Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 28-март, 2020 Бишкек убактысы 20:49

Экономика

Ош шаары.

Коронавирустун жайылып кетишинин алдын алыш үчүн Кыргызстандын айрым аймактарында 25-марттан тартып өзгөчө абал жарыяланды. Алардын катарында Ош шаары да бар.

Шаардагы орто жана кичи ишкерлерге кырдаалдын тийгизген таасири, алар туш болгон кыйынчылыктар кандай жана андан кантип чыгыш керек?

Транспортту чектөө - бизнести чектөө

Жер-жерлерде ишкерлердин башын бириктирип, бири-бири менен алака түзүүгө жана аларды өнүктүрүүгө салым кошуп келген ЖИА Бизнес-ассоциациясынын Оштогу филиалынын жетекчиси Аззамбек Жээнбай уулу коронавирустун айынан ишкерлер тартып жаткан зыянды санады:

«Коровируска байланыштуу кафе-ресторан, ашкана, курулуш тармагы, көпчүлүк жумушчулар иштеген бардык ишканалар чыгаша тартып жатат. Кыргызстан импорттук өлкө болгондуктан бизде бардык тармагыбыз бирдей зыян тартып жатат десек болот. Дүкөндөр, супермаркеттер мурда мындай кырдаалдын болушун күтпөгөндүктөн өз кампаларында убактылуу эле азык-түлүк сактап жатышкан. Ички транспорт да кыйынчылыкка учурай баштады жана азыртан тартыштык жаралып жатат».

Оштогу базар.
Оштогу базар.

Акыркы жылдары Ош шаары жалпы Фергана өрөөнүнө товар ташууда логистикалык борбор катары иштеп келген. Январдан тартып Кытай менен чек аранын жабылышы сооданы солгундатып жиберген. Ишкерлер 5-марттан тарта киргизилген комменданттык саат да түштүк аймагындагы соода алакасына чоң түйшүк жаратарын белгилеп жатышат.

«Кичинекей үй-бүлөнү же өзүн баккан ишкерликте эң чоң чыгым - бул ижара акысы. Ишкерлер эмне кыларын билбей турушат. Кыймылсыз мүлкү бар киши болсо мындай учурду түшүнүшү мүмкүн, бирок көп учурда түшүнө бербейт. Ошто чоң өндүрүштүк ишкана деле жок да. Көпчүлүгү кызмат көрсөтүү же болбосо алып сатуу. Эртеңден баштап коменданттык саат кирсе, күч органдарына түшүндүрүш кыйын да. Ош шаары хаб катары иштечү. Соода алакасында мындан кийин чын эле чоң кыйынчылык жаралат», - деди ишкердүүлүктү өнүктүрүү боюнча адис Мыктыбек Осмоналиев. Ал ошондой эле мындай кризистик жагдайда пайда тапкан ишкер дээрлик болбой турганын жана бир-эки айдын ичинде калктын колундагы акчасы түгөнгөнгө чейин абал турукташпаса, чоң маселе келип чыгарын болжолдоодо.

Туристтик сезон «өлдү»

Акыркы жылдары Кыргызстан туристтер үчүн кызык өлкөгө айланып, эки белгилүү маалымат каражатынын дүйнөлүк туризм боюнча мыкты өлкөлөр рейтингине кирген. CNN телеканалы Кыргызстанды турист катары эс алууга ыңгайлуу 20 мамлекеттин катарына кошсо, «Bloomberg» экономикалык жаңылыктар агенттиги 2020-жылы туризм үчүн кызыктуу боло турган 24 өлкөнүн бири деп атаган. Бирок Кытайдан чыккан коронавирустун жайылышынан улам бул багытта иш жүргүзүп келгендер ара жолдо калышты.

«Туризм токтоду десек боло берет. Туристтик сезон 100% өлдү. Эл аралык каттамдар токтоду, чек аралар жабылды, коменданттык сааттар киргизилип жатат. Азыр Орто Азияда саякаттаган туристтер жок», - дейт 10 жылга жакын туризм тармаганда иш жүргүзүп келген Талант Токсонбаев. Туристтер аны менен буга чейин түзүлгөн келишимдеринин баарын жокко чыгарышкан. Токсонбаев быйылкы туристтик сезондон биротоло үмүт үзгөнүн айтууда:

«Канчалаган адамдар туризм тармагынан киреше тапканын эми билип жатабыз. Кыргызстан боюнча миңдеген адамдар жумушсуз калды да. Мейманканалардын баары жабылды. 2010-жылы Ош окуясында да 100% иш токтогон. Быйыл да ошол окуя кайталанганы турат. Окуядан кийин туризм кайра калыбына келиши үчүн үч жыл керек болгон».

Ал арада президент Сооронбай Жээнбеков 23-мартта ички иштер министри Кашкар Жунушалиевди кабыл алып, ишкерликке көмөк көрсөтүү зарыл экенин белгилеп, «эч ким бизнеске жолтоо кылбашы керек» деген.

Ишкердикти колдоо борборунун бизнес-эксперти Султан Рахманов алардын борбору карантинге карабай ишин улантып, өкмөт чыгарган ар бир мыйзамды ишкерлер менен бөлүшүп жатканын айтып берди:

«Биз ишкерлерге айтып жатабыз. «Дүрбөлөңгө алдырбай, гигиеналык коопсуздукту сактап, айрыкча өндүрүшчүлөр азыркы абалды толугу менен акылга салып кабыл алып, медицина кызматкерлери айтып жаткан каражаттарды аптекалардан тартыш болсо да сатып алып колдонуп, ишкананы да таза кармагыла» деп кеңеш берип жатабыз».

Рахманов мындай учурда мамлекет менен ишкерлер тыгыз иштешпесе эртең товарлар тартыш боло баштай тургандыгын кошумчалады. Ага карабай жергиликтүү бийлик жана өкмөт өкүлдөрү азык-түлүк тартыштыгы болбой турганын, мамлекеттин резервинде баары жетиштүү экенин билдиришүүдө.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек, 25-март, 2020-жыл.

Жогорку Кеңештин 24-марттагы жыйынында каатчылыктын алдын алуу чараларын чечкиндүү иштеп чыгып, ишке киргизүүдө өкмөт чабалдык кылып жатканы талкууланды.

Жогорку Кеңештеги «Бир Бол» фракциясынын лидери Алтынбек Сулайманов өлкөнүн айрым жерлерине, анын ичинде Ош менен Бишкек шаарларына өзгөчө абал киргизилген шартта калктын аялуу катмарын, күнүмдүк киреше менен жан багып келген үй-бүлөлөрдү социалдык жактан коргоо боюнча өкмөттө иштиктүү план жок болуп жатканын белгиледи.

Депутат Алтынбек Сулайманов өкмөт азыр калктын аз камсыз болгон катмарын колдобосо, анда бул жагдай социалдык жарылууга алып келиши мүмкүн экенин эскертти:

«Буга чейин күнүмдүк тиричилигин кылып келген эл эми кандай оокат кылат? Ошолор боюнча кандайдыр бир алдын алуу чаралары жана план-программаңар барбы? Эртең эл көчөгө чыгып кетпеш үчүн аларга дем бере турган, колдой турган кандайдыр бир иш-план даярдалганбы?»


Өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев коронавирус коркунучунун айынан өлкө оор социалдык-экономикалык каатчылыкка кириптер болгонун моюнга алды. Бирок ал мамлекет калктын аялуу катмарын коргоо боюнча милдеттеринен баш тартпай турганын белгилеген:

«Кыйынчылыктарга карабастан, биз мамлекет тараптан анын социалдык милдеттери үзгүлтүккө учурабайт. Социалдык багыттагы төлөмдөрдү: жөлөкпулду, пенсияны жана маянаны төлөөдө маселе болбойт. Биз аларды убагында төлөп, убагында камсыздап берип тура алабыз».

Ал эми парламенттин башка бир депутаты Жанарбек Акаев коронавируска каршы өзгөчө кырдаал киргизилген коңшулаш өлкөлөрдө калктын аз камсыз болгон катмарын социалдык жактан колдоо үчүн ушул убакка карата жөлөкпул чегерелип жатканын мисал келтирди. Ал өкмөт менен республикалык штабды бюджеттик каражатты жана атайын эсепке түшүп жаткан акчаны илдеттин кеңири жайылып кетишине жол бербөө жана кризистин кесепеттерин жоюш үчүн ыкчам тартипте колдоно албай отурганы үчүн сындады:

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

«Казакстандын өкмөтү 1,5 миллион адамга социалдык жөлөкпул төлөп берип жатат. Биздин өкмөт да азыркы шартта жок эле дегенде 500 миң жаранга 5 миң сомдон болсо дагы социалдык жөлөкпул чегерип бериши керек. Анткени алар буга чейин күнүмдүк тиричилиги менен алпурушуп, кечинде бала-чакасына чай-нан көтөрүп барчу да. Эми алар иштеген жерлер жабылып, кирешелери жок, үйдө отуруп калышты. Колунда бар адамдар атайын эсепке акча которуп жатышат. Бирок «ошол каражаттын бир сому да коротула элек» деп республикалык штаб кармап отурбайбы. Ошол эле кезде дарыгерлер, тартип сакчылары атайын коргонуучу каражаттары жок, тамак-ашы жок иштеп жатышат. Ушундай учурда ошол каражатты кармап отуруунун кажети барбы? Аны ылдам колдонуп, муктаждыктарды чечиш керек да».

800 миллион сомду тегирменчилер «тегеретеби»?

Ошол эле кезде парламентте өкмөт илдетке каршы күрөшүү жана каатчылыктын алдын алуу максатында мамлекеттик казынадан бөлүнгөн каражатты туура эмес бөлүштүргөнү боюнча сөз болду.

Депутат Элвира Сурабалдиева эң зарыл деген санитардык-карантиндик чараларды камсыздоого аз акча каралып, ошол эле кезде ун тартуучу компанияларга эмнеге 800 миллион сом бөлүнүп кеткенине кызыкты:

«Саламаттык сактоо министрлигине болгону 30 млн. сом берилип жатыптыр. Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин атайын эсебине 225 млн. сом бөлүнүптүр. Азык-түлүк коопсуздугуна 631 млн. сом каралыптыр. Буга макулмун. Бирок эмне себептен ун чыгаруучу ишканаларга 800 млн. сом берип жатканыңарга түшүнгөн жокпуз. Ошол эле кезде дарыканаларда беткап сатылбай жатат».

Депутаттын бул суроосуна азырынча өкмөт жооп бере элек. Буга чейин өкмөт коронавирус илдетинин жайылып кетишин ооздуктоого жана өзгөчө абалдын айынан келип чыккан экономикалык каатчылыктын кесепеттерин жоюуга эл аралык донор уюмдардан жардам сураган. Бирок азырынча алар жардам берүү ниетин билдире элек.

Жогорку Кеңештеги «Ата Мекен» фракциясынын депутаты Каныбек Иманалиев каржы булактарын табыш үчүн өкмөт азыр эки маанилүү маселени чечүүгө тийиш экенин айтты:

Каныбек Иманалиев.
Каныбек Иманалиев.

«Биз быйыл 28 млрд. сом тышкы карызды төлөшүбүз керек. Аталган каражат бюджетте бекитилген. Эл аралык каржылык донор уюмдарга «биз азыркы шартта форс-мажор болуп калганда ал акчаны төлөй албайбыз, жылдырып бергиле» деп биз азыр токтоосуз түрдө билдирүү жиберишибиз абзел. Ошондо 28 млрд. сом тышкы карызды төлөөгө жумшалбай, бошоп калса, биз аны каатчылыктын кесепеттерин жоюуга жумшап, багыттай алабыз. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму мындай учурда өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жардам берет. Биздин өкмөт азыркы биздин өлкөдөгү абалды негиздеп берип, болбоду дегенде жалпы наркы 100 млн. долларлык медициналык жабдууларды, дарыларды жана башка каражаттарды жардам иретинде алууга өтүнмө жибериши керек. Азыр өтүнмө жиберилбесе, кийин кеч болуп калат».

Республикалык штаб 25-мартка карата коронавируска каршы күрөш үчүн Финансы министрлигинин карамагында ачылган эсепке 12 миллион сомго чукул акча түшкөнүн жарыялаган.

Ошондой эле республикалык штабдын тапшырмасы боюнча 112 миң долларга Кытайдан медициналык каражаттарды жана илдетти аныктоочу 30 тест сатып алуу маселеси чечилгени айтылды. Өкмөт бюджет чыгымдарын азайтып, аны каатчылыктын шарттарына ылайык оптималдаштыруу боюнча жакында өзүнүн антикризистик планын жарыялоого убада берген.

Коронавируска байланыштуу көп мамлекеттерде карантин киргизилип, ишканалар өз жумушчуларын азайтып же акы төлөнбөгөн эмгек өргүүсүнө жиберип жатат. Ушундан улам чет жактарда иштеген кыргызстандыктар да жабыркашууда.

Орусияда миңдеген журтташтардын иш сааты кыскарып, рублдин наркы түшүп кеткенине байланыштуу тапкандары да кескин кемий түштү. Бириккен Араб Эмираттарында да жүздөгөн мекендештер ишсиз калганын ал жактагы активист Бекмурат Ымамназаров айтып берди:

«Кыргызстандыктардын көбү тейлөө тармагында, чоң соода түйүндөрүндө иштеп келишкен. Мен социалдык тармактарда Эмираттардагы кыргызстандыктардын жашоосун чагылдырган kyrgyzclub.uae деген баракчаны жүргүзөм. Ошол жакка да жумуштан кыскаргандар көп кайрылып жатышат. Алардын арасында ишке жаңы орношуп, сыноо мөөнөтүнөн өтүп жаткандар да, эки-үч жылдан бери иштеп келгендер да бар. Менин эсебимде эле эки миңдей киши ишсиз калды окшойт».

Чет жакта ишсиз калгандардын арасында Түндүк Кипрдеги 50дөн ашуун мекендешибиз бар. Жакында эле ал жактагы кыргызстандыктар иштеген ондон ашуун мейманкана жабылып калган. Кипр аралынын түрк тарабында жайгашкан Гирне жана Никосия шаарларында 1,5 миңге жакын кыргызстандык жаран билим алып жана мейманканаларда эмгектенип келишкен.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG