Линктер

дүйшөмбү, 19-август, 2019 Бишкек убактысы 09:31

Кылмыш

Иллюстрациялык сүрөт.

Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясы “судьяларга карата бир эле иш боюнча эки башка чечим кабыл алат, эч кимге отчет бербеген жабык орган” деген дооматтарды четке какты. Комиссия 31-январда Бишкекте өткөргөн басма сөз жыйынында баш-аягы 74 судьяга чара көрүлгөнү белгилүү болду.

Комиссия бир жылдын ичинде судьялардын үстүнөн түшкөн арыздардын ичинен 246 дат боюнча кызматтык териштирүү жүргүзгөн. Жыйынтыгында комиссиянын сунушу менен беш судья мөөнөтүнөн мурда кызматынан бошотулуп, төрт судьяны кылмыш жоопкерчилигине тартууга макулдук берген.

Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясынын төрайымы, Бишкектин Октябрь райондук сотунун судьясы Кымбат Архарова алгач 2017-жылдын октябрынан 2018-жылдын октябрь айына чейин соттордун үстүнөн түшкөн арыздарга токтолду:

Кымбат Архарова.
Кымбат Архарова.

- 1700 арыз келип түшкөн. Алардын ичинен 1060 кайрылуу кайтарылып берилген. 246 дат боюнча кызматтык иликтөө жүргүзүлүп, 74 судьяга тартип жазасы чектелген. 172 кайрылуу канааттандыруусуз калтырылып, чара көрүүдөн баш тартылган.

Тартип жазасына тартылган 74 судьянын ичинен 44үнө алдын-ала эскертүү, 17сине эскертүү берилип, сегиз судьяга сөгүш жарыяланган. Дагы төрт судьяны кылмыш жоопкерчилигине тартууга макулдук берилип, бир арыз канааттандырылган эмес. Ошондой эле беш судьяны мөөнөтүнөн мурда кызматынан алуу боюнча сунуш киргизилген.

Жазага кириптер болгондордун арасында өлкөдөгү райондук, облустук, шаардык соттордон тартып Жогорку соттун судьяларына чейин бар. Алардын ичинен Бишкек шаардык сотунун 34, Чүй облустук сотунун 21 судьясына чара көрүлгөн. Жогорку соттун судьяларына карата эки алдын-ала чара көрүлгөн. Бирок соттордун баарынын аты-жөнү жана алар кайсы катасы үчүн жоопкерчиликке тартылганы ачык айтылган жок.

Тартип комиссиясынын төрагасынын орун басары Чынара Мусабекова кызматтан алынган айрым судьялар кандай мыйзамдарды бузганы тууралуу учкай маалымат берди:

Чынара Мусабекова.
Чынара Мусабекова.

- Мөөнөтүнөн мурун жумуштан алынган беш судья өз ишине кийлигишүүгө жол беришкен. Мисалы, Бишкектин Октябрь райондук сотунун судьясы Оморова кызматтан алынды. Биринчи май райондук сотунун судьясы эмгек тартибин системалуу бузганы жана процессуалдык эрежелерди бузганы үчүн жумуштан алынды. Андан башка да сот адилеттигин жүзөгө ашырууда мыйзамдуулукту бузганы үчүн кызматтан алынгандар бар.

Судьялар кызматтык милдеттерин аткарууда жана кызматтан тышкары убакта жасаган мыйзамсыз иштери үчүн жоопкерчиликке тартылат. Маселен, судья сот адилеттигин ишке ашырууда мыйзамдуулукту, судьянын абийир кодексин бузса, кеңешүү бөлмөсүндөгү жана жабык каралган сот жыйынындагы сырларды ачыкка чыгарса Тартип комиссиясында иши каралат.

Андан тышкары чечим кабыл алууда өз ишине башкаларды кийлигиштирип, мүлкү, киреше-чыгашасы тууралуу убагында декларация толтурбаган, эмгек тартибин бузган жана «Судьялардын статусу жөнүндө» мыйзамды сактабаган судьялар жоопкерчиликке тартылат.

Тартип комиссиясы ишин баштагандан бери эле анын дарегине «окшош иш боюнча эле эки башка чечим кабыл алат, көзөмөлсүз жабык орган жана комиссиянын колу тийгис соттор бар» деген сын-пикирлер айтылып жүрөт. «Адилет» укуктук клиникасынын жетекчиси Чолпон Жакупова да ушундай дооматтарды койду:

Чолпон Жакупова.
Чолпон Жакупова.

- Тартип комиссиясы - жабык, көзөмөлсүз орган. Алар чыгарган чечимин коомчулукка ачык жарыялоого милдеттүү. Бирок аны менен да тааныша албайсың. Сайты да жок. Алар тигил же бул чечимди эмненин негизинде кабыл алышканы, дегеле эмне менен алек болуп жатканы белгисиз. Керек болсо арыздардын көбүн карашпайт. Тартип комиссиясы - соттордун жоопкерчилигин караган орган эмес, сотторду жоопкерчиликтен куткара турган орган. Жалпылап айтканда бул комиссия сот системасындагы башаламандыкты жайгара турган мекеме.

Былтыр Башкы прокуратура Жогорку соттун үч судьясы Арзыбек Акыевге, Качыке Эсенкановго, Каныбек Бокоевге кылмыш ишин козгогону кабарланган. «Адамдын эркиндикке болгон конституциялык укугун бузган» деп кине коюлган бул судьялардын ичинен Тартип комиссиясы Арзыбек Акыевге сөгүш берип, калган экөөнө чара көрүлгөн эмес.

Кымбат Архарова муну прокуратура Акыевге гана чара көрүүнү өтүнүп кайрылганы менен түшүндүрүп, комиссиянын ишине айтылган сынга жооп берди:

- Жок. Бул чындыкка дал келбейт. Бизде «сүймөнчүк» деген судьялар жок. Соттордун ар бир кылган кыймыл-аракетине, жасаган ишине карата чара көрөбүз. Мыйзам бузуу болсо болду, болбосо жоопкерчилигин карабайбыз. Мисалы, кээ бир судьялардын кыймыл-аракетине жараша 2-3 жолу тартип чарасы көрүлгөн. Эгер одоно мыйзам бузуу болсо аларга катуу чара көрөбүз.

Тартип комиссиясы - 9 мүчөдөн турган өз алдынча орган. Азыр анда сегиз киши иштеп жатат. Комиссия президент, парламент, Судьялар кеңеши көрсөткөн талапкерлерден куралат.

Жогорку Кеңештин Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укук маселелери боюнча комитетинин мүчөсү, депутат Кенжебек Бокоев Тартип комиссиясынын иши тууралуу өз оюн ортого салды:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

- Ар бир орган бирөөнүн алдында отчет бериши керек. Маселенин баары эч кимге отчет бербегенде башталат. Тартип комиссиясын Жогорку Кеңешке чакырып, маалымат алса болот. Бирок ал иш жасала элек. Алар да бирөөнүн алдында маалымат бериши керек. Анткени Жогорку соттун төрагасы да бир жылда бир жолу келип комитетке маалымат берет. Ошонун чегинде Тартип комиссиясынын да маалыматын уксак болот. Бирок ал жаңы түзүлгөндүктөн парламенттин колу жетпей турат.

Соттор кеңешине караштуу Тартип комиссиясы 2017-жылы өз ишин баштаган. Ал судьяларды кылмыш жоопкерчилигине тартууга, ошол учурда убактылуу кызматтан четтетип турууга макулдук берет. Комиссия мыйзам бузган судьяларды мөөнөтүнөн мурун кызматтан алуу боюнча президентке сунуш киргизет.

Ошондой сунуштун негизинде президент Сооронбай Жээнбеков былтыр Бишкек шаарынын Октябрь райондук сотунун судьясы Гүлчехра Оморованы, Свердлов райондук сотунун төрайымы Элвира Жаркееваны, Свердлов райондук сотунун судьясы Дөөлөтбек Турдукожоевди, Чүй облусунун Москва райондук сотунун судьясы Марлес Феликсти, Нарын шаардык сотунун судьясы Айнагүл Жоробекованы мөөнөтүнөн мурун кызматтан алган.

Президент былтыр жыл жыйынтыгы тууралуу журналисттерге маалымат берип жатып мыйзамды бузган сотторго катуу чара көрүлүшү керек экенин айткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Акыркы эки апта ичинде милиция кызматкерлери катышкан жол кырсыгынан эки адам өлдү. Муну менен катар эле пара талап кылууга жана зордуктоого шек саналып жаткан милиция кызматкерлери камакка алынды.

Тартип сакчыларына байланыштуу акыркы окуяларды Ички иштер министрлиги таза эмес кадрлардан арылуу аракети катары баалап жатат. Бирок күч органдарынын кызматкерлеринин мыйзамсыз иштери милициянын жоопкерчилигине байланышкан маселени көтөрдү.

29-январда Сокулук районунун Новопавловка айылында таңкы саат жети чамасында Чүй облустук милициясынын 24 жаштагы кызматкери автоунаасы менен 11 жаштагы баланы сүзүп кеткен. Эгиздин түгөйү, Чыңгыз Айтматов атындагы №1 орто мектептин окуучусу ошол жерден каза болгон.

Чүй милициясынын басма сөз өкүлү Назира Имангазиева милиция кызматкери камакка алынганын кабарлады.

- Бардык экспертизалар дайындалып, автоунаа айып короосуна токтотулду. Айдоочу убактылуу кармоочу жайга камакка алынган. Бул факт боюнча Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 297-беренесинин (“Автомототранспорт каражаттарынын кыймылынын жана аларды эксплуатациялоонун коопсуздук эрежелерин бузуу) негизинде сотко чейинки өндүрүш башталды. Кармалган жаран Чүй облусуна караштуу кайгуул күзөт кызматына 2017-жылы ишке кирген.

Бул акыркы эки жума ичинде милиция кызматкерлери катышкан экинчи автокырсык болуп калды. 21-январга караган түнү Бишкекте Октябрь райондук ички иштер бөлүмүнүн кызматкери мас абалында автоунаа башкарып баратып, “Toyota Avensis” үлгүсүндөгү машинаны сүзгөн. Кырсыктан 34 жаштагы аял каза болгон.

Жол кырсыктарына себепчи болгон милициялардын окуясы Интернетте талкууланып бүтүп-бүтө электе 30-январда Бишкектеги Свердлов РИИБнин 36 жаштагы кызматкери зордуктоого шектүү катары камакка алынды.

Ушул эле күнү Ички иштер министрлигинин Ички иликтөө кызматы опузалап каражат талап кылып, 20 миң сом акча алып жаткан жеринен милициянын мурдагы кызматкерин кармады.

Күч түзүмдөрүндө бир нече жыл иштеген Жогорку Кеңештин экс-депутаты Туратбек Мадылбеков милиция аралашкан акыркы кылмыштарды туура эмес кадр саясаты менен байланыштырып, жоопкерчилик маселесине көңүл бурду.

Туратбек Мадылбеков.
Туратбек Мадылбеков.

- Милициянын формасын кийгенден кийин сен жөнөкөй адамга караганда эки эсе мыйзамды туу тутушуң керек. Анткени сен бийликтин өкүлүсүң. Ар бир сүйлөгөн сөзүң, жүрүм-турумуң менен башка адамдарга үлгү болушуң керек. Акыркы 10-15 жылда милицияга каршы туура эмес көз караш калыптанды. Себеби, милициялар жоопкерчиликти сезбей жатат.

Милициялардын мыйзамсыз иштери жогоруда айтылгандар менен эле бүтүп калбайт. 24-январда ИИМ менен Улуттук коопсуздук комитетинин (УКМК) кызматкерлери чогуу жүргүзгөн иш-чарада Бишкек шаардык милициясынын кызматкери жана милицияда мурда иштеп кеткен эки адам 2500 доллар акча алып жаткан жерден кармалган.

Акыркы окуялар милицияга сынды күчөттү. Ал эми ички иштер министринин орун басары Курсан Асанов бети ачылган фактыларды милицияны тазалоо иши катары баалады.

Курсан Асанов.
Курсан Асанов.

- Бул иштер боюнча сөзсүз чара көрүлөт. Министрликте ушундай иштерге каршы аёосуз күрөш жүрүп жатат. ИИМдин ички өздүк иликтөө кызматы ар бир факты боюнча иш алып барат. Мисалы, Интернетке чыгабы, башка да көрүнүштөр болобу чара көрүлөт. Акыркы үч иш боюнча кылмыш иши козголгон. Бул тазалануу процесси. Анткени буга окшогон көрүнүштөр менен аёосуз күрөшүү керек да. Ошол эле учурда кылмышты жасаган кызматкер эле эмес, аларды көзөмөлгө алуучу райондук, облустук ички иштер башкармалыктардын жетекчилери, эгер борбордук аппаратта болсо анын жетекчилерине да кызматтык иликтөө жүргүзүлүп, чара көрүлөт.

Министрдин орун басары “тийиштүү кызматкерлерге чара көрүлөт” деген менен азыркыга чейин канча милиция мыйзамсыз иши үчүн жоопко тартылганы белгисиз.

“Кылым шамы” укук коргоо уюмунун жетекчиси жана ИИМдин коомдук кеңешинин мурдагы мүчөсү Азиза Абдирасулова тартип сакчыларынын иши бармак басты, көз кысты болуп бүтүп кеткен учурлар көп экенин айтты:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Карапайым адам кылмыш жасаса анын ишин тергөө, жоопко тартуу оңой. Ал эми милиция кызматкерлери катышкан иштердики бир топ кыйын. Себеби, алар кызмат абалынан пайдаланышат. Ошондой эле “карга карганын көзүн чукубайт” болуп, прокуратура кызматкерлери менен достошуп, тил табышып алат. Милициялар тарабынан акча талап кылуу, уруп-сабоо, коркутуп-үркүтүүлөр аябай көп болот. Анткени аларда мүмкүнчүлүк бар. Карапайым адамдар милициянын формасынан эле коркот.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 24-январда Ички иштер министрлигинин былтыркы жыл жыйынтыгын чыгарган коллегиясына катышкан. Анда өкмөт башчы министрликтин жасап жаткан ишине айрым кызматкерлердин мыйзамсыз кадамдары көө жаап жатканын айткан.

Өткөн жылы 20 жаштагы студент Бурулай Турдаалы кызынын Жайыл райондук милиция бөлүмүндө мыкаачылык менен бычакталып өлтүрүшү да милицияга болгон дооматты күчөткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG