Линктер

шейшемби, 15-октябрь, 2019 Бишкек убактысы 19:54

Кылмыш

дүйшөмбү 7 октябрь 2019

Календарь
октябрь 2019-ж.
Дш Шш Шр Бш Жм Иш Жш
30 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 1 2 3
Иллюстрациялык сүрөт.

«Азаттык» радиосу жемкорлукка каршы күрөштү күчөтүү боюнча жарыялаган сынакка келип түшкөн материалдарды жарыялоону улантат.

Кыргызстан канткенде коррупциясы жок 50, 30 же 10 мамлекеттин катарына кире алат? Мамлекеттик башкаруунун ачык-айкындыгын кандай жол менен камсыз кылса болот? Өлкөдө коррупциясыз, мыйзамга гана баш ийген системаны түзүүгө эмне тоскоол болуп жатат? Бийлик адамдарынын коррупция менен күрөшүү тууралуу билдирүүлөрү жана жасаган аракеттери жетиштүүбү?

Кадырман мекендеш, жемкорлуктан арылуу тууралуу сизди да түйшөлткөн ой бардыр. Коомдук илдетке айланган коррупцияны жок кылуу тууралуу сунушуңуз, башка өлкөлөрдүн өрнөктүү мисалдары болсо, кыска-нуска жана түшүнүктүү баяндап, видео же текст түрүндө azattyk.synak@gmail.com электрондук дарегине жөнөтүңүз.

«Мен коррупцияга каршымын!» сынагынын алкагында Орозбек Алибеков жиберген макала.

Кыргызстанда жемкорлуктун көптүгүнө эң биринчи себеп - адамдардын сабатсыздыгы жана калптын көбөйүшү деген ойдомун. Ошондуктан жемкорлукту жоюш үчүн эң биринчи кадам катары сабатыбызды жогорулатып, калпты жоюшубуз керек. Андан кийинки себеп - бийлик органдарынын түзүмү туура эмес уюшулган.

Алсак, министрликтер, агенттиктер абдан көп, бирок бири да өздөрүнө тиешелүү жумуштарды жасабастан президенттик аппараттан, Жогорку Кеңештен келген каттарга жооп берип, аларды төмөндөгү өздөрүнүн мекеме бөлүмдөрүнө таратып, жооп алуу менен гана алек. Ошол эле учурда ошол министрлик үчүн жумуш кылган мекеме-уюмдардын кызыкчылыгын булар эч качан ойлоп да, коргоп да коюшкан жери жок. Тескерисинче, ошол ишканаларды каалаганындай тоноп калчашууда. Негизги жумушту ошол мекемелер жасап жатышканы менен эмгек акыны министрликтер менен агенттиктердеги статисттер олчойтуп алышат.

Башкача айтканда төмөндөгү мекемелердин эмгеги бааланбай, төмөнкү эмгек акы менен камсыз болгондуктан (жашоо минимумга жетпеген) ар кандай жемкорлукка жол берилет. Ошол эле убакта министрликтеги аткаминерлерди да багып, айласыздан жемкорлукка барып жатышат. Алар ар кандай шылтоо менен текшерүү жүргүзүмүш болуп, мекемелерди жемкорлукка түртөт. Бул жемкорлуктун жолу президентик аппарат, Жогорку Кеңеш, министрлик, мекеме уюмдар аркылуу ишке ашып келатат.

Жемкорлуктун дагы бир себеби - текшерүүлөрдүн көптүгү. Бир мекемени бир жылда сөзсүз түрдө Эсеп палатасы, ички аудит, прокуратура, Монополияга каршы агенттик, Санэпидемстанция, Финансы полициясы, Мамлекеттик салык кызматы, Мамэкотехинспекция, өрт өчүрүү кызматы текшерип кетет. Эсеп палатасы, ички аудит, прокуратуралардын текшерүүлөрү, салыкчылар - баары «Бюджетти туура пайдаландыңбы?» деп келишет. Башкача айтканда бир эле маселе. Бирок булар бири-бирин көрө албай текшерүүнү өздөрү каалагандай жүргүзүшөт. Ар бири мекемеде 10 күндөн болгондо да ушулардын тамагы үчүн 50-60 миң сом сарпталат. Ал эми алгандарын айтпай деле коёлу. Бул акча жемкорлуктун эсебинен гана жабылат. Ошондуктан Эсеп палатасы текшергенден кийин башка текшерүүлөрдүн кереги жок го.

Антсе да Мамлекеттик салык кызматы сөзсүз түрдө текшериши азыркы убакта зарыл. Себеби мыйзамды жакшы билбеген мекемелер абдан көп. Бул да биздин билимсиздигибиздин кесепети. Чет өлкөлөрдө дээрлик салыктык текшерүүнүн жоктугу - алардын мыйзамдарды жакшы билгендигинен жана алардын чынчылдыгынан болсо керек. Прокуратурага эгер эч кандай арыз түшпөсө мекемелерди текшерүүнүн зарылчылыгы деле жок. Бизде болсо жемкорлукту күчөткөн мекемелер - прокуратура, Финполиция деп ойлойм. Алар ошол мыйзамсыз иштеген милиция, пара алып жаткандар менен күрөшсө жакшы болмок. Прокуратура кызматкерлери өздөрү сабатсыз болгондуктан ар кандай аудиторлорду жалдап мекемелерге көп жапа чектирип, жемкорлукту күчөтүшүүдө.

Райондук администрациялар менен шаардык администрациялардын деле азыркы убакта эч кандай зарылчылыгы жок болуп калды. Булар да коррупцияны күчөтө турган бийликтин камчы чабарлары деп ачык эле айтып койсок жаңылышпайбыз. Булар бийликтегилерге гана шайлоо учурунда аябай чоң күч болуп бербесе, эл үчүн эч кандай деле иш кылышпайт. Китеп сатып, кээ бир концерттерге, кинолорго зордоп билет сатып, гезит-журналдарга зорлоп жаздырып, лента кырккандан башка маалымат беришпейт. Адистерин жумшап мекемелерди текшерип, жемкорлуктун элементтерин көбөйткөндөн башка жумуштары калган деле жок. Булардын кесепетинен айыл өкмөттөргө да жакшы кадрлар сунушталбастан, билимсиз акчалуулар келип калышып, айылдарда жумуш жокко чыгып келе жатат. Акимдер өздөрүнөн билимдүү адамдарды сунуш кылмак беле? Анда аларга «сөөк» ашпай калбайбы.

Айылдардын дагы бир көйгөйү - эсепчилердин жоктугу. Азыркы убакта эсепчи болуп иштегендерди талдай келгенде 70-80 пайызы жараксыз болуп чыгат. Билимдүү эсепчилер азыр бюджеттик мекемелерге иштегенден коркуп калышты. Дароо эле прокуратура баса калып жүрөгүнүн үшүн алып жатып, аларды дээрлик оорулуу же жараксыз кылып таштады. Эсепчилердин укугу эч жерде корголбой, жоопкерчилиги гана күчөп калган. Эсеп түшүнүксүз жүргүзүлөт. Кээ бир учурда эсепчилер өздөрү жүргүзгөн эсебине да түшүнө бербейт. Башкача айтканда эсепке алуу иштеринде союз убагындагы иретке кайтуу жакшы натыйжа бермек.

Коррупциянын гүлдөшүнүн дагы бир себеби - мыйзамдардын талапка жооп бербегендиги жана алардын аткарылбагандыгы. Кээ бир мыйзамдар бири-бирине каршы келип калган жерлер бар. Конституция болгондон кийин ар бир тармакка өзүнчө мыйзам кабыл алыштын кереги барбы? Ошол Конституциянын негизинде өздөрүнүн жоболорун иштеп чыкса жетиштүү болот беле деген ой келет. Мыйзамдар бири бирин толуктап турса жакшы болмок, бирок андай болбой карама-каршы келген жерлер көп жолугуп жатпайбы.

Финансалык нормативдердин жоголуп кетиши да жемкорлуктун өрчүшүнө жол берип коюп жатат. Ушул нормативдердин жоктугунан улам мекемелер, айрыкча министрликтер каалаган эмгек акы коюп алып, төмөнкү иш жүргүзгөн мекемелерде эмгек жакшы бааланбай, төмөнкү айлык менен иштегендиктен мекемелерде кадр маселелеринде жетишпестик келип чыгып, жемкорлукка жол ачып берүүдөбүз. Ал эми министрликтеги, негизги ишканалардагы эмгек акы жогору болгондуктан орточо эмгек акы жогору чыгып калып, накта абал ачылбай келе жатат.

Орозбек Алибеков, Кара-Кулжа районунун Кара-Кулжа айылынын тургуну, эсепчи

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.
Маркум Алишер Саипов тууралуу чыккан китеп.

Кыргызстандык журналист Алишер Саиповдун өлүмүнө байланыштуу 2013-жылы токтотулган кылмыш иши кайра жанданды.

Бирок мындан туура 12 жыл мурда киши колдуу болгон журналисттин жакындары иштин бети толук ачыларына анча ишенбей турушат.

Иштин кайра жанданганы тууралуу Башкы прокуратура Сөз эркиндигин коргоо боюнча эл аралык ассоциацияга (IFEX) берген жооптон кийин маалым болду.

Башкы көзөмөл органынын уюмга жазган катында Ош облустук прокуратурасы ушул жылдын 29-августунда тергөөчүнүн буга чейинки ишти токтотуу боюнча чечимин жокко чыгарганы жана тергөө жүрүп жатканы белгиленген.

Маркумдун иниси Шохрух Саипов иштин кайра жанданышын кыргыз бийлигинин эл аралык коомчулукка жообу катары баалады. Ал агасынын өлүмүнүн бети ачыларына ишенбесе да, ага ок атууга себеп болгон айрым жагдайлар айтылат деген үмүттө.

Шохрух Саипов.
Шохрух Саипов.

- Башкы прокуратуранын эл аралык уюмга 30-августта берген расмий жообунда иш 29-августта кайра жанданганы жазылып турат. Бул жакта эмне үчүн мурда же кийин карашкан эмес деген суроо туулат. 2012-жылы апрелде иш жанданып, 2013-жылы декабрь айында кайра токтоп калган. Бул тууралуу бизге эч кандай маалымат берилген эмес. Алты жыл бою бул иштен кабарсыз болдук. Эки жыл мурда, Алишер байкем атылгандан он жыл өткөндөн кийин эскерүү иш-чарасын уюштурганбыз. Ошондо сурасак, эч кандай маалымат бербей коюшкан. Азыр бизге агамды аткан киллерди табуу маанилүү деле эмес. Алар балким тирүү деле болбосо керек. Бирок бизге агамды өлтүрүүгө кимдер буйрук бергени, ага кандай себептер түрткү болгону кызык.

Саипов агасы атылган кезде анын жанында Икбол Мирсаитов аттуу адам болгонун белгиледи. Ал тергөөгө Мирсаидов да чакырылып, билген маалыматын айтып берсе деген ниетин билдирди.

Алишер байкем атылганда жанында турган күбө Икбол Мирсаидов эч кандай маалымат бербей жатат.

- Алишер байкем атылганда жанында турган күбө Икбол Мирсаидов эч кандай маалымат бербей жатат. Арадан 12 жыл өтсө да ата-энеме, бизге окуя тууралуу айтып берген жок. Өткөн жылдары ал адамга жолугууга аракет кылдым. Бирок Мирсаидов «ана-мына» деп келбей койду. Биз Мирсаитовдун да сурак беришин талап кылабыз. Жок дегенде тергөөнүн алкагында биз менен беттешсе деген ойдобуз. Биз аны айыптагандан алыспыз. Болгону келип, билген маалыматын айтып берсе жетиштүү болмок. Болбосо качкан сайын күмөн санай баштайт экенсиң. Буга чейин тергөөдө агамды өлтүрүүгө себеп болгон бир нече версиялар айтылган. Жаңы тергөөдө ошол эле маалыматтар айтылабы же башка себептер да ачыкка чыгабы - ошол негизги суроо болуп турат.

«Азаттыктын» кабарчысы Шохрух Саипов «көп маалыматтарды билет» деп айткан күбө Икбол Мирсаитов менен да байланышты. Бирок ал 12 жыл мурда болгон окуя тууралуу айтып берүүдөн баш тартты.

- Чынын айтканда, бул жөнүндө айтып берүү мен үчүн абдан кыйын. Мен эч кимди күнөөлөбөйм жана айыптабайм. Ошондуктан кечирим сурайм, башка комментарий бере албайм, - деди Мирсаитов.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова кыргыз бийлигинин кылмышты ачууга кылган аракетин колдогону менен Саиповдун өлүмүнүн сыры ачыларына ишенбесин айтты:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Мен бул иш боюнча Алишер Саиповдун атасы ыраматылык Аваз Саипов менен көп иштештим. «Журналистти өлтүрдү» деп Лейлектин эң четки айылында жашаган, дене тарбиядан сабак берген Абдуфарид Расулов аттуу тажик жигит кармалган. Биз анын күнөөсүз экенине ишенгенбиз. Тергөө абагында отурганда барып, жолугуп турдук. Аваз Саипов ооруп жатканына карабай Бишкекке чейин келип, тиги жигиттин Жогорку соттон акталышына жардам берди. «Күнөөсүз адамдын камалышын каалабайм, чыныгы кылмышкерлер эркиндикте жүрөт» деп айтып калчу. Чынында тиги жигитти «кылмыштын бети ачылды» деп айтыш үчүн гана кармашкан. Албетте, мен Кыргызстандын органдары бул ишти ачканга аракет кылып жатканын колдойм. Бирок бул эл аралык деңгээлдеги кылмыш болгон. Ошон үчүн күнөөкөрлөр табылбайт.

Алишер Саипов көзү тирүүсүндө Кыргызстандагы жана коңшу Өзбекстандагы курч маселелерди тайманбай жазып келген. 2005-жылдын 24-мартында Кыргызстанда болгон революцияны, ошол эле жылы май айында Өзбекстандын Анжиян шаарында болгон кандуу окуяны жеринен чагылдырып, эл аралык басылмаларга жарыялап турган.

Буга чейин Алишер Саиповдун өлүмүнүн артында Өзбекстандын жашыруун кызматы турат деген ишенимин журналисттин кесиптештери, бир топ серепчилер айтып чыгышкан.

- Алишер менен Кыргызстанда 2005-жылы төңкөрүш болгондо бирге иштегенбиз. Ал улуттардын кыйынчылыктары, адам укуктарынын бузулушу жөнүндө көп жазчу. Ал 2007-жылы октябрда өлтүрүлдү. Бирок кылмыштын бети азыркыга чейин ачылбай келет. Биз Алишер Өзбекстандын бийлигинин курмандыгы болгон, ошолор атайын киши жалдап өлтүрткөн деп эсептейбиз. Анткени Алишердин Өзбекстандын саясий оппозициясы менен байланышы болгон. Биз үчүн Алишерге Сахаровдун ордени берилгени сыймык, ошол эле маалда бул күйүттүү. Мен маалымат каражаттарына, редакциялык жамааттарга журналисттерин жоготуп, алардын ордуна орден алууну эч качан каалайбайм, - деген 2018-жылы февраль айында Алишер Саиповго тапшырылган Сахаров атындагы сыйлыкты туугандарынын атынан алган «Фергана» басылмасынын негиздөөчүсү Даниил Кислов.

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы азырынча иштин кандай негизде жанданганы боюнча расмий маалымат бере элек. ​

Ал эми медиа эксперт Марат Токоевдин айтымында, Сөз эркиндигин коргоо боюнча эл аралык ассоциация (IFEX) июнь айында кыргыз бийлигине кайрылуу жөнөткөн. Анда Алишер Саиповдун өлүмүнүн бети ушул күнгө чейин ачылбай жатканы тууралуу сөз болгон. Абройлуу бул уюмдун Кыргызстанда эки мүчөсү бар. ​

Марат Токоев Саиповдун өлүмүнө байланыштуу иштин жанданышын кыргыз бийлигинин сөз эркиндигин урматтоого жасаган кадамы катары баалады.

Марат Токоев.
Марат Токоев.

- Негизи журналисттерге кандай гана кол салуу болбосун, кылмыштын бети ачылышы керек. Антпесе, бул ошол өлкөдөгү сөз эркиндигине таасир этет. Өмүрүнө коркунуч туулса, ким журналист болуп иштейт? Ким курч темаларды жазат? Алишер Саиповдун ишинин кайра жанданышы - IFEXтин кайрылуусуна жооп. Биздин өлкө дүйнөлүк коомчулук алдында сөз эркиндигин урматтап, журналисттерди коргой турганын көргөзгүсү келип жатат да. Бийликтин эл аралык уюмдарын талаптарын угуп, көңүл бурганы жакшы жышаан. Мурдагы президент «эл аралык уюмдардын айтканы - бизге талап эмес» деп койбоду беле.

Алишер Саиповду 2007-жылы 24-октябрда белгисиз адамдар Ош шаарынын Масалиев көчөсүндө атып кетишкен. Окуя эл көп жерде, кечки саат жетиде болгон.

Журналистти аткан эки адамдын сүрөтүн жергиликтүү адамдар чөнтөк телефонго тартып алууга үлгүрүп, аларды күбөлөр да тастыкташкан.

Расмий билдирүүдө сүрөттөгү шектүү деген адамдар Кыргызстандын жараны эмес экени да айтылган.

Ошол кездеги бийлик Саиповдун өлүмүн журналисттик ишмердиги менен байланыштырган.

2009-жылы мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиев журналистке атылган тапанчанын ээсинин аты-жөнү такталганын, ал террордук топтун мүчөсү экенин билдирген.

Бирок 2010-жылы бийлик алмашкандан кийин Алишердин өлүмү үчүн шектүү катары 20 жылга соттолгон жаран күнөөсүз экени далилденген.

2012-жылы журналисттин өлүмү боюнча кылмыш иши козголуп, бир жылдан кийин иликтөө токтотулган.

Журналист Алишер Саипов «Америка добушу» радиосунда, «Азаттык» радиосунун өзбек кызматында, «Фергана.ру» маалымат агенттигинде, «Демос-таймс» жана өзү негиздеген «Сиёсат» гезитинде иштеген.

26 жашында каза болгон Саиповдун артында бир кызы калган.

«Азаттыктын» архиви: Алишер Саиповдун сыры ачылбаган өлүмү. 24-октябрь, 2017-жыл.

Алишер Саиповдун сыры ачылбаган өлүмү
please wait

No media source currently available

0:00 0:26:30 0:00

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG