөдө мунайдын баасы 30% түшүп кетти. Мунун кесепети мунай кирешесинен көз каранды болгон Орусиянын улуттук акчасына тийди. 1 рубль дүйшөмбүдө кыргыз сомуна карата 93 тыйынга чейин арзандады. Ал эми 1 доллар үч күн мурда эле 68 рубль болсо, эми 75 рублга чыкты. Ушул тушта казак теңгесинин да куну бир топ төмөндөдү.

Ошол себептүү адистер сом менен доллардын катышы да өзгөрөрүн эскертип жатышкан. Экономика жана финансы боюнча эксперт Мейманбек Абдылдаев кепке кошулду.

Мейманбек Абдылдаев.
Мейманбек Абдылдаев.

«Сом рубль менен байланыштуу. Экспорт менен импорттун айырмасы көп болуп, сом девальвацияга туш болмок. Ошондуктан булар атайын азыраак девальвацияга барышты. Кыргыз өкмөтү тарыхта мындай жол менен эки-үч жолу девальвацияга барган. 20 болуп турганда дароо 40ка чыгарышкан, 40-50нүн тегерегинде болуп турганда дароо 60ка чыгып кеткен. Анын ортосунда дагы жылма девальвацияларды жасап турушкан. Бирок булар акыркы беш-алты жылдан бери, өзгөчө Атамбаевдин убагынан бери атайын 70ке жеткирбей кармап келишкен», - деди ал.

Абдылдаев сомдун кунун жоготушунан коркпой, аны эркин коё бериш керек деп эсептейт.

«Өзү доллардын наркы орточо 100-120 сомго чейин турат. Мен эки жыл мурда эле «120 сомго чейин жумшартыш керек» деп айткам. Азыр деле ушундай ойдо турам. Бирок Улуттук банк доллардын курсун жасалма түрдө, резервдик фондунун эсеби менен кармап туруп жатат. Эгерде инвестиция келип, көмүскө экономика ачыкка чыгып, коррупция төмөн болгондо Кыргызстанга инвесторлор көбүрөөк келмек. Анан экспорт көбөйсө бизге доллар көбүрөөк келип, сомдун куну кетпей, барктуу болуп кармалып турмак. Ошондо Улуттук банктын бул аракети акталмак. Азыр болсо экономика өнүкпөй, экспорт өспөй жатканы үчүн булар аргасыз ошондой жолго барып жатышат. Азыр Орусияда, Казакстанда да артка кетүү боло берсе бизде да долларга талап өсөт. Аны кармайм деп, Улуттук банктын резерви дагы азаят. Бирок бул үчүн канча, маселен 500 миллион же 1 млрд. доллар салганга даярбы? Менимче доллардын кымбатташын баары бир кармай алышпайт», - дейт ал.

Акча алмаштыруу учуру.
Акча алмаштыруу учуру.

Улуттук банк 2014-жылдан 2018-жылга чейин жалпысынан 1 млрд. 273 миллион 983 миң долларды сатыкка чыгарган. Бул аралыкта мекеме кайра ал сумманын 331 миллион 280 миң долларын гана сатып ала алган.

2019-жылы болсо интервенциянын суммасы 151 миллион долларды түздү. Бирок буга карабай алты жылда доллар менен сомдун курсу эки эсе көтөрүлдү.

Маалым болгондой, Кыргызстандын Улуттук банкы интервенцияларды эл аралык резервдер фондунун эсебинен жүргүзөт. Анын көлөмү 2020-жылдын 9-мартына карата 2 428,26 млн. долларды түзүүдө.

«Акча алмаштыруучу жайларда доллар жок»

Ошол эле кезде борбордогу акча алмаштыруучу жайларда доллардын жетишсиздиги байкалууда. Бишкектин тургуну Жаныбек Калыков өзү издеп, таппай койгонун билдирди:

Акча алматыруучу жайлар.
Акча алматыруучу жайлар.

«Мен бүгүн «Дордой» базарын түрө кыдырып издедим, бир да күркөдө доллар жок экен. «Сатып алабыз, сатпайбыз» дешти. Балким бар туруп эле сатпай коюштубу, билбейм. «Эмнеге жок?» десек: «Банктардан келбей жатат, Орусияда рубль түшүп, ушундай болуп жатат окшойт» дешти. Азыр бир досума байланышкан экен, «доллар бар, 73,50дөн сатабыз» дешти. Банктарга барып көрдүм, аларда болгону 200-300 доллар эле берип жатат. Чоң сумма сатпай жатат. Кээ бир банктар болсо жөн эле «доллар жок» деп коюп жатышат».

Бул маалыматты акча алмаштыруучу жайлардын ээлери да ырастап жатышат. «Найман плюс» борборунун жетекчиси Насирдин Токтобай уулу алардын колундагы негизги чет элдик валюта эки күндөн бери көбүрөөк сатылганын маалымдады:

Насирдин Токтобай уулу.
Насирдин Токтобай уулу.

«Эл бизге доллар сатпай жатат. Натыйжада бизде да сатканга доллар калбай калды. Көбүн ишемби-жекшембиде, дүйшөмбү күнү сатып жибергенбиз. Менимче мунун баары коронавирустун кесепети го? Чек ара жабылып, товарлар токтоп калып жатат. Долларга суроо-талап көп, бирок ал айланбай калууда. Андан тышкары Орусияда рублдин түшүп кеткени да себеп болду окшойт. Улуттук банк доллар сатканда адатта коммерциялык банктар эле алып салышат да. Биздей чакан күркөлөргө жетпей деле калат да».

Доллардан сырткары сомдун куну еврого карата да түштү. 10-мартта эртең менен ал 79-80 сомдон сатылып жатса, бул күнү кечинде 82-83 сомго чейин жетти.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иллюстрациялык сүрөт.

Дүйнөлүк соода уюмунун башкы кеңешинде Казакстандын Кыргызстанга карата соода чектөөлөрү жана жүк алып өтүүдөгү тоскоолдуктар талкууланды.

Казакстандын өкүлчүлүгү кыргыз тараптын соода эрежелери бузулганы тууралуу дооматтарын таануудан баш тартты. Буга чейин Казакстан тарап да Кыргызстанга доомат коюп, бул уюмга даттанганы белгилүү. Казак тарап менен бир пикирге келе албагандыктан, Кыргызстандын өкүлчүлүгү бул маселени уюмдун талаштарды жөнгө салуу боюнча органына кароого жөнөтө турганын жарыялады.

Эл аралык деңгээлге чыккан талаш

Дүйнөлүк соода уюмунун (ДСУ) башкы кеңешинде Казакстандын соода чектөөлөрү менен транзиттик жүк алып өтүүгө тоскоолдуктар боюнча Кыргызстандын дооматы каралды. Уюмдагы Кыргызстандын туруктуу өкүлү Данияр Мукашев Казакстан эл аралык соода эрежелеринин талаптарын бузган учурлар тууралуу баяндама жасады. Анда ал 2019-жылдын март айынан бери Кыргызстандан үчүнчү өлкөгө бараткан жүктөр негизсиз токтотулуп, текшерилип жатканын белгилеген.

Парламенттин Экономикалык жана фискалдык саясат комитетинин төрагасынын орун басары Дастан Бекешев тараптар алган милдеттенмелерин так аткарбаганы бирине бири доомат коюуга негиз бергенин белгиледи:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

«"Биздин бажыдагы үлүшүбүздү көбөйтүп бергиле" деп дайыма айтып келе жатпайбызбы. Бирок биз өзүбүз аткезчилик менен жакшы күрөшпөсөк, анан аны кантип талап кыла алабыз? Ошондуктан бизге карата нааразылык чыгып жатат. Ошол эле кезде биз өзүбүзгө алган милдеттенмелерди так аткарышыбыз зарыл. Биздин президент бул маселени чечиш үчүн тышкы чек араларда үч тараптуу бажы көзөмөлүн киргизүү боюнча демилге көтөрдү. Ага ылайык, Казакстан менен Орусия бизди текшерсин. Ал эми биз ал өнөктөштөрдүн аймагын текшерели. Ошондо кайсы жактан аткезчилик же каттоого алынбаган товарлар агымы көп кетип жатканы анык болот. Бирок бул маселе ЕАЭБ уюмунда каралбай калбадыбы. Анткени ошол эле Казакстандагы "Хоргос" бажы өткөрмөсү аркылуу кирип жаткан аткезчилик товарлардын агымы аныкталып калышы мүмкүн».

Эки тараптын тарткан чыгымдары

Кыргызстандын өкүлү Данияр Мукашев Казакстан киргизген чектөөлөрдүн айынан Кыргызстандын экспорту 2019-жылы 24,4% азайганын айтып, коңшу мамлекет ДСУнун эрежелерин бузган конкреттүү ченемдерди мисал келтирген.

Данияр Мукашев Кыргызстан 2017-жылы да ушундай чектөөлөргө дуушар болгонун эске салды. Ал Эл аралык Валюта Фондунун (ЭВФ) эсеби менен анда кыргыз экономикасы 200 млн. доллардан ашуун зыянга учураганын мисал келтирди. Казак тарап өз кезегинде аны аткезчиликти ооздуктоо чарасы менен түшүндүргөн.

Ал эми Казакстан бул жолу да жогоруда сөз болгон дооматка макул эмес экенин билдирип, аны четке какты. Казак тарап транзиттик жүктүн көбү Кыргызстандан аткезчилик жол менен өтүп, салыктар төлөнбөй, казына зыянга учураганын жүйө келтирген. Казакстандын бул уюмдагы өкүлү Жанар Айтжанова 2019-жылы жалган даректерге товар жөнөтүлгөн 2600 факты катталып, транзиттик жүк Казакстандын аймагында калып, салык алынбай сатылган 4800 учур аныкталганын билдирген. Ошондуктан ал Кыргызстанды өзүнө алган милдеттенмелерин так сактоого чакырды. Казакстан былтыр жаздан баштап чек арадан кирген жүк ташуучу автоунааларга пломба коюп, товарлардын документтерин текшере баштаган.

Казакстандын Киреше боюнча мамлекеттик комитетинин өкүлү Олжас Отар казак өкмөтү муну менен өз кызыкчылыгын коргоп жатканын билдирген болчу:

Алардын документтеринде жүктү Казакстан аркылуу Орусияга ташып жеткирүү жагы көрсөтүлгөн. Бирок ал товарлар Казакстандын аймагында сатылган.

«Мисалы, соңку үч айдын ичинде 601 мыйзам бузулган факты аныкталды. Алардын документтеринде жүктү Казакстан аркылуу Орусияга ташып жеткирүү жагы көрсөтүлгөн. Бирок ал товарлар Казакстандын аймагында сатылган. Жалпы баасы 5 млрд. теңгеге барабар бул соода жүгүртүүдөн 600 млн. теңгеге жакын салык алынышы керек эле. Мына ушундай көрүнүштөргө жол бербөө максатында бизде транзит менен өтүп бараткан оор жүк ташуучу автоунааларга электрондук пломбалар коюлуп жатат. Анткени жол документтери боюнча Орусияга жүк тартып баратканы көрсөтүлгөн жүктөрдүн көпчүлүгү Казакстандын шаарларында калып, ал жактагы базарларда сатылып жаткан учурлар катталган. Ошол электрондук пломбалар аркылуу жандоочтон жүк ташуучу автоунаалардын каякка баратканы байкоого алынып, алардын товарлары Казакстандын аймагында калганы аныкталганда тиешелүү чара көрүлүп, жүк артка кайтарылат».

Ким утуп, ким утулду?

Ал эми мурдагы финансы министри, депутат Акылбек Жапаров Кыргызстан Евразия Экономикалык Биримдигине (ЕАЭБ) кирип, экспорт көбөйгөндүн ордуна, тескерисинче импорттун көлөмү арбыганын белгиледи. Буга депутат атамекендик өндүрүштүн атаандаштыкка туруштук бере албай, ЕАЭБ аймагынан, айрыкча Казакстандан каттоого алынбай Кыргызстанга киргизилген товарлардын агымы күчөгөнүн мисал келтирди. Акылбек Жапаров бажы көзөмөлү жоюлганы менен кошумча нарк салыгын чогултууда казына ири каражаттарды жоготуп жатканын белгиледи:

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

«ЕАЭБдин ичинде бажы чек арасы болбогондуктан биздин аймакка товарлар эркин кирип жатат. Ошол эле кезде биз салыктын үч түрүн - кошумча нарк салыгын, сатыктан түшкөн салыкты жана акциздик салыкты чогултууда даярдыгыбыз начар экени көрүнүп калды. Анткени товарлар биздин аймакка келатканда эле аны көзөмөлгө албай калып, 2017-жылдын эсеби боюнча эле 20 млрд. сомдон ашуун кошумча нарк салыгын түшүрө албай калдык. Эгерде бизде фискалдаштыруу алдын-ала даяр болуп, электрондук эсеп-чот болгондо салыкты биздин аймакка киргенге чейин эле алдын-ала төлөтө турган тутумду иштеп чыгып койсок болмок. Ушул тутумду ишке киргизип койгондо эле Орусия менен Казакстандан кирчү товарлардан алынчу салыктан эле жылына 30-40 млрд. сом чогултат элек. Биз ошону жакшы өздөштүрө албай, алына турган пайдадан куру калып жатабыз».

Буга чейин Кыргызстан кыргыз-казак чек арасындагы чектөөлөргө байланыштуу андагы кезек күткөн оор жүк ташуучуу автоунаалардын тыгыны 10 чакырымга чейин созулуп, кыргызстандык товар өндүрүүчүлөр зыянга учураганы кырдаал боюнча кыргыз өкмөтү Евразия экономикалык комиссиясына билдирүү жиберген. Бирок бул уюмдун аны жөнгө салуу укугу болбогондуктан кыргыз тараптын өтүнүчү кароосуз калган.

Бул ирет Дүйнөлүк соода уюмунун башкы кеңешинде Казакстан тарап коюлган дооматарды четке каккандыктан Кыргызстандын өкүлчүлүгү маселени уюмдун талаштарды жөнгө салуучу органында көтөрөрүн жарыялады. Буга удаалаш эле казак тарап да Кыргызстанга доомат коюп, аталган уюмга даттанган болчу.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG