Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:32

Коопсуздук

АКШда 16 штат Трампты сотко берди

Дональд Трамп.

АКШда дүйшөмбү күнү 16 штат Дональд Трампты өлкөнүн түштүк аймагына өзгөчө абал жарыялаган анын буйругун жокко чыгартыш үчүн сотко берди.

Ушул эле күнү ондогон шаарларда да президенттин өзгөчө абал жарыялоо тууралуу чечимине каршы акциялар өттү. Дональд Трамп Конгрессти кыйгап өтүп, башка булактардан АКШ-Мексика чек арасындагы дубалдын курулушуна сегиз миллиард доллар бөлдүрүп алуу максатында өткөн жумада өзгөчө абал режимин жарыялаган.

Вашингтон, Чикаго жана башка ондогон шаарларда президент Дональд Трамптын Мексика менен чек арага дубал курууга акча алыш үчүн өлкөнүн түштүк аймагына өзгөчө абал жарыялоо тууралуу чечимине каршы акциялар өттү. Алар Трамптын буйругун кызматынан кыянаттык менен пайдалануу жана бийликти узурпациялоо катары баалашууда.

- Президент Трамп өзгөчө кырдаал абалын салыкчылардын миллиарддаган долларын өзүнүн дубалын курууга жумшаш үчүн жарыялады. Бул жерде бир канча маселе айкын болуп турат: биринчиден, өлкөдө өзгөчө кырдаал жарыялагыдай жагдай жок. Бул тууралуу Конгресс мүчөлөрү, коопсуздук боюнча эксперттер да билдирип жатат. Америкалыктар да, айрыкча чек арада жашагандар да ошондой деп айтышты. Ал түгүл Трамп өзү деле «өзгөчө кырдаал жок» деп айтып алды, - деди Жарандык эркиндик боюнча америкалык бирикменин өкүлү Манар Вахид.

Ак үй.
Ак үй.

18-февралда АКШда Президенттин күнү белгиленди. Бирок бул күнү өлкө жарандары Дональд Трамптын чечимдерине карата пикирлерин айтыш үчүн акцияларды өткөрүштү.

Ал арада Калифорния баштаган 16 штат 18-февралда Дональд Трампты сотко берди. Алар сот аркылуу Трамптын өзгөчө абал жарыялоо жөнүндө чечимин жокко чыгартууга үмүттөнүп турушат.

Калифорниянын башкы прокурору Хавьер Бесерра бул боюнча штаттын позициясын билдирди:

- Өлкөдө өзгөчө кырдаал абалы жок. Ал жөн гана андан ары жылыш үчүн ошого жамынып жатат. Биз Конгресс штаттардагы жарандарыбыз үчүн бөлүп берген салыкчылардын акчасын өзү каалагандай тонобошу үчүн Трампты сотко берип жатабыз. Биз, көп адамдар президенттик администрация театр сыяктуу оюн көрсөтө турган жер эмес деп эсептейбиз.

Конгрессте республикачылар менен демократтардын ортосунда өткөн жумада түзүлгөн макулдашууда чек арага тосмолорду орнотууга Трамп сурагандай 5,7 миллиард доллар эмес, 1,3 миллиард доллар гана бөлүп берүү каралган.

АКШга өтүүнү көздөгөндөр.
АКШга өтүүнү көздөгөндөр.

Мексика менен чек арага дубал куруу - президент Дональд Трамптын 2016-жылдагы президенттик шайлоо өнөктүгүндө берген убадаларынын бири. Өзгөчө кырдаал режими Трампка Конгрессти кыйгап өтүп, башка булактардан дубалдын курулушуна сегиз миллиард доллар бөлдүрүп алууга жол бериши мүмкүн. Ак үйдүн билдиргенине караганда, бул үчүн Трамп каражатты Финансы жана Коргоо министрликтеринин казынасынан алууну көздөп турат.

- Биз өлкөбүзгө баңгизаттын, аткезчилердин жана башка кылмышкерлердин кирип жатканын көрүп жатабыз. Буга уруксат бербеш керек. Өзгөчө режим абалына башка президенттер да көп жолу кол койгон, - деп түшүндүргөн эле Трамп.

Конгресстеги республикачылардын да бир катар мүчөлөрү Трамптын чечимин күмөндүү деп баалашууда. Ошол эле кезде Дональд Трамп өз чечими боюнча талаш-тартыш Жогорку сотко чейин жетсе, андагы судьялар колдоп берет деп үмүттөнөрүн билдирген.

АКШнын Мексика менен чек арасынын жалпы узундугу 3200 чакырымды түзөт жана анын айрым бөлүктөрүндө дубал азыр деле бар. Президент Трамп буга чейин да АКШга аткезчилик менен ташылып келген баңгизаттардын кесепетин эске салып, жума сайын жалаң эле героинден 300дөй америкалык каза табаарын, бул баңгизаттын 90 пайызы түштүктөгү чек ара аркылуу келерин айткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Боор оорусунан жабыркаган "суворовчулар"

Иллюстрациялык сүрөт.

Москвада Суворов аскер окуу жайында эхинококкоз дартын жугузуп алган курсанттарды операцияга даярдап жатышат.

Орусиянын Ульяновск шаарындагы Суворов аскер окуу жайында тарбияланган курсанттарда эхинококкоз илдети аныкталганы февралдын башында маалым болгон. Расмий бийлик өкүлдөрү мекеменин кызматкерлери менен окуучуларынын баары текшерүүдөн өткөнүн, илдет 26 балада гана аныкталганын кабарлашууда.

Учурда курсанттар Москвадагы Вишневский атындагы аскердик госпиталда дарыланып жатышат. Алардын боорунда, көк боорунда, өпкөсүндө ылаңдаган эт өсүп кеткен. Ата-энелеринин сөзүнө караганда, алардын айрымдарынын боорунда 23 ыйлаакча пайда болгон. Ошондой эле ата-энелер илдет 52 балада аныкталганын айтышууда.

Өспүрүмдөр бул илдетти кантип жугузуп алганы так белгисиз. Орусиянын Тергөө комитети бул боюнча кылмыш иши козголгонун, тергөө жүрүп жатканын кабарлады.

Балдардын ата-энелери окуу жайында тамак-аш менен тазалыкка көзөмөл начар экенин айтып, оорунун себебин бузулган эт менен азык-түлүктөн гана көрүп жатышат. Алардын бири Елена мекемеде 10-класста окуган баласын чыгарып кеткен.

- Балдар тамак-аш тууралуу арыздана беришчү, - деди ал. - Тамакта кумурска, чач, мык табыларын, столдун үстүндө кир майлык сасып турганын айтышчу. Биз ишенген эмеспиз! Ооба, айрылып, тешилген шейшеп берерин билчүбүз. Бут кийимдери да тешилип калчу, бат эле. Бирок тамак-аш тууралуу айткандарына ишенген эмеспиз. Кадыр-барктуу аскер окуу жайы го баары бир, мындай нерсе ойго да келбейт го!

Еленанын уулунда илдет аныкталган эмес. Ал сыяктуу бир топ ата-эне балдарын текшертүүгө окуудан алып кетишкен.

Оорунун өрчүп чыгышын эскерткен дарыгерлер ата-энелерге балдарын үч ай сайын текшертип турууну сунуш кылышкан. «Профилактика деген болбогон нерсе. Балдарга оорукчандар иче турган дары беришет. Ал аябай күчтүү препарат, зыяндуу жактары да бар, биринчи кезекте боор жабыр тартат» дейт уулун дарылатуудан баш тарткан эне.

Ульяновск шаарындагы Суворов аскер окуу жайын былтыр бүтүргөн Дмитрий Шульгада да январда эхинококкоз аныкталган.

- Дима дайыма аскерде кызмат өтөөнү кыялданчу. Суворов окуу жайынан соң Рязандагы жогорку аскер окуу жайына тапшыргандан эки күндөн кийин эле өзүн жаман сезип, ал жактан кетти, - деп эскерет апасы, Белгород шаарынын тургуну Алина Шульга.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Рентгенде баланын өпкөсүнөн кара так байкалып, бирок операцияда шишик табылган эмес. Кийин ал пневмония менен ооруп калган. Суворов окуу жайында эхинококкоз оорусу чыкканда ата-эне баласы кандай илдетке чалдыкканын түшүнгөн. Үй-бүлө эми Коргоо жана Саламаттык сактоо министрликтерине кат жазып, баласын дарылоого жардам ала албай жатышат.

– Диманын боорунда төрт жерде эт өсүп жатат. Алар азыр кичинекей, - деди Алина Шульга. - Азырынча аларга тийбей турууну чечтик. Балама окшоп жабыр тарткан бул окуу жайынын бүтүрүүчүлөрүн эч ким эсепке алган жок. Биз эми аскердик эмес, жөнөкөй жарандарбыз. Биздин балдар бири-бири менен байланышып турушат. Мен бир бүтүрүүчүгө операция жасалганын, дагы сегизинде мындай ириң толуп калталанган шишик табылганын билем. Алардын бешөө Питерде.

Ал эми Орусиянын Коргоо министрлиги менен аскер окуу жайынын жетекчилиги мындай дооматтарды четке кагып, « курсанттар талаадагы машыгууларда жуулбаган жемиш жеп алышы мүмкүн», ошондой эле айрым балдар «насыбай тартат» деп ар кандай божомолдорду айтышууда.

«Ооруну балдар ашканада тамак-аштан же азык-түлүктөн жугузуп алган деген божомол четке кагылды. Анткени ашканада иштеген бир да кишиде оору табылган жок. Оору иттерден жайылган» деп билдирген эле Коргоо министрлигинде Аскердик медицина башкармалыгын жетектеген Дмитрий Тришкин.

Аскер окуу жайын былтыр декабрга чейин «Торговый дом СПП» компаниясы азык-түлүк менен камсыз кылчу. Компания Ульяновскиде жалаң эле аскердик мекемени эмес, бардык мектептерди, бала бакчаларды, ооруканаларды тейлечү.

Курсанттарда эхинококкоз илдети аныкталгандан кийин бир топко үн чыгарбай отурган компания жакында эле билдирүү таркаткан. Анда «биздин компания тез арада бул окуя боюнча ачык жана терең иликтөө жүргүзүлүп, айыпталуулар аныкталышына кызыгат» деп жазылган.

Роспотребнадзор мекемесинин өкүлү Диляра Хакимова компаниянын иши текшерилгенин, бирок оорунун жайылышына негиз боло ала турган далилдер табылбаганын билдирди:

- Окуу жайын азык-түлүк менен камсыз кылган компания текшерилди. Айрым эреже-талаптар бузулган фактылар аныкталды. Бирок алар мындай оорунун чыгышына себеп же негиз боло алышпайт.

«Торговый дом СПП» Дмитрий Рябков деген ишкерге таандык DARS компаниясынын курамына кирет. Жергиликтүү журналисттер Рябковдун Ульяновск облусунун губернатору Сергей Морозов менен жакын байланышы бар экенин жазып чыгышкан.

Эхинококкоз – адамдын ички органдарын жабыркаткан илдет. Эхинококк курттары адамдын организмине бузулган тамак-аш, суу менен кирет же малдан жугат. Негизинен боор менен өпкөнү жабыркатат. Оорунун белгилери дароо көрүнбөй, айлап-жылдап өрчүп жүрө бериши да мүмкүн.

Учурда балдары бул аскер окуу жайында окуган ата-энелер убайымда. Илдет аныкталган өспүрүмдөр көпкө чейин дарыланууга, оор операцияларга муктаж. Алардын ден cоолугуна оор залака келтирилген. Аскердеги келечеги күмөн.

Ал эми эхинококк курттары аныкталбагандардын ата-энелерине Орусиянын Коргоо министрлиги балдарын милдеттүү түрдө профилактикалык дарылоодон өткөрүүнү сунуш кылган. Кошумча залакасы көп мындай дарылоодон азыр баш тарткандар кийин оору өрчүп чыкса, жоопкерчиликти өздөрүнө алышы керек болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Трамп жоочулар маселесин кабыргасынан койду

АКШ президенти Дональд Трамп. Вашингтон. 15-февраль, 2019-жыл.

Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп Европа мамлекеттерин Сириядагы АКШ күчтөрүнүн туткунундагы "Ислам мамлекети" террордук тобунун 800дөй жоочусун алып кетүүгө чакырды. Сирия маселеси коопсуздук боюнча Мюнхен конференциясынын башкы темасы болду.

"АКШ Британиядан, Франциядан, Германиядан жана башка европалык союздаштардан биз Сирияда туткунга алган "Ислам мамлекети" террордук тобунун 800дөй жоочусун алып кетип, сотко өткөрүп берүүгө чакырат. Халифат мына-мына кулаганы турат. Альтернатива анча жакшы эмес, аларды коё берүүгө туура келет", - деп жазды Трамп.

Трамптын билдирүүсүнө караганда, АКШ туткундагы жоочуларды бошотсо, алар Европага жөнөшү мүмкүн. Президенттин билдирүүсүндө кармалган жоочулар кайсы мамлекеттин жарандары экени белгиленген эмес. Мурдараак "Ислам мамлекети" террордук тобунун катарына Евробиримдиктин курамындагы бир катар өлкөлөрдүн жарандары кошулуп кеткени тууралуу маалымат чыккан. Атайын кызматтар алардын көбү террордук топ Ирак менен Сирияда өз күчүн жогото баштаганда Европага кайтып келишкен деп эсептешет.

"Башкаларга да колунан келген ишти аткарууга убакыт келди. Биз "халифатты" 100 пайыз жеңгенден кийин өз ишибизди жыйынтыктайбыз",-деп кошумчалады Трамп.

Сириядагы кырдаал Мюнхендеги коопсуздук конференциясынын негизги темаларынын бири болду. Жыйында сүйлөгөн сөзүндө Кошмо Штаттардын Сирия боюнча атайын чабарманы Жеймс Жеффри америкалык аскерлер Сириядан акырындан чыгарыларын билдирди:

- Биринчиден, америкалык күчтөрдүн Сириядан чыгарылышы кескин ишке ашпайт. Бул акырындан жүргүзүлө турган иш-чара. Биз өз аскерлерибизди Сириянын түндүк-чыгышынан чыгарып жатабыз. Анткени жоокерлерибиздин башкы максаты ал жактагы жергиликтүү биздин өнөктөштөрүбүз - "Сирия демократиялык күчтөрүнө" «Ислам мамлекети» террордук тобун жок кылууга көмөк көрсөтүү эле. Бул максат ишке ашты.

АКШнын Сириядагы атайын чабарманы Жеймс Жеффри. 12-февраль, 2015-жыл.
АКШнын Сириядагы атайын чабарманы Жеймс Жеффри. 12-февраль, 2015-жыл.

Учурда Сириядагы "Ислам мамлекети" экстремисттик уюмунун акыркы таянычы деп эсептелген Багуз кыштагынын чакан бөлүгү коалиция күчтөрүнүн курчоосунда турат. "Сирия демократиялык күчтөрүнүн" командири Жия Фурат "жакын арада ДАИШти ("Ислам мамлекети" радикал тобунун экинчи аталышы) жеңгенибиз тууралуу жакшы жаңылыктар чыгат" деп журналисттерге ишемби күнү айтты.

Фураттын айтымында, бир кезде Ирак менен Сириянын бир топ бөлүгүн ээлеп турган "халифаттан" ушул тапта экстремисттердин карамагында 600 чарчы метрдей эле аймак калды. Анын айтымында, коалиция күчтөрү жайкын тургундардын коопсуздугунан улам кыштакка бастырып кире албай атышат.

Багуздан качып чыккан аялдар жана балдар. 11-февраль, 2019-жыл. Сирия.
Багуздан качып чыккан аялдар жана балдар. 11-февраль, 2019-жыл. Сирия.

Ошондой эле ал аймакта согушкерлердин аялдары жана балдары да бар.

"Аткылоону бир аз азайттык. Анткени Багуздан жүздөгөн жайкын тургундар чыгып кетүүгө аракет кылып жатышат. Биз аларды коргоо максатында ушундай кадамга барып жатабыз", - деди коалициянын басма сөз катчысы, полковник Шон Райан.

Ошону менен катар эле террорчулар жайкын тургундарды тирүү калканыч катары колдонуп жатышканы да айтылууда.

Жума күнү АКШнын президенти Дональд Трамп "Ислам мамлекети" боюнча 24 сааттын ичинде маанилүү билдирүү жасоого убада берген. Бирок ишембиде коалиция жетекчилиги жана "Сирия демократиялык күчтөрү" "Ислам мамлекети" радикал тобун "мынча күндүн ичинде жеңебиз" деп кандайдыр бир убакыт белгилөө эрте экенин айтышты.

Ал эми 16-февралда коопсуздук боюнча Мюнхен конференциясында сүйлөп жатып, Кошмо Штаттардын вице-президенти Майк Пенс Кошмо Штаттар Жакынкы Чыгышта кала берерин жана аймактагы радикал күчтөрдүн аракеттерине байкоо салып турарын билдирди.

Бириккен Улуттар Уюмунун маалыматына ылайык, Ирак менен Сирияда "Ислам мамлекети" радикал тобунун 14-18 миңдей жоочусу бар, алардын үч миңдейи чет элдиктер. Аталган террордук уюмду жактагандар Ооганстанда, Египетте, Ливияда, Түштүк-Чыгыш Азияда жана Батыш Африка мамлекеттеринде басымдуулук кылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бийликти түйшөлткөн диний кырдаал

Жээнбеков: Экстремизм коркунучу күч
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:25 0:00

Президент Сооронбай Жээнбеков жарандардын ар кандай диний экстремисттик топторго кошулуп кеткен тенденциясы күчөп жатканын билдирди.

Советтик армиянын Ооганстандан чыгарылганынын отуз жылдыгына карата өткөн иш-чарада мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков аймактагы коопсуздукту сактоо бүгүн да актуалдуу экенин белгилеп, ар кандай террористтик топтор кырдаалды курчутууга аракеттенип жатышканы кооптондурарын айтты.

Жээнбеков айрыкча Кыргызстанда ар кандай диний-экстремисттик кыймылдарга кошулгандардын катары калыңдап баратканы тынчыздандырарын жана мындай көрүнүшкө жол бербөө зарыл экенин эскертти:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Борбор Азия бүгүн да дүйнөлүк коомчулуктун көңүл борборунда турат. Мунун негизги себеби — Ооганстандагы кырдаал. Аймактагы тынчтыкты жана туруктуулукту сактоо актуалдуу милдет бойдон калууда. Жарандардын ар кандай диний-экстремисттик кыймылдарга катышуу тенденциясы күчөп баратат. Айрым мекендештердин жалданма террорчуларга азгырылып жатканы тынчсыздандырат. Диверсиялык-террористтик тажрыйба топтоп келген террористтердин чөлкөмдөгү кырдаалды курчутууга аракеттенип жатканы өзгөчө кооптуу. Буга эч убакта жол берүүгө болбойт. Ооганстан - бизге коңшу өлкө. Ошондуктан бул өлкөдөгү түзүлгөн кырдаалга кайдыгер боло албайбыз.

​Ошондой эле президент ооган өкмөтүнүн тынчтыкты камсыз кылууга, терроризмге каршы турууга алган багытын колдой турганын белгиледи. Кыргызстан өзү мүчө болгон ар кандай эл аралык уюмдар менен бирге аймактагы коопсуздукту камсыз кылуу аракетин күчөтөрүн кошумчалады.

Акыркы жылдары күч органдарынын диний экстремизмге каршы күрөшүнө карабай, ар кандай шектүү топтордун катарына кошулгандар азайган жок.

Атайын кызматтын ардагери Максат Мамытканов мамлекет маселени терең карашы керек деген кеңешин айтты:

Максат Мамытканов.
Максат Мамытканов.

- «Диний экстремизм» беренеси менен камалгандар көбөйүп жатат. Мындай идеология кеңири тарап, катарына адамдарды тартууда. «Эл экстремисттик идеологиянын эмнесин жактырып жатат?» деген суроого жооп жок. Ошол иштерди терең талдап чыгарган макаланы көрө албадым. Күч кызматтарынын, соттун, өкмөттүк эмес уюмдардын же диний өкүлдөрдүн так талдоосу жок болуп жатат. Муну терең изилдеш керек.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) акыркы убакта диний радикал топторго мүчө болгон кишилерди кармаганын байма-бай кабарлап келет.

Маселен, УКМК апта башында «2015-жылы Сирияга барып согуштук даярдыктан өтүп, кийин КМШ өлкөлөрүнүн бирине жиберилип, эл аралык издөөдө жүргөн жаран кармалды» деп жарыя кылды.

Ал эми эки күн мурун 2014-жылы чет өлкөгө диний билим алганы барып, кийин үй-бүлөсү менен Сирияга ооп кеткен жаран колго түшкөнүн маалымдады.

Эки жаран тең атайын лагерлерден машыгуудан өтүп, эл аралык террористтик топтун мүчөсү болгон деп шек саналууда. Мындан төрт-беш жыл мурун адамдар үй-бүлөсү менен Сирияга «бейиш издеп» кетип калган учурлар күчөгөн. Эми алардын алды кайтып келип, Кыргызстанда кандай иш жүргүзүп жатканы иликтене элек.

Он жылдан бери коопсуздук темаларын чагылдырып жүргөн журналист Турат Акимовдун пикиринде, азыр террористтик топтор идеологиясын жайылтууда мыкты ыкмаларды иштеп чыгышты. Эми алар менен күрөшүүдө жарандыгынан ажыратуу сыяктуу катаал жазалар керек.

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Алардын азыр тынч агенттери, учурда аракетте жүргөн агенттери болот, - деди талдоочу. - Булардын уячалары кеңири жайылган. Ошон үчүн атайын кызмат буларды террордук уюм деп атайт. Жөн эле жайылган койдой иш кылышпайт. Атайын командиринен баштап бардык түзүмдөрү жолго коюлган.

15-февралда жергиликтүү «АKИpress» агенттиги КМШ мамлекеттеринин антитеррордук борборунун изилдөөсүн жарыялады. Анда борбордун өкүлү Марианна Кочубей Борбор Азиядагы бир да мамлекет экстремисттик жана террористтик мүнөздөгү кылмыштарды азайта албай жатканын билдирген.

Изилдөөдө 2018-жылдагы маалыматка ылайык, экстремизмге байланыштуу соттолгондордун саны Кыргызстанда 256, Казакстанда 661, Тажикстанда 675 киши деп эсептелген.

"Азаттыктын" архиви: Элеңдеткен экстремизм

Антсе да маал-маалы менен Кыргызстандын күч түзүмдөрүнүн кызматкерлери диний өкүлдөр менен бирге экстремизмдин жана радикализмдин алдын алуу максатында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп жатканын айтып жүрүшөт.

Атайын кызматтардын акыркы маалыматына караганда Сириянын согуш болуп жаткан аймактарына Кыргызстандан 850 жаран кетип, анын 150сү ошол жакта курман болгон. Ал эми Ички иштер министрлигинин маалыматына ылайык Сириядан кайткан 60 кыргызстандыктын 40ка жакыны согушка катышканы далилденип, азыр жаза мөөнөтүн өтөп жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мохманд: Советтик армиянын Ооганга кириши кастыкты курчуткан

Советтик армиянын Ооганстандан кетиши. 1989-жыл.

15-февралда советтик аскерлердин Ооганстандан чыгарылганына 30 жыл толду. Бул тарыхый күндү өлкө жашоочулары кандай кабыл алышат?

"СССРдин чектелген контингенти" деп аталган куралдуу күчтөр ооган жергесине “интернационалдык милдетин аткаруу” үчүн киргизилип, 10 жыл бою согушуп келген.

Расмий маалыматтарда 15 миң жоокер курман болгону айтылып жүрөт. Арасында 252 кыргызстандык да бар. Ооган журналисти Хошим Мохманд "Азаттыкка" маек курду.

"Азаттык": Оогандардын советтик аскерлер чыгарылган учурдагы сезимдерин айтып берсеңиз. Советтик акыркы танк Өзбекстан менен Ооганстанды байланыштырган көпүрөнү кесип өткөндө кубансаңар керек?

Хошим Мохманд: Оогандар үчүн ал ийгиликтин, сүйүнүчтүн, кубанычтын учуру болгон. Советтер союзунун баскынчылыгына каршы жихад – ыйык согуш – абдан көп жоготуу, чыгымдарды алып келди. Миллиондон ашуун ооган өлгөн. Советтик учактардын туш келди бомбалоосунан өлкө толугу менен талкаланып, бүлүнгөн, урандыга айланган.

Өз тарабынан Советтер союзуна да согуштун чоң залкасы тийген. 15 миңден көп советтик жоокер ооган жергесинен кайтпай калган. Оогандар советтик аскерлер чыгып кеткенде мекени бүлгүнгө учураганына карабай "акыр аягында кайрадан эркин болдук, чет өлкөлүк куралдуу күчтөр өлкөбүздөн чегинди" деп сүйүнүшкөн.

"Азаттык": Бирок, тилекке каршы, ал күн Ооганстан тарыхындагы дагы бир кайгылуу күндөрдүн башаты болуп калды. Президент Нажибулланын өкмөтү 3,5 жылдай эле бийликте тура алды. Андан кийин "Талибандын" режими орноду. Беш жылдан кийин АКШ аскерлери киргизилди. Советтик оккупация болбосо, өлкө тарыхы башка нукка бурулат беле?

Хошим Мохманд: СССРдин жетекчилери да аскерлерди чыгаргандан кийин Ооганстанга басып кирүү ката болгонун мойнуна алышкан. Чындап эле бул чоң ката болгон. 120 миң аскердик контингентти жөнөтүүнүн эч кандай кажети жок эле. Ошол кездеги режимди ошончолук колдогусу келсе, сыртынан эле көмөктөшсө болмок. Бирок аскерлерди киргизүү ортодо ушунча кастык, душмандык маанайды жаратты, бүтүндөй улутка чоң трагедия алып келди.

"Азаттык": Советтик контингент турган 10 жылда Ооганстанда мектеп, ооруканалар курулган, ооган армиясы жакшы машыктырылып, камсыздалган деген ырастоолорду азыр деле укса болот.

Хошим Мохманд: Жок, бул калп. Аскерлер эч кандай мектеп же оорукана курушкан эмес. Ооганстанда кадимки согуш жүргөн. Өлкөнүн бардык бөлүктөрүндө, ар кайсы тарабында кармаштар болгон. Мектеп же башка инфраструктура курууга мүмкүнчүлүк да жок болчу.

Ооба, ооган армиясына колдоо көргөзүлгөнү, курал-жарак менен камсыздалганы, каржыланганы, күчтөндүрүлгөнү чын.

Советтер кеткенден кийин ооган куралдуу күчтөрү чындап эле кубаттуу болчу, көптөгөн офицерлер СССРде аскердик кесипке үйрөнүп, окуп, машыгып келишкен. Оккупацияга чейин эле эки өлкө аскердик чөйрөдө тыгыз кызматташып келген.

"Азаттык": 1989-жылдын 15-февралы оогандар үчүн тарыхый күн десек болот. Советтик аскерлер өлкөдөн чыкканына мына 30 жыл болду. Ошондон бери коомдук пикир өзгөргөн жокпу, мурдагыдан айырмаланган көз караштар айтылабы?

Хошим Мохманд: Оогандар үчүн бул тарыхый күн. Оогандар эркин эл, азаттыкты өтө баалашат. Менин билишимче, эч ким советтик аскерлер турган ошол жылдар жакшыраак болчу деп айтпайт. Советтик аскерлер өлкөнүн салттуу структураларын талкалап кетишкен. Ордуна эч нерсе курушкан эмес. Ооганстанда тынчтыктын орнобой жатышынын себептеринин бири мына ушунда. Оогандардын бир даары, өзгөчө можахеддер "СССРдей супер державаны чегинүүгө мажбур кылдык" деп абдан сыймыктанышат.

"Азаттык": "Талибандын" режими учурунда да, андан көрө СССР маалында жакшыраак болчу деген ойлор пайда болгон жок беле?

Хошим Мохманд: Жок, талибдердин бийлиги маалындагы жылдар өлкө тарыхындагы эң караңгы күндөр болгон. Бирок эч ким советтер мезгилин самагандай ой айткан эмес.

"Азаттык": Жакында ооган согушунда дайынсыз жоголгон кыргызстандык жоокер тирүү экени, Ооганстандын алыскы чөлкөмүндө жашаганы белгилүү болду. Туткунга түшүп, өз ыктыяры менен же башка себептерден улам ооган жергесинде калып калган аскерлер көппү?

Хошим Мохманд: Ислам динин кабыл алып, Ооганстанда калган советтик жоокерлер бир топ эле. Биз ошондой мурдагы аскердин биринен жакында интервью алганбыз. Герат аймагында жашайт, исламга өтүптүр, ооган аял алыптыр. Жихад музейинде иштейт экен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түтүнгө ууланган наристелер

Түтүнгө ууланган наристелер
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:55 0:00

Паспорттон чыккан тиреш

Паспорттон чыккан тиреш
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:41 0:00

Сирия: жоочулардын кесепети элге тийди

Багхуз айылынан качып чыккандар, 26-январь 2019-жыл.

"Ислам мамлекети" террордук тобунун акыркы чордону саналган Сириянын чыгышындагы Багхуз кыштагынан жүздөгөн адамдар качып чыгууда. АКШ колдогон күрт күчтөрү бул аймактагы согушкерлерди бутага алган операциясын алты күн мурда баштаган.

Сириядагы жихадчыл күчтөрдүн акыркы таянычына чабуул коюла баштагандан бери бул аймактан качып чыккан адамдардын катары калыңдады. Алардын басымдуу бөлүгүн аялдар менен балдар түзсө да араларында эркектер жок эмес.

"Франс пресс" агенттигинин кабарчылары маалымдагандай, качкындар арасында балдарын жетелеген украиналык жана орусиялык аялдар да бар.

"Сириянын демократиялык күчтөрүнүн" басма сөз өкүлү Мустафа Балинин билдиришинче, бир күндө эле согушкерлер көзөмөлдөгөн аймактан 600 тургун качып чыкты.

Баш кеңсеси Британияда жайгашкан Адам укуктары боюнча Сирия обсерваториясы соңку бир суткада дагы 350 киши жихадчылардын чордонунан качууга үлгүргөнүн маалымдады.

Андай качкындардын бири атын атабаган ирактык аял кырдаалды мындай сүрөттөдү:

- Абадан бомбалоо болуп жатты. Жыйырма күн боюнча буюм-тайымдарыбызды жыйнап алып, автоунаага түшүп чыгып кетүүгө аракет кылдык. Алар бизге уруксат бербей жатышты. Акыры жөө-жалаңдап качып чыктык. Баса албаган карыялар калышты.

"Сириянын демократиялык күчтөрү" Багхуз айылынын жанында, 11-февраль 2019-жыл.
"Сириянын демократиялык күчтөрү" Багхуз айылынын жанында, 11-февраль 2019-жыл.

Өткөн аптада АКШнын президенти Дональд Трамп Сириядагы "Ислам мамлекети" террордук тобу көзөмөлдөп келген акыркы аймактар бошотуларына аз калганын билдирген.

Андан көп өтпөй, 9-февралда Кошмо Штаттар колдоо көрсөткөн, басымдуу бөлүгүн күрт жана араб жоокерлери түзгөн "Сириянын демократиялык күчтөрү" экстремисттик тобунун акыркы чордону деп мүнөздөлгөн Сириянын чыгышындагы Багхуз кыштагына чабуулун баштаган.

Күрт күчтөрүнүн божомолу боюнча бул айылда 2-3 миңге чейинки жайкын тургун жана 600дөй согушкер болушу мүмкүн.

- Бул кармаш жакынкы арада аяктайт. Багхуздагы террорчулардын басымдуу бөлүгү чет өлкөлүктөр. Акыркы эки айда багынып бергендердин же камакка алынгандардын көбү чет мамлекеттин жарандары, - деп билдирди "Сириянын демократиялык күчтөрүнүн" басма сөз өкүлү Мустафа Бали.

Качкын аялдар менен балдар, Багхуз аймагы, 11-февраль 2019-жыл.
Качкын аялдар менен балдар, Багхуз аймагы, 11-февраль 2019-жыл.

Багхуз кыштагы Сириянын мунайга бай Дейр-эз-Зор провинциясында жайгашкан. "Сириянын демократиялык күчтөрү" "Ислам мамлекети" террордук тобун бул провинциядан сүрүп чыгаруу үчүн чабуулдарын сентябрь айында баштаган. Андан бери миңден ашык күрт жана араб жоокерлери, 650дөй жихадчы жана 400дөн ашуун жайкын тургун мерт болду.

Адам укуктары боюнча Сирия обсерваториясынын маалыматы боюнча, соңку эки айда 37 миңдей адам экстремисттик топтун чордонунан күрт күчтөрү көзөмөлдөгөн аймактарга жер которгон. Алардын көбүн "Ислам мамлекети" тобунун согушкерлеринин аялдары жана балдары түзөт. Декабрь айынан бери "Сириянын демократиялык күчтөрү" 3400дөй согушкерди камакка алган.

Жихадчыл күчтөр Сириянын акыркы таянычынан сүрүлүп чыгарылгандан кийин АКШ күрт жана араб күчтөрүнө көмөк көрсөтүп жүргөн 2 миңдей аскерин Сириядан чыгарат деп күтүлүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жоголгон куралды жыйноонун жаңы аргасы

Ички иштер министрлиги.

Кыргызстанда 2010-жылдагы кандуу окуяларда жоголгон же уурдалган 1200гө жакын курал-жарактын жарымынан көбү кайтарыла элек.

Ички иштер министрлиги (ИИМ) тогуз жылдан бери жоголгон куралдарды издөөдөн майнап чыкпагандыктан өз ыктыяры менен тапшырылган курал-жарактарга берилчү сый акынын өлчөмүн көбөйтүү демилгесин көтөрдү.

Парламентте айрым депутаттар жоголгон курал-жаракты кайтарыш үчүн аларды көмүскө базардагы баасы менен сатып алууну сунуш кылышты.

Ийгиликсиз издөө иштери

Кыргызстанда 2010-жылы 6-7-апрелдеги окуяларда жана июнь калабасында Таласта, Бишкекте, Ошто жана Жалал-Абадда күч түзүмдөрүнүн кызматкерлеринен тартылып алынган же аскер бөлүктөрүнөн мыйзамсыз алынган курал-жарактын алты жүздөн ашуун даанасы кайра кайтарылган эмес.

Ички иштер министринин орун басары Алмаз Орозалиев бул тууралуу парламентте «Курал жөнүндө» мыйзамга өзгөртүү киргизүү боюнча баяндамасында маалымат берди.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Улан Примов милициянын жоголгон курал-жаракты издөө иштери жакшы жыйынтык бербегенин белгиледи:

Улан Примов.
Улан Примов.

- Бүгүнкү күнү эң негизги маселе - мурда жоголгон 633 курал-жарак тапшырылбастан, элдин колунда жүргөнү. Бул боюнча тиешелүү иликтөө иштери өз деңгээлинде жүргүзүлгөн эмеспи же биз тараптан жетиштүү каражат бөлүнбөй калганбы? Акыркы үч жылда жоголгон куралдарды издеп табуу боюнча кандай иштер жасалды?

ИИМ бул жолу 2010-жылдагы окуяларда жалпысынан 1190 курал-жарак жоголгону тууралуу расмий түрдө маалымат берди.

Ички иштер министринин орун басары Алмаз Орозалиев 2019-жылга карата 555 курал-жарак табылып, кайра кайтарылганын жана бул жоголгон куралдардын 46 пайызын гана түзөрүн билдирди:

- 2017-жылы жарандардын колунан жалпысынан 399 курал-жарак алынды. Анын ичинен өз ыктыяры менен тапшырылган куралдын саны 196. Анан 2018-жылы жалпысынан алынган курал-жарактын саны 296 даана. Мунун көпчүлүгү 2010-жылдагы кандуу окуялар учурунда жоголгон куралдар.

ИИМ жарандар жоголгон курал-жаракты өз ыктыяры менен тапшырыш үчүн аларга берилчү сый акынын өлчөмүн көбөйтүүнү сунуш кылды. Буга байланыштуу министрлик мыйзамды өзгөртүп, кезинде тартылып алынган, уурдалган же жоголгон куралдарды кайра кайтарууну көздөйт.

Ички иштер министринин орун басары Алмаз Орозалиев жогорулатылган сый акынын өлчөмү кандайча аныкталганын айтты:

Алмаз Орозалиев.
Алмаз Орозалиев.

- Өкмөттүн токтомунун долбоорунда бул тууралуу сый акы берүүнүн аныкталган өлчөмдөрү каралган. Гранатомет тапшырылса, ал үчүн 16 миң сом сый акы берилет. Пулемет тапшырылса, ага дагы 16 миң сом, Калашников автоматы кайтарылса, анда ага 9600 сом берилет. СВД көзгө атар мылтыгы тапшырылса, ага да 9600 сом каралган. Мергенчилик карабини же анын кыркылганы болсо ага 6400 сом сый акы ыйгарылат.

Курал-жарактын базар баалары

Бирок парламенттин «Бир Бол» фракциясынын депутаты Акылбек Жапаров мындай жол менен жоголгон куралдарды табуу мүмкүн эмес экенин айтып, аларды көмүскө базардын баасы менен сатып алууну сунуш кылды:

Акылбек Жапаров.
Акылбек Жапаров.

- Эгерде кимдир-бирөө курал-жаракты тапшырса, аны биз базар баасында баалап коюшубуз зарыл. Бир автоматтын азыр базар баасы 1000 долларбы же бир жылкыбы, ошого жараша акчасын бериш керек. Жоголгон куралдарды базар баасында сатып алуу жагы каралганда гана алар кайра кайтарылат. Болбосо аларды силерге эч ким алып келип бербейт. Анан аны алып келген кишиден «Куралды каяктан алдың?» деп сурабагыла. Ал жоголгон куралды тапшырганга биз ыраазы гана болушубуз керек.

Буга чейин 2010-жылдагы кандуу окуяларда күч түзүмдөрүнөн тартылып алынган курал-жарак ар кайсы криминалдык топтордун колуна түшкөнү боюнча маалыматтар чыккан. Бирок ички иштер органдары ага катышы бар уюшкан кылмыш топторун кармап, алардын жашыруун курал-жарак кампаларын аныктаган учурлар катталган эмес.

Депутат Айнуру Алтыбаева жоголгон курал-жаракты кайтарыш үчүн көмүскө базардагыдан эки эсе жогору баа сунушталышы керек экенин белгиледи:

Айнуру Алтыбаева.
Айнуру Алтыбаева.

- Мисал үчүн менин колумда бир автомат болсо, аны таап аламбы же башка жагдайдабы, аны мен сиздер сунуш кылган 9 миң сомду алыш үчүн кайра силерге алып барып бербейм да. Аны мен эң жакшысы көмүскө базарга алып барып, 1000 долларга сатып жиберем. Ошондуктан көмүскө базардагы же каяктадыр катылып жаткан куралдарды кайтарыш үчүн аны базар баасынан эки-үч эсе жогору баада сатып алууга туура келет.

ИИМ 2010-жылдагы кандуу окуялар учурунда жоголгон 865 курал-жарактын 351 даанасы кайтарылганын, анын 514үнүн дайыны дагы эле табылбай жатканын былтыр жарыялаган.

2011-жылы УКМКдан, ИИМден жана Коргоо министрлигинин аскер бөлүктөрүнөн тартылып алынган курал-жаракты кошуп санаганда 1177 даана курал жоголгону расмий кабарланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орус Интернети обочолонуу аракетинде

Иллюстрациялык сүрөт.

Мамлекеттик Дума “эгемен Рунет” тууралуу мыйзам долбоорун биринчи окууда жактырды. Демилгечилер бул документ Глобалдык желе менен байланыш үзүлүп калганда Орусияда Интернеттин үзгүлтүксүз иштей беришин камсыз кыларын айтышууда. Бирок бул чара бийликтин Интернетке көзөмөлүн күчөтпөйбү?

“Рунеттин” же Интернеттин Орусиядагы сегментинин өз алдынчалыгын камсыз кылаары белгиленген мыйзам долбоору шейшемби күнү Думада кызуу талкууга жем таштады.

Чү дегенде эле долбоордун авторлорунун бири, Федерация Кеңешинин Конституциялык мыйзамдуулук боюнча комитетинин жетекчисинин орун басары Людмила Бокова баяндама жасап, бул мыйзам Орусияга зарыл экенин айтты:

- Орусиянын Маалыматтык коопсуздук боюнча доктринасында чек аралар ортосундагы маалыматтын агымы барган сайын геосаясий, аскердик жана террорчулук сыяктуу кылмыштуу максаттарга жетүү үчүн колдонулуп жатканы жазылган. АКШнын Улуттук киберкоопсуздук тууралуу стратегиясында белгиленген факторлор маалымат коопсуздугун камсыз кылуу маселесинин актуалдуу экенин көрсөтөт. Мындай шартта Орусияда Интернеттин узак мөөнөткө туруктуу иштешин камсыз кылган жана интернет-сервистеринин ишенимдүүлүгүн арттыра турган коргоочу механизмдерге муктаждык бар.

Орусиянын Мамлекеттик Думасы.
Орусиянын Мамлекеттик Думасы.

Мыйзам долбоорунда Орусиянын Интернет сегментинин чет өлкөлүк серверлерден өз алдынча иш алып барышы үчүн түрдүү чаралар камтылган.

  • Маселен Орусиянын интернет-операторлору Дүйнөлүк желеге байланыша албай калган шартта орус интернет-ресурстарынын үзгүлтүксүз иштей бериши үчүн өлкөдө тиешелүү инфраструктура түзүлүшү керек.
  • Байланыш түйүндөрүнө тыюу салынган маалыматка же сайттарга бөгөт коюуга жөндөмдүү атайын техникалык жабдыктар орнотулат.
  • Орусиялык колдонуучулар бири-бири менен алмашкан маалыматтарды өлкөнүн чегинен чыгарбоого болушунча аракет көрүлөт.
  • Мындан тышкары интернет-провайдерлер коркунучтуу кырдаал жаралган учурда трафикти башкарууну өкмөттүк органга өткөрүп берүүгө милдеттүү болот.

Соңку жобонун чоо-жайын Думанын Маалыматтык саясат жана байланыш комитетинин төрагасы Леонид Левин мындайча түшүндүрүп берди:

- Мыйзам долбоорунда “Роскомнадзордун” базасында маалыматтык коркунучтардын алдын алуучу борбор түзүү сунушталууда. Ал Интернет трафигинин багыттарын аныктап, көзөмөлдөп турат. Эгер өзгөчө кырдаал жаралса, Орусиянын ичиндеги маалымат агымын башкарууну колго алат.

Жаңы мыйзам күчүнө кирсе, сайттарга дагы натыйжалуу бөгөт коюуга жол ачылат.
Жаңы мыйзам күчүнө кирсе, сайттарга дагы натыйжалуу бөгөт коюуга жол ачылат.

Ошондой эле мыйзам долбооруна ылайык, коркунучту аныктоо жана түрдүү кырдаалда "Рунеттин" ишин калыбына келтирүү жолдорун жеткире иштеп чыгыш үчүн бийлик өкүлдөрү менен байланыш операторлору машыгуудан өтүп турушу керек.

Орусиянын маалымат каражаттары мындай машыгуулардын алгачкысы 1-апрелге чейин өтөөрүн кабарлашты. Бул иш-чаранын алкагында Орусиянын Интернет сегменти Дүйнөлүк желеден убактылуу бөлүнүп, киберчабуулдарга каршы коргонуу жолдору текшерүүдөн өтмөкчү.

Мурдарак орус өкмөтүнүн эксперттери "эгемен Рунет" тууралуу мыйзам ишке кирсе, «Роскомнадзордун» түздөн-түз кийлигишүүсү күчөйт деп эскертишкен. Ал эми операторлорго кенемте катары жылына 134 миллиард рублга чейин акча сарпталарын эсептеп чыгышкан.

Жаңы мыйзам долбоорун орус парламентиндеги бир нече депутат сынга алды.

- Мыйзам долбоорунун техникалык мааниси түшүнүктүү. Бардык Интернет жолдору серверлер аркылуу бир түйүнгө биригет. Ошону гана көзөмөлгө алышат. Мындай жол менен техникалык жактан каалаган нерсеге бөгөт койсо болот. Албетте, бул жерде демократия менен адам укуктарынын жыты да жок, - деп билдирди “Адилеттүү Орусия” партиясынын депутаты Федот Тумусов.

Орус президенти Владимир Путин.
Орус президенти Владимир Путин.

Кантсе да мыйзам долбоорун 450 орундуу Мамлекеттин Думанын 334 депутаты биринчи окууда жактырды. 47 эл өкүлү каршы болду. Орус маалымат каражаттары бул документти бийликтеги "Бирдиктүү Орусия" партиясы колдоп жатканын, парламенттеги коммунисттер каршы экенин маалымдашты. Мыйзам долбоорлорунун авторлорунун бири өз партиясынан чыкканына карабай ЛДПРдин башчысы Владимир Жириновский да документти колдобой турганын билдирди.

Коммуникациялар жөнүндө мыйзам сыяктуу бир катар расмий документтерге өзгөртүү киргизүүнү караган бул долбоор орус парламентинин төмөнкү палатасына декабрь айында келип түшкөн.

Бул долбоор экинчи, үчүнчү окууда кабыл алынгандан кийин президент Владимир Путинге кол коюуга жөнөтүлөт. Кремлдин басма сөз катчысы Дмитрий Песков документ тууралуу комментарий берүүдөн баш тартып, мыйзам долбоорун "адистер талкуулап жатканын" айтуу менен гана чектелди.

Кантсе да Орусияда Интернеттин өз алдынчылыгын камсыз кылуу аракети Батыш өлкөлөрүндө Москванын дарегине киберчабуулдар жана социалдык тармактардагы кастыкты козутуучу аракеттер боюнча айыптоолор айтылып жаткан учурга туш келди. Мыйзам долбоорунун авторлору орус тарапка хакердик чабуулдар тууралуу негизсиз кине коюлуп жатканын белгилешти.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коопсуз шаар: айдоочуларды сынаган алгачкы күн

Бишкекте 12-февралдан тартып "Коопсуз шаар" долбоору ишке кирип, калаадагы 10 жолдун кесилишинде 17 ылдамдыкты ченөөчү камера иштей баштады.

Айдоочуну тайсалдаткан "Коопсуз шаар"

Бишкек. 12-февраль, 2019-жыл.

Бишкекте 12-февралдан тартып "Коопсуз шаар" долбоору иштей баштады. Жол эрежесин бузгандарды аныктоо тартиби кандай болот? Айыппулду жалаң гана автоунаа ээлери төлөп калабы? Автоунаа ээлери менен машине айдап жүргөн адамдын жоопкерчилигин ким текшерет?

Ушул жана башка суроолорго жооп алуу максатында биз студияга Маалымат технологиялары жана байланыш мамлекеттик комитетинин төрагасынын орун басары Эшмамбет Аматовду, «Биз эксперт» талдоо тобунун жетекчиси Улукбек Кыдырбаевди жана Ички иштер министрлигинин Жол коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын үгүт-насаат иштери боюнча тескөөчүсү Тилек Оторовду чакырдык.

"Коопсуз шаар" долбоорунун алкагында коюлган камералардын бири.
"Коопсуз шаар" долбоорунун алкагында коюлган камералардын бири.

«Азаттык»: «Коопсуз шаар» долбоорунун азыр бир чакан эле бөлүгү башталды. Бирок ал коомчулукта кызуу талкуулар менен коштолууда. Канча көзөмөл камерасы коюлду жана жол эрежесин бузуу каттала баштадыбы?

Эшмамбет Аматов: 12-февралдан тартып Бишкектеги 10 жолдун кесилишинде 17 ылдамдыкты ченөөчү камера иштей баштады. Негизи бул долбоор төрт фазадан турат.

Бүгүн айыптардын баары сүрөт, видео каттоого алынып, расмий түрдө түшө баштады. Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын мониторинг бөлүмү бар. Ал жактагы операторлорго маалымат түшүп, протоколдор түзүлө баштайт.

«Азаттык»: Тилек мырза, камералар иштегенден бери жолдо жүрүү тартиби кичине өзгөрдүбү, байкай алдыңыздарбы?

Тилек Оторов.
Тилек Оторов.

Тилек Оторов: Сиздердин кеңсеге келе жатып, жолду байкап келдик. Жыл жаңыргандан бери эле айдоочуларыбыз этияттап, эреже бузбаганга аракет кылып жатышкан. Бүгүн да айдоочуларыбыз эреже бузбай айдаганын байкаса болот.

«Азаттык»: Улук мырза, бул долбоор элди абдан күттүргөн, бир топ каражатты, убакытты талап кылды. Ошол эле учурда коңшу Казакстанда, Тажикстанда, Өзбекстанда жакшы эле иштеп жатпайбы. Мынчалык убакытты эмнеге талап кылды?

Улукбек Кыдырбаев: Биринчи кезекте долбоордун көпкө чейин ишке ашпай создугушу жеке кызыкчылыктар менен коомдун кызыкчылыгынын бири-бирине дал келбегенинде деп ойлойм. Себеби буга чейин көп тендерлер өттү. Бирок дээрлик баарын эле четке кагып келишти. Дал ушул кайталанма тендер жарыялоо «Коопсуз шаарга» бир нече жыл бою бут тосуп келди.

Угарман: Менин атым Максат, Нарындан чалып жатам. Маселен, мен Бишкекке барып, жол эрежесин байкабай бузуп алсам, же бузууга аргасыз болсом, анан мага айыппул тууралуу маалыматты Нарынга жиберсеңер, бирок мен эреже бузбаганымды далилдегим келсе, Бишкекке кайра келишим керек болобу?

Эшмамбет Аматов: Далилдөө камерасына жалаң эле машиненин сүрөтү түшпөйт. Ал жакта 15 секундга чейинки видео да тартылып калат. Машине кантип жол тилкесине чыкканын, эреже кандай бузулганын операторлор карайт. Эгер эреже бузулган болбосо анда далилденет. Бишкектен эмес, Нарындан келип, шаардан эреже бузуп, бирок кайра арыз менен кайрылса, анда баш калаага келүүнүн кажети жок. Жол кыймылын көзөмөлдөө башкармалыгынын Нарындагы өкүлдөрү менен байланышып эле маселени чечүүгө шарт бар. Буга кошумча, автоунаа ээси атайын сайттан паспорт номурун, өздүк жеке номурун киргизип, айыппулдун өлчөмүн, эреже бузган-бузбаганын текшерип алса да болот.

Улукбек Кыдырбаев.
Улукбек Кыдырбаев.

Улукбек Кыдырбаев: «Коопсуз шаар» долбоорунда ачык айтылбаган дагы бир нече маселе бар. Ошол эреже бузууну аныктап отурган операторлор канчалык деңгээлде калыс боло алышат? Маселен, өкмөттө же дагы башка жогорку жакта иштегендердин номурун операторлор «кол тийбейт» деген бир тизмеге киргизип салса, алар эреже бузса деле мурдагыдай жүрө беришет да? Алардын каталарын эч ким байкабайт дагы, баягы эле эски адатыбыз калат да.

Экинчи маселе: камераларды коёрун койдук, бирок жол белгилери боюнча бирдиктүү стандарт жок. Айрым жерлерге белгилер коюлган эмес, коюлса да айдоочу көрө албагандай жерде туруп калат. Стоп-линиялар өчүп калган же кээ бир көчөдө жөө жүрүүчү баскан тилкеден үч метр аралыкта болсо, айрым жерлердеги аралык бир эле метр, бирдиктүү бир жол белгилери жок. Үчүнчүдөн, жол белгилерин жолду көзөмөлдөгөн кызматкерлерден сурасак «биз аны койгон жокпуз, башкалар жооптуу» дешет. Жол белгилерин айдоочуларга көрүнө тургандай, даана кылып койгон жагына кайдыгерлик бар да, менимче.​

«Азаттык»: Коомчулукту кызыктырган дагы бир маселе - машине айдаган киши менен автоунаа ээсинин ортосундагы жоопкерчилик болуп турат. Айыппулду жалаң гана автоунаа ээлери төлөп калабы? Автоунаа ээлери менен машинени айдап жүргөн адамдын жоопкерчилигин ким текшерет?

Эшмамбет Аматов.
Эшмамбет Аматов.

Эшмамбет Аматов: Бул жерде айыппул кандай болгон күндө да машиненин ээсине барат. Анын дарегин тактоо паспорттук маалыматтары аркылуу ишке ашат.

Эреже бузуу аныкталгандан кийин 10 күндүн ичинде почтанын курьери аркылуу киши жашаган жерге жеткирилип, машиненин ээси кол койгон күндөн тартып расмий кабыл алынды деп эсептелет. Ал айыппулду 10 күндүн ичинде төлөшү керек.

Айта кетүүчү нерсе - мындан ары автоунаа айдаган же саткан адам мурдагыдай сатып ийип, каттабай жүрө берүү деген нерсе болбошу керек. Себеби жоопкерчиликти менчик ээси гана тартып калат. Эгер бир айдын ичинде төлөбөсө, анда күнүгө бир пайыздык туум коюлат. Сот аркылуу төлөтүп алуу процесстери башталат.

Талкуунун калган бөлүгүн бул жактан көрсөңүздөр болот:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Грессел: Орусия "Талибанды" пайдаланууну көздөйт

Берлиндеги «Эл аралык алакалар боюнча Европа кеңеши» аттуу талдоо борборунун эксперти Густав Грессел.

Ушул тапта Ооганстанда 18 жылга аяк баскан согушту басыш үчүн «Талибан» кыймылы менен сүйлөшүүлөр ургаалдуу жүрүп жатат.

Өткөн аптада Москвада «Талибан» кыймылы менен экс-президент Хамид Карзай баштаган ооган коомчулугунун делегациясынын сүйлөшүүсү эки күнгө созулду.

Андан мурда Вашингтондун делегациясы менен талибдердин өкүлдөрү Катарда жолугуп, алты күн бою сүйлөшүү жүргүзүшкөн.

Берлиндеги «Эл аралык алакалар боюнча Европа кеңеши» аттуу талдоо борборунун эксперти Густав Грессел «Азаттыктын» суроолоруна жооп берди.

«Азаттык»: - Густав мырза, ушул тапта «Талибан» кыймылы менен тынчтык келишимин түзүш үчүн сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Андагы Москва менен Вашингтондун ролун кандай баалайсыз?

Густав Грессел: - Орусия «Талибан» кыймылы менен сүйлөшүүлөрдү илгери сүрөп жатат. Москва америкалыктар ооган жергесинен чыгып кеткенден кийин ошол орунду басып калгысы келет. Акыркы окуяларга назар салсак, америкалыктар чыгып кетчүдөй болуп калды.

Бир жагынан бул орустарга Борбор Азияда өз таасирин арттырып, позициясын бекемдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Экинчи жагынан орустарга мүнөздүү болгондой, постсоветтик аймакта өзүнүн аскер күчтөрүн жайгаштыруу максатын ишке ашырат. Орусиянын башкы көздөгөнү ушулар эмеспи.

«Азаттык»: - Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров Бишкектеги басма сөз жыйынында «америкалыктар тынчтык сүйлөшүүлөрүн менчиктеп алгысы келет» деп айтты. Сүйлөшүүлөр жанданган сайын Вашингтон менен Москванын атаандаштыгы дагы күчөдүбү?

"Талибандын" аскерлери, Ооганстан.
"Талибандын" аскерлери, Ооганстан.

Густав Грессел: - АКШнын президенти Трамп мүмкүн болушунча эртерээк ооган жергесинен жоокерлерин чыгарып кетүү аракетинде. Америкалыктардын аскердик жетекчилиги болсо Ооганстанда дагы калууну туура көрөт, анткени согуш бүтө элек, «Талибан» кыймылына ишенич жок.

Бул эми Вашингтондогу ички талаш-тартыш. Бирок кандай болгон күндө да америкалыктар чыгып кетээрден мурда бардык тарапты канааттандыра турган шарт түзүлөт го. Мен жеке өзүм «Талибандын» бийлигине ишене албайм.

Орусиянын эң башкы көздөгөнү – америкалыктардын ооган жергесинен чыгып кетиши. Андыктан ал талибдерди жакындан колдоп, сүйлөшүүлөргө аралашып, алардын көз карашына таасир этип, америкалыктардын толук чыгып кетишин талап кылууга шыкак берип жатат. Орустар Ооганстанда чектелген сандагы америкалыктар калгандан көрө өлкөнү талибдер толук колуна алышын артык көрүшөт.

АКШнын аскердик жетекчилиги менен тышкы иштер мекемеси Ооганстанда аз санда болсо да өз контингентин калтыргысы келет. Бул Орусиянын стратегиясынын биринчи багыты.

Экинчи маанилүү нерсе – Орусия «Талибан» кыймылы кандай бийлик жүргүзөрүн, анын исламчыл радикализмге негизделген идеялогиясы коңшуларга кандай коркунуч жаратарын билет. Мына азыр орустар ушулардын баарын салмактап туруп, америкалыктардын толук чыгып кетишине жетишүүнүн аракетинде.

«Талибан» Ооганстанда бийликти колуна алган соң Москва Борбор Азия өлкөлөрүнө таасирин күчөтүп, аскер күчтөрүн көбөйтүп, «ооган тараптан келген коркунучка каршы күрөшүү» деген жүйө менен чек араларды кайтарууга кызуу көмөктөшө баштайт. Москва буга чейин жарым-жартылай жасаган ишин күчөтөт.

«Азаттык»: - Вашингтондун позициясы кандай? Америкалыктар согушту бүтүрүп эле Ооганстан чыгып кетүүнү көздөп турабы?

Густав Грессел: - Кошмо Штаттар бул маселеге келгенде ич ара бөлүнүп калды. Анткени президент Трамп бирди кааласа, дипломаттары менен аскердик мекемелери башканы көздөйт. Бирок акыры барып Трампка баш ийишет, анткени ал мамлекеттин башчысы.

Вашингтон ушул тапта жок дегенде «Талибан» кыймылынын жоочулары менен ооган армиясынын ортосундагы ок атышууну токтоткусу келет. Азыр ооган өкмөтү өлкөнүн бир бөлүгүн башкарса, башка тарабы талибдердин көзөмөлүндө турат.

Вашингтондун максаты - «Талибандын» Перс булуңундагы өлкөлөрдөн барган исламчыл топторго баш калка берип, келечекте «Ал-Каида» жана «Ислам мамлекети» террордук тобунун машыктыруучу борборуна айланышына жол бербөөгө жетишүү.

Америкалыктардын дагы бир көздөгөнү - тынчтык келишимине жетишилгенден кийин азыркы ооган өкмөтү менен талибдер бийликти бөлүштүрүп, уруу башчыларын да мамлекеттик башкарууга аралаштырууга жетишүү.

«Азаттык»: - Вашингтон чектелген сандагы аскерин калтырууга кызыкдар болсо, талибдер алардын толук чыгып кетишин талап кылып жатат. Мындай жагдайда макулдашуу мүмкүнбү?

Вашингтондун позициясы канчалык солгун болсо, орустар ошончолук «Талибандын» картасын чаап, ооган согушун басууга умтулат.
Густан Грессел.

Густав Грессел: - Бул албетте, орустар үчүн жакшы жаңылык. Вашингтондун позициясы канчалык солгун болсо, орустар ошончолук «Талибандын» картасын чаап, ооган согушун басууга умтулат. Москва үчүн, мен жогоруда айткандай, ооган жергесинен америкалыктардын толук чыгып кеткени максатка ылайык.

Андыктан Кремль болгон дипломатиялык жана аскердик каналдары аркылуу америкалыктарды сүрүп чыгарууга жан үрөп жатат. Москва үчүн аймактагы туруктуулук эмес, ушул башкы маселе эмеспи. Биз муну эстен чыгарбашыбыз керек.

«Азаттык»: - Сиз жогоруда айткандай, сценарий ишке ашса, ооган согушунун жеңүүчүсү ким, жеңилгени ким болмокчу?

Густав Грессел: - Албетте, «Талибан» утат. Анткени алар кайра бийликти колуна алып, өлкөнү башкарат. Орусия утат, анткени алар америкалыктарды Ооганстандан толук чыгарууга жетишет. Ал эми аймакта кандай кырдаал түзүлөт? Бул суроого азырынча жооп жок.

«Талибан» бийликке келген соң 2001-жылдагыдай аёосуз фундаменталисттик режим кайра өкүм сүрбөйбү? Согуштун айынан өз мекенинен бозгон оогандардын аягы тыйыла элек.

Талибдердин бийлиги орносо ооган коомунда улуттук, уруулук, аймактык ажырым күчөйт. 2001-жылы америкалыктар Ооганстанга кире электе эле бул өлкөдө согуш жүрүп жаткан.

Ооганстандын келечеги – апийим гүлдөгөн өлкөгө айланат. Мунун коңшу өлкөлөргө коркунучу да, кесепети да оор болот.

«Азаттык»: - Дал ушул суроону берейин деп турам. Сиз айткан сценарий ишке ашса, анын Борбор Азия чөлкөмүнө таасири кандай болушу мүмкүн?

Густав Грессел: - Биринчеден, ооган качкындары жана маңзат аткезчилиги көбөйөт. Анткени «Талибанга» кандайдыр бир жол менен акча табуу керек. Өзүңөр билгендей, Ооганстанда өндүрүш же лыжа тебүү сыяктуу акча түшкөн жайлар жок.

Ошондой эле кырдаалга Сирия менен Ирак канчалык аралашат? Сауд Арабиясында, Иракта, Араб Эмираттарында акчалуу, таасирдүү, консервативдүү топтор бар, алардын колунда каражат жана колдогон күчтөрү турат.

Эгер ошол күчтөрдү Ирак менен Сирия сүрүп чыгарса, алар кайда барат? «Талибан» режими андай акчалуу, таасирдүү топтор менен ымала түзөбү же жокпу? Ошондой эле «Талибан» тышкы дүйнө менен кандай алака-байланыш түзөт деген суроо турат.

«Азаттык»: - Бул Борбор Азия өлкөлөрүнүн коопсуздугуна кандай таасир этет? Чөлкөмдөгү мамлекеттердин армиялары алардын экономикасындай эле алсыз экени эч кимге жашыруун эмес го...

Борбор Азиядагы өлкөлөрдүн позициясынан алып караганда, орустардын жигердүү аралаша башташы бери дегенде оңтойсуздук жаратат. Айрыкча 2014-жылкы Украинадагы окуялардан кийин Орусияга гана ишеним артып, Москвага таянуунун өзү кооптуу болуп калды.
Густав Грессел.

Густав Грессел: - Албетте, бул өлкөлөрдүн армиялары өлкөнү сырткы коркунучтан коргоого жөндөмсүз экени айкын.

Чөлкөмдөгү мамлекеттердин армиясы чек араны эмес, баш калааларында отурган саясий режимдерди коргоого гана кудурети жетет.

Чындыгында Ооганстан менен чек ара миңдеген чакырымга созулат. Коңшу өлкөлөрдүн аймагын тепчип, тоо-ташты камтыган чек араны кайтаруу оор милдет. Ушул тапта Орусия бул чөлкөмдө коопсуздуктун кепилдиги сыяктуу саясат жүргүзүп жатат.

Келечекте «радикалдык исламчыл идеялогияга каршы туруу» деген жүйө менен орустар аскерлеринин жана атайын кызматтарынын контингентин кеңейтет.

Ал эми Борбор Азиядагы өлкөлөрдүн позициясынан алып караганда, орустардын жигердүү аралаша башташы бери дегенде оңтойсуздук жаратат. Айрыкча 2014-жылкы Украинадагы окуялардан кийин Орусияга гана ишеним артып, Москвага таянуунун өзү кооптуу болуп калды.

Андыктан бул өлкөлөр эртеби-кечпи Орусияга гана эмес, Кытайга да бирдей ишеним арта баштаса туура болор эле деп ойлойм. Кытай бул чөлкөмгө экономикалык гана колдоо көрсөтпөстөн, терроризмге, баңгизат аткезчилигине каршы күрөштө жана ыкчам чалгын иштерин жүргүзүүдө кызматташтыгын күчөтүүгө кудурети жетет.

Ошондо гана бул мамлекеттер Орусия менен Кытайдын ортосунда кандайыр бир тең салмактуулукту сактап, Москва менен Бээжиндин тилин бирдей тапмак.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айдоочуну тайсалдаткан "Коопсуз шаар"

Айдоочуну тайсалдаткан "Коопсуз шаар"
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:36 0:00
Түз линк

“Коопсуз шаар” ордунан козголду

Жол эрежесин каттаган көчмө радар. 11-февраль, 2019-жыл.

Бир нече жылдан бери ишке ашпай келаткан “Коопсуз шаар” долбоору 12-февралда иштей баштайт.

Аталган долбоордун биринчи баскычында Бишкектин негизги көчөлөрүнүн 10 кесилишине камералар орнотулду. Андан тышкары жол эрежеси бузулган учурларды аныктоочу көчмө радарлар ишке киришет.

Орусиялык «Вега радиокуруу концерни» компаниясы «Коопсуз шаар» долбоорун ишке ашырууга киришти. Маалымат технологиялары жана байланыш комитетинин жетекчисинин орун басары Кубаныч Шатемиров долбоордун биринчи фазасындагы иштер тууралуу төмөнкүлөрдү айтты:

- 12-февралда долбоордун биринчи фазасы иштей баштайт. Анын алкагында Бишкектеги 10 кесилишке камера орнотулуп, 17 стационардык, 20 көчмө программалык аппарат комплекстери коюлат. Ушундан улам биз автоунаа айдоочуларын жол эрежелерин бузбоого чакырабыз. Жалпысынан «Коопсуз шаар» долбоорунун биринчи баскычында 110 аппарат комплекстери коюлат. Анын ичинен 38 кесилишке камералар орнотулуп, 20 көчмө программалык аппарат комплекстери ишке кирет.

Учурда баш калаанын Жибек Жолу - Жаш Гвардия бульвары, Чүй проспектиси - Фучик, Чүй проспектиси – Бүбүсара Бейшеналиева, Жибек Жолу - Фучик, Чүй проспектиси - Жаш Гвардия бульвары, Жоомарт Бөкөнбаев – Жусуп Абдрахманов, Жибек Жолу – Жусуп Абдрахманов, Чүй проспектиси - Курманжан Датка, Москва – Жусуп Абдрахманов, Максим Горький – 7-апрель көчөлөрүнүн кесилишине жол кыймыл коопсуздугун көзөмөлдөөчү камералар орнотулду.

Жол эрежесинин сакталышын каттаган көчмө радар.
Жол эрежесинин сакталышын каттаган көчмө радар.

Мындан тышкары, 20 көчмө программалык аппарат комплекстери же башкача айтканда радарлар иштей баштайт. «Вега» компаниясынын оператору Данияр Окенов радар айдоочу белгиленген ылдамдыктан ашкан учурда жана карама-каршы тилкеге чыкканда автоунааны каттай турганын көрсөтүп берди:

- Бул радар эки багытты тең тартат - башкача айтканда бери келаткан жана ары бараткан автоунааны. Мисалы, азыр бери карай келаткан маршрутканын айдоочусу саатына 20 чакырым ылдамдыкта айдап келатып, ылдамдыгын саатына 19 чакырымга чейин түшүрдү. Бул автобус болсо саатына 36 чакырым ылдамдык менен келе жатат. Бул аппарат фото менен видеого да тарта берет.

Кадимки видеого тартчу камераларга окшош, анча чоң эмес радарларды долбоорду ишке ашырып жаткан «Вега» ишканасынын операторлору ноутбук аркылуу башкарып турат. Алар Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгы менен кеңешип, эреже бузуу көп катталган аймактарга көчүп иштешет. «Веганын» дагы бир оператору Бекулан Жумабаев радарлар көбүнчө кайсы аймактарга коюларын айтып берди:

Бекулан Жумабаев.
Бекулан Жумабаев.

- Шаардын кире беришинде жана трассаларга коюлат. Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгы менен үч айдан бери кайсы аймактарда жол эрежеси көп бузуларын, кайсы жерлерде кырсык көп болорун иликтеп, элден түшкөн арыздарга мониторинг жүргүздүк. Ошонун негизинде бизге аймактар бөлүнүп берилген. Азырынча ошол жерлерде тесттик негизде иштеп жатабыз.

Бул радарлар азырынча таңкы саат сегизден тартып кечки саат алтыга чейин иштейт. Ал жол эрежесин бузган айдоочунун автоунаасын жана номурун 100 метр аралыктан видеого жана сүрөткө тартып алат. Андан соң бул маалымат «Инфоком» мамлекеттик ишканасына жөнөтүлөт.

Эреже бузган айдоочуларды жол кесилиштерине орнотулган камералар менен радарлардан тышкары Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын автоунааларына орнотулган «Ураган» аттуу жабдуу да тескей баштайт.

Аталган башкармалыктын Мониторинг борборунун бөлүм башчысы Нурбек Молдогазиев мындай аппарат 10 автоунаага орнотулганын билдирди. Анын экөө Бишкекте иштесе, калгандары аймактарга бөлүнүп берилген.

Нурбек Молдогазиев.
Нурбек Молдогазиев.

- «Ураган» жол четине, тротуарларга жана жөө адамдар өтүүчү жерлерге токтоп, жол эрежесин бузган автоунааларды бир сыйра каттап кетет, - дейт ал. - Беш мүнөттөн кийин кайра ошол жерге келет. Эгер беш мүнөттүн ичинде ал транспорт ордунан кетип калбаса жол эрежесин бузду деп катталат. Мисалы, «Айчүрөк» дүкөнүнүн, Ош базарынын, Аламүдүн базарынын тегерегине айдоочулар автоунааларын жол эрежесин бузуу менен токтотуп жүрүшөт.

Жалпылап айтканда жол кесилиштерине орнотулган камералар, көчүп жүрүүчү радарлар менен «Ураган» аппараты 12-февралдан баштап жол чырактын тийиштүү белгисине баш ийбеген, карама-каршы тилкеге чыккан, жол четинде, тротуарда, веложолдо, көк шиберде жана жөө жүргүнчүлөр өтчү тилкеге токтогон, жол чырактын токтотуучу белгисине карабай өткөн, жөө жүргүнчүлөр өтчү тилкедеги эрежелерди бузган, ылдамдыкты чектен ашырган жана автоунаа токтотуучу жерлердеги, аялдамалардагы талаптарды бузган айдоочуларды каттап, айыппул сала баштайт.

Жогоруда аталган аппараттарга жол эрежесин бузуп катталган автоунаалардын номурлары менен унаанын өзүнүн сүрөтү «Инфоком» ишканасына жөнөтүлөт. Андан соң ал Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын Мониторинг борборуна келип түшөт.

Ал жактан автоунаанын номуру менен анын модели шайкеш келер-келбеси текшерилип, айыппулдун өлчөмү, эреже бузуунун беренеси жазылып «Кыргыз почтасына» өткөрүлүп берилет. Андан соң «Кыргыз почтасы» айдоочунун дарегине кат жөнөтөт.

Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын Мониторинг борбору.
Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын Мониторинг борбору.

Айдоочу айыпты 30 күндүн ичинде төлөшү керек. Ал белгиленген мөөнөттө айыпты төлөбөсө үстүнө туум кошулат. Салынчу айыптар, коюлуп жаткан камералар менен деги эле «Коопсуз шаар» долбоору боюнча айдоочулардын кабары барбы? Биз бул боюнча сурамжылоо жүргүзүп көрдүк.

- «Камераларды коюшат имиш» деген кабарым бар, - дейт шаар тургундарынын бири. - Шаардын ичине коюлган экен. Бирок мен ал жактан көп деле жүрбөйм да. Ал эми кандай эрежелердин бузулушун каттай турганын жакшы уккан эмесмин.

- Бирок шаардын көп көчөлөрүндө жол эрежелери боюнча белгилер жок, - деди дагы бир маектешибиз. - Кээ бир жерлерде өчүп калган. Кээ бир жерлерде бак тосуп калган.

- «12-февралдан баштап шаарда камералар иштей баштайт» деп угуп атам. Бул бир чети туура эле. Мисалы, айдоочулар эрежени бузбай калышат, - деди үчүнчүсү.

Жол эрежесин бузган айдоочулар өздөрүнө салынган айыппулдун өлчөмү менен алдын-ала кыргыз өкмөтүнө караштуу uslugi.gov.kg сайтынан да тааныша алышат. Ал сайтта «Жол кыймылынын эрежелерин бузганы үчүн айыппулду текшерүү» деген баракчага кирип, өзүнүн идентификациялык маалыматы менен автоунаасынын мамлекеттик номурун жазса, жол эрежесин кайсы жерден, качан, кантип бузганы, ал үчүн канча сом айыппул төлөй турганы тууралуу маалыматтар чыгат.

«Коопсуз шаар» долбоору төрт баскычтан туруп, тийиштүү жабдуулар Бишкекте жана Чүй облусунда орнотулат. Аны Орусиянын ««Вега» концерни» компаниясы 2 млрд. 320 миллион сомго ишке ашырат.

Бул каражатты «Вега» компаниясы долбоорго салып, кийинки беш жыл ичинде ар бир жол эрежесин бузулган учурга төлөнгөн айыппулдан орточо 210 сомду алып турат. Орусиялык компания долбоорго жумшаган акчасынын ордун ушундай ыкма менен толтуруп, пайда көрмөкчү.

Бийлик долбоор ийгиликтүү иштеп кетсе жол кырсыктары, коррупциялык иштер азаят деп ишендирүүгө аракет кылууда.

“Коопсуз шаарга” кадам ташталды
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:18 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Коопсуз шаарга” кадам ташталды

“Коопсуз шаарга” кадам ташталды
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:18 0:00

Пентагондун башчысы Ооганстанга келди

Патрик Шанахан (ортодо). Кабул, 11-февраль, 2019-жыл.

АКШнын коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан Ооганстанга алдын-ала кабарланбаган сапар менен келди. Анын бул келиши Вашингтон талибдерге өкмөт менен тынчтык сүйлөшүүлөрүнө баруу боюнча басым кылып жаткан учурда болуп жатат.

Ооганстандын президенти Ашраф Гани жана америкалык аскерлер менен жолугууну пландаган Патрик Шанахан Кабулга 11-февралда эртең менен келди. Пентагондун башчысы аны коштоп жүргөн журналисттерге айтканына караганда, “Талибан” менен тынчтык макулдашуусуна жетишүү боюнча сүйлөшүүлөргө ооган өкмөтү сөзсүз катышууга тийиш.

- Ооганстан боюнча талкууларга ооган өкмөтүнүн катышканы маанилүү, - деди ал. - Ооганстанда келечек кандай болушу керек экенин оогандар чечиши керек. Сөз АКШ тууралуу эмес, Ооганстан жөнүндө болуп жатат. АКШ коопсуздукту камсыз кылууга жетиштүү каражат жумшап келе жатат, бирок оогандыктар өз келечегин өздөрү чечиши керек.

Ооганстанда айрымдар “Талибан” менен кандай гана келишим болбосун түзүлүшүнө каршы. Ошол эле кезде талибдер да Ооганстандын расмий бийлиги менен түз сүйлөшүүлөрдөн такай баш тартып, аны Кабулдагы бийликти Батыштын “куурчак” өкмөтү деп мүнөздөгөн көз карашы менен түшүндүрүп келе жатат.

Пентагондун башчысынын сапары АКШнын Ооганстан боюнча атайын өкүлү Залмай Халилзад Трамптын администрациясынын демилгеси менен 17 жылдык согушту токтотуу максатында тынчтык макулдашуусуна жетишүү аракеттерин күчөткөн учурга туш келди. Мамлекеттик департамент билдиргендей, Халилзад 28-февралга чейин Белгияда, Германияда, Түркияда, Катарда, Ооганстанда жана Пакистанда болуп, дипломатиялык сүйлөшүүлөрдү жүргүзөт.

Залмай Халилзад менен “Талибан” кыймылынын өкүлдөрүнүн өткөн айда Катардын борбор шаары Дохадагы жолугушуусу алты күнгө созулган. Анын 8-февралда айтканына караганда, талибдер менен алдын-ала макулдашууга жетишилсе да сүйлөшүүлөрдү акырына чыгарууга дагы көп убакыт керек.

- Биздин саясат – Ооганстанда дайыма калууга аракеттенүү эмес, - деди Халилзад. - Биздин Ооганстанда болуп жатканыбыз азыркы шартка гана байланыштуу. Биз келечекте Ооганстанды толук эгемен, өз алдынча өлкө катары көргүбүз келет.

АКШнын коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан Трамптын саясатына каршы чыгып, өткөн жылдын этегинде кызматтан кеткен Жим Мэттистин ордуна дайындалган. 56 жаштагы аскер башчы анын ишинин негизги багыты Сириядан АКШнын аскерлерин чыгаруу жана Кытайдын аскердик кубатына каршы туруу болорун айткан.

Шанахан 13-14-февралда Брюсселде НАТОнун жетекчилеринин жыйынына, ал эми 15-17-февралда Мюнхендеги коопсуздук боюнча конференцияга катышат.

Шанахан 11-февралда ага Ак үйдөн Ооганстандагы 14 миң америкалык жоокердин санын азайтуу боюнча эч кандай көрсөтмө болбогонун да кошумчалады. Буга чейин президент Дональд Трамп америкалык аскерлердин санын эки эсе кемитүүгө ниеттенип жатканы тууралуу маалымат тараган.

Ооганстандан америкалык аскерлерди чыгаруу маселеси өткөн жумада Москвада “Талибан” кыймылы менен экс-президент Хамид Карзай баштаган ооган коомчулугунун өкүлдөрү кирген делегациянын эки күндүк сүйлөшүүсүндө да козголгон. Ага ооган өкмөтүнүн жана АКШнын өкүлдөрү катышкан эмес.

“Талибан” кыймылы 2001-жылы АКШ баштаган күчтөр өлкөгө келгенге чейин бийликте турган. Талибдер 11-сентябрда АКШда террордук чабуулдарды уюштурган “Аль-Каида” кыймылына колдоо көрсөтүүнү токтотуудан баш тарткан соң бийликтен кулатылган.

Айрым маалыматтарда өкмөттүк күчтөр азыр Ооганстандын 60 пайыздай аймагын гана көзөмөлдөйт, калганына “Талибан” жана башка топтор бийлик жүргүзөт. Ооганстанда аскерлер жана карапайым адамдар талибдерден тышкары, "Ислам мамлекети" террордук тобунун куралдуу чабуулдарынан да жапа чегип келе жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ИИМ Интернеттеги чагым менен күрөшөт

Иллюстрациялык сүрөт.

Ички иштер министрлиги улут аралык, диний кастыкты козуткан жана аймактык ажырымга алып келген чакырыктарга жана чагымчыл материалдарга каршы күрөштү күчөттү.

Буга далил катары бул мекеме социалдык тармактар жана мессенжерлер аркылуу элди бөлүп-жарып, коомго бүлүк салууга багыттап жаткан видео жана башка маалыматтарга мониторинг жүргүзүп, анын негизинде чара көрүлө баштаганын билдирүүдө.

Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча жаңы Кылмыш-жаза кодексине ылайык мындай кылмыштарга карата жаза бир топ күчөтүлгөн.

Чагым таштаган чакырыктар

Ички иштер министрлиги жүргүзгөн мониторингдин жыйынтыгы диний, улуттук жана аймактык ажырымга өбөлгө түзүп, Интернет аркылуу таратылган экстремисттик материалдардын бир катар көмүскө маалымат булактары аныкталып жатканын көрсөттү.

Министрликтин экстремизмге жана мыйзамсыз миграцияга каршы аракеттенүү кызматы өткөн бир жыл аралыгында ыкчам-иликтөө багытында 10 миңден ашуун иш-чара өткөргөн. Анын натыйжасында диний, улуттук кастыкты козуткан жана аймак аралык ажырымга үндөгөн жүзгө чукул факты аныкталган. Алардын көпчүлүгү Интернеттеги социалдык түйүндөр жана мессенжерлер аркылуу жайылтылганы көрсөтүлгөн.

Экстремизмге каршы аракеттенүү кызматынын бөлүм башчысы Эрлан Бакиев Интернет аркылуу коомго бүлүк салгысы келген жашыруун аккаунттар аныкталып жатканын айтты:

Эрлан Бакиев.
Эрлан Бакиев.

- Диндер менен улуттар ортосундагы кастыкты козуткандар, аймактык ажырымга үндөгөндөр эч качан өз атынан чыгышпайт. Адатта алар жашыруун ысымдар, көмүскө аккаунттар менен Интернет аркылуу бузуку маалыматтарын жайылтышат. Алардын даярдыгы ушунчалык жогору. Алардын IP даректерин изилдеп, аныктоо учурунда жабык VPN каналдарды колдонушканын көрүүгө болот. Бул мындай чагымчыл материалдарды жайылтуунун артында өз ишин мыкты билген адистер турганын көргөзүп турат. Бирок биздин бөлүмдүн адистери да андай иштердин бетин ачып, чагымчыл аккаунттарды жабыш үчүн чет өлкөлөрдөгү интернет-серверлерге чейин кайрылууга туура келет. Кийинки убакта эле ошондой токсондон ашуун маалымат булагы аныкталып, алардын арасынан 40 материал боюнча кылмыш иши козголду. Ошондуктан мындай ишке барган адамдар «билинбей калат, байкалбай калат» деп ойлобошу керек. Биздин кибер коркунучтар боюнча бөлүмдүн адистери 24 саат бою мониторинг жүргүзүп, чагымчыл материалдарды байкап турат.

Күчөтүлгөн жаза

2019-жылдын январынан тартып күчүнө кирген жаңы Кылмыш-жаза кодексинин 313-беренесинде жогорудагы аракеттер экстремисттик жана мамлекетке каршы кылмыштар катары каралат. Улуттук, диний мүнөздөгү кастыкты козуткан жана аймактык ажырымга себепкер болгон аракеттер үчүн жаза күчөтүлүп, Кылмыш-жаза кодексинде 5 жылдан 7 жылга чейин эркинен ажыратуу бекитилген. Эгер бул кылмыш өз ара келишип алып, атайын уюшма топтор аркылуу жасалса, анда 10 жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.

Милициянын подполковниги Эрлан Бакиев улуттук, диний же аймактык бөлүп-жаруу, ошого байланыштуу басынтып, кемсинтүү же шылдыңдоо оор кылмыштардын катарына киргизилгенин билдирди:

- Улутка бөлүү, диндерге бөлүү, аймактарга бөлүү - бул аябай чоң кылмыш. Мурда мындай кылмыштар үчүн жаза бир аз жеңил болгон болсо, жаңы кодекс боюнча ага 4-категориядагы жаза киргизилди. Кылмыштын бул түрү абалды күчөтүүчү шарттары менен бекитилди. Ошондуктан ага 5 жылдан 7,5 жылга чейинки, оорлотуучу жагдайы катары эгерде кылмыш бир уюшма топ менен алдын-ала макулдашуу аркылуу жасалса анда 10 жылга чейин эркинен ажыратууну караган жаза колдонула турган болду. Араздашууга өбөлгө түзүп, козутуу экстремизмдин бир түрү катары каралып, мамлекетке каршы кылмыш катары мүнөздөлдү.

Улуттар ортосунда же диндер арасында кастыкты козуткан, аймактарды бөлүп-жарган аракеттерди адис-чекисттер кайсы бир күчтөрдүн коомго бүлүк салууну көздөп, атайын уюштурган экстремисттик иш ыкмасы катары мүнөздөшөт. Алар дүрбөлөң салыш үчүн коомдун кайсы бир катмарынын диний, улуттук же аймактык өзгөчөлүктөрүн колдонуп, бири бирине тукуруп, ырк кетирүүнү көздөйт.

Атайын кызматтын генерал-майору, улуттук коопсуздук маселеси боюнча эксперт Марат Иманкулов бул кылмыш түрү жаңы Кылмыш-жаза кодексинде өлкөнүн тынчтыгына, биримдигине жана мамлекеттин бүтүндүгүнө коркунуч келтире турган кылмыштардын катарына кошулуп, жазасы күчөтүлгөнүн белгиледи:

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

- Улуттар ортосундагы, диний кастыкты же болбосо аймактык ажырымга алып келүүчү маалыматтардын маал-маалы менен байма-бай жайылтылып жатышы - бул кайсы бир кызыкчылыгы бар саясий күчтөрдүн өлкөдөгү коомдук-саясий кырдаалды курчуткусу келген аракети. Алар ушундай жол менен абалды өзгөртүп, чайпагысы келет. Мүмкүн ушундай жол менен жоготкон позицияларын калыбына келтирүүнү каалашат. Алардан сырткары өлкөнүн ичинде жана тышында ушинтип кастыкты козутууну ниет кылган экстремисттик күчтөр да бар. Себеби алар үчүн бизде жаңжал болсо, ага аралаша калып, өз кызыкчылыгын ишке ашырууга ошончолук жеңил болот. Биз буга окшогон чагымчыл иштердин кесепети эмнеге алып келерин баштан өткөргөнбүз. 1990-жылдагы, 2010-жылдагы окуялар ага мисал боло алат. Жакынкы Чыгыштагы согуш оту токтобогон жаңжалдар деле ошентип чагым салып, коомду бөлүп-жаруудан башталган. Ошондуктан биримдикке доо кетире турган мындай нерселерди өз учурунда ооздукташ керек.

Буга чейин иштеп келген эски Кылмыш-жаза кодексинин 299-беренесинде диний, улуттук кастыкты козуткан жана аймак аралык ажырымга үндөгөн аракеттер үчүн ири өлчөмдө акчалай айып салуудан баштап, үч жылдан беш жылга чейин эркинен ажыратууну караган жаза колдонулуп келген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: көмүскө сатылган сымап

Сымаптын минералы. Чаувай кени, Ак-Терек шахтасы.

Ош шаарында жүз килограммдан ашуун сымапты алып жүргөндөр кармалды. Учурда кылмышка тиешеси бар башка адамдарды тактоо иштери жүрүп жатат.

Сымап менен кармалгандар уулуу затты кайдан алганын айта элек.

ИИМдин Баңгизаттарга каршы күрөш башкармалыгынын басма сөз катчысы Жанна Сатарбаева шектүү жарандар сымапты сатууга аракет кылган жеринен колго түшкөнүн айтып берди:

- 2019-жылдын 3-февралында Ош шаарында уулуу заттарды сатып жаткан жеринен эки жаран кармалган. Текшере келгенде ал сымап болуп чыкты. Кылмышка шектүүлөр аны кайдан алганы жана бул ишке тиешеси бар башка жарандарды да аныктоо иштери жүрүп жатат. Азырынча сымапты аткезчилик жол менен алып келген деп шек санап турабыз.

Кыргызстанда сымапты мыйзамдуу түрдө Айдаркендеги комбинат гана өндүрөт. Андан тышкары Кадамжай районунда "Чаувай кени" кичи ишканасы казып алат. Бул жерде өндүрүлгөн сымап товар түрүндө эмес, байытылып, флютоконцентрат түрүндө сатылат.

Бирок Айдаркен сымап комбинатынын директору Толубай Салиевдин айтымында, бул уулуу затты Кыргызстандын түштүгүндө жапайы жол менен өндүргөндөр да жок эмес.

Толубай Салиев.
Толубай Салиев.

- Сымапты эски калдыктар жаткан жерден топтоп алса болот. Ал өтө уулуу келет. Ноокат районундагы Улук-Тоо деген кен бар, азыр ошол жерден жапайы жол менен казып жатышат. Учурда Тажикстанда да көп өндүрүлүүдө. Алар чек арадан аткезчилик жол менен алып өтүшөт. Жапайы жол менен өндүргөндөр сымапты жашыруун сатканга аракет кылышат. Анткени аларда лицензия жок. Лицензия бизде гана бар. Бирок биз сымапты Кыргызстандын ичинде сатпайбыз. Биздин комбинат аны металл түрүндө өндүрүп, тышка экспорттойт.

Толубай Салиев Кыргызстанда сымапты кайра иштете турган ишкана жок экендигин да кошумчалады.

- Биз негизинен Орусияга экспорттойбуз. Өткөн жылы Британияга, Бириккен Араб Эмираттарына саттык. Бизде көзөмөл бар. Сымап куюлган бир флаяганын салмагы 34 килограмм чыгат. Анын бирөө 1200 АКШ долларына бааланат. 1 килограмм сымап 30 АКШ долларына сатылат. Биздики металл түрүндө, адамга, чөйрөгө зыяны жок. Ал эми жапайы жол менен казып алгандар жашыруун сатууга аракет кылышат, - деди Салиев.

Эске сала кетсек, Айдаркен сымап комбинатынын продукциясы тазалыгы боюнча дүйнөлүк эталон болуп саналат.

"Азаттыктын" архиви: Айдаркен сымап комбинаты ишке кирди​. 14-ноябрь, 2018​-жыл

Буга чейин да Ош шаарында, Баткен, Ош облустарынын аймагында сымап жана башка уулу заттар менен кармалгандар болгон.

Ош шаардык ички иштер башкармалыгынын өкүлү Замир Сыдыковдун айтымында, сымап, күкүрт кислотасы ж.б. уулуу заттарды сатууга шек саналгандар Жаңы кодекстин 270тен 278ке чейинки беренелеринин негизинде жоопко тартылат.

Ага ылайык кылмышка шектүү 140 миң сом айып пул төлөйт же беш жылдан жети жарым жылга чейин эркинен ажыратылат.

- Ош шаарынын аймагында уулуу заттарды жана сымап сатууга аракет кылган жарандар кармалган. Аларды тергөө иштеринен кийин сотко өткөрүп бергенбиз. Алардан алынган далил заттар атайын комиссиянын катышуусунда жок кылынат.

Күч кызматтары сымап же уулуу заттар бир өлкөдөн Ош аркылуу башка өлкөлөргө өтүп кетерин айтышат. 3-февраль күнү 100 килограммдан ашуун сымап менен кармалган эки жаран учурда убактылуу кармоочу жайга киргизилип, тергөө иштери уланып жатат.

Википедия: Сымап ( Hg) – Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасында IIВ тобундагы элемент. Табыгый массалык сандары 196Hg, 198Hg, 199Hg, 200Hg, 201Hg, 202Hg, 204Hg болгон жети туруктуу изотоп аралашмасынан турат жана алардын ичинен кеңири тараганы 202Hg. Ал өндүрүштө кеңири колдонулат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алматыдагы сот: аткезчилик иши

Алматыдагы сот: аткезчилик иши
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Жаңы конуштагы токтон коркпогон балдар

Жаңы конуштагы токтон коркпогон балдар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Казакстандагы өрттүн ачуу сабагы

Астананын Сарыарка районунда өрттөнгөн үй. Сүрөт видеодон алынды.

Казакстанда бир үй-бүлөдөгү беш баланын күйүп кетиши Бишкектин тегерегиндеги жаңы конуштарга байланыштуу маселени көтөрдү. Жылдан жылга аянты кеңейип бараткан конуштардагы үйлөрдө шарт чеке жылытпайт.

Анда жашаган эл кышында колуна эмне тийсе жагып, көпчүлүгү электр энергиясы менен үйүн жылытууда. Бирок ачык калган, кыйма-чийме тартылган зымдардан анча деле кооптонушпайт. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги өрт коопсуздугунун эрежелерин сактабагандыктан январь айында эле 140ка жакын турак жайдан өрт чыкканын кабарлады.

Денис Эсеналиев Бишкектин чет жакасындагы Дордой-1 жаңы конушунда беш жылдан бери жашайт. Ал жашаган үйдүн короосу чакан көрүнгөнү менен баш-аягы 10 түтүн каз-катар салынган батирлерде күн кечиришет. Көбүнүн балдары бар. Денис да жубайы, төрт баласы менен кичинекей эки бөлмөлүү үйдө турат. Тар бөлмөлөрдө тиричилик техникалардын электр зымдарына бут чалынат. Мындай көрүнүшкө Эсеналиевдин үй-бүлөсү кадыресе мамиле кылат:

Денис Эсеналиев.
Денис Эсеналиев.

- Үйдү болгону жылыткыч менен эле жылытабыз. Дайыма үйдө болгондуктан эч кандай деле коркунуч жок. Эгер мен жумушка кетсем келинчегим үйдө. Ал баарын өзү көзөмөлдөп турат. Балдар болсо токту кармабайт. Эч нерсе сайбайт, көңүл деле бурушпайт.

Короодогу үйлөрдө батирде тургандардын айрымдары эле көмүр жакпаса, калганы күнүмдүк тиричиликке, үйдү жылытууга электр энергиясын пайдаланат экен. Ал үчүн айына ар бир үй-бүлө 2500 сомдон 3000 сомго чейин төлөйт.

Тургундардын дагы бири Паризат Карагулова буга чейин электр энергиясын колдонуудагы коопсуздукту текшерип эч ким келбегенин айтты.

- Жарык барда жылыткыч саябыз. Ал эми жарык жокто көмүр сатып алып, жагууга туура келет. Эки бөлмөнү жылыткыч менен эле жылытабыз. Ушуга чейин текшерүү келе элек. Бирок электриктер эсепти текшерип, келип турушат.

Анткен менен жаңы конуштарда жашагандар текшерүүчүлөрдүн келип турушуна анча кызыкдар эмес. Буга өздөрүнүн электр жабдыктарына, аларды колдонуу эрежелерин сактоого маани бербегендиги да себеп болушу мүмкүн.

Укук коргоочу, шаардын көйгөйлөрүн көтөрүп келаткан Калича Умуралиева жарандардын өзүн жоопкерчиликтүү болууга чакырды.

Калича Умуралиева.
Калича Умуралиева.

- Мисалы, ӨКМ бала бакча, мектептерге барып коопсуздукту көзөмөл кылса болот. Же көп кабаттуу үйлөргө барып, подъездди текшерсе болот. Бирок аларды жер тамдагылар киргизеби? Биздин мыйзамдар боюнча үй жеке менчик, ага эч ким кире албайт. Ошондуктан жарандар үйүн коопсуздук үчүн атайын адистерди чакырып жасатыш керек.

Казакстанда 4-февралга караган түнү Астананын Сарыарка районунда болгон кырсык Кыргызстанда да коопсуздукту эске салды. Анда 30 чарчы метр болгон үйдө өрт чыгып, беш бала күйүп кеткен. Балдардын эң кичүүсү бирге чыга элек болсо, улуусу 12 жашта эле. Кырсык болгон чакта балдардын ата-энеси түнкү нөөмөттө жумушта болушкан. Бул окуя казакстандыктарды гана эмес, кыргызстандыктарды да турак жайдагы өрт коопсуздугуна көңүл бурууга түрттү.

Паризат Карагулова.
Паризат Карагулова.

- Биз да кырсыкты көрүп аябай корктук. Жолдошум иштейт. Мен болсо балдарды карап үйдө элемин. Балдарды жалгыз таштасаң, ушундай кырсык болуп кетсе жаман да. Эми биз да кандай кылсак деп ойлоно баштадык. Бир жакка чыкканда бардык нерсени өчүрүп, балдарды бирөөлөргө калтырып калдык, - деди Паризат Карагулова.

Өзгөчө кырдаалдар министрлиги кабарлагандай, 6-февралда Элебаев жана Скрябин көчөлөрү кесилишкен жерде павильондо чыккан өрттөн эки киши көз жумду. 5-февралда Жалал-Абаддын Базар-Коргон районунда өрттөн улам 21 жаштагы тургун каза болгон.

Ал эми январь айында өлкө боюнча 191 өрт кырсыгы катталып, андан төрт киши өлгөн. Министрликтин басма сөз катчысы Элмира Шерипова өрт көбүнчө турак жайлардан чыгарын билдирди.

- Үй шартында колго жасалган жылыткычтардын айынан жана ток өткөргөн зымдар ачык болгондуктан өрт чыгат. Же үйдөгү тиричилик техникаларын өчүрбөй кетип калганда өрт чыккан учурлар бар.

Расмий маалымат боюнча 2019-жылдын январь айында 191 ар кандай өрт кырсыктары катталган. Анын ичинен 136сы турак жайда болсо, 76 учурда электр жабдыктарын туура эмес пайдалануудан келип чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Таблиги жамааттын" жаштарга жайган тузагы

Бишкек шаарындагы мечит.

Жогорку Кеңеште “Таблиги жамаат” боюнча маселе кайрадан көтөрүлдү.

Жогорку Кеңештин депутаты Ирина Карамушкина 7-февралдагы парламент жыйынында "Ислам изилдөө институту "Таблиги жамаат" диний кыймылын жайылтууга салым кошуп жатат" деп айтып чыкты.

Ал институттун талкууга чыгарылган иликтөөсүн мисал келтирип, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетин (УКМК) буга көңүл бурууга чакырды.

Эл өкүлүнүн белгилешинче, Ислам изилдөө институту жүргүзгөн иликтөөлөрдүн биринде "Жаштар арасында "Таблиги жамаатка" ыктагандар көп" деген өңүттө тыянак чыгарылып, коомдук талкууга коюлган.

- Алардын "жаштардын көбү "Таблиги жамаат" кыймылын жактайт",- деп жазганы мени тынчсыздандырууда. Эмне болуп жатканын элестетип көрдүңөрбү? Муну ошол кыймылдын жаштар арасында популярдуулугун ашырууга болгон аракет деп эсептейм. Мен Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке кайрылып, Ислам таануу институтунун ишмердигин карап, алар жүргүзгөн изилдөөнүн чоо-жайын текшерүүнү суранам.

​Ислам изилдөө институту жаштардын радикализмге азгырылышынын күңгөй-тескейине баа берген изилдөөсүн 2017-2018-жылдары жүргүзгөн.

Ага катышкан адистер анда бир катар диний уюмдардын аталышы жазылып, жаштардын көбү башка уюмдарга салыштырмалуу "Таблиги жамаатты" жакшы билерин айтышкан.

Евробиримдик каржылаган изилдөөнүн жыйынтыгы коомдук талкууга коюлган эмес, бирок быйыл январдын аягында Интернетке чыгарылган.

Изилдөөнү жүргүзүүгө катышкан эксперт жана “Таблиги жамаат” тууралуу илимий китептин автору Канатбек Мурзахалиловдун белгилешинче, изилдөө үгүт максатында эмес, жаштарды радикалдашууга түрткөн жагдайларды аныктоо максатында жүргүзүлгөн.

Канатбек Мурзахалилов.
Канатбек Мурзахалилов.

- Ал жерде эч кандай үгүт жок. Бир гана "Таблиги жамаат" эмес, Кыргызстандагы жамаат аттуунун баары көрсөтүлгөн. Алардын ичинен жаштар "Таблиги жамаат" жөнүндө кабардар дегенди билдирип жатат. Жаштар, эксперттер арасында сурамжылоо, фокус группалар өтүп, изилдөөнүн методологиясында болгон. Бул өтө чоң, көлөмдүү изилдөө. Жаштарды радикалдаштырууга кайсы факторлор, эмне түрткү болуп жатат деп, ошол жерде кайсы диний уюмдарды билесиңер деген суроо болгон.

Кыргызстанда ислам жана ага байланышкан татаал процесстерди изилдөөчү, көз карандысыз илимий институт 2014-жылы ачылган.

Институттун башкы максаты - исламдагы агымдар, кыймылдар жана уюмдар жөнүндө маалыматтарды элге туура жеткирүү менен диний радикализмдин алдын алуу, диний сабатсыздыктын шартында мамлекетке жана коомго андан сактанууга көмөктөшүү экенин мекеменин директору Маметбек Мырзабаев билдирди.

Ал бардык аймактарда жүргөн көлөмдүү изилдөөнүн толук отчету коомго чыга электигин кошумчалады:

Маметбек Мырзабаев.
Маметбек Мырзабаев.

- Илимий изилдөөдө көйгөйдү иликтеген адам өзү каалаган жыйынтыгын чыгарып койбойт. Андай кылса, илимий изилдөө болбойт. Социалдык изилдөөдө ким кандай жооп берсе, болгону болгондой чыгат. Илимий изилдөөлөрдү саясатташтыруу коркунучтуу жана өкүнүчтүү. Биз дагы расмий жооп даярдап жатабыз. Биз деле радикалдашуу тууралуу кырдаалды күч органдарына пайдалуу болсун деп иликтеп жатабыз.

"Жаштардын көбү ушул кыймылга ыктайт же ал тууралуу билет" деген изилдөөнүн жыйынтыгы - Кыргызстанда ушул уюм активдүү иш алып барат дегенди билдирет.

Институт Кыргызстанда дааватчылар деген ат менен белгилүү "Таблиги жамаат" уюмунун өкүлдөрүнүн көп болушу кооптуубу же жокпу, анын коопсуздукка тийгизген таасири туурасында да өзүнчө изилдөө жүргүзүүгө даяр экенин билдирди.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев мамлекеттин диний саясатын, ушул багытта жасап жаткан иштерин жетишсиз деп сынга алды. Ал жаштардын көбү динди сырткы формасына карап кабыл алып жатканын айтты.

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Биздин диний башчыларыбыз кайсы багыт, кайсы кыймыл зыян, кайсынысы жакшылык алып келерин өздөрү түшүнбөйт. Менин коркконум, өкүнгөнүм биздин жаштар кээ бир учурда түшүнүп-түшүнбөй, сырткы формаларга азгырылып, "таза мусулманбыз" деген ишеним менен жашап жатат. "Мен дааватка чыктым, сен да чыгышың керек, чыкпасаң мусулман эмессиң" деген талап таптакыр башкача болуп жатат. Мен ошого кайгырам, туура эмес болуп жатат. Аны жаштарыбыз түшүнбөй туруп, "Исхак аке, сиз "Таблиги жамаатка" каршы сүйлөп койдуңуз, мусулман эмессизби?" деген сөздөрдү айтышат.

“Таблиги жамаатты” Кыргызстан мүчө болгон ШКУ (Шанхай кызматташтык уюму) жана ЖККУ (Жамааттык коопсуздук келишими уюму) "экстремисттик уюм" деп тапкан.

Кыргызстандын кошуна жана стратегиялык өнөктөш өлкөлөрү саналган Казакстанда, Орусияда, Өзбекстанда, Кытайда жана Тажикстанда анын ишмердиги сот аркылуу токтотулган.

Бирок расмий Бишкек бул уюмга тыюу салууну колдобойт жана диний саясатын өз алдынча жүргүзүп келет.

"Таблиги жамаат" уюм катары Дин иштери боюнча мамлекеттик комитеттин каттоосунда турган эмес. Эксперттер аны агым деп атоо туура эмес деген пикирде. Уюмдун тамыры Пакистан, Индия жана Бангладешке барып такалат. Аны 1926-жылы Индияда Мухаммад Илияс аттуу адам негиздеген. Алар өздөрүн саясатка жана мамлекеттик башкаруу ишине аралашпаган, тынч, сабырдуу уюм катары мүнөздөшөт.


Кыргызстанда “Хизб ут-Тахрир”, Жихад Союзу, "Жайшүл Махди" сыяктуу экстремисттик-террордук уюм катары таанылган агымдарга аралашып, алардын куралына жана жемине айланып жаткан жаштардын катары да калың экени соңку кезде көп айтыла баштады.

Кыргызстан Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен “Таблиги жамаат” уюму тыюу салынбаган жалгыз өлкө болгондуктан дааваттын КМШ аймагындагы борбору катары да кабылданып жүрөт.

Анткени Казакстандан, Тажикстандан, Өзбекстандан жана Орусиядан атайын Кыргызстанга келип, дааватка чыккандар жок эмес. Ошол эле кезде ондогон кыргызстандык дааватчылар Орусияда жана Казакстанда ишмердик жүргүзгөнү үчүн соттолушкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Стамбулдун Картал районунда көп кабаттуу имарат кулады

Стамбулдун Картал районунда көп кабаттуу имарат кулады
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:31 0:00
Түз линк

Болжолу көп бомба чуусу

Иллюстрациялык сүрөт.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Бишкек жана Ош аэропортторунда бомба коюлгандыгы тууралуу кабар тараткандарды таба элек.

Стратегиялык объектиде үч-төрт саат бою элди дүрбөлөңгө салган мындай окуялар өлкөдөгү коопсуздук маселесин эске салды.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) стратегиялык объект болуп саналган Бишкектеги "Манас" эл аралык жана Ош аэропортунда “бомба коюлду” деп маалымат тараткандарды издеп жатат. УКМКнын басма сөз катчысы Рахат Сулаймановдун "Азаттыкка" айтканына караганда, баштапкы маалыматтар боюнча билдирүү электрондук почтага чет өлкөдөн келген. Ушундан улам аэропорттор жана айрым стратегиялык объектилер милиция кызматкерлери менен бирге текшерүүгө алынды.

- Эки авиакассаны жана эки аэропортту текшергенбиз, - деди ал. - Ким жөнөткөнүн текшеребиз. Ушундай эле каттарды шериктеш өлкөлөрдүн башка мамлекеттерине да жөнөткөн. Азыр иликтеп жатабыз. Иликтөөнүн жыйынтыгы боюнча кошумча маалымат беребиз.

Айрым тургундар социалдык тармактарда авиакассага жакын үйлөр, мекемелер да текшерилгенин, аэропорттон сырткары башка бир нече жайга жардыруучу зат коюлганы тууралуу маалымат болушу ыктымал экенин жазышкан. УКМКнын расмий өкүлү Рахат Сулайманов бул маалыматты төгүндөдү. Анын айтымында, аэровокзал, учактар жана башка бардык имараттар текшерилди.

5-февраль күнү саат 14:41де Кыргызстандагы аба компанияларынын биринин электрондук почтасына "Манас" аэропортундагы имараттардын бирине саат менен иштөөчү жардыруучу түзмөк коюлганы тууралуу кат келген. Бул маалыматты текшериш үчүн УКМКнын жана Ички иштер министрлигинин (ИИМ) атайын кызматкерлери аэропортко барып, иликтеп-текшерүү иштерин жүргүзүп, эч кандай кооптуу зат табышкан эмес. Ошол эле билдирүү саат 18:46да "Ош аэропортунда жардыруучу түзмөк бар" деп кайра жиберилген. Ош шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Замир Сыдыковдун айтымында, иликтеп-текшерүү ишинин натыйжасында аэропорттон эч кандай жардыргыч түзмөк табылган жок.

"Манас" аба майданы.
"Манас" аба майданы.

Ушул тапта "Манас" жана Ош аэропорттору кадимки калыбында иштеп жатат. Аба майдандын басма сөз катчысы Алия Курбанова белгилегендей, бомбага байланыштуу кабардан улам Москва жана Новосибирск шаарларына уча турган жана ички каттамдар 2-3 саатка кечиккен. Жүргүнчүлөр менен кызматкерлерди кошкондо миңдей адам эвакуацияланган. Бул жагдай канча экономикалык чыгым алып келгени эсептелип жатат.

5-февраль күнү жардыруучу зат коюлганы тууралуу маалымат Орусияда, Москва шаарынын бир нече жайларында да айтылган. Жергиликтүү маалымат каражаттары бала бакчалардан, соода борборлорунан, мектептерден 50 миңден ашуун киши эвакуацияланганын жазышты.

Кыргызстанда кээ бир мекемеге, соода борборуна "бомба коюлганы" тууралуу күч органдарына телефондон буга чейин да көп маалымат берилген, бирок алар жалган болуп чыккан. Мисалы, былтыр "Аккула" майданында шектүү зат табылып, ал танкка каршы коюлуучу мина экени аныкталган. Ага чейин бир нече соода борборлорунда бомба бар экени тууралуу телефон чалгандар болгон. Кийин алар жалган маалымат болуп чыккан.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдувахаб Нурбаев мындай маалымат тараткандарга катуу чара көрүү зарыл экенин айтты:

Абдувахаб Нурбаев.
Абдувахаб Нурбаев.

- Азыр жаңы технологиянын жетишкендиктерин колдонуп булар менен катуураак иштеш керек го. Электрондук почта аркылуу келди деп жатпайбы, аларды табыш үчүн УКМК иштеш керек. Балким жакшы эмес көз караштагы адамдардын атайын кылганы болушу мүмкүн.

Атайын кызматтын мурдагы жетекчи орун басары Марат Иманкулов элди коркутуп, дүрбөлөңгө салуу кылмыш экенин белгиледи. Ошону менен катар бул кылмыштуу топтордун же экстремисттик уюмдардын кызыкчылыгы болушу ыктымал деген жоромолдорду да четке какпайт.

- Террористтик, экстремисттик уюмдардын негизги максаты бийликтен да коомчулукту коркутуп алуу. Андан кийин өз үстөмдүгүн жүргүзүп, идеологиясын таңуулоо аракеттери болушу мүмкүн. Ошондуктан ушундай уюмдар өз кишилери аркылуу атайын жөнөтүп коюшу мүмкүн дегенди жокко чыгарбайм. Экинчиден, кылмыш тобундагы адамдардын колунан келиши мүмкүн. Террористтик-экстремисттик кырдаал биздин аймакта курч экенин билебиз. "Ислам кыймылы" деген террористтик уюмдун көп мүчөлөрү Жакынкы Чыгыштан жер которуп Ооганстанга көчүп кеткенин билебиз. Ошондуктан коомчулук да, мамлекет да ушундай кырдаалга өз даярдыгыбызды көрүшүбүз керек.

"Манас" аба майданы.
"Манас" аба майданы.

Технологияны түшүнгөн адамга мындай маалыматты аты-жөнүн билгизбей жөнөтүп коюу кыйын эмес жана көп каражатты талап кылбайт. Маалыматтык технология боюнча адис Мундузбек Субановдун айтымында, каттын чет өлкөдөн келгени анык болсо аны табуу убакытты талап кылат.

- Мындай маалымат жөнөтүүгө көп аракеттин, чоң финансылык каражаттын кереги жок. Чет өлкөдө бир сервер алуу 5 доллар турат. Технологияны түшүнгөн адам болсо табыш кыйын эле болот. Азыркы программалар менен жөнөкөй студент деле үйдө отуруп, бир-эки кодду жазып кат жөнөтүп коёт. Алгач IP дарегин табыш керек, анын кайсы жакта жүргөнүн, ошол убакта кайда болгонун толук карап чыгыш керек.

Былтыр жарым жылда ушуга окшогон маалымат тараткан факты боюнча беш кылмыш иши козголгон. "Телефон террорчулардан" Бишкекте "бомба коюлганы" тууралуу улам бир маалымат түшүп, күч түзүмдөрүнүн тынчын алган учурлар боюнча кылмыш иштери козголгону менен азыркы учурга чейин алардын ким экени аныктала элек. Ошондой эле "телефон террорчулардын" кандай максат көздөгөнү жана алардын коомчулукка дүрбөлөң салуу аракеттери боюнча кандай илинчектери бар экени белгисиз. Кылмыш-жаза кодекси боюнча атайылап жалган маалымат тараткандар коомдук жумушка тартылып, үч жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG