Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
29-Ноябрь, 2021 дүйшөмбү, Бишкек убактысы 23:23

Экономика

Кыргызстанда көмүр тартыштыгы байкалып, анын баасы кымбаттап кетти. Буга Кара-Кече кениндеги көмүрдү казуу кечигип башталганы себеп болду. Учурда Кара-Кечеде абал кандай жана көмүр кризиси качан жоюлат.

"Кыргыз көмүр" ишканасынын директору Мирлан Жакыпов "Азаттыктын" суроолоруна жооп берди.

- Мирлан мырза, акыркы күндөрү Кыргызстанда, айрыкча Бишкек, Нарын аймактарында көмүрдүн жетишсиздиги байкалууда. Муну Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров моюнуна алып, эки жума аралыгында бул маселени чечүүгө тапшырма берди. Эмне себептен Кара-Кечеде көмүр кеч казылды?

- "Кыргыз көмүргө" менин келгениме бир жарым ай болду да. Биздин маалымат боюнча жай бою жаан жаап, көмүрдүн катмарын ачуу иштери токтоп калган. Андан тышкары, бизде кадрдык алмаштыруу болуп, август айында көп инженерлер кетип калыптыр. Ошонун негизинде август-сентябрь айларында бюджеттик мекемелер менен калк көмүр ала баштады. Август-сентябрь айында 50% алып койду. Быйыл ошол көмүрдүн катмарын сентябрда келип ачып, октябрдан баштап көмүр бере баштадык. Азыр калкка да, бюджеттик мекемелерге да бере баштадык. Көмүрдү эки ай кечигип каздык.

Кара-Кечеден көмүр тартып бараткан машинелер. Нарын облусу.
Кара-Кечеден көмүр тартып бараткан машинелер. Нарын облусу.

Ошол себептен мамлекеттик мекемелер да, жөнөкөй керектөөчүлөргө да бир учурда көмүр сатып алууга туура келди. Бишкектеги ортомчулар кенден көмүрдү элге жеткирип берет. Ошолордун баары көмүрдүн баасын жасалма көтөрүп, 6000 сомго чейин жеткизип, ортодон 3700 сом пайда көрүп атат.

Кара-Кечеден чыккан көмүр баасы тоннасына 1330 сом. Бүгүнкү күндө күйүүчү май баасын, дөңгөлөктү күндө алмаштырганын кошсо да Кара-Кечеден ташылган көмүрдүн бир тоннасынын баасы 1200 сом болот. Калган чыгымдары менен 2500 сомдой болот. Ортодон өздөрү да пайда көрүшү керек. Мурдагы жылдары үстүнө миң сом кошуп, пайда көрүшчү. Ошону менен ашып кетсе бир тонна көмүрдүн баасы 3500 сом болчу.

Кечээ күнү бизде Министрлер кабинетинин төрагасы чоң жыйын өткөрүп, көмүр маселесине да токтоду. Ошонун негизинде көмүрдүн баасын турукташтыруу боюнча атайын буйрук чыгып атат. Бүгүнкү күндө Бишкек мэриясына тапшырма берилди. Мобилдүү топтор түзүлүп жатат.

- Ал мобилдүү топтор кандай иштеп, көмүрдүн баасын кантип түшүргөнү жатат?

- Мобилдүү топко Салык кызматынын, Монополияга каршы агенттиктин, ИИМдин, айыл өкмөттөрдүн, акимчиликтердин өкүлдөрү кошулат. Алар "Дордойдун" тегерегинде 4500 сомдон өйдө сатып аткан кызыл кулактарды, ортомчуларды кармайт, бааны турукташтырат.

- Азыркы кырдаалда жоопкерчиликти кимдир бирөө алыш керекпи?

- Эми бул жерде коррупциялык элементтер болгон деп, мурунку жетекчиге иш козголуп атат. Анын ордуна мени коюп жатышпайбы.

- Кара-Кече азыр толук кандуу иштеп жатабы?

- Кара-Кечеде бир жарым айда 250 миң тонна көмүр жүктөдүк. Андан тышкары 170 миң тонна көмүр катмарын ачып атабыз. Кара-Кеченин көмүрү түндүк аймакты кыштан чыгарууга жетет. Күнү-түнү иштеп атат. Көмүрдүн баасына байланыштуу абал бир жуманын ичинде турукташат деп ойлойм. Мобилдүү топтор жол жээгинде сатып аткандарды кетирип, бааны түшүрсө эле ажиотаж болбой калат.

Күнүнө Кара-Кечеден 500гө жакын унаага көмүр жүктөлүп жатат. Орто эсеп менен 25 тонна көмүр алып чыгууда. Бул Бишкекке эле келбейт, Ысык-Көл, Талас, Нарын, Чүй облустарына да кетип жатат. Бүгүнкү күндө орто эсеп менен бюджеттик мекемелер менен жарандардын 50% көмүр алыптыр. Дагы 50% бар да. Кээ бирөөнүн кампасына, бюджеттик мекемелерге ушул көмүр кетип турат.

- Нарындагы Турук кенинде дагы дал ушундай эле башаламандык өкүм сүрүп, көмүр казылбай жатканы айтылууда.

- Турук кенинде менчик ишканалар эле иштейт. "Кыргыз көмүрдүн" аларга карата чара колдонгонго укугу жок экен. Аларга эч нерсе дей албайт экенбиз. Булар да казуу ишин кеч баштап, жайында дээрлик жумуш жүрбөптүр. Ошону менен азыр эптеп-септеп берип атышат.

- Мындан сырткары Кара-Кечеде буга чейин деле айтылып келген криминалдык топтордун, кылмыш дүйнөсүнүн өкүлдөрүнүн таасири болгону үчүн башаламандык өкүм сүрүп жатканы айтылып келген. УКМК мунун айынан өзүнүн атайын багыттагы "Альфа" тобунун аскерлерин да жөнөткөн эле. Бүгүнкү күндө Кара-Кечедеги криминалдын таасири канчалык?

- Кара-Кече азыр туруктуу штаттык режимде эле иштеп атат. "Альфа" жардам берип атат. Коопсуздук кызматкерлерибиз бар. Ошолор менен кошулуп жүрүп кызматын кылып атат. Мурда тентек балдар келип, кезекти бузуп, башка автоунааны киргизип кетишчү экен. Анын баары токтоду. Бул мамлекеттик ишкана. Азыр тартип менен акчасын төгүп, алып кетип жатышат. Мыйзамсыз көрүнүштөр жок.

- Мен кайрадан төмөнкү суроону бергим келип жатат, бул кырдаал үчүн ким жоопкерчиликти моюнуна алат? Сиз өзүңүздүн жоопкерчилигиңизди мамлекеттик ишкананын жетекчиси катары сезип жатасызбы?

- Өлкө башчыбыз жумушка бир ай мурун жөнөтүп жатканда "Тажрыйбаңыз бар экен ошол жаатта, быйыл элибизди ушинтип алып чыкпасак болбойт" деп айтты. Мен аны билип туруп ушул жумушка келдим да. Бүгүнкү күндө жок жерден көмүр чыгарып берип атабыз. Жоопкерчилик баарыбызда. Азыр президент, Министрлер кабинетинин төрагасы тапшырманы берип, абалды турукташтуруу үчүн иштеп жатабыз.

Кыргызстандагы күйүүчү май куючу бекеттердин бири. Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы жакын арада Аи-92-үлгүсүндөгү бензин 7 сомго, дизель майы 12 сомго чейин кымбатташы мүмкүн экенин билдирди. Буга дүйнөдө мунайдын баасынын өсүшү жана эл аралык рыноктогу тартыштыктар себеп экени айтылды.

Бензин Баткенде 65, Чаткалда 75 сомдон сатылууда

Бишкек шаарында Аи-92 үлгүсүндөгү бензин 56-57 сомдон сатылып жатса, алыскы аймактарда алдаганча кымбаттады. Кээ бир жерлерден күйүүчү-майлоочу май саткан бекеттердин жабык турганын көрүүгө болот. Мисалы, Баткен шаарында Аи-92 бензини 65 сомдон, дизель 56 сомдон сатылып жатат. Баткенде такси айдаган Дастандын айтымында, баа соңку бир аптанын ичинде көтөрүлүп кетти.

“Баткендеги май куючу жайларда бензин тартыш деп айтууга болбойт. Болгону баасы кымбат болуп жатат. Ушу кантип болсун? Мындан улам көчөдө машине айдагандар кадимкидей азайды. Шаардагы таксинин тарифи көтөрүлдү. Буга байланыштуу кардарлардын саны суюла түштү. Эми бензин менен чогуу башка товарлар да кымбатташы мүмкүн”.

Ал эми Баткендин эң алыскы району Лейлектеги Максат, Арка айылдарында бензин 67-68 сомго бааланып турат. Кыргызстан боюнча эң кымбат баа Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда байкалат. Ал жерде бир литр бензин 72-76 сомдон сатылууда.

Чаткал районундагы май куючу бекеттердин биринен тартылган сүрөт.
Чаткал районундагы май куючу бекеттердин биринен тартылган сүрөт.

Алыскы аймактардагы баанын кымбаттыгы жолдун алыстыгы менен, ал эми Кыргызстандагы кымбатчылык дүйнөлүк тенденция менен түшүндүрүлүп жатат.

Башка өлкөгө байланган баа

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы билдиргендей, жыл башында кыргызстандык компаниялар Орусиядагы заводдордон бензиндин тоннасын 300 доллардан алып турушса, азыр 790 доллардан сатып алууда. Ал эми дизель мурда 350-360 доллар болсо, азыр 800 доллардан ашкан. Эшатовдун эсеби боюнча, Аи-92 бензининин Кыргызстанга келгендеги баасы 63,7 сомго, дизель майыныкы болсо 65,5 сомго айланууда. Ошол эле тапта май куючу бекеттерде Аи-92 маркадагы бензин 56,4 сомго, дизель болсо 53 сомдун айланасында сатылып жатат.

Нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти Канат Эшатов азыркы учурда баа жасалма жол менен арзан кармалып турганын айтат.

Канат Эшатов
Канат Эшатов

“Бүгүнкү күндө Аи-92 бензини 65 сомго, дизель болсо 66 сомго сатылышы керек эле. Бул тармакта иштеген компаниялар ар бир литрден чыгым тартып жатат. Мунун айынан майда компаниялар жабылууда. Ири компаниялар Кыргызстан ичиндеги дүң сооданы токтотуп койду. Өзүлөрүнүн кампасын толтуруп жатышат. Май ташыгандар ортодогу чыгымды буга чейин арзан алынган күйүүчү-майлоочу майлардын запасы менен толтурууда. Биз бааны ашып кетсе 10 күн кармап турсак болот. Андан кийин баа кымбаттайт. Өзгөчө дизель боюнча маселе бар. Анткени, Казакстан Орусиядан айына 150 миң тонна дизель сатып алууда. Бул атаандаштыкты күчөттү”.

Күйүүчү майга болгон баанын кымбатташы дүйнөдөгү тенденцияга байланыштуу. 2020-жылы пандемиядан улам дүйнөдө мунайга болгон баа кыйла төмөндөп, аны өндүргөн мамлекеттер чоң зыян тартышкан.

Жыйынтыгында мунай өндүрүүнүн көлөмү кыскарып, бирок, ошол эле учурда баасы кымбаттап кеткен. Бир жыл мурун ушул маалда мунайдын бир баррели 42 доллар болуп турса, азыр 82 долларга бааланып жатат. Кыргызстан күйүүчү майлардын дээрлик 95% сырттан, тагырагы, Орусиядан алып келет. Казакстанда мунайзаттарын экспорттоого тыюу салынган, ал эми Түркмөнстандан ташуу пайдалуу эместиги айтылат.

Монополияга каршы жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин директору Кеңешбай Тайлаков баа кескин эмес, акырындык менен кымбаттай турганын айтып жатат.

Кеңешбай Тайлаков
Кеңешбай Тайлаков

“Алдыда мунайзатка болгон баа акырындык менен өсөт. Бирок, дароо эле 10-20 сомго кымбаттап кетет деген туура эмес. Биз азыр башка мамлекеттерге салыштырмалуу бааны кармап турабыз. Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы сентябрдан бери эле 15-20 сомго көтөрө турганын айтып жатат. Бирок баа кармалып турат го. Бул жерде биздин салым бар. Май ташыган компаниялардын ар бир литрден чыгым тартып атабыз дегени туура эмес. Анткени алар чыгымга эч качан иштебейт. Алар азыр жоготкон каражатты баа турукташа турган кийинки айда толуктап алса болот. Мындан тышкары алардын кампаларындагы мурдагы баа менен келген күйүүчү-майлоочу май дагы бар да”.

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы Министрлер кабинетине кайрылып, акциздик салыктын ченин убактылуу төмөндөтүүнү жана дизелди импорттоону кошумча нарк салыгынан бошотууну суранып жатышат. Алар ушундай жол менен баанын кескин өсүшүн токтотуп турса болот дешет.

Кыргызстанда учурда акциздик салык бензиндин бир тоннасына 10 миң сомго чейин, дизелдин бир тоннасына 2 миң сомго чейин коюлган.

Өлкөнүн күйүүчү майга болгон жылдык керектөөсү 1 млн. 300 миң тоннадан 1 млн. 500 миң тоннага чейин жетет. Эгерде өкмөт нефтетрейдерлерге жеңилдик берсе, анда миллиондогон каражаттардан баш тартышы керек болот.

Экономика министринин орун басары Бекболот Алиев бул маселе боюнча кыска жооп берди.

Бекболот Алиев
Бекболот Алиев

“Бул маселе боюнча бир сыйра талкуу жүргүзгөнбүз. Азырынча жеңилдиктерди берүү боюнча чечимдер жок. Анын үстүнө салыктарды алган менен Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясы “бааны ушул бойдон кармайбыз” деп кепилдик бере албай жатат да. Баанын түшө турганын да айта албайт. Анткени 90% сырттан келет да. Орусияда кымбаттаса бизде да ошондой болот. Биз абалды көзөмөлдөп турабыз”.

Президенттик администрациянын жетекчиси, Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров Кыргызстандын бийлиги күйүүчү-майлоочу майлардын баасын туруктуу кармоо механизмдерин караштырып жатканын 22-октябрда Бишкектеги “AгроТехЭкспо2021” көргөзмөсү учурунда журналисттердин суроосуна жооп берип жатып айткан.

Экономика илимдеринин доктору Кубанычбек Идинов бензиндин баасы башка азык-түлүктөргө да таасир эте турганын айтып жатат.

Кубанычбек Идинов
Кубанычбек Идинов

"Бир жылдын ичинде бензиндин баасы 1,5 эсеге өсүп кетти. Бензин менен чогуу Кыргызстанга машине менен ташылып келе турган азык-түлүк да кымбаттап жатат. Анткени анын баасына кеткен чыгымдар кошулат да. Бишкектин өзүндө болсо жол кире кымбаттады. Бензиндин наркы алыскы аймактардагы кымбатчылыкка дагы салымын кошот. Бирок биз буга эч таасир эте албайбыз. Мунай экспорттоочу өлкөлөрдүн уюму (ОПЕК) мунайды аз өндүрүп, ошол эле учурда бааны көтөрүп койду. Кымбат баанын пайдасын дагы унутпайлы. Эгер машине азайса экология эс ала түшөт. Эл электр кубаты же газ менен жүргөн машинелерге өтө баштайт".

Кыргызстандын нефтетрейдерлер ассоциациясына жалпы он чакты компания мүчө. Алардын ичинде "Газпромнефтт-Азия", "Бишкек петрелеум", "Роснефть", “Партнёр Нефть” сыяктуу компаниялар негизги импорттоочулар болуп саналат. Өлкөдө ассоциацияга кирбеген ушул багыттагы дагы бир нече ишкана өз алдынча иш алып барат.

Күйүүчү-майлоочу майынын ЕАЭБге мүчө жана кошуна өлкөлөрдөгү баасы. Монополияга каршы жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин расмий сайтынан алынды. Анда 10-ноябрга карата баалар жазылган.
Күйүүчү-майлоочу майынын ЕАЭБге мүчө жана кошуна өлкөлөрдөгү баасы. Монополияга каршы жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин расмий сайтынан алынды. Анда 10-ноябрга карата баалар жазылган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG