Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
3-август, 2020 дүйшөмбү, Бишкек убактысы 17:28

Экономика

жекшемби 2 август 2020

Календарь
август 2020-ж.
Дш Шш Шр Бш Жм Иш Жш
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 1 2 3 4 5 6
Долбоордун эскизи.

Ош шаардык мэриясы Ак-Бууранын жээгин оңдоп-түзөө жана жакшыртуу боюнча талаштуу долбоорду баштады. 252 миллион сомго бааланган курулуш иштери аягына чыгарынан күмөн санагандар да бар.

Мэр Таалайбек Сарыбашев долбоор шаардыктар үчүн өтө керектүү деп эсептейт. Бул анын мэр болуп келгенден берки эң ири долбоору.

Ош шаарынын бийлиги быйыл Ак-Буура дарыясынын эки жээгин — болжол менен беш чакырымдан ашуун аралыкты тазалап, көрктөндүрүп, тротуар, веложолдорду жана эс алуучу жайларды курууга бел байлаган. Анын долбоорун иштеп чыгууга 1 миллион сомдон ашык каражат бөлүнүп, тендер жарыяланган.

Тендерден уткан «Капитал Курулуш» жоопкерчилиги чектелген коому долбоордун жалпы наркын 252 миллион сомдон ашык акчага баалап, иштин алгачкы бөлүгүн жасоого киришти. Анын биринчи этабында Вахапов көчөсүнөн Нурматов көчөсүнө чейинки аралыкты оңдоп-түзөө мерчемделүүдө.

Долбоор Ак-Буура дарыясынын эки жээгин бойлой — болжол менен беш чакырымга созулат.
Долбоор Ак-Буура дарыясынын эки жээгин бойлой — болжол менен беш чакырымга созулат.

«Ден соолукту чыңдаган аймак болот»

Шаар мэри Таалайбек Сарыбашев Ак-Бууранын жээгиндеги курулуш аягына чыкса, оштуктар үчүн ден соолукту чыңдаган аймак болорун айтууда.

«Биринчи максатыбыз - Ак-Буура дарыясынын жээгин бекемдөө, ошол эле мезгилде эл үчүн шарт түзүп берүү. Жөө басканга, велосипед тепкенге, келген туристтерге жакшы шарт түзөлү деп жатабыз. Ден соолук биринчи кезекте экенин эл жакшы түшүнүп калды. Ошондуктан дарыянын жээгин бекемдеп койсок, шаардыктар, келген меймандар, Ак-Бууранын боюнда эс алып, ден соолугун чыңдашат деген ойдомун. Эң негизгиси — шаардыктар үчүн болуп жаткан камкордук», - деди мэр Сарыбашев.

Бирок долбоорго кетчү каражат 2020-жылдын бюджетинде бекитилгенине карабай, бул жылы шаардык бюджеттен болгону 60 миллион сом бөлүнөт.

Таалайбек Сарыбашев.
Таалайбек Сарыбашев.

«250 миллион сомду дароо бербейбиз. Акырындык менен бөлүп-бөлүп беребиз. Кечээ биринчи этабында 20 миллион сом бөлүп бердик. Ошонун эсеби менен жээктерди бекемдөө иштерин башташты. Өкмөт, жетекчилик менен сүйлөшүп жатабыз, алар азыркы кырдаалга жараша акча которо элек. Бирок алар да «карап көрүп, жардам беребиз» деген сөздөр болгон. Менимче пандемиядан толук чыккандан кийин айтылган жардам болот. Кийинки жылы жаңы кеңеш шайланса, пландаштырабыз», - деди Ош шаарынын мэри Таалайбек Сарыбашев.

Республикалык, шаардык казына коронавирустун кесепетинен бөксөрүп, кайра толбой турган учурда мындай ири долбоорлордун ишке ашырылуусу канчалык жөндүү?

Экономикалык серепчи Мирланбек Убайдуллаев эл аралык тажрыйбада мэрия курулуш сыяктуу иштерди мамлекеттен акча албай жасаса да болорун айтты:

Мирланбек Убайдуллаев.
Мирланбек Убайдуллаев.

«Негизи дүйнөлүк практиканы ала турган болсок, мындай маселелерде бюджеттен акча бөлүнбөйт. Мунун эки жолу бар. Биринчиси — жергиликтүү же чет өлкөлүк реалдуу инвестор табуу. Экинчиси — фонд ачылышы керек. Фонд аркылуу ишке ашыруу өнүкпөгөн жана өнүгүп келе жаткан мамлекеттерде колдонулат. Бирок бизге бул да туура келбейт. Анткени бизде акчаны жеп коёт. Аны ачык эле айтыш керек. Башка жакка иштетип жиберишет же ЖЭБдин кычкачындай кылып бир сомдук нерсени беш сом кылып жазып салышат».

Убайдуллаев шаардык бюджеттин дээрлик тең жарымы республикалык казынадан толукталып, дотацияда отурганын, мындай кырдаалда башка ресурстарды издөө жөндүү болорун кошумчалады.

Долбоордо жашылдандыруу, веложол жана тротуар куруудан сырткары көлмөлөрдү жасоо да каралган. Ак-Буурага 2000-жылдары көлмөлөр жасалып, алар суунун агымына туруштук бербей бир нече жылдан кийин талкаланган.

География илимдеринин доктору, профессор Курманалы Матикеев курулушта кылдат болбосо акча да, жасалган аракеттер да «агып» кетээрин кулак кагыш кылууда.

Курманалы Матикеев.
Курманалы Матикеев.

«Эгерде биз азыр жээктерди буза турган болсок, катуу жаан жаап, сел жүргөн учурларда азыркы куруп жаткан бетон тосмолор эч нерсеге жарабай калат. Суунун агымын токтотуу мүмкүн эмес. Азыр ар кайсы жерде талкаланып жатпайбы бетондор. Ошондой акыбалга келет. Бир кана жол бар: чоң таштардан алып келип арал кылып коюш керек. Аралды келечекте эс алуучу жайга айлантса болот».

Профессор Матикеев бул сунушун мэрияга кат түрүндө жазган. Жергиликтүү бийлик ыраазычылык билдирип, сунушту эске аларын билдирген.

Ак-Буураны жээктеп курулуш куруу, жол же көпүрө салуу демилгелери акыркы үч мэрдин тушунда баймай-бай көтөрүлүп келет. Шаар тургундары борбордук аймактан башка жерлерге да көңүл бурулса деп тилек кылышат.

Долбоордо жасалма жол менен көлмө жасоо да каралган.
Долбоордо жасалма жол менен көлмө жасоо да каралган.

Активист Акылай Каримова да азыркы жана мурунку калаа башчыларынын курулуштарга кана көңүл бурганын сынга алды.

«Албетте, муну шайлоого карата даярдык деп санасак болот. Анын үстүнө шаардыктардын эсинде көчөлөрдү, жол чырактарды, сейил бактарды курган мэр катары Мелис Мырзакматов калган. Андан кийин келген мурунку мэр да (Айтмамат Кадырбаев), азыркы мэр да жаман эмес шаар башчы болууга аракет кылат. Бирок эмнегедир саясий упай топтоонун башка жолдорун издешпейт. Айтмамат Кадырбаев да кетердин алдында саясий упай топтойм деп подиум (суу үстүндөгү жайсы сахна) куруп, элдин шылдыңына калды».

Подиум демекчи, 2018-жылы 20 миллион сомго суу үстүнө жайкы сахна курулуп, анын ачылышына келген мурдагы премьер-министр Сапар Исаков «Ак-Бууранын үстүндөгү сахна уникалдуу, Орто Азияда жок» деп айтканы элдин эсинде калган.

Сахнада маданий иш-чаралар өтүп, шаардыктар руханий жактан азыктанышат деп пландалган. Бирок аткаминерлердин көздөгөнү орундалбай, тескерисинче сахнанын сапаты начар болуп, ачылышынан кийин бир нече жолу кайрадан оңдолгон.

Ак-Бууранын үстүнө курулган жайкы сахнанын кечки көрүнүшү.
Ак-Бууранын үстүнө курулган жайкы сахнанын кечки көрүнүшү.

Азыркы мэр Таалайбек Сарыбашев шаар башчылыгына келгенден тартып жолдорду кеңейтүүгө, жаңы эс алуу жайларын курууга аракет кылып жатканын айтып келе жатат.

Деген менен бул курулуш — Сарыбашев башында турган эң ири долбоор. Ал тууралуу сөз болуп баштагандан тарта эле жергиликтүү бийлик «мэрдин демилгеси» экенин айтып, бул — «ири жана резонанстуу» курулуш деп сыпаттап келет. Таалайбек Сарыбашев акыркы жолу «Азаттыкка» берген интервьюсунда бул «командалык иш» экенин билдирди.

«Биз муну жети өлчөп бир кестик, коомдук талкууга койдук. Кээ бир адамдар жеке өзүнө упай топтоп жатат деши мүмкүн. Мен жеке өзүмө упайды башка жактан топтошум мүмкүн эле. Биздин шаардагы кылып жаткан ишибиз менин жеке өзүм үчүн эмес, шаардыктар, шаардын коноктору үчүн».

Жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн долбоор менен жеринен таанышып жүргөн учуру.
Жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн долбоор менен жеринен таанышып жүргөн учуру.

Калаа башчысынын пикирин колдоп, Ак-Бууранын жээктерин көрктөндүрүүнү жактаган шаардыктар четтен чыгат.

Ошол эле кезде активист Акылай Каримова шаардын турмушу курулуштардан гана турбайт деп эсептейт. Ал жарандардын жашоосуна ыңгайлуу шаар куруу үчүн башка да маанилүү иштерди атады:

«Бизде шаар башчынын ийгилиги эмнегедир бетон, конструкция, коюлган кирпичтер, темирлер менен өлчөнөт. Шаардыктардын жашоо шартынын деңгээли менен өлчөнбөйт. Шаарда жашаган канчалык ыңгайлуу? Майыптарды, боюнда бар аялдарды, кары-тартаңдарды айтпай эле туралы. Мисалы, мага шаарда жашаган ыңгайсыз. Бул ыңгайсыздыкты мен ден соолук жана өмүр тоболкелчилиги менен өлчөйм. Шаарда криминал өнүккөн, көчөдө жүрүү кооптуу, жөнөкөй эле тротуарда басуу мүмкүн эмес. Анткени алар жок да. Эмне үчүн бир да мэр ушул сыяктуу нерселерге көңүл бурбайт? Жок дегенде саламаттык сактоо тармагына көңүл бурушу керек го», - деп кейиди Каримова.

Ош шаары.
Ош шаары.

Бишкек жана Ош — Кыргызстандагы республикалык маанидеги шаарлар. Оштогу калктын саны расмий статистика боюнча 320 миңден ашат.

Ош шаарынын 2020-жылдагы бюджети 1 млрд. 325 млн. сом болуп бекитилген. Бишкек менен салыштырганда бул 10 эсе аз. Пандемиянын кесепетинен казынага бир топ каражат түшпөй калары болжолдонууда.

Ак-Буура дарыясы шаардын түштүк-чыгышынан кирип, калаанын так ортосунан аралап өтүп Өзбекстандын Анжиян облусуна агып барат.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстандагы «Таза Кол» коомдук уюму Токтогул станциясында (ГЭС) суу кескин азайып кеткенин билдирип, бул кышта жарыктын өчүрүлүшүнө алып келерин эскертти.

Уюм электр энергиясы жана суу коңшу өлкөлөргө сатылгандан улам ушундай кырдаал жаралганын билдирүүдө. Ал эми мамлекеттик «Улуттук энергохолдинг» компаниясы кабатырланууга негиз жок деп эсептейт.

Жарык өчүрүү коркунучу

«Таза Кол» фондунун директору, энергетика тармагы боюнча адис Расул Умбеталиев күзгү-кышкы мезгилге карата даярдыкка байланыштуу жыл эсебинен экинчи жолку эскертүүсү менен чыкты. Ал Кыргызстандын башкы гидроэлектр станциясында суу нормага жетпей калганын кабарлап, бул боюнча өзү мурдараак айткан кооптуу жагдайлар ырасталганын билдирди:

Расул Умбеталиев.
Расул Умбеталиев.

«Кышка даярдыктын эң негизги көрсөткүчү – бул Токтогул суу сактыгычынын көлөмү. Анда суу канчалык көп болсо, даярдык ошончолук жакшы деген сөз. Демек, бул суу сактагычта суу жакшы толгон мезгилинде 19,2-19,6 млрд. куб метр суу топтолот. Эң азы 6-7 млрд. куб метр болсо, суу ГЭСтен чыкпай калат, электр энергиясы өндүрүлбөй калат. Эки жылдан бери суунун агымы 5-10% кемип жатат. Өкмөттүн жана «Улуттук энергохолдингдин» жетекчилери ушуга жараша чара көрүш керек эле, аны көргөн жок. Мен «сууну агызбайлы» деп канча жолу эскертсем да эч ким уккан жок. Былтыр да, быйыл да электр экспорт болду, суунун агымы көп болду. Албетте, өзүбүз электр алышыбыз үчүн да агыздык. Бирок андан тышкары эки млрд. куб метр суу жөн гана агызылды. Азыркы күндө суунун агымы секундасына 400 куб болуп жатат. Жалпы көлөмү 13 млрд. 942 млн. куб суу калды. Бул Кыргызстанды толук электр энергиясы менен камсыз кылууга жетпейт. Ошондуктан чукул өчүрүү болот. Эгер бул кышта сууну максималдуу коё берип, чыгып кетебиз десек, анда келерки жайда да суу аз болуп калса, келерки кышта Токтогулда таптакыр суу калбай калат».

Расмий маалымдалгандай, 2017-2018-жылдары Токтогул ГЭСиндеги суунун көлөмү күз-кыш мезгилине 19,2-19,6 млрд. куб метр менен кирген. 2019-жылы жайда болсо 16 млрд. куб метр суу бар эле, күзгө чейин ал 17 млрд. куб метрге жеткен.

Башкача айтканда быйылкы көлөм мурдагы жылкыдан алты млрд., былтыркыдан 3-4 млрд. куб метрге аз болуп жатат.

Мунун себебин Умбеталиев бир-эки жылдан бери суу коңшулаш Казакстанга жана Өзбекстанга сатылып жатканы менен байланыштырат. Бул жөнүндө ал былтыр да, быйыл да билдирүү берип, басма сөз жыйынын өткөргөн эле. 28-июлда да Бишкекте кайрылуу таратты:

«Сууну эмнеге коё беришти? Өзбекстан, Казакстан айыл чарбасын суу менен камсыздап алсын деп жатып коё беришти. Эми болсо кышында биз кайра Тажикстандан, Өзбекстандан же Казакстандан кымбат баада электр сатып алууга мажбур болобуз. «Улуттук энергохолдинг» «сырттан 2021-жылдын жаз айларына чейин бир млрд. кВт/саат электр энергияны, бир кВт/саатын 2,4 центтен, сомго айлантканда эки сомдон сатып алабыз» деп жатат. Бул чек арадагы баасы, ал эми ташып келиши жана бөлүштүрүүсү менен үч сомдон сатып алабыз. Өзүбүз болсо жайда сууну агызып, аларга ит бекер экспорттодук. Бул мамлекетке жасалган чыккынчылык, өз өлкөсүнө жасалган экономикалык диверсия. Анткени алардын көңүлүн карап, суу коё берип же электр сатып жибердик да, өзүбүз суусуз калып жатабыз».

Энергетик бийлик мунун алдын албаса кышкы суукта жагдай өтө оор болорун, андан да өлкө сырттан электр энергиясын кымбат баада сатып алууга аргасыз болорун эскертүүдө.

Ооба, мунун алдында «Улуттук энергохолдинг» компаниясы кышында Казакстандан электр сатып алуу боюнча сүйлөшүү жүргүзүлүп жатканын кабарлаган. Так айтпаганы менен бул суунун азайышына байланыштуу экени түшүнүктүү.

Бирок мекеме ГЭСте топтолгон суу нормага жакын эле экенин белгилеп, кышкы суукта жарык өчүрүлөт деп кабатырланууга негиз жоктугуна ишендирүүгө аракет кылууда.

«Улуттук энергохолдингдин» электр энергиясын иштеп чыгуу жана жеткирип берүү бөлүмүнүн эксперти Аскат Абылаев буларга токтолду:

«2020-2021-жылдын күз-кыш мезгилине карата даярдык боюнча өкмөт бизге «Токтогул суу сактагычында 15 млрд. куб метр сууну камсыздагыла» деп талап койгон. «Кыргызгидрометтин» божомолу боюнча суунун агымы 96% деп берген болчу. Өзүбүздүн гидротехниктерибиз эсептеп чыгып, суунун агымы 66-70% чейин болорун болжогонбуз. Бул биз 15 млрд. куб метрди топтой албай калабыз дегенди түшүндүрөт. 1-октябрга карата биз 14,5 млрд. куб метр сууну гана чогулта алабыз деген мерчем бар. Азыр Токтогул суу сактагычында суунун көлөмү 13,9 млрд. куб метр, дээрлик 14 млрд. десе да болот. Быйыл суу аз болуп калган цикл ушуну камсыздайт. Ошого байланыштуу биз азыр Казакстан жана Тажикстан менен кышкы мезгилде 500 млн. кВт/саат электр энергиясын импорттоп келүү боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз. Бул ошол суунун көлөмүн жарым млрд. куб болсо да сактап калуу максатын көздөйт. «Сууну жөн эле төгүп жатышат» деген туура эмес, каалоочулар ГЭСтеги камерадан онлайн толук көрүп турушса болот. «Сатылып жатат, төгүлүп жатат» дегени жалган. Биз 2017-2018-жылы гана электрди экспорт кылганбыз, быйыл эч жакка экспорт болгон жок. Ал учурда суу көп болуп жатканда сууну жөн эле төгүп жибербестен, андан алынган ашыкча электрди сатуу максаты коюлган. Бирок ишендирип кете алам, быйылкыга суунун көлөмү жетет».

Кыргызстанда жылына 15 млрд. кВт/сааттын тегерегинде электр энергиясы өндүрүлүп чыгарылат. Өлкө кайра 10-12 млрд. кВт/сааттын тегерегинде электр пайдаланат.

Коронавирустун чочуткан кышы

Арийне, коомчулукта кышка даярдык боюнча кооптонуу быйыл көбүрөөк пандемиялык шарт менен да мүнөздөлүүдө. Адистер жайдын ысыгында коронавирустун катуу чабуулуна кабылган кыргызстандыктар кышкы суукта жарык да жок болсо кыйын абалда каларын эске салып жатышат.

Ыктыярчылык милдетти аткарып жаткан ишкер Тилек Токтогазиев электр үзүлсө ооруканалардагы бейтаптарга оор болорун айтууда:

Тилек Токтогазиев.
Тилек Токтогазиев.

«Жасалма дем алдыруучу аппараттар, кычкылтек концентраторлору жана башка аппараттар - бүт баары электр энергиясынан көз каранды. Биз азыр электрден көз каранды эмес болгон концентраторлорду коюп жатабыз, бирок ал жок жерлерде электр жарым саат, бир саатка өчүп калса эле аппараттар иштебей, бир нече адам өлүп калып жатат. Ал эми кышта электр үзүлсө андан да жаман болот. Күзүндө жана кышында энергетикалык кризиске кабылсак, аягы аябай жаман болот. Өкмөт алдын-ала кадамдарга барбаса, гуманитардык чоң катастрофага кабылабыз. Эл оорудан да, сууктан да кырылат. Анда эле бул кыш Кыргызстандын тарыхында өтө жаман так болуп калат. Ошону үчүн өкмөт даярдык иштерин күчөтүп, бул тармакты приоритет катары коюшу керек».

Даярдык демекчи, өкмөт күз-кыш жылытуу мезгилине аракеттер жетишүү экендигин билдирүүдө. 23-июлда биринчи вице-премьер-министр Алмазбек Баатырбеков Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин жана «Улуттук энергетикалык холдинг компаниясы» жетекчилери менен атайын кеңешме өткөргөн.

Өкмөт өкүлү жыйында Токтогул суу сактагычындагы суу ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу, электр жабдууларын жана жылытуучу от казандарын оңдоо-даярдоо боюнча тапшырмаларды берген.

Алмазбек Баатырбеков.
Алмазбек Баатырбеков.

«Мындан тышкары, өкмөттүн токтомунда белгиленген техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрдү жана тиешелүү тапшырмалардын аткарылышын камсыз кылуу зарыл. Ошону менен бирге калкыбыз үчүн жана бюджеттик уюмдарга отун даярдоо ишиндеги тендерлерди, ошондой эле элге, айрыкча алыскы айылдарга көмүрдү камсыздоо үчүн керектүү сандагы отун базаларын ачуудагы иш-чараларды өз убагында аткаруу зарылдыгын белгилеп кетким келет. Мамлекеттик тармактык органдар жана жергиликтүү бийлик органдары бардык даярдыкты өз мөөнөтүндө жана толук көлөмдө көрүүгө тийиш», - деген анда биринчи вице-премьер-министр Алмазбек Баатырбеков.

1-августта "Биринчи радиого" маек курган президент Сооронбай Жээнбеков былтыркыга караганда суунун аз топтолгонун аба ырайынын салкындыгы менен түшүндүрдү.

«Бизде эле эмес, региондо суу тартыштыгы болуп жатат. Былтыр тоолордо кар орто деңгээлде эле болду. Аба ырайына жараша Токтогулга келе турган суу 17 миллиарддын тегерегинде болот деген божомол болгон. Тилекке каршы, «Ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңет» дегендей, жайында жамгыр жаап, тоолорго кээде кар жаап, күн салкын болду. Тоодогу мөңгүлөр эрибей Токтогулга дагы, биздин республикадагы эл аралык маанидеги Киров, Орто-Токой, Папан суу сактагычтарына суу азыраак келип калды. Айрыкча, суу июнь менен июль айларында келет. Былтыркыга караганда азыр 2 млрд. 400 млн. куб суу аз келди. Августтун башы кандай башталат, ошого карап, анан тиешелүү мамлекеттик органдар иш жүргүзөт. Жакшы үмүт менен жакшы тилек тилеп туралы. Элибиз жарыксыз, электр энергиясыз калбайт. Сырттан дагы электр энергиясын алып келүүгө аракеттер болот. Эсептөөлөрдү жүргүзүп жатабыз. Ага чейин өзүбүздүн мүмкүнчүлүк бар. Эгерде күн жылып, ысып кетсе, мөңгү-кар бар, суунун келиши көбөйсө, сырттан электр энергиясын сатып алганга зарылдык болбойт. Өзүбүздүн күчүбүз менен чыгабыз, буйруса», - деди президент.

Коомчулукта Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) көмүр менен камсыз кылууда маселелер бар экени, Кара-Кече жана башка кендерден отун алып келүү кечигип жатканы да кабарланууда. Бишкек шаарынын мэриясы болсо бул боюнча маалыматтарды төгүндөп, күзгү-кышкы мезгилге даярдык өз нугунда жүрүп жатканын билдирет.

Эскертүү!

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG