Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
2-Декабрь, 2021 бейшемби, Бишкек убактысы 07:32

Экономика

Кыргызстанда көмүскө экономиканын көлөмү 37% жетти.

Статистика боюнча Кыргызстан 67-80% чейин товарларды сырттан импорттойт. Андагы аткезчилик жана мыйзамсыз ишкердиктен турган көмүскө экономиканын көлөмү ички дүң өнүмдүн 37% барабар. Ушул шартта жаңыдан бекитилген Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров бажы жана салык тармагындагы чийимдерди аныктап, экономиканы көмүскөдөн чыгаруунун эсебинен 2024-жылга чейин мамлекеттик бюджетти 600 млрд. сомго чейин толтурууга убада берди. Анын бул дымагын ишке ашпаган жөө жомок катары сындагандар, ошол эле кезде колдогондор да бар.

Парламентте өкмөттүн жаңы курамын бекитүү учурунда Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров көмүскөдөгү экономиканы ачыкка чыгаруунун эсебинен салык жана бажы төлөмдөрүн көбөйтүп, алдыдагы үч жыл аралыгында эки эселеп отуруп, жалпы бюджеттин киреше бөлүгүн 600 млрд сомго чейин көтөрүү планын жарыялады.

Мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгү салыктардан, бажы төлөмдөрүнөн жана салыктык эмес түшүүлөрдөн турат.

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

“Бюджет тууралуу мыйзамга” ылайык, жыл сайын ар бир жылдын бюджетинин долбоору жана кийинки эки жылга божомолу кошо бекитилип турат. Анда каржы булактары көрсөтүлүп, түшчү каражаттын таңкыстыгы менен кошо бюджеттин киреше жана чыгаша бөлүктөрүнүн өлчөмү аныкталат.

"Бюджеттин кирешесин 400 млрд сомго көтөрүү"

Депутат Абдывахап Нурбаев алдыдагы 2022-жылдын бюджетинин сунушталган кирешеси эмненин эсебинен көбөйтүлөрүн сурады:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

“Акылбек Үсөнбекович, эмдиги жылдын бюджет долбоорунун киреше бөлүгү бизге өкмөттөн 203 млрд сом өлчөмүндө келди. Бирок, сиз азыр аны бир жылда эки эсеге жогорулатып, “400 млрд сом кылам” деп жатасыз. Муну сиз кандай жол менен жасайсыз? Бул өзү реалдуу түрдө турмушка аша турган нерсеби?”

Ал эми Акылбек Жапаров ага көмүскө каржы булактардын эсебинен акча табарын айтып, жооп кайтарды:

“Ишке аша турган эле нерсе. Мен мунун каржы булактарын тактап, айтып койсом. Бажыдагы көмүскө иштердин бардыгы ачыкка чыгат. Президенттин буга эрки жетет. Анын “Кумтөр” боюнча саясий эрки жетип жаткан соң, анан кантип анын бажы тармагына алы жетпей калсын. Ал бизге мына ошондой “карт-бланш” берди. Бажы кызматы быйыл 50 млрд сом акча чогултат дегенбиз, бирок азыр планын 2,5 млрд сомго кечиктирип жатат. Эмдиги жылы бажы тармагынын планы н 100 млрд сомго чыгарабыз. Буга чейин салыктан түшчү кирешени 100 млрд сомдун айланасында бекиткенбиз. Салык кызматы эмдиги жылы 150 млрд сом чогултат. Анан салыктык эмес кирешелерди 20 млрд сомго көбөйтүп жатабыз”.

"Кытайдан жүк кирбей жатса, бажы төлөмү каяктан?"

Жогорку Кеңеште депутаттар соңку жылдары Кытайдан Кыргызстанга кирчү товарлардын жана транзиттик жүктөрдүн агымы кескин кыскарган учурда Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров бажы төлөмдөрүн каяктан алынарына кызыгышты.

Шайлообек Атазов.
Шайлообек Атазов.

“Азыр кымбатчылык күчөп, алып сатарлар каалагандай бааларын коюп жатышат. Бажы тармагы тууралуу айтып жатасыз. Анда сиз бажыдан түшчү акчанын өлчөмүн 100 млрд сомго жогорулай турганын айтыңыз. Бирок дээрлик эки жылдан бери Кытайдан жүктөр толук кандуу келбей калды. Анан жүктөр келбесе, товарлардын агымы азайып жатса, анан сиз бажыдан түшчү төлөмдөрдүн өлчөмүн кантип көтөрө аласыз? “Дордой” жана “Кара-Суу” базарларына эмнеге жүктөр оз убагында жана толук кандуу келбей жатканынын себеби эмнеде экен?”, - дейт депутат Шайлообек Атазов.

Кытайдын сыры. Жүктү азайтуунун жүйөсү

Анткен менен Акылбек Жапаров Кытайдан кирчү жүктөрдүн негизги агымынын кыскарып кетишинин себептери табылганын айтты. Анын айтымында, 2020-жылы марттан бери пандемия башталган шартта кыргыз тарап Кытай менен чек араны бир жактуу жаап, жүктөрдү киргизүүгө кош кабат тоскоолдуктарды киргизген.

Акылбек Жапаров мына ошонун айынан Кытай тараптан товар ташуулардын көлөмү кескин азайганына токтолду:

“Кытайдан жүк ташууларды көбөйтүү маселесин чечип жатабыз. Буюрса, эки күндөн кийин “Торугарт” бажысынан 32 эмес, 64 автофура өтө турган болот. “Эркечтам” бажысынан 22 эмес, 44 машине кире турган болду. Бул боюнча кытай тараптын талаптарынын бардыгын толугу менен аткардык. Бажы өткөрмөлөрү тоскоолдуксуз иштей баштайт. Кемчилик бизден кетип жатат. Биз алган милдеттерибизди так аткарган эмеспиз. Мурдагы бийликтин тушунда биз жактан туура эмес саясат болуптур. Дүйнөдө бизден башка бир дагы өлкө карым-катнашты токтотпоптур. Анткени биз тарап “ал жактан кире турган жүктөрдү киргизүүдө алгач Кытай тараптан анан бул жактан дагы эки ирет эки жактан тең дезинфекциялоодон өтсүн” деген талаптарды коюптур. Кытай тарап, андай боло турган болсо, бир күндө дезинфекциялап, өткөрө турган жүк ташуучу унаалардын мүмкүнчүлүгүн эсептеп чыгып, бир бажы өткөрмөсүнөн 32 машине өтөт” деп бекитип коюптур. Биз азыр мына ошону жокко чыгарып, Кытай тарап менен макулдашып жатабыз”, – деди Акылбек Жапаров.

Сандар менен ойноонун санаасы

Финансыны анализдеген көз карандысыз талдоочулар Акылбек Жапаровдун көмүскө экономиканы кыскартуунун эсебинен салык жана бажы төлөмдөрүн көбөйтүп, бюджеттин кирешесин арттыруу планына анчейин ишене беришпейт. Анткени 2021-жылдагы республикалык бюджеттин киреше бөлүгү таңкыстыгы менен кошо 172 млн. сомго бекитилген. Жыл аяктарына эки ай калды. Ал эми Акылбек Жапаров аны быйыл 280 млрд. сом менен жабууга убада кылды. Аналитик Айданбек Акматов муну реалдуулуктан алыс убада катары баалады:

Айданбек Акматов
Айданбек Акматов

“Бул өзү жөн эле популизм. Быйыл бюджеттин кирешеси 160-170 млрд. сомдун айланасында бекитилип, бирок анысы дагы толбой, бюджет тартыштыгы чыгып, Улуттук банктын кирешесинин негизинде алдын ала алып, толтуруп жатышып, анан эле бюджетти эки эселетип, “180 млрд сомго көтөрөбүз” дешкени түшүнүксүз. Бул сандар менен ойноонун гана белгиси. Реалдуулук мындай болбойт. Бул туура эмес. Анан калса булар бардык бюджеттердин кирешесин кошуп эсептеп чыгарып алып, анан ошонун негизинде “бюджеттин кирешесин көбөйтөбүз” деп айткысы келип жатышат. Негизги көрсөткүч - бул жерде республикалык бюджеттин гана киреше бөлүгү. Анткени мугалимдердин, дарыгерлердин, аскер кызматкерлеринин айлыгы ошол жактан келет”.

Аткезчилик: күйүүчү май, азык-түлүк, арак, тамеки.

Анткен менен Акылбек Жапаровдун мамлекеттик бюджеттин кирешесин ар жыл сайын эки эселеп көтөрүү планын ишке ашырса болоруна ишенгендер да арбын. Бул үчүн бажы төлөмү менен салыктар алынбай, ички рынокто сатылчу товарлардын агымын фискалдаштырып, көзөмөлдөө маселеси көптөн бери көтөрүлүп келди.

Депутат Тариел Жоробеков күйүүчү майдын аткезчилигин ооздуктоонун эсебинен эле бюджетке чоң салыктарды түшүрсө болорун айтты:

“Азыр биз базарларда семичке саткандардан, пирожки саткандардан салык төлөөнүн талап кылабыз. Анан бул жерде мен миңдеген тонналап күйүүчү майды Кыргызстанга ташып келип, салыктарын жашырып бул жакта сатып, кайра сыртка чыгарып сатып жүргөндөрдү көзөмөлдөөнүн убакыт-сааты келди го дейм. Биздеги керектөөнүн көлөмү менен келип жаткан күйүүчү майдын ортосундагы айырманын себептери мына ошол жакта турат. Мына ошонун бардыгын көзөмөлдөсө эле болот”, – деди Жоробеков.

Ал эми Акылбек Жапаровдун айтымында, буга чейин өкмөт башчылары көмүскө экономиканын көлөмү өсүп, аткезчилик күчөгөнүн айтышканы менен алардын көпчүлүгү ага өздөрү аралашкан:

“ Бажы тармагы аркылуу көмүскө жолдор менен кирип жаткан товарлардын бардыгы көзөмөлдөнүп, салыктарынан түшчү кирешелер бюджетке бурулат. Биз азыр сатыла турган ар бир литр күйүүчү майга чейин көзөмөл орнотобуз. Аткезчилер азыр бизди билбей калат деп ойлошот. Бирок биз Орусиядагы алардын заводдор менен түзгөн контрактарынын алып, электрондук эсептери менен салыштырып, фискалдаштыруу аркылуу салык төлөбөгөндөрдүн бетин ачабыз. Фискалдык жөнгө салуу күйүүчү майдан, арактан, тамекиден жана башка азык-түлүктү көзөмөлдөп өткөрүүдөн башталат. Мурдагы өкмөттөгүлөр “товарлар аткезчилик жолдор менен Токмоктон, Кара-Балтадан кирип жатат деп коюшуп, оздөрү болсо ээн-эркин эле эшалондор менен ташып турушкан. Мына ошол эшелондордун бардыгынын эсебин табабыз. Айрымдары эле азыр көз жаздымда калып кетип жатпаса, дээрлик бардыгынын жашыруун жолдорун, көмүскө чийимдерин аныктап, таап чыгып калдык. Буюрса, жаңы жылга чейин бардыгын тартипке салабыз”.

Импорт менен көмүскө экономиканын көлөмү

Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча Кыргызстан күндөлүк керектөөчү товарларды, азык-түлүктү, техниканы, кийим-кечени, курулуш жана өнөр-жай товарларын 67% 80% чейин сырттан импорттойт. Бул деген экономисттердин айтымында, өлкө импорттон толугу менен көз каранды дегенди түшүндүрөт.

Сырттан ташылган товарларды аткезчилик жол менен же салыктарын толук төлөбөй, эсепке алынбай алып кирүүдөн мамлекет жыл сайын ички дүң өнүмдүн чейрек бөлүгүн же тагыраагы 23-25%ын жоготуп келүүдө. Ошондуктан 2020-жылы Кыргызстандагы көмүскө экономиканын көлөмү 130 млрд. сомго же ички дүң өнүмгө карата 23,6% түзөрүн ошол кездеги өкмөт расмий жарыялаган.

Европалык реконструкция жана өнүгүү банкы жалдаган PricewaterhauseCoopers LLP компаниясы 2019-жылы Кыргызстандагы көмүскө экономиканын көлөмүн изилдеп, анын катталган ишкердиктеги эле деңгээли 37% барабар экенин аныктаган. Буга эсептелбеген чарбалардын, жеке ишкерчиликтин жана кылмыштуу экономикадан табылган пайданын көмүскө көрсөткүчү кошулган эмес. Эл аралык Transparency Internationa уюмунун 2017-жылдагы изилдөөсү боюнча Кыргызстандагы көмүскө экономиканын көлөмү 40%дан ашканы көрсөтүлгөн.

Бишкек.

Президент Садыр Жапаров 2026-жылга чейин Кыргызстанды өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө жарлыкка кол койду.

Долбоордо экономиканын өсүшүн жыл сайын орточо 5%, ички дүң өнүмдү (ИДП) калктын жан башына алганда кеминде 1 500 долларга жеткирүү, жумушсуздукту 5% чейин төмөндөтүү пландалган.

Кыргызстанда ар бир жаңы бийлик экономиканы көтөрүп, элдин жашоосун жакшыртуу боюнча кат-кат убадалар жазылган план, стратегияларды кабыл алат. Алардын канча пайызы аткарылганы, турмушка ашпай калганы тууралуу анализ, отчёт жок.

Бийлик беш жылдык программаны кабыл алды

Президент Садыр Жапаров бийлик жакынкы беш жыл аралыгында аткара турчу иштер жазылган негизги документтердин бири - “2026-жылга чейин Кыргызстанды өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө” жарлыкка 14-октябрда кол койду.

Ал экономиканы көтөрүү, кризиске каршы чаралар, социалдык маселелерди чечүү, тышкы саясат жана коопсуздук маселелери камтылган көлөмдүү документ.

Улуттук программада экономиканын өсүшүн жыл сайын орточо 5%, ички дүң өнүмдү (ИДП) калктын жан башына алганда кеминде 1 500 долларга жеткирүү, жумушсуздукту 5% чейин төмөндөтүү пландалган.

Чет элдик инвестициялардын жылдык келүүсүн ИДӨ 13% жеткирүү, мамлекеттик тышкы карыздын өлчөмүн ИДӨ 60% көп эмес деңгээлинде кармоо жазылган.

Аны иштеп чыгууга катышкандардын бири, президенттин администрациясынын cтратегиялык өнүктүрүү, экономика жана финансы саясаты бөлүмүнүн мурдагы башчысы, Борбордук шайлоо комиссиянын азыркы мүчөсү Искендер Гаипкулов долбоордо белгиленген пландар тууралуу буларды айтты.

Искендер Гаипкулов.
Искендер Гаипкулов.

“Бул донорлор менен сүйлөшүп, бюджеттин абалын талдап ошонун баарын эске алуу менен жазылган программа. Эми 2022-жылы 1-январда жаңы Салык кодекси ишке кирет. Мунун баары реалдуу аткарылчу иштер. Садыр Нургожоевичтин президенттик мөөнөтүндө аткарылчу иштери аныкталып жазылды. Ушунун негизинде эми эртең жаңы парламент шайланып келсе, келерки жылдын бюджети ошого жараша каралат”.

Программада шаар менен айылдагы турмуштун айырмачылыгын азайтуу, коррупцияны кабылдоо индекси боюнча рейтингинде Кыргызстандын көрсөткүчүн 10 позицияга жакшыртуу каралган.

Мамлекет тышкы донорлордун жана республикалык бюджеттин эсебинен 470 миллион долларга жакын каражат сарптап таза сууну өлкөнүн калктуу конуштарынын 95% жеткирүү пландалган. Энергетикалык долбоорлордон Камбар-Ата ГЭС-1, Жогорку-Нарын ГЭС каскадын, Суусамыр-Көкөмерен ГЭС каскадын, Казарман ГЭС каскадын ишке ашыруу белгиленген.

Мурдагы айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министри Тилек Токтогазиев 2026-жылга чейинки программада реалдуу эле нерселер жазылган деп эсептейт.

Тилек Токтогазиев.
Тилек Токтогазиев.

“Кыргызстанда экономиканы өтө тез көтөрүүгө мүмкүнчүлүк бар. Бирок ага тоскоол болгон бир топ жагдайлар да турат. Андай тоскоолдуктардын түзүлүшү коррупциялык иштерге байланыштуу. Мен Кыргызстанда экономиканы жакшыртууга укмуш деле реформатор болуунун кереги жок экенин түшүндүм. Бир аз гана мээни иштетиш керек”.

Кагазда калган долбоорлор

Президент ошол эле жарлыгы менен Министрлер кабинетине улуттук программаны ишке ашыруу боюнча планды иштеп чыгып кабыл алууну, “2018-2040-жылдары Кыргызстанды өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында” көрсөтүлгөн инвестициялык долбоорлорду актуалдаштырууну тапшырды.

Эми “2018-2040-жылдары Кыргызстанды өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө” документке келсек. Улуттук өнүгүү стратегия Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда жазыла баштаган. Бул документке 2018-жылы ноябрда ошол кездеги президент Сооронбай Жээнбеков кол койгон.

Анда Кыргызстан 2040-жылы өмүрдүн узактыгы 80 жылга жеткен өлкөлөрдүн, билим берүү деңгээли боюнча алдыңкы 50 мамлекеттин катарына кирери белгиленген.

Үй-бүлөнүн ай сайын кирешеси 2023-жылы 450 доллар болуп ар бир кожолук өзүнүн турак жайын сатып алууга жарап калышы керек. Коррупция азайып, элдин мамлекеттик органдарга болгон ишеними 65% чейин өсөт деп жазылган. Кыргызстан 70 ийгиликтүү өлкөнүн тизмесине кирип, “Бизнес жүргүзүү” индекси боюнча дүйнөнүн алдыңкы 40 өлкөсүнүн катарына кошулушу керек. Ушуга окшогон бир топ кереметтер бар.

Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитетинин төрагасы, депутат Эмил Токтошев жазылган пландар кагазда эле калып, анын аткарылышы тууралуу отчёт берилбей жатат дейт.

Эмил Токтошев.
Эмил Токтошев.

“Бийлик беш жылда аткара турчу иши тууралуу планды кабыл алса болот. Бул убакыт аралыгында планды аткарып көп өзгөртүүлөрдө жасоого мүмкүн. Стратегиянын аткарылып ал жемиш берип жатканы эки жылдын ичинде билинип калат. Бизде президенттер 10, 20, 25, 40 жылга чейин деп пландарын берет. Бирок ушуга чейин алардын бири да эмне менен бүткөнү белгисиз. Ошондуктан президенттер жыл аягында анын аткарылышы боюнча отчёт бериши керек”.

Кыргызстанды 2040-жылга чейин өнүктүрүү боюнча Сооронбай Жээнбеков кол койгон улуттук стратегияны президент Садыр Жапаровдун командасы өзгөртүп, алымча-кошумча киргизди.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев 2013-жылы “2013-2017-жылдары Кыргызстанды туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын” кабыл алган. Бул стратегияда экономиканын өсүшү жыл сайын 7% болмок.

Буга окшогон мамлекеттин өнүгүшүн аныктаган документтердин канча пайызы аткарылды, канчасы кагаз жүзүндө калды жана ага эмне себеп болгону тууралуу анализ жок. Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев аны коомчулук көзөмөлгө алыш керек дейт.

“Программа ишке ашкан-ашпаганы элдин жашоо турмушунан эле көрүнүп калат. Долбоордо эң негизгиси аны аткаруунун мөөнөтү жазылыш керек. Эгерде ал так жазылбаса, кагазда тура берет. Андан тышкары стратегия, программанын аткарылышын парламент көзөмөлдөп турса болот. Президент бийликтин башында тургандан кийин өзү да кызыкдар болушу керек. Андан тышкары жарандык коом да айтып турса алдыга жылмак”.

Кыргызстанда Конституция алмашып өлкө быйыл толугу менен президенттик башкарууга өттү. Ушул аптада президент сунуштаган Министрлер кабинетинин курамы менен түзүмү ишке кирди.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG