Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
6-Март, 2021 ишемби, Бишкек убактысы 14:08

Экономика

Иллюстрациялык сүрөт

Соңку эсептерге ылайык Кыргызстандын мамлекеттик карызы 5 миллиард долларга жакындады. 2020-жылы мамлекеттин карызы 343 млн. долларга көбөйгөн. Серепчилер тыштан алынган карыздар майнаптуу пайдаланылбай жатат деген пикирде.

2020-жылдын 31-декабрына карата Кыргызстандын жалпы мамлекеттик карызы 4 млрд. 928,67 млн. долларды түздү. Мунун ичинен 4 млрд. 220,31 млн. доллар (85,44%) тышкы карыз, 708,36 млн. доллар (14,4%) ички карыз.

Доллардын азыркы курсу менен сомго айлантканда жалпы сумма 407 млрд. 353,36 млн. cомду чапчыйт. Натыйжада бересенин 348 млрд. 807,69 млн. сом сырткы, 58 млрд. 545,66 млн. сом ички төлөмдөргө туура келет.

2020-жылы мамлекеттин карызы 343 миллион долларга көбөйгөн. Маалыматка ылайык эң көп карыз Кытайдан алынган. Ал тышкы карыздын 41,8% түзөт.

Ырасмий маалыматка ылайык коронавирус менен күрөшүүгө Кыргызстан былтыр чет элдик донорлордон 774 миллион долларлык жардам сураган. Мунун 343 миллион долларын алган. Карыздын көлөмү ушунун эсебинен арбыды.

Экономика жана финансы министрлигинин өкүлү Жантай Тентимишев 2020-жылы алынган тышкы карыздын айрымдарына токтолду.

“Кыргызстан коронавирус менен күрөшүүдө өзүнүн каражаты жетпей, Эл аралык валюта фондунан, донорлордон 240 миллион доллар карыз алынган. Ал дары-дармек жана медициналык каражаттарды алганга жумшалды. Мындан тышкары Орусиядан 100 млн. доллар карыз алуу тууралуу сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Анткени, коронавирустун коркунучу жоюла элек. 100 миллион доллар бул жеңилдетилген кредит. Ал 15 жылга берилет. Алгачкы 10 жылда кредиттин негизги суммасы төлөнбөйт”.

Буга чейин өкмөт коронавирус пандемиясына байланыштуу пайда болгон экономикалык кризистен улам сырттан алган насыяларды реструктуризациялоо боюнча сүйлөшүү жүрүп жатканын кабарлаган.

Кыргызстан 2020-жылдагы карызды тейлөө боюнча төлөмдөрдү 3-4 жылга жылдырып туруу өтүнүчү менен Сауд өнүктүрүү фонду, Кувейт араб экономикалык өнүктүрүү фонду, Франция, Германия, Дания, Корея, Жапония мамлекеттерине кайрылган.

Тынчты алган тышкы карыз

Серепчилер кризистен улам өлкө 2020-жылы чет элдик институттардын алдында бир топ карызга батарын эскертишкен. Жогорку Кеңештин жыйынында карыздын, четтен келген жардамдын эсебинен элге пенсия, жөлөк пул төлөнүп жатканын айтышып, өкмөт сынга алынган.

Дегеле тышкы карызды алууга байланыштуу Кыргызстанда талаш пикирлер арбын. Көбүнчө адистер коңшу Кытай мамлекетинен насыя катары жардам алууга каршы чыгышат.

Экономика тармагы боюнча эксперт Эркин Абдразаков тыштан алынган карыздар эффективдүү пайдаланылбай жатат деген пикирде.

Эркин Абдразаков.
Эркин Абдразаков.

“Карызы жок жашаган мамлекеттер жок. Бирок экономика алсыз деп эсептелинген Кыргызстан үчүн бул коркунуч алып келет. Анткени элдин санына салыштырганда мамлекеттин карызы жалпы ички дүң продуктынын 60% жеткен. Бул банкроттук чекке барат. Дүйнөлүк практикада көрсөткүч 50% тегерегинде болушу керек. Кыргызстан алган ири өлчөмдөгү карыздын көбү өлкөдөгү инфратүзүмдөргө корогон. Бишкек жылуулук электр борборун модернизациялоого, түндүк-түштүк альтернативдик жолду салганга жана башка ушул сыяктуу долбоорлорго жумшалган. Булар Кыргызстанга пайда алып келген жок. Тескерисинче, коррупциялык иштерге жол ачты. Мына бир эле карызды айтсак, Кытайдын Экспорттук-импорттук банкына эле (Эксимбанк) 1,7 миллиард доллардан ашык карызыбыз бар. Бир эле мамлекеттен мынчалык карыз албашыбыз керек эле”.

Тышкы карыздан, анын ичинен Кытайга болгон береседен чукул арада кутулуунун аргасы - коомчулукта кызуу талкууга алынган темалардын бири. Былтыр 5-6-октябрдагы тополоңдон кийин өлкөдө бийлик алмашкандан бери социалдык тармактарда тышкы карыздан кутулуш үчүн элден акча чогултуу боюнча демилге көтөрүлгөн. Анын аркасы менен Финансы министрлиги элден акча чогултуш үчүн эсеп ачып, элди мекенчилдикке үндөп жибергени да белгилүү.

Экономика министринин мурдагы орун басары Элдар Абакиров карыздан чыгуунун жолдорун сунуш кылды:

Элдар Абакиров.
Элдар Абакиров.

“Карыздын төлөө мөөнөтү бар да. Азыркы карыз 20-25 жылда жабылат. Жыл сайын орточо 350 миллиондой доллар төгүлөт. Жыл сайын тышкы карызды убагында төлөө үчүн бюджетти камсыздаш керек. Ал үчүн көмүскөдөгү экономиканы ачыкка чыгаруу абзел. Мындан тышкары инвестициялык климат түзүп ишкерлердин санын көбөйтүү керек. Эң негизгиси кадр маселесин жөнгө салмайын бул аракет ишке ашпайт. Бирок бул жаатта саясат анчейин жүрбөй жатканын көрүп турабыз. Ошентсе да азыркы бийлик жакшы жыйынтык көрсөтөт деп ишенип туралы”.


Ырасмий маалыматтарга ылайык мамлекеттик карыздарды төлөөнүн көлөмү 2023-жылдан баштап көбөйө баштайт. 2027-жылдары Кыргызстан бул үчүн жылына 400 миллиондой доллар бөлүп турушу керек болот. Бирок, бюджети 2 миллиарддан араң ашкан өлкөнүн бюджетинин чама-чаркы ал кезде кандай болору азырынча белгисиз.

Кыргызстан эгемендик алгандан бери, тагыраагы, 1992-жылдан 2018-жылга чейин 10 млрд. 193 млн. доллар грант жана насыя алган.

Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган.

Президент Режеп Тайып Эрдоган 2023-жылы Түркия мамлекетинин 100 жылдыгынын урматына Айга ракета учура турганын жарыялады. Жергиликтүү компаниялардын жана түрк бийлигинин колдоосу менен ишке ашырыла турган улуттук программа Айда жана космосто илимий изилдөө иштерин жүргүзүүнү пландоодо. 

Түркиянын улуттук космос программасынын алкагында 2023-жылы Айга ракета жиберүү дымагы бар.

Президент Эрдоган бул тууралуу 9-февралда Улуттук конгресс жана маданият борборунда айтты.

«Эл аралык кызматташуунун алкагында орбитага 2023-жылы биздин улуттук гибриддүү ракетабыз чыгарылат жана ал алгач ирет Айга конот. Биз кылымдар бою жер жүзүндө адилеттүүлүктү, адеп-ахлакты жана тынчтыкты орноткон цивилизациябыздын космоско саякат жолун ачып жатабыз», - деди.

Эрдоган ошондой эле Анкара эл аралык коомчулуктун колдоосу менен космодром курууну көздөп жатканын кошумчалады.

«Алгачкы учуу эл аралык кызматташтык менен бирге ишке ашат. Муну менен экинчи этап үчүн керектүү маалыматтарды топтогон болобуз. Ал эми экинчи учууну 2028-жылга пландап жатабыз. Анда өзүбүздүн улуттук ракетабызды колдонобуз. Ошентип, биз Айда илимий иштерди жүргүзө алган саналуу өлкөлөрдүн бири болобуз»,- деди Эрдоган.

Президент космостук ракеталарды түркиялык компаниялар чыгара турганын жана эң маанилүү милдетке токтолду.

«Учурда биздин эң маанилүү милдетибиз ракетаны учуруу маселеси. Бул жаатта биз маанилүү кадамдарды жасап жатабыз. "Roketsan" компаниясы жасаган алгачкы ата мекендик зонд ракетабыз учурда 136 чакырым бийиктикте учуп, орбитанын чегинен ашып кетти», - деди Эрдоган.

Президент ошондой эле 10 стратегиялык максат тууралуу айтты. Алардын ичинде түрк жаранын космоско илимий миссия менен жиберүү да кирет. Эрдоган космоска алгачкы аттанган түрк жараны балким аял да болуп калышы мүмкүн экенин белгиледи.

«Көпчүлүк адамдар ушул кыял менен чоңойгонуна ишенем. Балким, аялдар "мен талапкермин" деши мүмкүн. Биз тажрыйбасы бар ыктыярчыларды тандап, аларды космоско жөнөтөбүз. Эми бир гана "космонавт" деген сөзгө дал келген түрк сөзүн табышыбыз керек», - деди Эрдоган.

Ал арада жергиликтүү серепчилер Түркиянын экономикасы кыйналып турган маалда бул долбоорго эбегейсиз көп каражат жумшоо чечимин сындашты. Бирок айрым эксперттер жаңы космостук долбоор изилдөөчүлөрдү жумуш менен камсыз кылып, чет өлкөгө кеткен түрк окумуштуулардын санын азайтарына ишенерин айтышты.

Эрдоган Түркиянын өз максаттарына жетүү планы жөнүндө кеңири маалымат берген жок.

Түрк президенти 27-январда «Тесла» жана «SpaceX» компанияларынын негиздөөчүсү Илон Маскка жолугуп, космос технологиялары жаатында кызматташуу тууралуу сүйлөшкөн.

«Жолугушуу учурунда Түркиядагы мекемелер менен ар кандай тармакта мамлекеттик жана жеке менчик секторлордун кызматташтыгына байланыштуу маселелерди карадык», - деп айткан.

Эрдоган менен Маск буга чейин 2017- жылы да жолугушкан. Үстүбүздөгү жылдын 8-январында Түркия "SpaceX" менен биргеликте "Turksat 5A" спутнигин АКШдан учурган.

Спутник сапарын июнь айында аяктап, андан кийин орбитадагы сыноолорду баштайт. Кийинки "Turksat 5B" спутнигин быйыл жылдын экинчи жарымында учуруу пландалууда.

Учурда Түркиянын космосто жети активдүү спутниги бар. Аларга түрк бийлиги бюджеттен жылына 24,5 миллион лира (3,5 миллион доллар) акча бөлөт.

Анкара акыркы жылдары коргонуу өнөр жайы жана айрыкча пилотсуз учак (дрон) технологиясына инвестицияларды тарта баштаган.

Түркиянын пилотсуз учак экспорту тууралуу расмий маалыматтар жок. Бирок былтыр бул өндүрүштүн экспортунан түшкөн киреше 3 миллиард долларга жеткен. Жергиликтүү серепчилер бул көрсөткүч 2023-жылы 10 миллиард долларга жетиши мүмкүн дешет.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG