Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
16-Октябрь, 2021 ишемби, Бишкек убактысы 06:56

Экономика

"Талко" заводу. 2012-жыл.

Дүйнөлүк рынокто алюминийдин баасы акыркы 13 жылда эң жогорку деңгээлге жетти. 13-сентябрга карата алюминийдин бир тоннасы Нью-Йорктогу COMEX биржасында 3025 долларга көтөрүлдү. Бул металл акыркы жолу 2008-жылы ушундай баада сатылган.

Ушул айдын башында Гвинеядагы аскердик төңкөрүш алюминий өндүрүүдөгү эң маанилүү элемент бокситтин кымбатташына себеп болду. Дүйнөлүк алюминий рыногунун 20 пайызы дал ушул өлкөдөн чыккан бокситке көз каранды.

Гвинеядагы төңкөрүш жана 83 жаштагы президент Альфа Конде бийликтен кулатылгандан кийин Лондондогу металл биржасында жыл башында тоннасы 2000 долларга сатылган алюминий 8-сентябрда 2774 долларга көтөрүлгөн.

Бул металл Тажикстандын эки эң негизги экспорттук товары жана өлкөнүн кирешесинин эң чоң үлүшүнүн булагы. Бирок акыркы эки жылда анын өндүрүшү акырындык менен азайып баратканы байкалат.

Тажикстандын кирешеси көбөйөбү?

2020-жылы Тажикстанда алюминий өндүрүү дээрлик 10 миң тоннага азайган. 2019-жылы "Талко" 96,8 миң тонна алюминий өндүргөн, 2020-жылы бул көрсөткүч 87 миң тоннага чейин төмөндөгөн.

Тажикстандык "Талко" компаниясынын маалымат-аналитикалык бөлүмүнүн башчысы Игорь Саттаров 10-сентябрда "Озоди" радиосунун суроолоруна жазуу түрүндө жооп кайтарган.

Анда алюминийдин кымбаттаганы жакшы жаңылык экенин, бирок анын өндүрүшүнүн жогорулашы баанын өсүшүнө көз каранды эмес экенин жазган.

"COVID-19 пандемиясына байланыштуу өлкөлөр ортосундагы каттамдарга чектөө киргизилди. Анын ичинде Тажикстанга чийки заттарды импорттоо жана даяр продукцияны экспорттоо чынжыры үзүлдү. "Талко" өндүрүштү 25 пайызга көбөйтүүнү көздөгөн, бирок Кытай-Казакстан темир жолу жана Кашкар-Кулма жолу жабылганына байланыштуу электролизерди оңдоо үчүн жабдуулар толук жеткирилген жок. Сентябрь айында компания 60 электролизерди оңдоону жана орнотууну баштоону пландап жатат", - деди Саттаров.

Анын айтымында, пандемия учурунда бир катар чет өлкөлүк компаниялар жана ишканалар иштебей, алюминийди өндүрүүдө колдонулган айрым элементтердин кымбатташына алып келген.

"Бир баррель мунайдын баасы 40 доллардан 70 долларга чейин жогорулады, бул "Талко" компаниясына финансылык кысымды күчөттү. Учурда компаниянын жетекчилиги тобокелдиктерди азайтуу жана келечекте алардын алдын алуу боюнча иш алып барууда", - деп кошумчалады Саттаров.

Тажикстанга Советтер Союзунан мураска калган, өндүрүштүк кубаттуулугу жылына 500 миң тонна алюминий өндүрүүгө эсептелген "Талконун" экономикалык кирешеси жыл сайын азайып баратат.

Алюминий өндүрүүнүн деңгээли бир топ төмөндөп, завод кубаттуулугунун бештен бир бөлүгүндө гана товар чыгарат. Бул компания көптөгөн жеңилдиктерге ээ, тактап айтканда, электр энергиясын тажик өкмөтү төмөндөтүп берген тариф менен сатып алат.

Анткен менен мамлекеттик "Барки Тажик" холдингинин акыркы маалыматы боюнча, "Талко" компаниясы электр энергияга 422 миллион сомони, башкача айтканда 37 миллион доллар карыз.

"Талконун" кирешеси кайда кетет?

Совет мезгилинен бери (ошол кезде - ТадАЗ) өлкөнүн негизги өндүрүш ишканаларынын бири "Талко" компаниясы 90-жылдарга чейин Тажикстандын бюджетинин кирешесинин 45% камсыз кылган.

Эгемендик жылдарында компания өкмөттүн да, маалымат каражаттарынын да көңүлүн өзүнө бурган.

Журналисттер "Талко" ишмердүүлүгүн ачык-айкын жүргүзбөгөнү үчүн бир нече жолу сынга алган. Акыркы жылдары компания өзүнүн финансылык аудиттеринин жыйынтыктарын жарыялай баштаганы менен көптөгөн такталбаган жагдайлар айтылбай келет.

Серепчи Эдвард Лемон "Өткөөл мезгилдеги өлкөлөр 2018-жыл" деген иликтөөсүндө тажикстандык аткаминерлер офшордук эсептерди пайдаланып, мамлекеттик банктардан жана ишканалардан миллиарддаган долларды кымырып алышканын жазган.

"Мисалы, мамлекет көзөмөлдөгөн "Tалко" алюминий заводу Британиянын Виргин аралдарындагы компанияларга таандык. Компанияны мамлекеттик бюджетке инвестиция кылуу ордуна, тескерисинче жогорку кызматтагы адамдар жеке чыгымдарынын фонду катары пайдаланат", - деп жазган изилдөөчү.

Адистердин айтымында, Виргин аралдарындагы "Талко Management" офшордук компаниясынын катталышы финансылык ачык-айкын иш жүргүзөрүнөн күмөн санатат.

Компаниянын кээ бир сырлары Лондондогу соттук териштирүүдө ачыкка чыгып, расмий Дүйшөмбү ишти жабуу үчүн чоң чыгымга дуушар болгон.

Чет элдик маалымат каражаттары тажик алюминийин сатуудан түшкөн негизги киреше "Талконун" өзүнө же мамлекеттик бюджетке түшпөй, жеке адамдар менен ортомчулардын жашыруун эсептерине түшөт деп эсептешет.

Эки жыл мурда "Талконун" топ-менежерлери журналисттерге алюминий өндүрүү үчүн керектүү чийки заттын көбүн чет өлкөдөн сатып аларын жана "ар кандай өнөктөштөр менен соода жүргүзүү үчүн офшордук компанияга муктаж экенин" айтышкан.

Тажикстанда алюминий чыгарган "Талко" ишканасы 2007-жылдан бери каржылык каатчылыктан кыйналып жатканы айтылып келет. Аны өлкөнүн өндүрүш жана жаңы технологиялар министри Шерали Кабиров жетектейт.

Иллюстрациялык сүрөт.

Бир жарым жылдан бери дээрлик жабык турган мамлекеттик билим берүү мекемелери 15-сентябрдан баштап кадимки тартипте иштей баштады. Ушул эле күнү коомдук транспорттун жетишсиздиги дароо байкалды.

Шаар тургундары коомдук транспорт кеч жүрүп жатканын, айрым каттамдар такыр жоюлуп кеткенин айтууда. Бишкек мэриясы жол киренин арзандыгы жана күйүүчү майдын кымбатташынан улам шаарда каттаган маршруттук таксилердин саны эки жылда эки эсе азайганын билдирди.

Бишкек шаарындагы бир катар жаңы конуштарда коомдук транспорттун жоктугунан окуучулар мектепке бара албай калганын жергиликтүү сайттар жазып чыкты.

Алтын-Ордо конушунда жашаган окутуучу Нуркамал Аракеева маршруттук таксини күтүп отуруп ишине жарым саат кечигип келген.

“Мен Алтын-Ордо конушунда турам, ал жакка 222-каттамдагы бир эле маршруттук такси каттайт. Жумушка келиш үчүн эки-үч жолу маршрутка алмаштырам. Бүгүн окуу башталып, жумушка жарым саатка кечигип келдим. Эл көбөйдү, коомдук транспорт азайып кетти".


Бишкектеги Исхак Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин окутуучусу Ольга Глебчук да коомдук транспорт аз каттап жаткандыктан студенттер окууга кечигип келгенин айтты:

“Бул райондо бир канча жогорку окуу жайы жана мектептер бар. Окуучулар, студенттер окууга өз убагында келиш керек. Бирок бардык маршруткаларда тыгын. Студенттер кечигип келүүдө. Мисалы, 204-106-маршруттук таксилер студенттерди ташыйт. Карасаңыз, баарына киши батпай калган. Автобус дагы маршруттук таксилер дагы азайды. Бийлик бул маселени качан чечет?

Бишкек шаарынын тургуну Айнагүл Асанбекова коомдук транспорттун тартыштыгы суук түшкөндө оркойуп билинерин билдирди.

“Азыр студенттердин окуусу башталды да. Чанда-чанда эле жүрүп калды. Эми кантебиз билбейм. Эртең менен ишке асылып барабыз. Азыр дагы күн жылуу болуп көпчүлүк адамдар жөө жүрүшөт. Жакында суук түшүп, калың кийинип, азап эми башталат”.

Күн санап калкынын саны өсүп жаткан борбор калаада коомдук транспорттун саны кыскарган.

Бишкек шаардык мэриясынын маалыматы боюнча 2016-жылы 4340 маршруттук такси каттаса, 2017-жылы – 4136, 2018-жылы – 3503, 2019-жылы – 2100, 2020-жылы – 2000 маршруттук такси каттап, карантинден кийин, 2021-жылы - 1300 гана маршруттук такси ишке чыккан.

Учурда иш жүзүндө 1300 эмес 800 гана маршруттук такси каттап жатканын айткан Бишкек шаардык кеңешинин депутаты, тармактык комиссиянын төрагасы Рысбай Аматов коомдук транспорттун тарифи көтөрүлүп, пайда берген баа коюлса, маселе чечилет деп эсептейт.

Рысбай Аматов
Рысбай Аматов

“Тариф арзан болгондуктан инвесторлор келбей жатат. Эгер тариф базар баасына ылайык болгондо бул тармакка келе турган ишкерлер көп болуш керек болчу. 3500 маршруттук такси азыркы күнү 800гө түшүп калды. Бул маселе тарифти туура коюп бергенде эле калыбына келет. Мамлекеттик жеке кызматташтык мыйзам менен автобус алып келем деген ишкерлер пайда болуп, ошол эле маршруттук таксилер кайтып келет. 2012-жылы солярканын баасы 30 сомго чейин болсо, азыр 50 сомдон ашып кетти”.

Бишкек шаарында каттаган маршруттук таксилер беш жыл ичинде эселеп азайып кетсе, мэриянын балансындагы автобус жана троллейбустар дагы көбөйгөн эмес. Мисалы, 2016-жылы Бишкекте 110 автобус, 108 тролейбус каттаса, быйыл 75 автобус, 120 троллейбус каттап жатат.

Мэриянын жеке өнөктөштүк аркылуу коомдук транспорт маселесин чечүү аракетинен дагы майнап чыккан эмес.

Кытайлык кыргыз, Кыргызстанга инвестор катары келген Тохутибуби Оуерхалик негиздеген “Шыдыр Жол Кей Жи” компаниясы 2016-жылы №35 каттамды, 2019-жылы №5 каттамды чоң автобус менен тейлөө үчүн мэрия менен келишим түзүп, иштей баштаган.


Бирок Бишкек шаарынын вице-мэри Русланбек Акылбеков “Шыдыр Жол Кей Жи” компаниясы дагы жол киренин аздыгынан иштей албай, автобустары азайып кеткенин айтты.

Андан тышкары Бишкек мэриясы быйыл “Эко Эл ташуу” ишканасы менен 350 автобусту алып келүү боюнча келишим түзгөн. Аталган ишкана Өзбекстанда чыгарылган Жапониянын ISUZU автобустарын алып келүүдө. Июнь айында 50 автобус алып келинсе, 11-сентябрда 210 автобус эл ташууга чыкты.

Бишкек шаарынын мэри Айбек Жунушалиевдин айтуусунда, борбор калаадагы коомдук транспорт маселесин чечүү үчүн кеминде 1500 автобус керек. Жакынкы айларда насыяга дагы 250дөй автобус алып келинерин билдирди.

Айбек Жунушалиев
Айбек Жунушалиев

“Бишкекке 1500 автобус керек деген анализ бар. Күндөн-күнгө бул муктаждык кыскарып жатат. Жеке компания газ менен жүрүүчү 300 автобус алып келди. Кредиттик келишим менен 250дөй автобус алып келет деп турабыз. Бул убакытка чейин маселени чечем деп айта албайм. Жол тыгынын жоюу, коомдук транспорт маселесин чечүү үчүн дагы бир-эки долбоор карап жатабыз. Бул иш бышканда анан ачыкка чыгарайын, болбосо куру убада бергендей болуп жатабыз”.

Жунушалиев жакында эле кызматка келгенден кийин вице-мэрликке экономика жана финансы министринин орун басары болуп узак жылдан бери иштеп келген Мирлан Байгончоковду алып келди.

Мекеме Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкынан алынган 33 млн. евро насыяга автобустарды сатып алганы жатат. Мирлан Байгончоков министрдин орун басары болуп турганда аталган келишимди ратификациядан өткөрүүгө катышкан.

Бишкектин Биринчи май районунун акиминин орун басары Мавлян Аскарбеков шаардагы коомдук транспорт маселесин чечүү үчүн комплекстүү анализ зарыл деп эсептейт.

“Биздин шаардын курулуш стратегиясын карап чыгышыбыз керек. Каалаган жерге жаңы конуш түшөт, каалаган жерге көп кабаттуу үй түшөт. Саны эске алынбай, транспорттук коллапс ошондон чыгууда. Транспорт маселесин чечүү үчүн толук изилдөө ишин жүргүзүү зарыл. Бишкекке жакын жайгашкан айылдардан, Кара-Балта, Токмок, Кант, Сокулук сыяктуу шаарлардан канча адам келип кетет деген анализ болуш керек. Бүгүн канча автобус керек, кайсы каттамда жүрүш керек, ал каттамда канча автобус болуш керек деген комплекстүү изилдөө жок. Бир айда чечиле турган маселе эмес, 3-5 жылдык программа зарыл”.

Ордо калаада коомдук транспорттун тарифи акыркы жолу 2012-жылы көтөрүлгөн. 2021-жылы июнь айынын башында маршруттук таксилердин айдоочулары жол кирени көтөрүүнү талап кылып, бир канча күн иш таштаган.

Мэрия шаардык кеңешке маршруттук таксиге жол кирени 10 сомдон 15 сомго, автобус-троллейбустардыкын 8 сомдон 11 сомго көтөрүү боюнча токтом долбоорун киргизди. Маселе шаардык кеңештин 28-сентябрдагы сессиясында каралат. Бишкектин тургундарынын арасында жол киренин кымбатташына каршылар арбын.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG