Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
25-Октябрь, 2021 дүйшөмбү, Бишкек убактысы 21:10

Экономика

Кыргызстандагы күйүүчү-майлоочу май саткан негизги компаниялардын бекеттериндеги 5-октябрдагы баалар. "Азаттыктын" коллажы.

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы “өлкөдө күйүүчү майлардын наркы дагы өсүшү мүмкүн” деген билдирүү жасап, бааны туруктуу кармоо үчүн өкмөттөн жеңилдиктерди сурады.

Буга дүйнөдө мунайдын баасынын өсүшү жана эл аралык рыноктогу тартыштыктар себеп болушу ыктымал. Бензин менен дизель Кыргызстанда ансыз кымбаттаган.

ОПЕК уюмунун саясаты

5-октябрдагы басма сөз жыйынында Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти Канат Эшатов алгач мунай рыногундагы жалпы жагдайга түшүндүрмө берди.

Ал Мунай экспорттоочу өлкөлөрдүн уюму – ОПЕК жана ОПЕК+ (Organization of Petroleum Exporting Сountries) бирикмелеринин жүрүшүнөн кеп салды. Бул топторго жалпы 20дан ашык мамлекет кирет жана дүйнөдөгү мунай өндүрүшүнүн басымдуу бөлүгүн камсыз кылат. Натыйжада, бааларды да ушул уюмдар аныктайт.

Канат Эшатовдун басма сөз жыйыны.
Канат Эшатовдун басма сөз жыйыны.

“2020-жыл экономикадагы аномалдуу жыл болгонун баарыбыз билебиз. Былтыр бардык өлкөлөрдө киргизилген карантиндерден улам экономика токтоп, мунайга болгон баа кескин түшүп кеткен. Мунай өндүргөн өлкөлөр андан чоң зыян тартышты жана мунайзаттарды өндүрүүнү максималдуу түрдө кыскартууга мажбур болушту. Натыйжада ОПЕК+ өлкөлөрү 2021-жылы мунайды анча шашпаган абалда өндүрүп жатышат. Иш жүзүндө алар дүйнөдө мунайдын тартыштыгын пайда кылып, ошонун негизинде бааны көтөрүшүүдө. Демек, былтыртан бери мунайдын баасы эки эсеге кымбаттады. Анын бир баррели 40 доллардан 80 долларга чейин чыкты. Ага байланыштуу мунайзаттарынын баасы да өсүп жатат. Күйүүчү-майлоочу майдын импортунан көз каранды өлкө катары Кыргызстан дагы дүйнөлүк тенденциядан кутула албайт”,-деди Канат Эшатов.

ОПЕК уюмунун негизги курамы 13 өлкөдөн турат. Алар Алжир, Ангола, Венесуэла, Габон, Ирак, Иран, Конго, Кувейт, Ливия, Бириккен Араб Эмираттары, Нигерия, Сауд Арабия жана Экватордук Гвинея.

Бул уюмдун саясатына толук макул болбогон башка мунай өндүрүүчү өлкөлөр дагы бир топ түзүшкөн. Аларга Азербайжан, Бахрейн, Бруней, Казакстан, Малайзия, Мексика, Оман, Орусия, Судан жана Түштүк Судан кирет. ОПЕК уюмуна бул өлкөлөрдүн кошулган альянсы ОПЕК+ деп аталат.

Кыргызстан мунайзаттарын аталган өлкөлөрдүн ичинен негизинен Орусиядан алат. Дээрлик 95% күйүүчү-майлоочу майлар ушул мамлекеттен алып келинет. Ошондон улам ОПЕК+ уюмунда кырдаал Орусияга таасир этсе, ал өлкөдөгү жагдай Кыргызстандагы абалды ары-бери калчап турат.

Маселен, кыргызстандык компаниялар Орусиядагы заводдордон былтыр ушул маалда бензиндин тоннасын 300 доллардан алып турушса, азыр аны 700 доллардан ашык каражатка сатып алышууда. Ал эми дизел отуну мурда 350-360 доллар болсо, азыр 600 доллардан ашкан.

Бизде баалар мына ушул себептүү өскөнү түшүнүктүү. Бирок кыргыз нефтетрейдерлер жагдайды ынсаптуу пайдаланганына ишендиргиси келет:

ОПЕК уюмунун логосу.
ОПЕК уюмунун логосу.

“Биздин нефтедрейдерлер бул жагдайды түшүнүү менен кабыл алып, баалардын жогорулоосун токтотуу үчүн бир катар чараларды көрүп жатат. Биринчи кезекте өз чыгымдарыбызды кыскарттык. Натыйжада компаниялардын кирешелүүлүгү бул жылы 1%дан ашкан жок. Мындан мамлекеттик органдар деле кабардар. Биз Орусиядан алып жаткан бензиндин баасы жыл башынан бери 130%га жогорулады. Бирок бекеттердеги чекене баадагы бензиндин наркы 59%га гана көтөрүлдү. Дизел отуну Орусиядагы дүң баасы 70% жогорулады, а биздеги чекене баа 40% гана өстү. Иш жүзүндө биз коңшуларга салыштырмалуу бааны арзан кармап жатабыз. Тажикстанда бизден 20 сомго кымбат, Арменияда, Беларуста, Молдовада, Украинада бизге караганда баалар 30 сомго жогору. Бир гана Казакстанда бизге салыштырмалуу баалар төмөнүрөөк. Себеби, биринчиден алардын өздөрүндө мунай өндүрүлөт, экинчиден мамлекет бензинди арзан кармоо үчүн керек болсо мунайдын өз наркынан да арзан кылып сатыкка чыгарууга көмөктөшүп турат”,-деди Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти Канат Эшатов.

Уюмдун жетекчиси маалымдагандай, Казакстанда жана Өзбекстанда күйүүчү-майлоочу майлардын дефицити пайда болуп жатат. Ал сентябрдын башында Ташкенттеги май куюучу жайлардын көбүндө бензин менен дизел отундарынын жетишсиздиги байкалганын белгилейт.

Коңшуларга салыштырмалуу Кыргызстанда кеминде эки-үч айлык запас бар экени маалымдалды.

Баалар дагы жогорулайт

Улуттук статистика комитетинин маалыматына таянсак, 2020-жылдын октябрь айында Аи-95-маркадагы бензин 36-37 сом болсо, 2021-жылдын октябрь айында 56 сомдон 62 сомго чейин жетүүдө.

Бишкектеги май куюучу бекеттердин бири.
Бишкектеги май куюучу бекеттердин бири.

Ал эми Аи-92-маркадагы бензин былтыр ушул маалда орточо 33 сомдун терегинде сатылып турса, азыр анын наркы 55-60 сом болуп жатат.

Өткөн жылы октябрда дизель майы 32-33 сомдон болсо, ушул күндөрү анын наркы 50 сомдон 54 сомго чейин чыкты.

Бишкекте атаандаштык көбүрөөк болгону үчүн баалар салыштырмалуу бир аз арзаныраак. Бирок аймактарда жолдор алыстаган сайын баа өсө баштайт.

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти Канат Эшатов нарк мындан ары да көтөрүлүшү ыктымал экенин коңгуроо кагууда. Октябрдын ортосуна чейин эле бензиндин наркы 1,5 сомго, дизелдики 1 сомго чейин өсүшү мүмкүн.

Эшатов мунун себептерин белгилеп, анын алдын алуу үчүн өкмөттөн жардам керек болорун айтты.

“Биринчиден, мунайдын баасы дагы эле жогорулап баратат. Эл аралык эксперттер анын баасы 100 долларга чейин өсөт деп божомолдоп жатышат. Мындан тышкары абалды оорлоткон дагы бир нече жагдай бар. Биринчиден, Орусиядагы Орто Азияга багытталган эки ири Омск жана Орск мунайды кайра иштетүүчү заводдорунун иши оңдоо жумуштарына байланыштуу токтоп калды. Иш жүзүндө биздеги компаниялар башка компаниялар оойт жана аларда баалар дагы көтөрүлүшү мүмкүн. Экинчиден, Казакстан Орусиядан айына кеминде 150 миң тонна дизелдик майын сатып алганы жатат. Бул дагы тиешелүү рынокто тартыштык жаратат. Ушунун баары орусиялык заводдордогу чыккан бааны жогорулатат. Алар көтөрүшсө биздин нефтедрейдерлер да чекене бааны көтөрүүгө аргасыз болушат. Ошол себептүү биз өкмөткө сунуш берип, акциздик салыктын ченин убактылуу төмөндөтүүнү жана дизелдик отунду импорттоону кошумча нарк салыгынан бошотууну суранып жатабыз”.

Бишкек шаарындагы автоунаалар.
Бишкек шаарындагы автоунаалар.

Күйүүчү жана майлоочу май ташып келген компаниялардын бирикмеси эгерде бул чаралар кабыл алынса, ал бензиндин чекене баасын 3 сом 70 тыйынга, дизелдин чекене баасын 4 сом 8 тыйынга чейин төмөндөтүүгө шарт түзөрүн маалымдоодо.

Арийне, Кыргызстанда учурда акциздик салык бензиндин бир тоннасына 10 миң сомго чейин, дизелдин бир тоннасына 2 миң сомго чейин коюлган. Мыйзамга ылайык, өкмөт аны нөлдөн ушул суммага чейин өйдө-төмөн кылып турууга укуктуу.

Азыркы шартка байланыштуу күйүүчү-майлоочу майлардын акциздик салыгын жана кошумча нарк салыгын албай турууга мүмкүнбү? Бул боюнча суроого жооп алуу үчүн Экономика жана финансы министрлигине кайрылып көрдүк. Бирок министрдин салык маселелери боюнча орун басары Бекболот Алиевге чалып, комментарий алуу аракетибизден майнап чыккан жок.

Министрликтин басма сөз катчысы Махабат Маматова ага таянып, бул маселе азыр кароодо жок экенин айтты:

“Акциздик салык жана кошумча нарк салыгы боюнча Алиевге кирип чыктым. Ал бул маселе азырынча талкуулана электигин билдирди. Кыскача айтканда, аталган тема күн тартибинде жок”.

Бирок адистер тиешелүү товарларга болгон акциздик салыктарынан жана кошумча нарк салыктарынан түшкөн киреше Кыргызстандын бюджетинде ролу чоң экенин белгилеп, өкмөт андан баш тарта албайт деп эсептешет. Демек, күйүүчү-майлоочу майдын баасын кармоодогу негизги рычаг иштебейт десек болчудай.

Мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов ушул темада үн кошту:

Базарбай Мамбетов
Базарбай Мамбетов

“Кошумча нарк салыгы менен менен акциздик салыкты алып турса жакшы болмок. Бирок андай болбойт. Себеби, өндүрүшкө жана импортко болгон кошумча нарк салыгы менен менен акциздик салык Кыргызстандын республикалык бюджетинин кирешесинин 13% түзөт. Өкмөт ошого карап иш кылат да. Ассоциация муну сунуштап жатат, бирок бийлик бул кадамга бара албайт го деп ойлойм”.

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясына жалпы он чакты компания мүчө. Алардын ичинде "Газпромнефт-Азия", "Бишкек петрелеум", "Роснефть", “Партнёр Нефть” сыяктуу компаниялар негизги импортерлор болуп саналат. Өлкөдө ассоциацияга кирбеген ушул багыттагы дагы бир нече ишкана өз алдынча иш алып барат.

Өлкөдө күйүүчү майга болгон жылдык керектөө 1 млн. 300 миң тоннадан 1 млн. 500 миң тоннага чейин жетет. Быйылкы эсептер жылдын жыйынтыгында аныкталат.

“Кумтөр Голд” ишканасынын кызматкерлери эриген алтынды калыптарга куюп жатышат. Архивдик сүрөт.

Президент Садыр Жапаров Кумтөр кенинен өндүрүлгөн алтынды "сатып алам деген алармандар кезекте турганын" жазды. Өлкө башчы мындай билдирүүнү кыргыз делегациясы менен “Центерра Голд” компаниясынын жетекчилери Женева шаарында сүйлөшүп жаткан убакта жасады.

Ал эми Кыргызстандын өзүндө “Кумтөр Голд” ишканасын кыргыз бийлиги колуна алгандан берки ишмердиги тууралуу отчёт алуу талабы күндөн-күнгө күчөп баратат.

Кыргыз алтынын ким алышы мүмкүн?

Президент Садыр Жапаров “Фейсбуктагы” расмий баракчасына коомчулукта талкууланып жаткан маселелерге жооп деп, төрт тема боюнча учкай маалыматтарды жазды.

Электр энергиясы боюнча: Кыргызстан Түркмөнстандан, Тажикстандан электр жарыгын эки сомдун тегерегинде сатып алып жатканы белгилүү болду. Казакстан менен Өзбекстандан дагы импорттоло баштаган. Энергетика жана өнөр жай министрлиги мурдараак бул эки коңшу мамлекеттен алынган 1 миллиард 650 миллион кВт/саат электр энергиясы 2023-жылга чейин кайра кайтарылып берилерин кабарлаган.

Өлкө башчы күзүндө боло турган Жогорку Кеңешке шайлоо болушунча таза өтүп, “административдик ресурс колдонулбайт" деп убада берди. Ал эми кымбатчылыктын себебин коронавируска байланыштуу чек аралар жабылып, соода-сатык азайганы менен байланыштырды.

Төртүнчүсү, Кумтөр маселеси. Садыр Жапаров “Центерра Голд” компаниясынын демилгеси менен Кыргызстандан барган делегация Женевада сүйлөшүү жүргүзгөнүн билдирди. Жолугушуунун жыйынтыгын ачыктабай, алар келгенде маалымат бериле турганын кошумчалады. Лондондогу Баалуу металлдар базарынын (LBMA) “Кыргызалтын” ишканасынын алтын аффинаждоочу заводунун аккредитациясын токтотуу чечими тууралуу мындай деди.

“Ал эми LBMA (ред: Лондондогу Баалуу металлдар базары) биздин алтынды алуудан баш тартты. “Эми алтындарыбызды сата албай калабыз” деп ызы-чуу салып жаткан жарандарыбызга айтаарым, сиздер эч кам санабаңыздар. Алтын жерде калбайт. “Сатып алам” деген кардарлар кезекте турушат талашып”.

Президент “Кумтөр Голд” өндүргөн алтындын алармандары кимдер экенин, кандай жолдор менен сатылары жөнүндө жазган жок.

Лондондогу Баалуу металлдар базарынын ассоциациясы (LBMA) “Кыргызалтындын” алтын аффинаждоочу заводунун аккредитациясын 17-сентябрда токтотуп, Кыргызстан өндүргөн алтынды батыш өлкөлөрүнө түз сатуу мүмкүнчүлүгүнөн убактылуу ажыратылган.

Кыргыз бийлигинин маалыматына караганда, “Кумтөр Голд” ишканасын Кыргызстан өзү иштетип баштаган май айынан бери кенден өндүрүлгөн бир да грамм алтын чет жакка чыгарыла элек. Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары Акылбек Жапаровдун сөзү боюнча, “Кумтөр Голд” төрт айда 4,1 тонна алтын өндүрдү.

Зергерлер жана ишкерлер бирлигинин төрагасы Сталбек Акматов алтын баалуу металл болгондон кийин ага качан гана болбосун дүйнөдө суроо-талап жогору экенин белгиледи. Башка маселе Кыргызстанда аны сатуудагы ачык-айкындуулукка көңүл бурду.

Сталбек Акматов.
Сталбек Акматов.

“Алтынды сатуу анча деле кыйын эмес. Бир гана аны кандай эреже менен сатышат, коррупциялык иштер болуп кетпейби деген маселе бар. Зергерчилик өнүккөн Индия, Кытай, Түркия алтын, күмүштү аябай көп алат. Ушул өлкөлөргө алтынды сата берсек болот. Себеби, азыр Good delivery белгиси жок биздин алтынды дүйнөнүн бир да банкы албайт. Ал эми Индия, Кытай, Түркияга Лондондогу Баалуу металлдар базарынын ассоциациясынын аккредитациясы маанилүү эмес. “Кумтөр Голддун” алтынын зергерчилик өнүккөн гана өлкөлөр сатып аларына 99% ишенем. Алтынды сатуунун мындан башка жолу жок. Бирок чиновниктер аны сатууда коррупциялык иштерге аралашып, өз кызыкчылыктарын ойлобошу керек. Алтын элдики болгондон кийин аны сатуу да ачык болушу шарт”.

Кыргызстан жылына болжол менен 15-20 тоннадай алтынды сыртка экспорттойт. Көбүн Британияга, андан тышкары, Швейцария, Италия, Орусия, Түркияга сатат. Өлкөдөгү алтындын 70-80% Кумтөр кени берет. Кыргызстан алтынды банктарга эмес зергерчиликке сатса баа маселеси кандай болушу мүмкүн?

“Баасында өтө деле чоң өзгөрүү болбойт. Анткени зергерлик менен алектенген ишканалар деле алтынды Лондондогу биржанын баасы менен сатып алышат. Балким 3-5% чейин арзандатуу болушу мүмкүн. Бирок Good delivery болгондо деле Дүйнөлүк банк 5% чейин арзандатууну суранат”, - деп жооп берди Сталбек Акматов.

Швейцариядагы сүйлөшүү

Садыр Жапаровдун Кумтөр боюнча билдирүүсү кыргыз делегациясы менен “Центерра Голд” компаниясынын жетекчилери Швейцариянын Женева шаарында сүйлөшүп жаткан убакта жасалды. Президенттин администрациясы эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн 1-раундунун жыйынтыгына кыргыз тарап оң баа бергенин кабарлаган.

Кыргызстандын делегациясында Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары, экономика жана финансы министри Акылбек Жапаров, Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитеттин (УКМК) төрагасы Камчыбек Ташиев, “Кумтөр Голдго” тыштан башкаруучу болуп дайындалган Тенгиз Бөлтүрүк, башкы прокурор Курманкул Зулушев жана башка адистер бар.

Канадалык ишканадан “Центерра Голд” компаниясынын президенти жана башкы аткаруучу директору Скотт Перри баштаган топ келген.

Кыргыз тарап “Центерра Голд” түзүлгөн кырдаалды чечүү боюнча мүмкүн болгон бардык жолдорду, анын ичинде Кыргызстанга “Кумтөр Голд” ишканасына ээлик кылуу боюнча да сунуш берилгенин жарыялады.

Кумтөр маселесин көтөрүп жүргөн парламенттин төрагасынын мурдагы орун басары Кубанычбек Исабеков сүйлөшүүдө бир эле “Кумтөр Голд” боюнча маселе каралбашы керек деген пикирде.

Кубанычбек Исабеков.
Кубанычбек Исабеков.

“Биз бир эле “Кумтөр Голдду” алып калып калбашыбыз керек. Себеби, “Центерра Голд” ишканасында биздин 77 миллион 401 миң 768 даана акциябыз бар. Анын да баасы түшүп кетти. “Центерра Голд” Кыргызстандагы Кумтөр кенинин эсебинен Орусиянын Тыва республикасынан, Монголиядан, Түркиядан сатып алган кендер бар. Ал жерде Кыргызстандын кызыкчылыгы, үлүшү бар. Биз “Кумтөр Голдду” гана алып калып калган кендерден эмнеге кол жуушубуз керек?”.

Кыргыз бийлиги “Кумтөр Голд” ишканасын өзү иштетип баштагандан бери “Центерра Голд” менен биринчи жолу жолугуп сүйлөшүп жатат. Эки тарап ушул күнгө чейин бири-бирин айыптап келет. Кыргызстан канадалык ишкана экологияга зыян алып келип, салык төлөгөн эмес десе, “Центерра Голд” кыргыз өкмөтү “Кумтөр Голдду” басып алды деп эсептейт.

Отчёт алуу талабы

Кубанычбек Исабеков бийлик кендеги өндүрүштүн көлөмү андан түшкөн каражат тууралуу элге отчёт бериши керектигин да билдирди. Ал “ишкананын айланасындагы бүдөмүк жагдайлар ар кандай талаш-талкууларга жол ачып жатат” дейт.

Бул маселе Жогорку Кеңеште акыркы апталарда бир нече жолу көтөрүлдү. Айрым депутаттар “Кумтөр Голд” ишканасына тыштан башкаруу киргизилгенден бери аткарылган иштер, өндүрүлгөн алтын тууралуу өкмөттөн отчёт алуу боюнча демилге көтөрүштү. Компания муну саясатчылардын упай топтоо аракети катары баалаган. 29-сентябрда парламентте депутат Наталья Никитенко ага жооп берди.

Наталья Никитенко.
Наталья Никитенко.

“Бул жооп эмес эле эмоцияга толгон билдирүү. Элге, депутаттарга бир да маалымат берилген жок. Конституция боюнча депутат суроо берип жооп алууга укугу бар. Экинчиден, кенге убактылуу тыштан башкарууну Жогорку Кеңеш киргизген. Эми ал жакта эмне болуп жатат белгисиз. Парламенттин кезексиз жыйынын чакырып маалымат алышыбыз керек. Тенгиз Бөлтүрүктүн, экономика жана финансы министринин жана Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасынын Европага сапары бүткөндөн кийин парламентте маалымат угушубуз зарыл”.

Кумтөр кенинин ишин иликтеген мамлекеттик комиссия “Центерра Голд” Кыргызстанга салык жана экологиялык санкция түрүндө 4 миллиард 252 миллион доллар төлөшү керек деген бүтүм чыгарып, 17-майда “Кумтөр Голд” компаниясына убактылуу сырттан башкаруу киргизүү сунушун берген. Парламент аны колдоп, кенди май айынан бери кыргыз бийлиги өзү иштетип келатат.

Мамлекеттик комиссия койгон доодон сырткары Бишкектин Октябрь райондук соту “Центерра Голдду” Кыргызстандын экология мыйзамдарын бузганы үчүн мамлекетке 261 миллиард 719 миллион 674 миң сом кенемте төлөп берүүгө милдеттендирген.

Канадалык компания дооматтарды четке кагып, Стокгольмдогу Эл аралык арбитражга жана Нью-Йорктогу банкроттуулук боюнча сотко кайрылган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG