Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:19

Коопсуздук

Санариптин санаага салган түйшүгү

Иллюстрациялык сүрөт.

Өкмөт «Санарип Кыргызстан» концепциясын ишке ашыруунун алкагында дээрлик бардык мамлекеттик органдар «Түндүк» маалымат тутумуна кошулуп, алардын электрондук маалымат алмашуусу камсыздалып калганын жарыялады.

Буга чейин өкмөт айыл аймагынан баштап, борбордук бийлик органдарына чейин электрондук документ жүгүртүүнү киргизүү демилгесин көтөргөн.

Бирок коомчулукта техникалык мүчүлүштүктөр электрондук маалымат алмашууга кедергисин тийгизип жатканы сынга алынды.

"Түндүк" электрондук тутумуна кошулуу

Өкмөттө 30-майда биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Бороновдун төрагалыгы алдында «Санарип Кыргызстан» долбооруна өтүү боюнча Коопсуздук кеңешинин чечимдерин аткарууга байланыштуу жыйын өттү.

Анда Маалымат технологиялары жана байланыш боюнча мамлекеттик комитетке караштуу «Электрондук өз ара аракеттенүү» борборунун жетекчиси Нурия Кутнаева учурда борбордук мамлекеттик органдар «Түндүк» тутумуна кошулуп, бүтүп калганы тууралуу отчет берди. Анын айтымында, Финансы полициясы гана бул электрондук маалымат алмашуу тутумуна кошула элек.

«Электрондук өз ара аракеттенүү» борборунун жетекчисинин орун басары Азамат Буржуев электрондук тутумга кошуунун азыркы абалы тууралуу мына буларга токтолду:

«​Бүгүнкү күнгө карата элүүдөн ашуун мамлекеттик орган "Түндүк" электрондук маалымат тутумуна кошулган. Бирок азыркы учурда алардын жыйырмасы эле өз ара электрондук маалымат алмашууларды жүргүзүп жатат. Азыр ошол маалымат алмашууга мүмкүнчүлүгү болбой жаткан мамлекеттик органдарда бул иш-чараларды ишке ашыруу жагы сыноодон өтүүдө. Финансы полициясында азыркы учурда сервер менен бирге кошумча жабдууларды алып, орнотуу жана электрондук маалымат алмашуу тутумуна кошуу иштери жүрүп жатат. Салык жана Социалдык фондду да ошол тутумга кошуу боюнча иштер аяктап калды. "Унаа" мамлекеттик ишканасы да ошол тутумга кошулуп, учурда башка мамлекеттик органдар менен "Коопсуз шаар" долбоорунун алкагында маалымат алмашуу жүрүп жатат».

Кемчиликтер менен мүчүлүштүктөрдүн учуру

Өкмөт эки жылдан бери мамлекеттик органдардын маалымат алмашуу жана калкка мамлекеттик кызмат көрсөтүү электрондоштуруу долбоорунун алкагында ишке ашырууга киришкен.

Жогорку Кеңештеги "Бир Бол" фракциясынын депутаты Улукбек Ормонов электрондук маалымат алмашуу тутумундагы мүчүлүштүктөн автоунааларды каттоодо маселе келип чыккан жагдайды эске салды.

"Санарип Кыргызстан" долбоору
"Санарип Кыргызстан" долбоору

«​Жаңы койгон программалары иштебей, автоунааларды электрондук негизде каттоодо техникалык маселе келип чыккан. Анын айынан канчалаган адамдар убара болду. Бул тармактагы техникалык мүчүлүштүктөн улам бардыгы чакчалекей түштү. Программаны кайдан алып келишкен? Бул эми кээ бир учурларда атайын болушу мүмкүн. Бирок президенттин санариптештирүү талабы негизинен туура. Себеби бул нерсе мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдө адам факторун жокко чыгарып, коррупциялык көрүнүштөрдү кыскартууга өбөлгө түзөт. Бирок анын аткарылышында маселе болуп жатпайбы. Аны үч айдан кийин гана жөнгө салышыптыр».

Бирок коомчулукта мамлекеттик кызматтагы коррупциялык схемаларды сактап калууну көздөгөндөр электрондук тутумдун киришине тымызын каршы чыгып, анын ишин үзгүлтүккө учуратып келгени тууралуу маалыматтар чыккан.

Буга чейин "Электрондук өкмөт" долбоорунун алкагында электрондук документ жүгүртүү демилгеси ишке ашпай калган. Анткени ага мамлекеттик органдардын электрондук маалымат алмашуусун ишке ашырууда маалымат коопсуздугун чыңдоо маселеси эске алынбай калганы себеп болгон.​

Жарандык активист Адил Турдукулов санариптештирүү аркылуу мамлекеттик органдардын отчеттуулугун жана ачыктыгын камсыздоо тоскоолдукка дуушар болуп жатканын белгиледи:

Адил Турдукулов
Адил Турдукулов

«​Мамлекеттик сатып алуу боюнча порталдын иштелип чыгышы Кыргызстандагы тендерлерди жүргүзүүдөгү коррупциянын көлөмүн азайтууга, мыйзамсыздыкты бир аз да болсо жоюуга өбөлгө түздү. Ошол портал аркылуу мамлекеттик органдардын чыгымдарын көзөмөлдөөгө шарт түзүлүп калган. Бул Талант Абдуллаев баштаган адистердин коррупцияга бөгөт коё турган электрондук тутуму болчу. Бирок ошол адистердин өздөрүн башка бир негизи жок эле иштер боюнча кармап, камакка алышканы бул долбоорлорду андан ары өркүндөтүүгө каршы жасалган аракеттер катары каралууда. Тиешелүү укук коргоо органдары бул жерде ачык-айкындуулук болушун каалашпайт. Ошондуктан ага катуу тоскоолдук болуп жатат».

Биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов "Санарип Кыргызстан" долбоорун өз убагында ишке ашырууну белгилеп, мамлекеттик органдын ар бир жетекчиси берилген тапшырманын аткарылышы боюнча жеке жоопкерчилик тарта турганын эскертти. Ал санариптештирүү долбоорун ишке ашырууда айрым мүчүлүштүктөр бар экенин айтып, бул үчүн кээ бир жетекчилерге сөгүш берилерин айтты.​

Азамат Буржуев мамлекеттик сатып алуу порталынын талаптарын жөнөкөйлөштүрүү боюнча иштер аткарылып жатканын белгиледи:

«​Азыркы учурда ошол портал аркылуу сынактарга катышкысы келгендер өздөрүнүн Салык кызматынан жана Социалдык фонддон алынган маалымкаттарын сканерден өткөрүп, тиркейт. Бул үчүн бир топ убакыт талап кылынат. Ошондуктан биз ошол маалымкаттарды алууну жана аны тиркөөнү жоюу боюнча иш алып барып жатабыз. Муну менен мамлекеттик сатып алуу боюнча портал аркылуу тендерлерге катышуу жөнөкөйлөштүрүлүп, көп убакытты албай турган шартта автоматташтырылат.

Ошол эле кезде биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов кийинки жыйында мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн тизмеси бекитиле турганын белгиледи. Ошондой эле ал мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөр жыл аягына чейин толугу менен электрондук форматка өтүшү керек экенин тапшырды.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сириядан жээндерин күткөн Ганибет

Сириядан жээндерин күткөн Ганибет
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:59 0:00

Москва Ооганстан боюнча оюн билдирди

Москвага барган «Талибан» кыймылынын делегация мүчөлөрү. 28-май, 2019-жыл. Москва.

Орус бийлиги Москвада «Талибан» кыймылынын өкүлдөрүн кабыл алып жатып Ооганстандан чет элдик аскерлер толук чыгып кетиши керек экенин билдирди.

«Талибан» кыймылы Орусияда тыюу салынган террордук уюмдардын тизмесине киргенине карабастан, анын өкүлдөрү соңку жарым жыл ичинде Москвага ушуну менен үчүнчү жолу барышты. Талибдердин делегациясын кыймылдын жетекчисинин орун басары Абдул Гани Барадар жетектеп барды. Анын курамында өлкөнүн мурдагы президенти Хамид Карзай да бар.

Орус-ооган дипломатиялык алакасынын түзүлгөндүгүн 100 жылдыгына арналган иш-чарага Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров катышты. Ал өз сөзүндө Ооганстандан бардык чет өлкөлүк аскерлер толугу менен чыгарылышы керек экенине басым жасады:

«Ооганстандагы чатакты аскердик жол менен чечүү мүмкүн эмес экенине Орусия ишенет жана саясий-дипломатиялык процесс аркылуу гана тынчтыкка жетсе болот деп эсептейт. Биз өлкөдөн чет өлкөлүк күчтөрдүн толугу менен чыгарылышын жактайбыз».

Байкоочулар министрдин бул сөздөрү Ооганстанда аскерлери бар Кошмо Штаттарга эле багытталып айтылганын белгилешти. Талибдердин өкүлдөрү Сергей Лавровдун айткандарын кубатташты.

«Талибан» кыймылынын өкүлү Шер Мохаммад Аббас Станекзай. 28-май, 2019-жыл.
«Талибан» кыймылынын өкүлү Шер Мохаммад Аббас Станекзай. 28-май, 2019-жыл.

«Ооганстанда чет өлкөлүк аскерлер турганда өлкөдө тынчтык орнотуу мүмкүн эмес экенин ар дайым айтып келгебиз. Чет элдик аскерлер Ооганстандан чыгып кеткенде гана тынчтык орнойт», -деди «Талибан» кыймылынын өкүлү Шер Мохаммад Аббас Станекзай.

Ооганстандан америкалык аскерлерди чыгаруу маселеси Москвада «Талибан» кыймылы менен экс-президент Хамид Карзай баштаган ооган коомчулугунун өкүлдөрү кирген делегациянын жыл башында өткөн сүйлөшүүсүндө да козголгон. Анда да ооган өкмөтүнүн жана АКШнын өкүлдөрү катышкан эмес. Буга чейин президент Дональд Трамп америкалык аскерлердин санын эки эсе кемитүүгө ниеттенип жатканы тууралуу маалымат тараган. Бирок кийинчерээк АКШнын коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан азырынча бул боюнча көрсөтмөлөр бериле элек экенин билдирген.

Москвада сүйлөшүүлөр өтүп жаткан кезде Ооганстанда чабуулдар уланды. Расмий маалыматтарга караганда, Гор жана Логар провинцияларында болгон талибдердин кол салуусунан коопсуздук күчтөрүнүн кеминде 23 кызматкери мерт болду.

Соңку айларда Кошмо Штаттар өлкөдө 18 жылдан бери уланып келе жаткан согушту токтотуу максатында ооган өкмөтү менен талибдер ортосунда тынчтык макулдашуусуна жетиш үчүн аракеттерин күчөтүп келет. Ооганстан боюнча АКШнын атайын чабарманы Залмай Халилзад «Талибан» кыймылынын өкүлдөрү менен Катардын баш калаасы Дохада сүйлөшүүлөрдүн бир нече айлампасын өткөргөн.

Ооганстанда «Талибандын» чабуулдары уланып жатат. Баглан. 6-май, 2019-жыл.
Ооганстанда «Талибандын» чабуулдары уланып жатат. Баглан. 6-май, 2019-жыл.

Тараптар бир мунасага жетише алышканы менен талибдер ооган өкмөтү менен түз сүйлөшүүлөрдөн баш тартып келатышат. Апрель айына белгиленген соңку сүйлөшүүлөр болбой калган.

«Талибан» кыймылы 2001-жылы АКШ баштаган күчтөр өлкөгө келгенге чейин бийликте турган. Талибдер 11-сентябрда АКШда террордук чабуулдарды уюштурган «Аль-Каида» кыймылына колдоо көрсөтүүнү токтотуудан баш тарткан соң бийликтен кулатылган.

Айрым маалыматтарга ылайык өкмөттүк күчтөр азыр Ооганстандын 60 пайыздай аймагын гана көзөмөлдөйт, калганына «Талибан» жана башка топтор бийлик жүргүзөт. Ооганстанда аскерлер жана карапайым адамдар талибдерден тышкары «Ислам мамлекети» террордук тобунун куралдуу чабуулдарынан да жапа чегип келе жатат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент кыргыз армиясын мактады

Президент кыргыз армиясын мактады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:48 0:00

Президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстандын Куралдуу күчтөрү заманбап аскердик техника менен жабдылып, кыргыз армиясы курал-жарак менен камсыз болуп жатканын айтты.

Коопсуздук жаатындагы эксперттер да Куралдуу күчтөрдүн абалына оң баа беришти. Бирок ошол эле учурда армиянын кудуреттүүлүгү боюнча эл аралык рейтингде Кыргызстан Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен акыркы орундарды ээлеп турат.

Куралдуу күчтөрдүн түзүлгөнүнүн 27 жылдыгына жана Мамлекеттик чек ара кызматынын түзүлгөнүнүн 20 жылдыгына карата Бишкектеги Опера жана балет театрында өткөн жыйында президент Сооронбай Жээнбеков чек ара коопсуздугу менен армиянын абалына токтолду.

Өлкө башчы учурда чек арада согуштук эмес, криминалдык жана экстремисттик-террористтик мүнөздөгү коркунуч күч экенин, алар мамлекеттин бекемдигин, чек арачылардын эркин сынап жатканын айтты. Ал акыркы жылдардагы аскер реформасы өз жемишин берип жатканын белгилеп, кыргыз армиясынын абалына оң баа берди:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

«Армиянын материалдык-техникалык жабдылышы жакшырды. Азыр да Куралдуу күчтөрдү заманбап курал-жарак, аскердик техника жана байланыш каражаттары менен жабдуу боюнча иштер жасалып жатат. Армия атуучу курал-жарактын модернизацияланган үлгүлөрү, вертолеттор, абадан кол салуудан коргонуу каражаттары, автомобил жана бронетанк техникасы менен камсыз болууда».

Мамлекет башчы аскер кызматкерлерине көрүлүп жаткан социалдык камкордук боюнча да сөз кылды. Президенттин маалыматына караганда, акыркы бир жарым жылда Куралдуу күчтөрдүн жана Мамлекеттик чек ара кызматынын кызматкерлерине 267 батирлүү 9 турак жай курулду. Азыр 379 батирлүү дагы алты үй салынып жатат.

Коргоо иштери боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасынын орун басары Акылбек Ибраев Куралдуу күчтөрдүн дарамети тууралуу «Азаттыкка» буларды айтып берди:

«Кыргыз Республикасынын куралдуу күчтөрү, өздүк курамдын тартиби жана анын күжүрмөн даярдыгы дайым алдыда. Материалдык-техникалык жактан, аскерлерди тамак-аш, кийим-кече менен камсыздоо толук жүргүзүлүүдө».

Аскердик техника, курал-жарак демекчи Кыргызстан бул жагынан көбүн эсе Орусиядан жардам алат. Кыргыз-орус өкмөттөрүнүн макулдашуусуна ылайык жыл башында чек араны коргоо жана өткөрмө пунктарын жакшыртуу максатында Орусиядан 125 автоунаа жана инженердик техника каражаттары келген.

Кыргызстан 2017-жылы Орусиядан Ан-26 үлгүсүндөгү эки аскердик учак да алган. Негизинен Орусия Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнө көмөк көрсөтүү жаатында 2013-жылы 1 миллиард долларга бааланган аскердик техника берерин билдирген.

Мурдагы коргоо министри Абибилла Кудайбердиев Кыргызстан алып жаткан аскердик жардам боюнча кыскача маалымат берди:

Абибилла Кудайбердиев.
Абибилла Кудайбердиев.

«Тилекке каршы, Кыргызстан эгемендик алган жылдардан бери бюджеттин тартыштыгынан улам армияга курал-жарак, заманбап техника сатып алуу мүмкүн болбой жатат. Анткени армияга акча жетишсиз бөлүнөт. Ошондуктан Кыргызстандын Куралдуу күчтөрү, кыргыз армиясы аскердик кызматташтык аркылуу ар кайсы жактан келген аскер техникасын, куралдарды жардам катары алып атат».

Мурдагы коргоо министри, генерал Исмаил Исаков Кыргызстандын учурдагы аскердик-техникалык базасы жаман эмес деген ойдо. Бирок ал заманбап техника менен жабдуу талабын четке какпайт.

«Албетте, бүгүнкү заманга жараша жаңы чыккан, автоматташтырылган техника алганга аракет кылышыбыз керек, - деди ал. - Экинчиден, аскер реформасын аягына чыгарыш керек. Башталган реформанын аягына чыкпай жатканы, анын кесепети учурда билинип жатат».

«Global Firepower» аскердик-аналитикалык порталынын 2018-жылдагы маалыматы боюнча Кыргызстандын армиясы дүйнөлүк рейтингде 136 өлкөнүн ичинен 91-орунда турат. Аталган порталдын баяндамасына ылайык, кыргыз армиясында 150 танк, 438 бронетранспортер, 159 оор техника, 30 жана 21 ракеталык түзмөк бар.

Өлкөдө армияда кызмат өтөөгө жарамдуу 3 миллион адам бар. Учурда аскер тармагындагылардын саны 13 700 кишини түзөт. Мамлекеттин Куралдуу күчтөрүнүн бюджети 240 миллион доллар деп эсептелген.

Армиянын кудуреттүүлүгү боюнча рейтингде Борбор Азия чөлкөмүнөн Өзбекстан 39, Казакстан 50, Түркмөнстан 80, Тажикстан 96-орундарда турат. Күч түзүмдөрү тармагын тескеген мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев уюмдун изилдөөсүнө кошула бербейт.

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

«Кыргызстан чакан мамлекет болгондон кийин коңшуларга окшоп өтө көп аскер кармоого муктаждык деле жок, - деди ал. - Бирок биздин аскерлердин адистик деңгээли, даярдыгы жана кадрдык курам коңшу мамлекеттен кем калбайт. Мүмкүн алдыда турабыз. Жогорудагы уюмдун рейтингин 100 пайыз туура деп саноо деле болбойт».

«Global Firepower» порталынын маалыматы боюнча Кыргызстан 2016-2017-жылдары бул рейтингде 108-тепкичте турган.

1992-жылы Кыргызстанда Коргоо иштери боюнча мамлекеттик комитет түптөлгөн. Ал эми Мамлекеттик чек ара кызматы 1999-жылы түзүлгөн.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент кыргыз армиясын мактады

Президент кыргыз армиясын мактады
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:48 0:00

Трамп: АКШ Иранда режимди алмаштырбайт

АКШ президенти Дональд Трамп жана Жапониянын премьер-министри Синдзо Абэ. 26-май, 2019-жыл.

Кошмо Штаттардын президенти Дональд Трамп Токио жасаган расмий сапары маалында Жапониянын премьер-министри Синдзо Абэ менен Түндүк Корея жана Иран маселелерин талкуулады.

Күн Чыгыш өлкөсүнө төрт күндүк расмий сапар менен барган АКШнын президенти Дональд Трамптын дем алыш күндөрү маданий иш-чараларга бай болду. Алгач Жапониянын премьер-министри Синзо Абэ экөө Мобара шаарындагы клубдардын биринде гольф ойношту. Андан соң эки лидер биринчи айымдар менен кошо сумо күрөшү боюнча чемпионаттын финалына күбө болушту. Ал тургай Трамп жеңүүчүгө өзүнүн атайын сыйлыгын да ыйгарды.

АКШнын президенти Дональд Трамп жана Жапониянын өкмөт башчысы Синзо Абэ биринчи айымдар менен сумо таймашын көрүп отурушат. 26-май, 2019-жыл. Токио.
АКШнын президенти Дональд Трамп жана Жапониянын өкмөт башчысы Синзо Абэ биринчи айымдар менен сумо таймашын көрүп отурушат. 26-май, 2019-жыл. Токио.

Ошондой эле Дональд Трамп дүйнө лидерлеринен биринчи болуп Жапониянын жаңы императору, такка отурганына бир ай боло элек император Нарухито менен жолукту. Мына ушундай иш-чаралардан кийин Трамп Абэ экөө олуттуу темаларды, анын ичинде Түндүк Корея жана Иран маселелерин талкуулашты.

АКШнын президенти Дональд Трамп жана Жапониянын императору Нарухито. 27-май, 2019-жыл.
АКШнын президенти Дональд Трамп жана Жапониянын императору Нарухито. 27-май, 2019-жыл.

Трамп Пхеньян жакында эле ракеталык сыноолорду өткөргөнүнө карабастан Кошмо Штаттар менен Түндүк Кореянын ортосундагы алакаларды «сый» деп атап, келечеги жакшы болоруна үмүттөнүп жатканын айтты.

«Көп жакшы иштер болуп атат. Биз узак жолду бастык. Кошмо Штаттар менен Түндүк Кореянын ортосундагы сый мамиле түзүлдү, абдан чоң сый мамиле десек болот», - деген Трамптын сөздөрүнө Абэ кошулган жок. Ал Пхеньяндын ракеталык сыноолору БУУнун Коопсуздук кеңешинин резолюциясын бузду деп эсептейт. Ушундай эле позициясын билдирген Трамптын улуттук коопсуздук боюнча кеңешчиси Жон Болтонду Түндүк Кореянын тышкы иштер министри «начар адам» деп атады.

Ирандын тышкары Трамп Абэ экөө Тегеран менен Вашингтондун ортосундагы чыңалууну да талкуулашты. Эки мамлекеттин ортосундагы мамиле былтыр Трамп Иран менен дүйнөдөгү алты кубаттуу мамлекет, анын ичинде Жапония кол койгон өзөктүк келишимден АКШ чыкканын жарыялагандан кийин курчуп кеткен. Андан бери Вашингтон Иранга каршы экономикалык санкцияларды жандантып, дагы жаңы чектөөлөрдү киргизип, Жакынкы Чыгыштагы аскердик турумдарын бекемдеди. Бул Иран менен Кошмо Штаттардын ортосунда согуш тутанып кетиши мүмкүн деген кооптонууларды күчөттү.

АКШ президенти Дональд Трамп жана Жапониянын премьер-министри Синдзо Абэ. 25-май, 2019-жыл. Токио.
АКШ президенти Дональд Трамп жана Жапониянын премьер-министри Синдзо Абэ. 25-май, 2019-жыл. Токио.

Трамп Абэ менен жолугарда: «Эч ким үрөй учурарлык окуялардын болуп кетишин каалабайт, өзгөчө мен» деп айтты. Ал ошондой эле журналисттерге: «Иран сүйлөшкүсү келерине ишенем, эгер алар сүйлөшүүнү кааласа, биз деле даярбыз», - деди.

Иран АКШ өлкөдөгү режимдин алмаштырууну көздөйт деп эсептейт жана сүйлөшүүлөр тууралуу сөздөрдү четке кагып келет. Жапониядагы маалымат жыйын маалында Трамп «АКШ режимди алмаштырууну көздөбөйт» деп айтты:

«Мен Ирандан көп адамдарды билем. Алар абдан мыкты адамдар. Ирандын ушул эле лидерлери менен улуу мамлекет болууга мүмкүнчүлүгү бар. Биз режимди алмаштыруунун жолдорун издеген жокпуз».

Ал ошондой эле Жапония менен Ирандын алакалары мыкты экенин кошумчалады.»Киодо жаңылыктар агенттиги» өкмөттөгү өз булактарына таянып, Абэ июнь айынын ортосунда Иранга барышы ыктымал экенин кабарлады.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран кошуналары менен тынчтыкты каалайт

Мухаммед Жавад Зариф.

Иран Перс булуңундагы араб кошуналары менен тең салмактуу мамиле түзгүсү келет. Бул тууралуу Ирандын тышкы иштер министри Мухаммед Жавад Зариф билдирди.

Иран Перс булуңундагы өлкөлөргө кол салбоо тууралуу пактка кол коюуну сунуш кылды. Ирандын тышкы иштер министри Зариф ирактык кызматташы Мухаммед Али ал-Хаким менен жолугушуудан кийин ушундай билдирүү жасады.

Зариф «Иран өзүн ар кандай аскердик жана экономикалык агрессиядан коргой турганын» белгилеп, Евробиримдикти өзөктүк келишимди сактап калыш үчүн мындан да жигердүү аракеттерди жасоого үндөдү.

Ирактын тышкы иштер министри Ал-Хаким болсо, анын өлкөсү Иран менен АКШнын ортосундагы сүйлөшүүлөрдө ортомчу болууга даяр экенин билдирип, Иранга карата экономикалык блокада ийгиликтүү болбой турганын кошумчалады.

Өткөн аптада Ирандын кошунасы, ошол эле кезде АКШнын өнөктөшү болгон Ирак тараптарды тынчтыкка чакырыш үчүн Вашингтон менен Тегеранга делегация жиберерин айткан. Ирактын премьер-министри Адел Абдул Махди мындай деген эле:

Адел Абдул Махди.
Адел Абдул Махди.

«Иран менен АКШнын маселесин чечүүдө Ирактын көз карашы Европанын көз карашына окшош. Биз бул маселени америкалык да, ирандык да тарап менен талкуулап жатабыз. Биз чыңалууну азайтып, тараптарды тынчтыкка чакырыш үчүн тиешелүү борборлорго, айрыкча Тегеранга жана Вашингтонго делегация жөнөтөбүз».

Багдадда тышкы иштер министри Зариф «Иран чыдамкай жана күчтүү болгондуктан экономикалык же аскердик согушка каршы тура алат» деп билдирди.

Ошондой эле министр өзөктүк келишимдин катышуучуларын – Британияны, Францияны жана Германияны келишимди сактап калыш үчүн мындан да жигердүү аракеттерди жасоого үндөдү.

Ирандын тышкы иштер министри Иракка АКШнын президенти Дональд Трамптын 24-майдагы билдирүүсүнөн кийин барды. Трамп Жакынкы Чыгышта кошумча 1500 аскерди жайгаштырарын, алар «негизинен коргоочу» ролду аткарарын айткан эле.

Мамлекеттик катчы Майк Помпео «Ирандын агрессиясын ооздукташ» үчүн АКШ Сауд Арабиясына, Бириккен Араб Эмираттарына жана Иорданияга 8.1 миллиард долларга курал-жарак сатууну пландап жатканын айткан.

Дональд Трамп.
Дональд Трамп.

Тегеран менен Вашингтондун мамилеси былтыр АКШ өзөктүк келишимден чыгып кеткенден кийин начарлаган. 2015-жылы дүйнөнүн алты өлкөсү Ирандын өзөктүк программасын чектеген мунасага жетишкен эле. АКШ, Франция, Британия, Орусия, Кытай жана Германия кол койгон келишимге ылайык, Иран өзөктүк программасын токтотмок. Бул үчүн Ислам Республикасына салынган санкцияларды алуу каралган. 2018-жылы АКШнын президенти Дональд Трамп келишимди сынга алып, «Тегеран милдеттенмелерин аткарбай жатат» деген негизде Кошмо Штаттар макулдашуудан чыгып кеткен. Андан бери Вашингтон Иранга каршы экономикалык санкцияларын калыбына келтирген.

Ушул айдын башында АКШ Жакынкы Чыгышка жана Перс булуңуна учак ташуучу согуштук кемесин, бомбалоочу учактарын жана «Patriot» ракетасын жайгаштырган. Вашингтон бул аракеттерин Ирандын чабуулунун алдын алуу катары түшүндүргөн. Бирок Вашингтон да, Тегеран да согушту каалабай тургандыгын билдиришкенине карабастан, ортодо кагылыш болуп кетеби деп чочулагандар бар.

Ирандын президенти Хасан Роухани май айынын этегинде өзөктүк программа боюнча коомдук референдум өткөрүү тууралуу пикирин айткан. Роуханинин сөзүнө караганда, ал 2004-жылы аятолла Али Хаменеиге референдум өткөрүүнү сунуш кылган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бийликтин эркин сынаган Чаткал чатагы

Чаткал.

Чаткалда карапайым калктын өкүлдөрү президент Сооронбай Жээнбековдун тоо-кен тармагындагы абалды тартипке салуу боюнча берген тапшырмалары аткарылбай жатканына нааразы.

Жергиликтүү тургундар андагы жергиликтүү бийлик менен тиешелүү мамлекеттик органдар өз ара келишип алып, кен казуучу компаниялардан демөөрчүлүк катары түшкөн акчаны ыксыз сарптап жатышканын билдиришти. Алар алтын кендерин мыйзамсыз казууга жол берип, уу калдыктарды сактоо жайларын куруу боюнча экологиялык коопсуздук чаралары одоно бузулган учурларга кабатыр экенин айтышты. Чаткалдыктардын айтымында, анда жеке кызыкчылыгы бар, бийликтеги жогорку кызмат адамдары калкалап жаткандыктан бул боюнча козголгон кылмыш иштеринен жыйынтык чыкпай, райондо борбор менен байланышкан коррупция өз ара чырмалышып калган. Жергиликтүү бийлик муну анын ишин көрө албастардын пикири катары караса, райондун прокурору козголгон кылмыш иштери боюнча тергөөнүн жыйынтыгы чыга элек экенин кабарлады.

Президенттин сөзүн кимдер эки кылды?

Чаткалдагы жергиликтүү коомчулук өкүлдөрү президент Сооронбай Жээнбековдун быйыл 30-январдагы Коопсуздук кеңешинде тоо-кен тармагындагы коррупциялык көрүнүштөрдүн тамырын кыркуу боюнча берген тапшырмасы аткарылбай, кагаз бетинде калып кеткенине кабатыр. Анткени алардын айтымында, Чаткалдагы кен казуучу компаниялардын мыйзамсыз иштерин тизгиндеп, экологиялык коопсуздукту сактоо боюнча президенттин берген тапшырмасынан кийин деле тиешелүү чара көрүлгөн эмес.

Жергиликтүү тургун Умар Абдыкеримов буга жогорку кызмат адамдарынын калкалоосу себеп болуп, козголгон иштер ордунан жылбай, экологиялык коопсуздук маселеси элди түйшөлтүп турганын билдирди:

Облустун жетекчисинен баштап, андан ары жакта бардыгы эле биздин акимдин калкалоочусу. Биз ошондой түшүнүп калдык.

««Маселе эми козголуп жатыптыр, эми бир чара көрүлөт» экен десек ал иштер кайра козголуп, чара көрүлмөк турсун ошол сөз ошол боюнча жабылуу бойдон калды. Чаткалдагы коррупцияны жойгонго негизи биздин мамлекетте бир күч барбы же жокпу? Маселелердин козголуп, ишке ашышына тоскоолдук кылып жаткан, Чаткал каякта экенин да билбеген, ошол жакта отурган аткаминерлер бар. Ошолор тоскоолдук кылып жаткан сыяктанат. Ошол жактын баары эле калкалоочу, айланайын. Облустун жетекчисинен баштап, андан ары жакта бардыгы эле биздин акимдин калкалоочусу. Биз ошондой түшүнүп калдык. Анткени козголгон иштердин бардыгы бүт эле ордунан жылбай, токтоп турат. Улам текшерилет, бирок жыйынтык чыкпайт. Анан биз эмне деп ойлошубуз керек? Акча көп. Президенттик аппаратта деле жок дейсиңби, бар да. Бизге керек болсо бирөөлөр айтып жатышат. Алманбет Салиев дедиби, иши кылып Ак үйдө ошондой бирөө бар экен. Ошону «калкалайт экен» деп айтып жатышат. Мына азыр элдин оозунда айтылып эле жүрөт. Бизге өткөндө Мамэкотехинспекциянын 4-5 адамдан турган комиссиясы келген. Эч кимге көрүнбөстөн, элге жолукпастан, изин жашырып «Чаарат» дегендин жарылып, иштебей турган уу калдыктар сактоочу жайын көрдү дагы, эмне деген акты жазып кеткени бизге белгисиз. Биз ал жакка барып, жолугалы десек, киргизбей коюшту. Алар элден качып, бизге жолукпастан кетип калышты. Мына ошол уу калдыктары сактала турган жайдын тагдыры алиге чейин чечилген жок. Аны бийликтин колдоосу менен, жалган документтердин негизинде сайга, айылга жакын жерге жайгаштырып салышкан. Анын астына төшөлгөн геомембранасы жарылып, ишке кире электе эле жарактан чыгып жатат. Эми ал ишке киргенде дагы бир жеринен оюлуп, айрылып кетсе, сакталган уу калдыктарынн бардыгы жер астындагы суу аркылуу сарыгып отуруп, Чаткалдын дарыясына кошулат да».

Аким дооматтарды четке какты

Ошол эле кезде Чаткал районунун акими Канжарбек Эшалиев анын дарегине айтылган дооматтарды четке кагып, аны калкалаган президенттик аппараттагы ири байланыштары тууралуу маалыматтарды карандай каралоо катары кабыл алды. Анын баамында, Чаткалда кен казуучу компаниялардын эсебинен СССР таркагандан бери курулбаган мектеп, бала-бакчаларды куруп, айрым көрө албастардын «чабуулуна» дуушар болуп жаткан экен.

Канжарбек Эшалиев.
Канжарбек Эшалиев.

«Биз эми президенттик аппаратка баш ийбейбиз, - деди ал. - Биз өкмөткө баш ийебиз. Өкмөт менен иштешебиз. Бул эми жөн эле ушак. Мен ал кишини тааныбайт экемин. Эгерде ал киши мени калкаласа, анда мени бир жерге министр кылып коёт эле го? Мен деле кызматыман чоңоёюн деген ниетим бар. Анан эми алардын өкмөткө кандай тиешеси бар? Же менин ал жакка киргенимди бирөөлөр көрүптүрбү? Мен ал жакка, президенттик аппаратка барбайм деле. Бул жерде менин жакшы жасап жаткан иштеримди көрө алышпай эле жамандап, каралап жатышат. Союз таркагандан бери Чаткалда болгону бир эле мектеп түшкөн. Мен келгенден бери 6 мектеп курдук. Он бешке жакын бала бакча салынды. Ал жакта кеминде беш жүздөн ашуун бала тарбияланып жатат. Анан уу калдыктарын сактаган жайлардын курулушу боюнча айтсам - башында долбоор боюнча башка жакта курулушу керек экен. Кийин кен казуучу компаниялар жергиликтүү эл менен макулдашып, башка жакка которгон. Долбоорлору иштелип чыгып, экспертизадан өткөрүлгөн. Ал жакта эч кандай экологиялык кырсык болушу мүмкүн эмес. Анткени бардык технологиялар сакталган. Менин каршылаштарым эле мени элге жаманатты кылыш үчүн «ошого уруксат берген» деп мени каралап жатышат. Ага мен уруксат берген эмесмин. Алар эл менен макулдашып, анан жергиликтүү эл «ал жактан бул жакка көчүрө турган болсоңор анда үнөмдөлгөн акчанын эсебинен бизге жардам бересиңер» деген талап койгон. Анан компнаия Чакмак-Суу айылына 27 млн. сомго 150 орундуу мектеп салып берди. Баш-Терек айылына 16 млн. сомго таза суу чыгарып берди. Курулуш айылына азыркы кезде спорт зал куруп берип жатат».

«Элдик жыйынга» таянган чечимдер

Анткен менен Чаткалда жакында болуп өткөн жыйында сүйлөгөн Токтомамет Мырзалиев калк жашаган жана өзөндөргө жакын аймактарга уу калдыктарын сактоочу жайларды курууга жергиликтүү элдин макулдугу менен уруксат берилгенине ишенбейт.

Токтомамет Мырзалиев жергиликтүү бийлик менен кен казуучу компаниялар өздөрүнө караштуу адамдар менен гана чогулуш өткөрө салып, «эл уруксат берди» деген жүйөнү бетине кармаганды өнөкөткө айландырып алган деген оюн айтты:

Элдик жыйын деген элдин калың катмарынын катышуусу менен болушу керек.

«Уу калдыктарын сактоочу жайлардын курулушу боюнча 2014-жылы 15-июнда ушул залда элдик жыйын болгон. Андан кийин бул маселе көтөрүлбөй калган. Кийин эле ошол жылы ноябрь айында Бишкектеги «Хаят» мейманканасында өзүнүн жардамчылары менен барып, жашыруун меморандум түзүп келишкен экен. «Эл уруксат берди» деген сөз ошондон кийин чыгыптыр. Эл укпаса кантип уруксат берет? Мындан кийин эске салып коюш керек. Элдик жыйын деген элдин калың катмарынын катышуусу менен болушу керек. Буга чейинки өткөн элдик жыйындар фирмалардын башчыларынын жана облустун жетекчисинин катышуусу менен болгон. Бирок ал жыйындардын биринде да эл ага эч качан уруксат берген эмес. Негизи буга уруксат берилбеши керек».

Кымырылган миллиондор, кыймылдабаган тергөө

Чаткалдагы мурдагы курулушчу Умар Абдыкеримовдун айтымында, кен казуучу компаниялар Каныш-Кыя, Чаткал, Сумсар жана Терек-Сай айыл аймактарындагы социалдык объектилерди курууга демөөрчүлүк кылып, бөлүп берген акча каражаттары ыксыз чыгымдалып кеткен. Арызда көрсөтүлгөндөй, айылдардагы көчөлөрдү жарыктандырууга, жолдорго асфальт төшөөгө жана социалдык имараттарды оңдоого бөлүнгөн акчадан 7 млн. сомдон ашуун акча тартыштыгы келип чыккан. Алардын бири Каныш-Кыя айыл аймагындагы жолдорго асфальт төшөөгө бөлүнгөн акчадан эле 2 млн. 401 миң сом акча өөнөлгөнү арызда көрсөтүлгөн. Бул айыл ичиндеги жолду асфальттоо долбооруна Чаткал районунун акими Канжарбек Эшалиев өзү буюртмачы болгону белгиленген.

Чаткалдагы Кичи-Чаарат кени.
Чаткалдагы Кичи-Чаарат кени.

Жергиликтүү активист Умар Абдыкеримов бөлүнгөн акчанын көбү кымырылгандыктан курулуш иштери сапатсыз бүткөрүлгөнүн айтты:

«Ал жерде аким өзү кен казуучу компаниялар менен асфальтка 15 млн. сом, райондун ар кандай керектөөлөрүнө 2 млн. сом, кайрымдуулук иштерине 5 млн. сом деп ар кандай муктаждыктарга деген негизде меморандумдарды түзүп, миллиондогон сомдорду түшүргөн. Бирок ошол түшкөн акча каражаттарын УКМК, Финполиция келип 1-2 ай текшерип чыгып, анын жыйынтыктарынын көбүн берген жок. Бирок ал берилген жыйынтык боюнча 7 млн. сом акча жетишпестиги чыкты деген негизде иш козгош үчүн ал материалдарды прокуратурага өткөзүп беришкен. Ал жактан кылмыш иштери козголуп, бирок төрт айдан бери жыйынтыгы чыга элек. Бул жерде аким өзү буюртмачы болуп, алган каражаттар боюнча эле миллиондогон сом акча жетишпестиги келип чыкканы аныкталган. Бирок ошондон деле жыйынтык чыккан жок. Бул жерде аким менен райондун прокурорунун сөзү бир. Мындан сырткары кен казуучу компаниялардын эсебинен курулган эки көпүрө кулап түшүп, бетондору сууда жатат. Ушуга бир көз жүгүртүп, тешилген-жешилген асфальттын, курулган көпүрөлөрдүн курулушунун сапатына кызыгып койгон бирөө болгон жок».

Акимди көрө албагандар көп экен...

Бирок аким Канжарбек Эшалиев Чаткал азыркы учурда кен казуучу компаниялардын демөөрчүлүгүнүн эсебинен айыл ичиндеги көчөлөрдү асфальттап, жарыктандырган өлкөдөгү бирден бир район экенин баса белгиледи. Айылдарды жайлоолор менен байланыштырган көпүрлөр курулуп, алардын арасынан айрымдарын суу алып кеткенин ырастаган аким куруучу фирмалардын эсебинен келтирилген зыяндардын орду толтурула турганын айтты:

«Айылдардын ичинде 13 чакырымдан ашуун көчөлөр оңдолуп, асфальт төшөлгөнү жаманбы? Көчөлөр жарыктандырылып, түнкүсүн жапжарык болуп турса, анын эмнеси жаман? Бул жерде биздин ишти сындагандардын кызыкчылыгы башкада болуп жатат. Буга мамлекеттен бир тыйын кеткен жок. Анын бардыгына кен казуучу компаниялар өздөрү демөөрчү болушту. Андай социалдык долбоорлорго аким буюртмачы болбошу керек деген мыйзам жок. Райондун жүгүнүн бардыгы менин моюнумда. Жанагы айтылып жаткан асфальт төшөгөндөн келип чыккан акча жетишпестигин биздин комиссия өзү аныктаган. Анткени асфальттын кээ бир жерлери жарылып кеткен экен. Биз «ошол асфальттын бузулган жерлери боюнча 432 чарчы метр аянтты кайра оңдойсуңар» деп, компаниянын өзүнүн моюнуна койгонбуз. Алар ошол кемчиликтерди оңдоо боюнча бизге кепилдик кат беришкен. Союз таркагандан бери райондо болгону бир эле көпүрө түшкөн экен. Мен аким болуп иштегенден бери он көпүрө курулду. Анан ошол курулган он көпүрөнүн бирөө 2017-жылы жазында дарыяга суу көп келгендиктен, авариялык абалга келген. Эки жылдык кепилдик мөөнөтүнөн мурун көпүрө түшүп калгандыктан, келишим боюнча аны курган компания муну кайра өз эсебинен калыбына келтирип жатат».

Анткен менен Чаткалда жакында болуп өткөн жыйында жергиликтүү юрист Борон Жумабеков кен казуучулардын эсебинен райондогу социалдык курулуш долбоорлоруна акимдин өзүнүн буюртмачы болушунун мыйзамдуулугу боюнча маселе козгоду. Чаткал районунун прокурору Насирдин Бообеков мыйзам анын буюртмачы болушуна тыйуу салбай турганын белгилеген.

Терек-Сай кени.
Терек-Сай кени.

Ошол эле кезде район прокурору Насирдин Бообеков кен казуучу компаниялар бөлгөн каражаттардын чыгымдалышын иликтөө учурунда аныкталган фактылар боюнча учурда тергөө иштери бүтө элек экенин билдирди:

«Биз кылмыш иштерин козгоп, райондук ички иштер бөлүмүнө өткөрүп бергенбиз. Азыркы учурда бул боюнча тергөө иштери жүрүп жатат. Анан тергөө иштери аяктап, жыйынтыгы чыккандан кийин гана кимдин мыйзамдуу же мыйзамсыз иш алып барганы билинет. Биз тергөөнүн жыйынтыгы чыкканга чейин эле бир нерсе деп айтып, бул иштерге укуктук баа бере албайбыз. Ошондуктан азырынча бул иштерге кимдер күнөөлүү же күнөөлүү эмес экенин айта албайбыз. Анын туура же туура эместигин тергөө гана аныктайт. Андыктан азырынча тергөөнүн жыйынтыгын күтүп туралы. Президенттин бул багытта Коопсуздук кеңешинде берген тапшырмаларын аткаруу боюнча тиешелүү чаралар көрүлүп жатат. Коррупция боюнча кандай арыздар болсо, алардын баары толук текшерилип жатат. Жыйынтыгы качан чыгарын азыр айта албайм. Тергөө бүтмөйүнчө бир нерсе деп айтуу кыйын».

Аппарат башчы акимдин айтканын жокко чыгарды

Ошол эле кезде Чаткал райондук мамлекеттик акимчилигинин аппарат жетекчиси Козубай Керимбеков жергиликтүү активисттердин көтөргөн маселесинин туура экенин айтты. Ал райондогу кен казуу тармагын борбордун колдоосуна таянган топтор мурдатан бери көзөмөлдөп келе жатканын ырастады. Козубай Керимбеков кен казуучу компаниялар менен аким баштаган топту борбордогу жогорку кызмат адамдары калкалай турганын билдирди. Ал бийлик алмашканы менен калкалоочулардын ысымдары гана өзгөрүп, негизги коррупциялык схемалар калып жатканын белгиледи:

Жогорку бийлик эшелонунда отурган аткаминерлер алтын кендеринин лицензияларын алып алып туугандарына жаздырып коюшкан.

«Тиешелүү мамлекеттик органдар бир нече ирет келип, текшерип кетип жатса деле жыйынтыктар жок. Бул акимди мурда ошентип «Икрам Илмиянов менен иш кылат экен» деп укканбыз. Азыр эми жогору жакта кимдер отурат? Ошолор колдоп жатат да. Бирок аны абдан жакшы көрүшсө жанына алып барып эле коюп алса болмок. Жогорку органдардан реакция болбосо кыйын экен да. УКМК, ИИМ, Башкы прокуратуранын бул жерге кирип алган фирмалары бар. Анан эми алар муну карабайт экен да. Жогорку бийлик эшелонунда отурган аткаминерлер алтын кендеринин лицензияларын алып алып туугандарына жаздырып коюшкан. Андан кийин лицензияларын кытайларга чогуу иштетиш үчүн сатышкан. Мен бул жашоодо оор нерселердин баарын баштан кечиргем. Менин алардан корко турган жерим калган эмес. Мында элди көрүп бооруң ооруйт. Эртең ошол 4 фирманын уу калдыктарын сактоочу жайлары иштей баштаса, мында эч нерсе калбайт. Бардык нерсе азыр акчага сатылып калган турбайбы. Чаткалды карап, азыр ыйлагың келет. Бул жерде авариялык абал болсо, ал бир эле биздин районду ууландырбайт. Бул суудан Өзбекстан ичет. Бул суу Тажикстандын Ленинабад облусуна, Казакстандын Бостандык районуна чейин жетет. Уу калдыктары аралашкан суу ал жактарга бара турган болсо эл аралык чатак чыгышы мүмкүн».

Унутулган тапшырма, үн катпаган президенттик аппарат

Быйыл 30-январда тоо-кен тармагындагы абалга арналган Коопсуздук кеңешинин жыйынында президент Сооронбай Жээнбеков тармакта мамлекеттик көзөмөл жок калып, коррупция гүлдөгөнүн эске салып, ошондуктан токтоосуз түрдө тармактагы абалды тартипке салууну тапшырган болчу:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

«Тоо-кен тармагы боюнча жалпысынан жүзгө жакын иш козголгон экен. Анын бардыгын тең талдагыла. Эмне үчүн ошол кылмыш иштери токтотулган, эмнеге жаап коюшкан? Укук коргоо органдары тоо-кен тармагы боюнча кылмыш иштерин ачып эле, бирок аягына чыгарбай токтото берсеңер, айыптууларды коё бере берсеңер, анда тоо-кен тармагы кантип таза болот? Бул тармакты «схемщиктер», «коррупционерлерлер» бардыгыңарды акчага сатып алып, тоо-кен тармагын бир топтор эле көзөмөлдөп калган абалга алып келдиңер. Эгерде сиздер мыйзамды катуу кармансаңар эле эч ким сиздерди эч жакка бура албайт. Өзүңөр аралашып алып анан шерменде болуп жатпайсыңарбы! Бул тармакта иштеген майда-барат кызматкерлерге чейин иликтеп чыккыла. Азыркы күнгө чейин бешөө камалды. Себеби ошол жерде адистер жакшы эмес. Ал кен казуучу компаниялар отчет тапшырбайт экен. Биздин мамлекеттик органдардагы адистер алардын акчасын, документтерин алат экен дагы, аларга отчет беришет экен. Бул эмне деген мамлекеттик бийлик?»

Президенттик аппараттын маалымат саясаты бөлүмүнүн башчысы Толгонай Стамалиева Коопсуздук кеңешинин тиешелүү чечимдеринин аткарылышы боюнча комментарий бере элек. «Чаткалдагы алтын казуучу компаниялардын мыйзамсыз иштерине көз жумган район акимин калкалады» деп сөз болуп жаткан президенттик аппараттын жетекчисинин орун басары Алманбет Салиев тууралуу суроолор да жоопсуз калды. Анын өзү менен байланышууга мүмкүн болбоду. «Азаттык» бул жагдай боюнча президенттик аппараттын жетекчисинин орун басары Алманбет Салиевге микрофон сунууга даяр.

Эңшерилген экология

Жарандык активист Абдыжапар Нурдинов түзүлгөн кырдаал экологиялык кырсыкка алып келиши мүмкүн экенин эскертти:

Абдыжапар Нурдинов.
Абдыжапар Нурдинов.

«Коопсуздук кеңешинен кийин эле бул маселе каралбай калды. Анын чыгарган чечиминде «текшерүү жүрүп, талдоо болсун» деген тапшырма берилген болчу. Бирок андай иштер деле болбоду. Бул жерде эң негизгиси - жанагы уу калдыктарын сактоочу жайлардын кооптуулугу боюнча маселе. «Кичи Чаарат» компаниясынын уу калдыктарын сактоо жайы Кыргызстандын Суу кодексин одоно бузуу менен курулган. Ал агын суулардын башатындагы сайга уу калдыктарын сактоочу жай куруп салган. Анан дагы алтын кошулмасын алыш үчүн аны топтоп алып, анан цианидди үстүнө куюу жолу менен алтынды өндүрүп алуу ыкмасы колдонула турган болуп жатат. Бул абдан кооптуу. Уу калдыктары курулган жердин астында булактар калды, жер астындагы суулар турат. Эгерде уу калдыктары сарыгып отуруп, ошол жер астындагы сууларга кошулуп, андан ары Чаткал суусуна аралашса, анда бул оор кесептетерге алып келиши ыктымал».

Башкы прокуратура былтыр Өнөр-жай, энергетика, жер казынасын пайдалануу комитетин текшерип, 40ка жакын мыйзам бузуу фактысын аныктаган. УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматы 2012-2018-жылдар аралыгында кен тармагына байланыштуу 70тен ашык кылмыш ишин козгогон жана зыяндын өлчөмүн 1 миллиард сомго баалаган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ошто сот токтото албаган талаштуу курулуш

Оштогу талаштуу курулуш.

Ош шаарынын Абсамат Масалиев көчөсүнүн №64 дарегине курулуп жаткан көп кабаттуу үйдүн салынышына ошол аймакта жашаган тургундар каршы чыгып жатышат.

«Курулуш токтотулсун» деген шаар тургундарынын арызын шаардык жана облустук сот канааттандырган. Бирок алар сот аткаруучулардын аракети жашоочуларды бүдөмүк ойго алып келгендигин айтып жатышат.

Ош шаарынын Абсамат Масалиев көчөсүндөгү үйдүн курулушу 2018-жылдын сентябрь айында башталган. Көп кабаттуу үйдү курууга тийиштүү уруксат кагаздары жок туруп башталган ишке ошол аймакта жашаган шаар тургундары нааразы болуп чыгышкан. Анын себебин шаар тургуну Вера Маматова мындайча түшүндүрдү:

Вера Маматова.
Вера Маматова.

«Биз бул курулушка каршыбыз. Учурда төрт кабаты курулуп калды. Бирок бул курулуш эч кандай талаптарга жооп бербейт. Биздеги канализация, суу жана электр энергиясы 12 кабаттуу үйлөргө эсептелген эмес. Эгерде бул 12 кабаттуу үй бүтсө, мен жашаган үйдү күндүн жарыгынан толугу менен тосуп калат».

Үйдү куруп жаткан «Евро стиль» компаниясынын курулуш ишин текшерүүнү өтүнүп шаар тургундары Мамлекеттик экотехинспекциянын Ош шаардык башкармалыгына кайрылышкан.

Мамэкотехинспекциянын Ош шаардык башкармалыгынын курулуш бөлүмүнүн башчысы Осмонкул Курманбековдун айтымында, «Евро стиль» компаниясы куруп жаткан көп кабаттуу үйдүн курулушу мыйзамсыз деп табылып, иш Ош шаардык сотуна өткөрүлүп берилген. Осмонкул Курманбеков бул үйдөн башка дагы Ош шаарынын аймагында тийиштүү уруксат кагаздарысыз иш алып барып жаткан 9 көп кабаттуу үйдүн иши сотко өткөрүлгөнүн кошумчалады:

Осмонкул Курманбеков.
Осмонкул Курманбеков.

«Учурда шаарда курулуп жаткан 10 көп кабаттуу үй менен соттошуп жатабыз. Эч кандай документтери болбостон курулуш иштерин баштаганы такталып, сотко өткөрүп бергенбиз. А.Масалиев проспектисинде курулуп жаткан үйдү да текшерип, сотко өткөргөнбүз. Сот курулушту токтотуп, «ал жерди баштапкы абалына келтирсин» деп чечим чыгарган. Ал чечимди сот аткаруучулар сөзсүз аткарышы керек».

2018-жылдын 5-декабрында Ош шаардык соту «Евро стиль» курулуш компаниясын Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекстин 454-беренеси («Объектилерди мыйзамсыз куруу жана колдо болгон кыймылсыз мүлк объектилерин өзгөртүү») менен күнөөлүү деп таап, «Ош шаарынын А.Масалиев проспектисинин №64 дарегиндеги үйдүн курулушун токтотуу жана аны баштапкы калыбына келтирүү менен мамлекеттин эсебине 200 миң сом өндүрүлсүн» деп чечим чыгарган. Бул чечимди 2019-жылдын 3-апрелинде Ош облустук соту күчүндө калтырган. Бирок сот аткаруучулар тарабынан тийиштүү аракет жүргүзүлбөй жатканын облустук соттун басма сөз катчысы Бекзат Осмонкулов мындайча түшүндүрдү:

Бекзат Осмонкулов.
Бекзат Осмонкулов.

«Бул токтом боюнча аткаруу барагы жазылып, сот аткаруучуларга келип түшкөн. Бирок сот аткаруучу аталган жердин баштапкы калыбы кандай экенин түшүндүрүп берүү жөнүндө сотко кайрылган. Ошол себептен бүгүнкү күндө чечимди аткаруу токтоп турат».

«Евро стиль» курулуш компаниясынын юристи Сагынбек Чымынов учурда көп кабаттуу үйдүн мыйзамдуулугун сот аныктаарын, бул иш азыр Жогорку сотто каралып жатканын билдирди:

«Бул жерге көп кабаттуу үй курса болот, кагаздар бизде да бар. Курулуш баштаардан мурда тийиштүү мекемелерге кат менен кайрылганбыз. Биз деле мыйзам менен иштейбиз. Азыр бул иш боюнча Жогорку сотко кайрылдык».

Ош облустук сотунун чечими.
Ош облустук сотунун чечими.

Ош шаар мэриясынан билдиргендей «Евро стиль» курулуш компаниясы соттук териштирүү аягына чыга элек болсо да курулушту токтотпой уланта берген. 21-майда шаар мэриясынын, Мамэкотехинспекциянын жана башка тиешелүү мекемелердин өкүлдөрү барып, «Евро стиль» компаниясынын юристинен курулушту тез арада токтотууну талап кылышкан.

Мурда дагы мэриянын буйругу менен курулуш компаниясынын электр булагы өчүрүлүп, ага курулушту токтотуу боюнча эскертүүлөр берилген. Бирок жергиликтүү тургундардын айтымында, андан эч кандай майнап чыккан эмес.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кандуу жүктүн иши кайра козголду

Архивдик сүрөт.

Дача СУдагы учак кырсыгы боюнча токтотулган кылмыш иши кайрадан жандандырылып, тергеле баштады.

Башкы прокуратуранын чечимине ылайык, тергөө иштерин Ички иштер министрлиги (ИИМ) жүргүзүп жатат. Милиция азырынча кайсы бир шектүү адамдарды суракка чакыра элек. Кырсыкка күбө болгон адамдардан маалыматтарды чогултуу баскычында экени кабарланууда.

ИИМдин акыркы маалыматына караганда үч жыл мурда 39 кишинин өмүрүн жалмаган учак кырсыгы боюнча бардык экспертизалардын жыйынтыктары кайрадан электен өткөрүлүп, башынан изилдене баштады.

Ал эми Башкы прокуратура 2019-жылдын 14-январында Ички иштер министрлигинин Тергөө кызматы Жазык-процессуалдык кодексинин 240-беренесинин («Токтотулуп турган сотко чейинки өндүрүштү кайра улантуу») талаптарына ылайык, бул ишти жандандырып, Кылмыштар менен жоруктардын бирдиктүү реестрине каттаганы тууралуу маалымат тараткан. Азырынча эки күч органы тең бул иш боюнча жазуу түрүндөгү ушундай кыскача маалыматтар менен гана чектелүүдө.

Апрель айында башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов парламенттин жыйынында учактагы жүк кимге таандык болгону тууралуу «тергөөнүн купуялыгы үчүн» деп маалымат берген эмес.

Милиция Дача СУ иши боюнча эч ким суракка чакырыла элек экенин билдирип жатканы менен, айрым журналисттерге, юристтерге кайрылып, чакырып, күбө катары маалыматтарды чогултуп жатканы белгилүү болду. Алардын бири - кырсыктаган учак жүгү боюнча журналисттик иликтөөлөргө катышкан журналист Элнура Алканова. Бирок журналист колуна расмий чакыруу кагазын алганда гана барарын билдирген. Алканова учак кырсыгын териштирүү өтө татаал деп эсептейт жана иликтөө аягына чыгарынан күмөнү бар.

«Бүгүн "Тергөө аягына чыгабы?" деген суроого божомолдоп жооп бере албайбыз, - деди ал. - Алар ишти аягына чыгарууга дарамети жетет деп да айтуу кыйын. Бул белгисиз чоң суроо. Жүк аткезчилик менен ташылып баратканбы, ал жүккө жогорку кызмат адамдарынын байланышы барбы? Муну калыс, саясаты жок иликтешеби деген суроого так жооп берүү кыйын».

Ошондой эле «Ата Мекен» партиясынын мурдагы юристи Канатбек Азиз милиция бул иш боюнча телефон аркылуу кайрылып маалымат сураганын билдирди. Учак кулаган учурда бийликте турган Алмазбек Атамбаев менен «Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин мамилеси чыңалып турган учур болчу. Ошол кезде «Ата Мекен» партиясынын юристтери жүктү Атамбаев менен байланыштырып чыгышкан. Бирок Атамбаев муну «курулай доомат» деп, Башкы прокуратуранын арызы менен юристтерди миллиондогон доого жыккан.

Убагында парламентте учак кырсыгы кызуу талкууланып, он депутаттан турган атайын комиссия да түзүлгөн. Бирок комиссиянын чечимин талкуулоо жалпы жыйынга сунушталган эмес. Депутаттык комиссиянын мүчөсү Мирлан Бакиров атайын түзүлгөн топтун жыйынтыгы жөнүндө буларды айтып берди:

Мирлан Бакиров.
Мирлан Бакиров.

«Өкмөттүк комиссия, депутаттык комиссия да иштеген. Ал учурда олуттуу фактылар аныкталган эмес. "Май куюш үчүн конуп, андан ары учуп кетмек" деген гана маалымат болгон. Ушунун тегерегинде гана сөздөр айтылган».

Өкмөттүк комиссия демекчи, азыркы өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев биринчи вице-премьер-министр болуп иштеп турганда Дача СУ аймагындагы кулаган учакка байланыштуу өкмөттүк комиссияны жетектеген. Бир жылдан кийин президенттин өкүлү катары кырсыктын курмандыктарын эскерүүгө катышкан Мухаммедкалый Абылгазиев кандуу окуяга «учкучтар күнөөлүү» деп айткан жана тергөө аягына чыга элек экенин эске салган.

Алмазбек Атамбаевдин саясий каршылаштары жүк аткезчилик менен ташылып келаткан деп эсептешип, анын териштирилбей калышын ошол кездеги бийликтин кызыкчылыгына байлап жүрүшөт.

Саясий талдоочу Айнура Арзыматова мурдагы президент менен азыркы мамлекет башчынын мамилеси курчуп турган учурда учак кырсыгынын иликтөөсүнө кандай болбосун саясий боек сүртүлөт деп эсептейт. Андыктан учурда тергөөнүн бейтараптуулугунан күмөн санагандар көп болот.

Айнура Арзыматова.
Айнура Арзыматова.

«Дача СУ азыр иликтенсе акыйкат болбойт. Болбосо таптакыр эле өз алдынча күчтөр иликтеп бериши керек. Ал эми азыркы Башкы прокуратура менен милициянын иликтөөсү белгилүү эле болуп жатат», - деди ал.

Дача СУдагы учак кырсыгы боюнча маселе парламентте маал-маалы менен көтөрүлүп, эл арасындагы бүдөмүк, каңшаар кептерге чекит коюлушу керек экени айтылып келет.

2017-жылдын 16-январында таңкы жети жарым чамасында түркиялык компанияга таандык «Боинг-747» үлгүсүндөгү жүк ташуучу учак Бишкектин түндүк тарабындагы «Манас» аба майданынын жанына кулап түшкөн.

Кырсыктын айынан аба майданынын жанындагы Дача СУ айылынын 35 тургуну, учактагы төрт учкуч мерт болгон. Башкы көзөмөл органынын маалыматына караганда, 2017-жылы учак кырсыгынан кийин Транспорт прокуратурасы Кылмыш-жаза кодексинин 280-беренесинин («Темир жол, аба же суу транспортунун кыймылынын жана аны пайдалануунун коопсуздук эрежелерин бузуу») 3-бөлүгү боюнча иш козгоп, кийин ал токтотулган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

УКМК тууралуу талкууда уруш чыкты

Кыргызстанда жарандык коом тарабынан Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетти (УКМК) реформалоо боюнча талап коюлууда.

Анда коопсуздук органынан коррупция күрөшүү жана тергөө укугун алып таштап, анда чалгын жана контрчалгын милдеттерин гана калтыруу маселеси талкууланды.

Бул жыйынга «Георгий» тасмасын тагынып келген белгисиз адамдар уюштуруучулардан сөз талашып, иш-чараны үзгүлтүккө учуратууга аракет кылышты. Алар УКМКны реформалоо демилгесин мамлекеттин пайдубалына сокку уруу катары кабыл алышты.

Союздан калган «ыйык мурас»

СССР мезгилинде ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД, КГБ деп ар кайсы мезгилде ар кандай аталышта болуп, аңдуу жүргүзүп, саясий репрессиялар менен алектенип келген жашыруун кызматтын табияты Кыргызстан эгемендик алгандан кийин анча деле өзгөрбөгөнү боюнча маселе талкууланды.

Саясатчы Равшан Жээнбеков атайын кызматты саясаттан сырткары кармап, аны реформалоо маселесин көтөрдү:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

«Азыркы УКМК - бул СССРден калган «мурас». Тилекке каршы, соңку 30 жылга чукул убакыт аралыгында эч кандай деле өзгөрүү болгон жок. Ар бир келген бийлик атайын кызматты реформалоо маселесин көтөрүп келет дагы, бир канча убакыт өтпөй эле бардык президенттер бул жашыруун кызматты жакшы көрүп, жактырып калышат. Азыр бул атайын кызматты реформалоо маселеси президенттин колунда. Эгерде ал кааласа, реформа жүргүзөт. Каалабаса - дагы эле баягыдай эле анын кызматынан пайдаланып, абал өзгөрүүсүз кала берет. Ошондуктан биз муну талкуулап, президентке маселе коюп жатабыз».

Аңгыча төшүнө «Георгий» тасмасын тагынган айрым жарандар келип, уюштуруучулар менен талашып-тартышып, сүйлөп жаткандардын сөзүн үзгүлтүккө учуратып жатышты. Ошол эле кезде өздөрүн коомдук ишмерлер катары тааныштырган белгисиз адамдар аларга токтоосуз түрдө сөз берүүнү талап кылышты. Талкуунун жүрүшүндө баяндамачылардын сөзү үзгүлтүккө учурап, эки тарап кайым айтышканга чейин барды. Белгисиз адамдардын бири жыйында кимдер сүйлөшү керек экендиги боюнча талап коюп, өз пикирин таңуулады:

«Бул жерде эч кандай КГБ, ФСБ деген жок. Азыр эки киши чыгып, беш барак сөз сүйлөдү. Бул жакта канча киши турат. Эже, сизге сөз жете элек. Рита Карасартова, сизди депутаттар ырас эле акыйкатчы кылып шайлабай коюшкан экен. Равшан Жээнбеков, сиз 8-мартта кимдерди колдоп чыкканыңарды көрдүк. Адил Турдугулов, Равшан Жээнбеков, силерде позиция жок, принцип жок. Анан мына ушул силер УКМКны эмес, жашылдандыруу чарбасын да реформа кылуу тууралуу сүйлөгөнгө акыңар жок».

«Чагым салуу - классикалык ыкма»

Катышуучулардын бири, жарандык активист Уланбек Жуманаев муну УКМКнын жыйынды үзгүлтүккө учураткысы келип, атайын даярдалган чагымы катары баалады:

«Бул чыр-чатакты УКМК жиберген атайын кишилер чагым катары уюштуруп жатышат. Бул - УКМКнын балит иштери. Булар азыр баяндама жасай тургандарды сүйлөтпөй, жыйынды үзгүлтүккө учуратууну көздөп жатышат. Муну ким уюштуруп жатат? Албетте, УКМК уюштурбаганда, ким уюштурмак эле? Биздин улуттук коопсуздукту коргой турган УКМК - азыркы учурда ФСБнын эле уландысы, анын бир бөлүмү эле болуп калды... »

Ал эми «Георгий» тасмасын тагынган, өзүн Романов деп тааныштырган башка бир жигит аны жыйындан айдап чыгууга эч кимдин акысы жок экенин айтып жатты. Ал эч кандай чет элдик атайын кызматтар менен байланышы жок экенин айтып, болгону коомчулуктун атынан сүйлөп жатканын билдирди:

«Бул - «Георгий» тасмасы. Биз ардагерлерди дайыма эстеп жүрүшүбүз керек. Мындагы кээ бир адамдар менден бул тасманы чечүүнү талап кылып, мени «баскынчы» деп атап жатышканын кандайча түшүнсө болот? Мен Кыргызстандын жаранымын. Мен бул жерде туулганмын. Мында менин ата-бабам 200 жыл мурун жашаган. Анан мени «баскынчы» деп атап, тасманы алып салышымды талап кылышканы туурабы? Биз «Кырк чоро», «Жети дубан ынтымагы», «Айкөл-Ала-Тоо» сыяктуу мекенчил күчтөр менен кызматташабыз».

УКМКны реформалоо боюнча демилге көтөргөн жыйынга катышкан мурдагы билим берүү министри, экс-депутат Каныбек Осмоналиев муну биргелешип өткөрүлгөн «атайын операция» катары тамашалап, чет элдик атайын кызматтын чектен чыгышынын далили катары мүнөздөдү:

Каныбек Осмоналиев.
Каныбек Осмоналиев.

«Бул жерде чет өлкөнүн, биринчи кезекте Орусиянын жашыруун кызматынын адамдары келип, чагым уюштуруп жатканы көрүнүп калды. Мен буга азыр кубандым. Себеби булар азыр беткабын ачып, өзүнүн чыныгы жүзүн көрсөтүп коюшту. Анткени алар буга чейин тымызын иштеп, биздин бийликти коркутуп-үркүтүп өз билгенин таңуулап келишсе, азыр эми ачык эле чыгып, жөнөкөй бир жарандык иш-чарага келип, кийлигишип жатканы алардын чектен чыгып кеткенин көргөзөт. Биз атайын кызматты реформалап, жаңылап, өзгөртпөсөк азыр элге да, президентке да кыйын болуп калат».

Ал арада журналисттердин бири чуу чыгаргандар жыйын учурунда телефондон СМС аркылуу тапшырма алып турганын ырастаган фото далилди Интернетке жарыялады. УКМКнын расмий өкүлү Рахат Сулайманов аталган жыйындагы жагдайларга карата комментарий берүүдөн баш тартты.

Сүрөт журналист Канат Каниметовдун «Фейсбуктагы» баракчасынан алынды. Телефондо «ФИОну айтайынбы? Өзүмдү тааныштырып?» деген суроого: «Башканы айт. Дастан деп кой» деген жооп келгенин көрсө болот. Жооп «Руси Б Снб» деген контакттан келген.
Сүрөт журналист Канат Каниметовдун «Фейсбуктагы» баракчасынан алынды. Телефондо «ФИОну айтайынбы? Өзүмдү тааныштырып?» деген суроого: «Башканы айт. Дастан деп кой» деген жооп келгенин көрсө болот. Жооп «Руси Б Снб» деген контакттан келген.

«Карма ууруну, карма» деп ууру жүрөт...

Жыйын учурунда укук коргоочу Рита Карасартова коррупцияга каршы күрөштүн өзү коррупциялашып кеткенин айтып, ошондуктан атайын кызматтан бул ыйгарым укукту алып салууну сунуш кылды:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

«УКМКнын кызматкери декларация толтурбайт деген эмне деген шумдук? Анда ал президенттен да жогору турабы? Коррупция менен күрөш жүрүп турган органда иштегендер декларация толтурбаса, жоопкерчилик жок болсо - анда бул жагы кандай болуп калат? Ошондуктан коррупция менен күрөшө турган орган өзү коррупциялык ири синдикатка айланып калганы анык болуп калды. Бул органдын кызматкерлери кымбат баалуу машинелер менен жүрүшөт. Мамлекеттен алган маянага ошондой жогорку класстагы машинелерди сатып алууга болобу? Албетте, болбойт. Ошондуктан коррупцияга каршы күрөш ачык-айкын жүрүшү үчүн жабык болгон атайын кызматтан бул функцияны алып салуу кажет».

УКМК укуктарын бөлүшкүсү келбейт

Антсе да коопсуздук органдарынын ардагери Талант Раззаков тергөө менен корррупцияга каршы күрөшүү милдетин атайын кызматтан алып салуу мүмкүн эмес деп эсептейт. Ал бул милдеттерди башка органга өткөзүү абалды андан бетер начарлата турганын айтты:

Талант Раззаков.
Талант Раззаков.

«АКСтин кереги жок, тергөөнү башкага өткөрүп бериш керек десек, анда абал кандай болот? Тергөө атайын кызматка керек. Себеби жашыруун маалыматтар сыртка чыгып кетпеши керек. Ал эми коррупцияга каршы күрөш милдетин башка органга бере турган болсок абал азыркыдан да начарлайт. Албетте, УКМК идеалдуу иштейт дегенге болбойт. Бул кызмат бизде турганда кичине болсо да көзөмөл болот. Анан реформалоо деген шылтоо менен мамлекеттин пайдубалы болгон атайын кызматты талкалап салууга жол бербеш керек».

УКМКны реформалоо маселесин көтөргөн уюштуруу тобу бул демилгени ишке ашырыш үчүн коомчулукта кол топтоо акциясы жүрө турганын жарыялады.​

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШ Иранга кастарын тикти

Пентагондун башчысынын милдетин аткаруучу Патрик Шанахан. 11-февраль, 2019-жыл. Кабул.

Пентагон Иран тараптан келчү коркунучтардын алдын алуу максатында Жакынкы Чыгышка кошумча америкалык аскерлерди жөнөтүү планын караштырып жатканын ырастады.

Бул тууралуу АКШнын коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан бейшембиде билдирди. Бирок Шанахан аскерлердин саны боюнча маалыматты четке какты. Анын айтымында азырынча бул тууралуу сөз боло элек.

Ал арада Кошмо Штаттардын президенти ушул эле күнү журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, Жакынкы Чыгышка аскер жиберүү боюнча күмөн санап жатканын билдирди. Дональд Трамп бул маселени Пентагондун жетекчилиги менен талкуулап, караштырып көрөрүн кошумчалады.

22-майда бир катар маалымат каражаттары, анын ичинде «Reuters» Вашингтондогу өз булактарына таянып, Иран менен АКШнын ортосунда чыңалуу курчуп турган маалда Пентагон Жакынкы Чыгышка беш миңдей аскер жөнөтүү планын караштарып жатканын жазган.

Аты-жөнүн ачыкка чыгаргысы келбеген аткаминерлер маалымат агенттигине Пентагондун бул сунушун Ак үй колдор-колдобосу белгисиз экенин айтышкан.

Иран коюшу мүмкүн болгон чабуулдардын алдын алыш үчүн ушул айда АКШ Жакынкы Чыгышка жана Перс булуңуна учак ташуучу согуштук кемесин, бомбалоочу учактарын жана «Patriot» ракетасын жайгаштырган.

Патрик Шанахан.
Патрик Шанахан.

Айрым байкоочулар Жакынкы Чыгышка кошумча аскерлерди жөнөтүү Дональд Трамптын бул аймактагы америкалык күчтөрдүн санын азайтуу боюнча билдирүүлөрүнө каршы келерин белгилеп жатышат.

Буга чейин коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан Ирандан аймакка келтирчү коркунучтарына карабастан Вашингтон согушту каалабай турганын билдирген.

Ал эми 20-майда АКШнын президенти Дональд Трамп Иранга дагы бир жолу эскертүү берип, ортодо жаңжал чыга турган болсо, анда Ислам Республикасынын күнү бүтөөрүн билдирген. Ал эми Ирандын Жогорку руханий лидери, аятолла Али Хаменеи «Ирандын жаштары израилдик жана америкалык цивилизациянын кыйрашына күбө болушат»​деп 22-майда студенттер менен жолугушуп жатып айтты.

Вашингтон менен Тегерандын ортосундагы чыңалуу бир жыл мурда, Трамп АКШ Иран менен дүйнөлүк алты держава кол койгон келишимден чыкканын жарыялагандан кийин курчуй баштаган.

​Андан бери Кошмо Штаттар Иранга каршы экономикалык санкцияларын калыбына келтирген.

Дональд Трамп.
Дональд Трамп.

Тегеран санкциялардын кайра жанданышын мыйзамсыз чечим деп эсептейт. Ушундан улам Иран өзөктүк келишим боюнча айрым милдеттенмелерин аткарууну токтоторун жарыялаган.

Вашингтон Ирандын тандалма аскер бөлүгү - Ислам революциясынын сакчылар корпусун чет элдик террордук уюм катары тааныды. АКШнын чечимине Тегеран дароо жооп кайтарып, АКШнын Куралдуу күчтөрүнүн Борбордук командачылыгын жана анын бөлүктөрүн террордук уюм деп тааныды.

Ал арада Вашингтон Иран менен АКШнын ортосундагы чыңалган кырдаалга байланыштуу Кошмо Штаттардын Ирактагы элчилигинин эң зарыл кызматкерлеринен башкаларга өлкөдөн чыгып кетүүгө буйрук берди.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБ: сотко кызыгуу азайды

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоо боюнча сот иши уланууда.

Кыргызстандагы акыркы күндөрдөгү жаңжал жана камоолор Бишкек Жылуулук электр борбору боюнча соттук жараянга кызыгууну басаңдаткандай.

22-майда Бишкектин Свердлов райондук сотунда өткөн соттук жараянга үч-төрт журналист катышып, мурдагыдай кызыгуу байкалган жок. Сот залы чакан болгондуктан айыпталуучулардын жакындарынын айрымдары гана киргизилип, жараянда видео жана сүрөт тартууга тыюу салынды. Соттун жүрүшүндө жабырлануучулар суракка алынды.

ЖЭБди жаңылоодогу коррупция боюнча иште жабырлануучу катары «Электр станциялары» ишканасы таанылган. Аталган ишкананын өкүлү Урматбек Камбаров прокурорлордун жана адвокаттардын суроолоруна жооп берди.

Камбаров "ЖЭБ боюнча долбоордун баасы ыксыз жогорулатып, мамлекетке зыян келди" деген тергөөнүн версиясына кошуларын билдирди. Бул жөнүндө мамлекеттик ишкана тергөөнүн материалдарынан соң гана билгенин айтып чыкты:

«​Биз бул тууралуу тергөөнүн корутундусунан билдик. Анда долбоор негизсиз көтөрүлгөн деп жазылган экен. Ошондо биздин компания жана мамлекет үчүн зыяндуу келишим болгонун түшүндүк».

Соттук жараяндын жүрүшүндө «Электр станциялары» ишканасынын өкүлүнө темир тор артында отурган мурдагы жетекчилер менен алардын адвокаттары үстүккө-босток суроо берип, шаштысын кетирди.

Урматбек Камбаров айыпталуучулардын көпчүлүк суроолоруна жооп бере албай, айрым учурда адашып жатты. Ишке катышкан прокурорлор жабырлануучунун таламын кез-кез колдоп жатышты.

Учурда тергөө "Кыргызстандын кызыкчылыгына жооп бербеген келишим" деп сыпаттап жаткан келишим боюнча жаңжалды ишкана өз жыйынында караган эмес. Бул маалыматты «Электр станциялары» ишканасынын өкүлү ырастады.

Дал ушул жагдайды айыпталуучулардын бири, мурдагы премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев эске салып, Кыргызстан үчүн зыяндуу келишим деп айтып жатканын билдирди. Ал эми «Улуттук энергохолдингдин» мурдагы башчысы Айбек Калиевдин адвокаты "ЖЭБди жаңылоо боюнча долбоор өз максатына жеттиби?" деп суроо узатты. Бул суроого «Электр станциялары» ишканасынын өкүлү жооп бере алган жок.

Мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун адвокаты Нурбек Токтакунов бул кырдаалды “ЖЭБ ишинин саясий мүнөздө болгонунун далили” катары сыпаттады.

Нурбек Токтакунов
Нурбек Токтакунов

«​Күн бою “Электр станциялары» ишканасынын өкүлүн сурап, бардык айыпталуучулар чыгымды кантип аныкташканын, анын маңызы эмнеде дегенди билгенге аракет кылышты. Акционердик коомдун өкүлү болжол менен 30 жолу “аны тергөө аныктаган, аны менен макулбуз” деп айтты. Мындай учурда мен "Эмне себептен өлкө үчүн пайдасыз келишимди колдогон парламенттин комитеттеринин төрагаларына каршы УКМКга арыз берген жоксуңар?" деп сурадым. Жабырлануучу тарап тергөө аларды күнөөлөгөн жок деп айтты».

Анткен менен мамлекеттик айыптоо менен жабырлануучулар мурдагы жетекчилер пайдасыз келишим түзгөн деген позицияда турат.

Ошол эле кезде акыркы соттук жараянда буга чейин белгисиз болгон айрым жагдайлар ачыкка чыкты.

Маселен, «Электр станциялары» ишканасынын өкүлү Урматбек Камбаров кытайлык ТВЕА компаниясына каршы милдеттенмелерди аткарбаганы жөнүндө доомат каты жөнөтүлгөнүн билдирди. Бирок ал тууралуу толук маалыматты сотко керек болсо айтарын кошумчалады. Бул иш боюнча соттук жараян 23-майда уланмай болду.

Байтемир Ибраев
Байтемир Ибраев

Мурдагы башкы прокурор Байтемир Ибраев ЖЭБдин айланасындагы жаңжал жалпы өлкө үчүн маанилүү экенин белгилеп, тагылган күнөө менен анын далилдениши көп нерсеге таасирин тийгизерин айтууда.

«Биздин өлкөнүн тарыхында эки ыңкылапка соттогу мыйзамсыз иштер себеп болду деп айтып келебиз. Ошондуктан бул жолку соттук иште мыйзамдын сакталышына өзгөчө маани берүү керек. Анткени бул ишке жалпы коомчулук көз салып турат. Эки тарап тең мыйзамды так сакташы керек».

2018-жылдын кышында Бишкек ЖЭБиндеги кырсык чоң чатакка айланган. Бишкек ЖЭБине байланыштуу беш кылмыш иши козголгон.

Алардын негизгиси катары ЖЭБди жаңылоодогу коррупция боюнча иштин алкагында мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков менен Жантөрө Сатыбалдиев, мурдагы министрлер Осмонбек Артыкбаев, Ольга Лаврова, «Улуттук энергохолдингдин» экс-жетекчиси Айбек Калиев, «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазов жана орун басары Жолдошбек Назаров, ЖЭБди модернизациялоо боюнча долбоордун жетекчиси Темирлан Бримкулов айыпталган. Булардын ичинен Ольга Лаврова гана үй камагында болсо, калгандары былтыркы жылдын июнь айынан бери УКМКнын тергөө абагында кармалууда.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран менен АКШга Ирак ортомчулук кылат

Иллюстрациялык сүрөт.

Ирак чыңалууну басаңдатып, тараптарды тынчтыкка чакырыш үчүн Вашингтон менен Тегеранга делегация жиберет.

Ал арада АКШ администрациясынын өкүлдөрү Вашингтондун аракеттери Иран тараптан келе турган коркунучтун алдын алганын билдиришти. Бул тууралуу алар Конгрессте маалымат берип жатып айтышты. Тегеран болсо Вашингтондун дооматтарын четке кагып, Иран эли чөгөлөбөй тургандыгын кайталады.

Ирандын кошунасы, ошол эле кезде АКШнын өнөктөшү болгон Ирак тараптарды тынчтыкка чакырыш үчүн Вашингтон менен Тегеранга делегация жиберет. Бул тууралуу Ирактын премьер-министри Адел Абдул Махди маалымдады:

Адел Абдул Махди.
Адел Абдул Махди.

«Иран менен АКШнын маселесин чечүүдө Ирактын көз карашы Европанын көз карашына окшош. Биз бул маселени америкалык да, ирандык да тарап менен талкуулап жатабыз. Биз чыңалууну азайтып, тараптарды тынчтыкка чакырыш үчүн тиешелүү борборлорго, айрыкча Тегеранга жана Вашингтонго делегация жөнөтөбүз».

Ал арада АКШнын мамлекеттик катчысы Майк Помпео, коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан жана АКШнын Куралдуу күчтөрүнүн штаб башчыларынын бириккен комитетинин төрагасы, генерал Жозеф Данфорд Иран жаратышы мүмкүн болгон коркунуч тууралуу 21-майда Конгрессте маалымат берди. Алардын айтымында, Вашингтондун акыркы күндөрү кабыл алган чаралары Ирандын коркунучун ооздуктай алды.

АКШнын коргоо министринин милдетин аткаруучу Патрик Шанахан 21-майда: «Бул жерде сөз согуш эмес, чектөө тууралуу болуп жатат. Биз согушалы деген жокпуз», - деди. Анын айтымында, «Жакынкы Чыгышта Иран пайда кылган коркунуч жогору бойдон калып жатат, бирок Пентагон алдын-ала көргөн чаралардан улам америкалык жарандарга «чабуул коюу коркунучу тыным алып» калды.

Патрик Шанахан.
Патрик Шанахан.

«Америкалыктарга кол салуу болгон жок, - деди Шанахан. - Мен муну убактылуу тыным деп айтар элем. Бирок бул биз мурдарак аныктаган коркунучтар жоголду дегенди билдирбейт. Биздин жооп иретиндеги кылдат чараларыбыз ирандыктарга өз эсептерин карап көрүүгө убакыт берет деп ойлойм».

Ушул айда АКШ Жакынкы Чыгышка жана Перс булуңуна учак ташуучу согуштук кемесин, бомбалоочу учактарын жана «Patriot» ракетасын жайгаштырган. Вашингтон бул аракеттерин Ирандын чабуулунун алдын алуу катары түшүндүргөн. Бирок Вашингтон да, Тегеран да согушту каалабай тургандыгын билдиришкенине карабастан, ортодо кагылыш болуп кетеби деп чочулагандар бар.

Иран-АКШ мамилесин Германиянын канцлери Ангела Меркел Франциянын президенти Эммануэл Макрон жана Орусиянын президенти Владимир Путин менен телефон аркылуу талкуулады.

2015-жылдагы Ирандын өзөктүк программасы боюнча келишимге Кытай, АКШ, Британия менен кошо Франция, Орусия жана Германия да кол койгон. Ангела Меркелдин айтымында үч лидер аталган келишимди сактап калуу жана Иранды келишимде кала берүүгө ынандыруу зарыл экенин билдиришкен.

Былтыр май айында АКШ «Тегеран милдеттенмелерин аткарбай жатат» деген негизде келишимден чыгып кетип, Иранга каршы экономикалык санкцияларын калыбына келтирди.

Тегеран АКШнын бардык дооматтарын четке кагып келе жатат. Ирандын президенти Хасан Роухани 21-майдагы сөзүндө Иран эли чөгөлөбөй турганын айтты:

Хасан Роухани.
Хасан Роухани.

«Кайсы бир адам же улут басым алдында болушу мүмкүн, бирок Иран эли зөөкүрлөрдүн алдында чөгөлөбөйт».

20-майда АКШнын президенти Дональд Трамп Иранга дагы бир жолу эскертүү берип, ортодо жаңжал чыга турган болсо, анда Ислам Республикасынын күнү бүтөөрүн билдирди. Ирандын тышкы иштер министри Мухаммад Жавад Зариф АКШ президенти Дональд Трамптын эскертүүсүн четке кагып, аны Тегеранды коркутпоого чакырды.

«Агрессорлор эбак кетсе да ирандыктар миң жылдардан бери эр жүрөктүк менен бекем турат. Экономикалык террорчулук жана геноцид сымал шылдыңдоо Ирандын «күнүн бүткөрө албайт». Иран жаранын коркутпагыла. Сыйлаганга аракет кылгыла, ал иштейт!» - деп жазды Зариф 20-майда «Твиттердеги» барагына.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-тажик чек арасында ок атылды

Кыргыз-тажик чек арасында ок атылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:31 0:00

Нарын: сууга аккан кыз табыла элек

Нарын: сууга аккан кыз табыла элек
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00

Жарандык коом УКМКга нааразы

Иллюстрациялык сүрөт.

Бир нече укук коргоо уюмдары жана ондогон жарандык активисттер Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетин (УКМК) реформалоо боюнча кол топтошууда.

УКМКны реформалоонун башкы принциптери кандай болушу керек? Глобалдашкан заманда атайын кызматка кандай негизги милдеттер жүктөлүшү керек?

«Арай көз чарай» талкуусуна УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары, генерал Артур Медетбеков, укук коргоочу Рита Карасартова жана саясий илимдеринин кандидаты Орозбек Молдалиев катышты.

«Азаттык»: - Рита айым, УКМКны реформалоо боюнча демилге көтөргөндөрдүн бирисиз. Сиздерди колдогон уюмдардын негизги максаты кандай? Сиздин баамыңызда, атайын кызматты реформалоонун негизги принциптери кандай болушу керек?

Рита Карасартова: - Биз Кыргызстан эгемендик алгандан берки 29 жыл ичиндеги УКМКнын ишин талдап көрдүк. Ошондон бери бул мамлекеттик органдын укуктары азайбаптыр, тескерисинче жылдан-жылга көбөйүп келген.

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

Бизде мындай бир көрүнүш бар: оппозицияда жүргөн саясатчылар «эгер мен бийликке келип калсам, атайын кызматты реформалайм, өзгөртөм» деп көп убада берет. Тилекке каршы, алар бийликке келип президент болуп алгандан кийин, реформа жасамак тургай УКМКнын укугун кеңейтип, күчтөндүрүүгө аракет кылат.

Акыркы эле мисал: Алмазбек Атамбаевдин убагында Конституцияга туура келбесе да УКМКга караштуу эки чоң кеңсе түзүштү. Коррупцияга каршы күрөш кызматы түзүп, кызмат адамдарынын тергөө укугун да прокуратурадан алып коюшту.

Ушуну менен УКМКга керек болсо совет заманында берилбеген эбегейсиз бийликти берип коюшкан. Ошондон улам УКМК өзүнүн түздөн-түз милдети болгон чалгындоо, контрчалгындоо, экстремизм менен терроризмдин алдын алуу, аны менен күрөшүү менен алектенбей эле «коррупция менен күрөшүп жатабыз» деп оппозициялык күчтөрдү коркутуунун куралы болуп калгандай сезилет.

Жакында УКМКнын бир кызматкеринин 350 миң сомду өндүрүп алууга шектүү катары кармалганы - мен айткан сөздүн далили.

«Азаттык»: - Артур мырза, коомдук уюмдар, жарандык активисттер мамлекеттин атайын кызматынын реформасын президенттен талап кылып жатышы канчалык жөндүү? Анткени бул мамлекеттик органдын өзгөчөлүктөрү көп эмеспи...

Артур Медетбеков: - Биринчиден, Кыргызстан – демократиялык өлкө экенин эске алуу керек. Жарандык коом ошол баалуулуктарды өнүктүргөнгө салым кошуп жатат.

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

Реформа УКМКда гана эмес, бардык укук коргоо органдарында да болушуна толук кошулам. Бирок, акыркы убакта укук коргоо уюмдары эмнегедир УКМКга эле басым жасап, анын ичинде Коррупцияга каршы күрөш кызматына катуу сын айтып жатышат.

Бул маселени эки тараптуу караш керек. Биринчиден, мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин учурунда атайын кызматты пайдаланып, тайраңдап, көп мыйзам бузулганы чын.

Экинчиден, ошол эле кызмат коррупциялык көп иштердин бетин ачты, күнөөлүүлөрдү жоопкерчиликке тартты, кээ бири сыртка качып кетти. Ошол эле учурда ИИМде, Финансы полициясында жана башка органдардагы кызматтар мындай натыйжа бере алышкан жок. Тилекке каршы, мурдагы президенттер УКМКны өзүнүн, үй-бүлөсүнүн же партиясынын кызыкчылыктарына пайдаланып, оппозиция өкүлдөрүн жазалоочу куралга айланткан учурлар болгону да чын. Ошонун негизинде коомчулукта «Атайын кызматка Коррупцияга каршы күрөш кызматтын, тергөө кызматынын кереги барбы же жокпу?» деген суроолордун жаралып жатышы жүйөлүү десек болот.

«Азаттык»: - Орозбек агай, жарандык коом өкүлдөрү УКМКдан тергөөнү жана Коррупцияга каршы күрөш кызматын алып салууну талап кылышууда. Ал канчалык реалдуу, канчалык бүгүнкү күндүн талабына жооп берет?

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

Орозбек Молдалиев: - Албетте, биздин укук коргоо жана күч түзүмдөрүнүн баары реформага муктаж. Бирок УКМКдан тергөөнү жана Коррупцияга каршы күрөш кызматын алып салууну реформа деп айтууга болбойт, тескерисине «кайра уюштуруу» десек туура болчудай.

УКМКнын ичиндеги түзүмдөрдү жоюу же кошуу менен абал өзгөрбөйт. Анткени атайын кызматтын тергөөсүнүн, ыкчам иликтөөсүнүн жана башка иштеринин өзүнүн өзгөчөлүктөрү көп. Мындан сырткары «мамлекеттик сыр», «кызматтык сыр» деген түшүнүктөр бар. Ошонун айынан көп кыйынчылыктар жаралат. Мисалы, Казакстанда Тергөө комитети деп башында бөлүп алып кийин маселе жаралганда тергөөнү кайра Улуттук коопсуздук кызматына беришти.

Биз эске ала турган жагдай - убагында жогорку кызматтагы адамдарды башка органдар кармай албай, камай албай, тергей албай калганда Коррупцияга каршы күрөш кызматы түзүлгөнүн унутпашыбыз керек.

Эгер ал милдетти кайра башка органдарга бергенде алардын да «кожоюндары» көп болот. Башка маселе - көп демократиялык мамлекеттерде болуп келаткандай коопсуздук органына парламенттин көзөмөлүн күчөтүү зарылчылыгы бар. Анткени биздин парламент өкүлчүлүктүү орган, аларды эл шайлаган. Андан кийин жарандык коомдун көзөмөлү да зарыл.

(Талкууну толугу менен ушул жерден угуңуз)

Жарандык коомдун бүйүрүн кызыткан УКМК
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:51 0:00
Түз линк

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жарандык коомдун бүйүрүн кызыткан УКМК

Жарандык коомдун бүйүрүн кызыткан УКМК
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:51 0:00
Түз линк

Өкмөт: Камералар жоопкерчиликти күчөттү

Бишкек.

Бишкекте жол кырсыгынан адам өмүрү кыйылган учурлар азайды. Өкмөттүн маалыматына караганда, бул көрсөткүч 44% кыскарды.

Бишкекте жол кырсыгынан адам өмүрү кыйылган учурлар азая баштаганын премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 18-майда «DataCon Central Asia 2019» ачык маалыматтар конференциясында өкмөттүн жетишкендиктеринин мисалы катары келтирди:

«Көп жылдан кийин быйыл гана «Коопсуз шаар» долбоорун ишке ашыра баштадык. Алгачкы жыйынтыктар бар. Камера орнотулган жерлерде жол кырсыгынан каза болгондор боюнча көрсөткүч 44% төмөндөдү».

«Коопсуз шаар» долбоорунун алкагында Бишкектин көчөлөрүнө орнотулган атайын видеокөзөмөл камералары быйыл март айында иштей баштады.

Ички иштер министрлигинин Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын маалыматына караганда, азырынча камералар Бишкекте жана Чүйдө гана иштеп жатат.

Жалпысынан 110 жерде, алардын 90у көчөлөрдүн кесилиштеринде, 20сы көчмө комплекстер.

Мекеменин басма сөз кызматынын өкүлү Тилек Исаевдин айтымында, камералар коюлгандан бери адам өмүрү кыйылган учурлар кыйла азайганын төмөнкү сандар көрсөтүүдө:

«Быйыл 1-январдан 3-мартка чейин - программалык-аппараттык комплекстер ишке киргенге чейин - республиканын аймагында жалпы жол кырсыктарынын саны 2018-жылдын ушундай эле мезгил аралыгына салыштырганда 33,8% көп болчу. Ал эми 4-марттан азыркыга чейин 44,3% азайды. Былтыр ушул аралыкта Бишкекте жол кырсыгынан 16 адам кайтыш болсо, быйыл беш өлүм катталды. Ал эми Чүйдө былтыр ушул мезгилде 35, быйыл 22 адам каза болду».

Көчөлөрдүн кесилишине коюлган программалык-аппараттык комплекстердин 42си Бишкекте, 48и Чүйдө.

«Жол коопсуздугу» уюмунун жетекчиси Чынара Касмамбетова жол кырсыктарынын азайышына эки фактор себеп болду деп эсептейт.

«Кызыл жарык күйүп турса өтүп кетип, 60 деген жерден ылдамдыкты 80-90 кылып айдап жүрө беришчү, - деди ал. - Ичкилик ичип алып жолго чыгышчу. Бул жаман өнөкөткө айланган. Эми видеофиксациядан коркуп калышты. Айыппул көбөйгөнү да кошумча болду. Өлүмдүн азайышы 40 пайыздан ашканы өтө жакшы жыйынтык болуп эсептелет».

Ал арада 20-майда социалдык түйүндөрдө «Коопсуз шаарды» кескин сынга алган пикир тарады.

8-майда жол кырсыгына кабылып, эмгиче так жооп ала албай, күнөөлүү табылбай жатканын айткан белгилүү алып баруучу Айгүл Курманова «камералар иштейт деген сөз калп» экенин айтып чыкты:

«Алар «ооба, баарын териштиребиз» деп калышкан. Бүгүн чалсам «Эже, билесизби, Совет-Ахунбаев көчөлөрүнүн кесилишинде камералар иштебейт экен. Иштечү да эмес. Себеби, «Вега» фирмасы аларды туташтырбаптыр» дешти».

Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгы бул маалыматты четке кагууда.

«Ошол жол кырсыгы болгон жерде программалык-аппараттык комплекс жок. Ал окуя жол кесилишинен өткөндөн кийин болгон. Бүгүнкү күндө шаарыбызда болгон комплекстердин баары штаттык режимде иштеп жатат», - деди мекеменин басма сөз кызматынын өкүлү Тилек Исаев.

Ал арада премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев жол эрежесин бузгандарга айыппулдарды оңдоо-түзөө, тууралоо маселесин иликтеп чыгууну тапшырганы маалым болду.

Абылгазиев тиешелүү жетекчилерге бул тапшырманы «Коопсуз шаар» долбоору боюнча өткөн кеңешмеде берген.

Маалыматка караганда, жумушчу топко коомчулуктун жана парламент депутаттарынын пикирлерин эске алуу, учурдагы айыптардын өлчөмүнүн негиздүүлүгүн, натыйжалуулугун карап чыгуу милдети жүктөлөт.

Өкмөт башчы аймактарда долбоордун кийинки баскычтарын ишке киргизүүнүн алдында анын баш калаадагы жыйынтыктарын талдап чыгуу керектигин билдирди.

Орусиялык «Вега» концерни аткарып жаткан «Коопсуз шаар» долбоору Бишкекте быйыл 12-февралда ишке кирген. Анын алкагында автожолдорго видеокамералар орнотулууда.

Быйылкы жылдын аягына чейин долбоор республиканын бардык аймагында иштей башташы керек. Жалпы өлкө боюнча 314 көзөмөл камера-комплекстери орнотулары айтылган.

2018-жылдын тогуз айында Кыргызстанда 5118 жол кырсыгы катталып, 458 киши көз жумган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Австрия: Чуулгандуу видео өкмөттү жарга такады

Австриянын кызматтан кеткен вице-канцлери Хайнц-Кристиан Штрахе, 18-май, 2019-жыл.

17-майда чыккан тасмада вице-канцлер Хайнц-Кристиан Штрахе орусиялык аял менен сүйлөшүп, шайлоону каржыласа, кийин Австрия өкмөтү аларга бир топ кирешелүү бизнес келишимдерди бериши мүмкүн деген өңүттө сөз болгон.

Бул видео эки жыл мурун тартылган. Анда Австриянын ашынган оңчулдардын "Эркиндик" партиясынын лидери Хайнц-Кристиан Штрахе өзүн "орусиялык баймын" деп тааныштырган Алёна Макарова аттуу келин менен сүйлөшүп жатканын көрүүгө болот. Макарова Штрахеге шайлоодо каржылык жана саясий колдоо көрсөтүп, бул үчүн өз бизнесин илгерилетүүгө жардам күтөрүн айтат.

Чуулуу видео кезексиз шайлоого түрткү болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:43 0:00

Вице-канцлер Штрахе дароо эле видео тасмадагы айтылган сөздөрдүн чын экенин мойнуна алганы менен, ал кийин иш жүзүндө эч кандай мыйзам бузбаганын жүйө келтирди:

"Мен анда кызуу болуп алып, татынакай ишкер айымга жагынуу үчүн ашкере мактанып, өзүмдү жаш баладай алып жүрүптүрмүн. Мен бул кылыгым менен жубайымдын да көңүлүн ооруттум. Филиппа, мен сени сүйөм. Кылганыма чын жүрөктөн кечирим сурайм".

Вице-канцлер 18-майда кызматынан чегинип, мыйзамга ылайык өзүнүн актыгын далилдегенге даяр экенин айтты.

Александр Ван дер Беллен, Австриянын президенти
Александр Ван дер Беллен, Австриянын президенти

Штрахе кызматтан кеткенден көп узабай Австриянын президенти Александр Ван дер Беллен канцлер Себастьян Курц менен жолугуп, ушул жылдын сентябрь айында кезексиз парламенттик шайлоо өткөрүүнү сунуш кылды.

Президенттин айтымында, бул шайлоо чуулгандуу видео тасмадан жапа чеккен Австрия өкмөтүнө болгон элдин ишенимин кайтарыш керек.

“Мен азыркы болуп жаткан көрүнүш Австрия үчүн жат нерсе экенин айттым. Мындай федералдык өкмөткө толук ишене албайм. Андыктан биз канцлер мырза менен ушундай бүтүмгө келдик. Австрия үчүн ушул тапта жалгыз туура жол – кезексиз парламенттик шайлоо өткөрүү” - деди президент.

Европадагы таасирдүү лидерлердин бири Ангела Меркель да бул окуяны жалпы Еврошаркеттеги маселе катары баалап, “саясатчыларды сатып алуу” жана популизм менен күрөшүү зарылдыгына токтолду:

“Европа – бирдей баалуулуктарды туу туткан өлкөлөрдүн биримдиги. Азыр биз ушул баалуулуктарга жана Европа биримдигине каршы болгон популисттер менен күрөшүп жатабыз. Биз чечкиндүу туруп, алсыз азчылыктарга жардам беришибиз керек. Жалпы адам укуктарын басмырлоодо сатылма саясатчылардын ролу чоң. Биз буга каршы күрөшүп, алдыга умтулушубуз керек”.

Австриянын тышкы иштер министри Карин Кнайсль үйлөнүү тоюнда президент Владимир Путин менен бийлеп жатат.
Австриянын тышкы иштер министри Карин Кнайсль үйлөнүү тоюнда президент Владимир Путин менен бийлеп жатат.

Бул азыркы Австрия өкмөтүндөгү Орусияга байланыштуу биринчи чыр эмес. Буга чейин ушул эле ашынган оңчул "Эркиндик" партиясы көрсөткөн тышкы иштер министри Карин Кнайсль үйлөнүү тоюна жакын достору менен бирге Орусиянын президенти Владимир Путинди чакырганы да бир топ талаш-тартыш жараткан.

Австрияда 2017-жылдын 15-октябрында өткөн парламенттик шайлоодо Себастиан Курц жетектеген Элдик партия жеңишке жеткен. Эки айга созулган сүйлөшүүлөрдөн кийин Курцтун партиясы ашынган оңчулдардын "Эркиндик" кыймылы менен коалиция түзүп, 31 жаштагы саясатчы өкмөт башчылыкка дайындалган.

Сузактагы чатакты милиция иликтеп жатат

Жалал-Абад облустук милиция бөлүмүнүн имараты.

Уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү деп саналган адам ички иштер органынын атайын багыттагы отрядынын мурдагы кызматкерин сабаган окуяны Жалал-Абад облустук милициясы териштирип жатат.

Белгисиз бирөө мурдагы ички иштер органынын кызматкери делген адамды сабап жаткан видео өткөн жумада чыккан. Социалдык тармактарда тараган тасмадан сабап жаткан кишинин сөгүнгөнүн да угууга болот.

Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматынын улук инспектору Нурдин Жээнтаев окуя териштирилип жатканын айтты.

«Тасмага түшкөн окуя боюнча материалдар чогултулуп, Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине 14-майда катталды. Видеодогу адамдардын тек-жайы такталган, сабалды делген адам аскер же орган кызматынын ардагери эмес. Бирок мурда ички иштер органдарында иштеп кетиптир. Экөө тең облустун тургундары».

Токмоктолду деген адам Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгына караштуу атайын даярдыктагы отряддын мурдагы кызматкери, Сузак районунун 42 жаштагы тургуну экени белгилүү болду.

Ал эми сабады деп шек саналган киши кылмыштуу топтун мүчөсү экени айтылууда. Жабырлануучу Максат (аты өзгөртүлдү - ред.) кол көтөргөндөр мыйзамдуу жазасын алышы керек деди.

«Мен ал балдарды мурда-кийин көргөн эмесмин жана жакшы тааныбайм. Видеонун Интернетке чыгып кетүүсү күтүүсүз болду. Бул боюнча өз коопсуздугумду ойлоп укук коргоо органдарына кайрылган жокмун. Учурда өзүм жана үй-бүлөм үчүн коркуп турам. Мамлекетте мыйзам иштесе, мага кол көтөргөндөр мыйзамдуу жазасын алышы керек деп эсептейм».

Максат 1999-2005-жылдары Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын атайын даярдыктагы отрядында иштеген, Баткен согушунун ардагери. Ал 6-майда кечке жуук Жалал-Абад шаарында сабалган.

Жабырлануучу аны сабагандар кримтөбөл Камчы Көлбаевдин кылмыш тобуна мүчө сузактык “Чач” жана каракөлдүк “Жон” аттуу каймана аты бар адамдар экенин айтты. Мурдагы орган кызматкери "бул коркутуунун башы кийинки жылы өтө турган Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоого барып такалат" деди.

«Мен 2005-жылы ички иштер органдарынан кеткенден бери жеке ишкердик жана дыйканчылык менен алектенем. Эч кимге зыяным тийбеген, айылдагы карапайым эле кишимин. Мага кол көтөгөн балдар айылдашым Сапардан алыстап, "ал менен мамилени үз" деп эскертип жатышпайбы. Алар ачыгын айтпаса да, бул коркутуулар келерки жылы өтчү шайлоодо айылымдагы кайсы бир талапкерге жардам берүү жана колдоо көрсөтүү тууралуу болууда. Азыр мен депутаттыкка талапкер болчу башка адам менен мамиле кылып жүргөнүмдү алар жакшы билет. Бул окуялардан кийин менин жана үй-бүлөмдүн коопсуздугу коркунучта. Ошондуктан досторум жана туугандарым күнү-түнү биз менен болуп, күзөтүп турушат».

Максат бир аптадан бери дарыланып жатканын билдирди. Бул окуяга жогорку кызмат адамдарынын тиешеси бар деп болжолдоп жатканы менен конкреттүү ысымдарды атаган жок.

Мурда-кийин атайын даярдыктагы отрядда (Спецназ) иштеп кеткен кызматкерлер бул окуяга тынчсыздануусун билдирип жатышат. Аймакта бул кызматчылар тарабынан уюшулган коом президент баштаган өлкө жетекчилерине кайрылуу жолдоого даярданууда.

Милициянын ардагери Муктар Исмаилов бул окуяны уюшкан кылмыштуу топтордун баш көтөрүшүнүн белгиси катары баалап, мындай кырдаал Ички иштер министрлигинин алсыздыгынын көрсөткүчү деп эсептейт:​

«Биз кандай коомдо жашап жатабыз? Мыйзамдуулук сакталабы же уюшкан кылмыштуу топтор ар кимди келип сабап кете береби? Бийликтин "каралар менен күрөшүп жатабыз" дегени жалган. ИИМ өз тизмесинде турган кылмыштуу топтор менен күрөшүүнүн ордуна кайра алар менен кызматташып жатканы билинип жатат. Жакында эле ички иштер министри Кашкар Жунушалиев парламентте «уюшма кылмыштуу топтор болгон жана боло берет» деп айтпадыбы. Демек бул - мамлекеттин алсыздыгы. Мурда ички иштер органдарында иштегендерди гана эмес, азыр иштеп жаткандарды да "каралар" сабап жатат».

Кашкар Жунушалиев
Кашкар Жунушалиев

Ички иштер министри Кашкар Жунушалиевге өткөн айда Жогорку Кеңеште уюшкан кылмыштуу топторго байланыштуу суроо берилген. Министрдин «каралар» тыйылбайт деген мазмундагы жообу талкуу жараткан.​

«Уюшкан кылмыштуу топтор ар дайым болуп келген жана боло берет. Андайлар бардык мамлекетте бар. Биз алар боюнча иш жүргүзүп жатабыз. Мындай топтордун кылмыш кылган бардык мүчөлөрү мыйзамга ылайык жоопко тартылат. Кылмыш кылып, «отурбай» жүргөндөрдүн эч болбогондо бирин атап бериңизчи?».

Совет доорунан калган «уюшкан кылмыштуу топ» - бул өздөрүнүн жазылбаган мыйзамдары менен жүргөн криминалдык чөйрө. КМШнын айрым өлкөлөрүндө жарандын бул топко мүчө болгону аныкталса эле жазага тартылат. Ал эми Кыргызстанда ушуга окшош мыйзам долбоору парламенттен колдоо таппай келет.

Сооронбай Жээнбеков
Сооронбай Жээнбеков

Президент Сооронбай Жээнбеков азыркы кызматка келгенден кийин Коопсуздук кеңешинин жыйынында «уюшкан кылмыштуулукту жогорку кызмат адамдары калкалап жатат» деп айткан, ага күрөштөн натыйжа чыкпай жатканын коррупция менен байланыштырган:​

«Уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш ийгиликтүү болбой жатканынын негизги себеби – коррупция. Эксперттердин айтымында, криминалдык чөйрөдөгү капитализациянын көлөмү абдан чоӊ суммага жетти. Канча сумма экенин билесиңер. Уюшкан кылмыштуулук чөйрөсүндө чоӊ өлчөмдөгү акчанын агымы укук коргоо жана сот органдарындагы жогорку кызмат адамдарынын катышуусу болбосо, мүмкүн эмес. Уюшкан кылмыштуу топтор баңгизаттардын транзитин жана товарлардын аткезчилигин тынымсыз жүргүзүүдө. Алар ири рентабелдүү бизнести, өзгөчө акциз товарларына байланышкан бизнести калкалоо менен алектенишет. Күч түзүмдөрүндө коррупция болбосо, криминалдык топтор бул иштерди жасай алышпайт, эч жакка жыла алышпайт. Эгер тапшырма берсе эки сержант, эки лейтенант барып эле баарын жаап коет. Ошондой тапшырма болбойт, анткени өзүңөр аралашкансыңар».

​Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча, Кыргызстанда кылмыштуу топторду бир нече жолу кылмыш жообуна тартылган Камчы Көлбаев, Азиз Батукаев жана Алмазбек Бокушев өңдүүлөр жетектешет. Алардын ичинен Камчы Көлбаев менен Алмазбек Бокушев Кыргызстанда эркиндикте жүрүшөт, ал эми Азиз Батукаевди кыргыз бийлик органдары «оорусу катуу» деген негизде түрмөдөн бошоткондон бери ал Чеченстанда экени айтылууда.

Расмий маалымат боюнча, уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү катары 500дөн ашык адам каттоодо турат. Анын дээрлик көбү Камчы Көлбаевдин кылмыш тобуна мүчө.

Мындан сырткары жогорудагы үч топко тиешеси жок өз алдынча башка майда топтордогу 1035 адам ИИМдин атайын каттоосуна уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү катары алынган.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Онлайн экстремизм дүйнөнү чочутууда

Иллюстрациялык сүрөт.

Дүйнө лидерлери жана ири технологиялык компаниялардын жетекчилери Парижде Интернеттеги экстремизмге каршы жыйынга чогулушту.

Саммит Жаңы Зеландиянын премьер-министри Жасинда Ардерн менен Франциянын президенти Эммануэл Макрондун демилгесинен улам өткөрүлдү.

«Microsoft», «Google» сыяктуу бир катар ири технологиялык компаниялардын башчылары, Британиянын премьер-министри Тереза Мей, Канаданын өкмөт башчысы Жастин Трюдо баш болгон 15тей өлкөнүн лидерлери Франциянын баш калаасы Парижге 15-майда чогулушту. Интернеттеги зомбулуктун жайылышына каршы чара көрүү боюнча демилгени Жаңы Зеландиянын премьер-министри Жасинда Ардерн сунуш кылып, аны Франциянын лидери Эммануэл Макрон биринчилерден болуп колдогон.

Жыйындын уюштурулушуна үч ай мурда Жаңы Зеландиянын Крайсчөрч шаарында болгон теракт түрткү болду. Анда ак расанын үстөмдүгүн жактаганын айткан адам эки мечитте 51 кишини атып кеткен. Ал бейкүнөө адамдарды өлтүрүп жатканын башына тагып алган камерадан социалдык тармак аркылуу түз көрсөткөн. Айрым колдонуучулар анын видеосун социалдык түйүндө бөлүшүүгө үлгүрүшкөн.

Крайсчөрч шаарындагы теракт болгон мечит.
Крайсчөрч шаарындагы теракт болгон мечит.

«Фейсбук» компаниясы 24 сааттын ичинде бул видеонун баш-аягы 1,5 миллиондой көчүрмөсүн өчүрсө да терактты жайылтууга жол бергени үчүн катуу сынга кабылган. Ошондуктан Интернет гиганты алгач социалдык тармактагы ак расанын үстөмдүгүн жактаган көз караштарга, экстремисттик билдирүүлөргө тыюу саларын жарыялаган. Андан соң Париждеги жыйынды утурлай видеону онлайн режимде көрсөтүү боюнча жаңы эрежелерди кабыл алганын билдирди. Компаниянын жетекчилиги эреже бузуу менен түз көрсөткөндөр дароо бөгөттөлөрүн жарыялады.

«Зомбулукту чагылдырууга, экстремисттик маанидеги видео жана аудио тасмалардын социалдык тармактарда жайылышына жол берүүгө жана аны кечирүүгө болбойт», -деген АКШнын мурдагы мамлекеттик катчысы Жон Керри ошол эле учурда компаниялар мыйзамдуу талкууларды цензурага албай турганына кепилдик бериши керек экенин белгиледи.

Жаңы Зеландиянын премьер-министри Жасинда Ардерн. Веллингтон. 15-апрель, 2019-жыл.
Жаңы Зеландиянын премьер-министри Жасинда Ардерн. Веллингтон. 15-апрель, 2019-жыл.

Кошмо Штаттар социалдык тармактарда терроризмди жайылтпоо максатында технологиялык компанияларды чогуу иштешүүгө чакырган Ардерндин демилгесин колдоодон баш тартып, Парижге өз делегациясын жибербей койду. Анткен менен Ак үй чакырыктагы жалпы максаттарды колдой тургандыгын жана Интернеттеги экстремизмге каршы күрөштү уланта берерин билдирди. Ошол эле учурда Силикон өрөөнүндөгү ири компаниялардын жетекчилери Париждеги саммиттке келишти.​

Жыйындын соңунда мамлекеттердин жетекчилери жана IT компаниялардын лидерлери атайын документке кол коюшту. Юридикалык күчү жок бул келишимди жактырган мамлекет лидерлери экстремизмге каршы мыйзам долбоорлорунун сакталышын катуу көзөмөлгө алууга, террорчулуктун негизги себептеринен арылуу боюнча чара көрүүгө милдеттенме алышты. Ал эми технологиялык компаниялардын лидерлери экстремисттик контент менен күрөшүү боюнча кошумча так чараларды киргизүүгө убада беришти.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ШКУ антитеррордук фронт түзүүнү көздөйт

Жыйындан тартылган сүрөт.

Бишкекте Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) курамындагы мамлекеттердин коопсуздук кеңеш катчыларынын жыйыны өттү. Июнда өтө турган уюмдун саммитин утурлай уюштурулган бул жыйында дүйнөлүк антитеррордук фронт түзүү сунушталды.

Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) курамындагы мамлекеттердин коопсуздук кеңеш катчыларынын 14-жыйынына журналисттер киргизилген жок. Талкуудан кийин уюмдун баш катчысы Владимир Норов менен Кыргызстандын Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев талкууланган маселелер боюнча кыскача маалымат беришти. Сагынбаев кызматташтык жаатында документтерге кол коюлганын айтып, жыйында бирдиктүү бүткүл дүйнөлүк антитеррордук фронт түзүү жөнүндө кеп болгонун билдирди:

Дамир Сагынбаев.
Дамир Сагынбаев.

«Тараптар дүйнөдө туруксуздуктун фактору күчөп жатканын белгилешти. Бир катар аймактарда чыр-чатактар күч ала турган кооптуу жагдайлар күчөп жатат. Чогулгандар терроризмдин бардык түрүн айыпташты. Бириккен Улуттар Уюмунун координациясы астында бүткүл дүйнөлүк бирдиктүү антитеррордук фронт түзүүнүн маанилүү экендиги белгиленди. Ал эл аралык укуктун негизинде саясатсыз жана кош стандартсыз болушу керек».

Сагынбаев жаңы түзүлө турган фронт экстремизмге каршы күрөштүн шылтоосу менен өлкөнүн ички иштерине кийлигишпеши керек экени белгиленгенин кошумчалады. Бул фронт жөнүндө 2018-жылы Бээжин шаарында өткөн ШКУ мамлекеттеринин коопсуздук кеңеш катчыларынын жыйынында да кеп болгон. Бирок азырынча фронттун миссиясы, кандай форматта түзүлүп, иш жүргүзөрү айтыла элек. Андыктан көпчүлүктү фронттун максаты кызыктырып, коопсуздук жаатындагы серепчилер ар кандай божомолдоп жатышат. Жергиликтүү эксперт, атайын кызматтардын генералы Артур Медетбековдун пикиринде, террористтик уюмдар өз идеяларын жайылтууда улам жаңы ыкмаларды өздөштүрүп, аларга каршы туруу татаалдашып баратат. Медетбеков терроризмге каршы фронт түзүлсө ириде радикализмдин идеясына каршы күрөшүү керек деген оюн билдирди:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

«Эл аралык деңгээлдеги топтор Жакынкы Чыгыштан Борбор Азияга ооп жатат. Алар маалымат жагынан аябай катуу даярданып, идеологиясын болушунча жайылтып жатышат. Алар Интернеттеги сайттарды пайдаланууда. Эгерде фронт түзүлсө ушул жагына көңүл бурушу керек. Бул фронт жөнүндө былтыр да айтылган».

Коопсуздук кеңеш катчыларынын жыйынында дүйнөдөгү, анын ичинде аймактагы коопсуздукту сактоо биринчи орунда тураары, өлкөлөр чек араларга бекем көзөмөл орнотуп, экстремизмге каршы чогуу күрөшүшү зарыл экени белгиленген. Ошондой эле бардык мамлекеттер Интернет коопсуздугуна көңүл буруп, радикализмдин жайылышына бардык жагынан бөгөт коюшу керек экени айтылган.

Уюмдун баш катчысы Владимир Норовдун айтымында, 2019-жылы 21-22-майда тышкы иштер министрлеринин жолугушуусу, андан кийин 13-14-июнь күндөрү ШКУнун курамындагы мамлекеттердин башчыларынын жыйыны болот. Норов бүгүнкү айтылган темалардын үстүндө кененирээк талкуу жүрүп, дүйнөдөгү жана аймактагы коопсуздукту сактоо боюнча мындан аркы чечимдер кабыл алынарын айтты:

Владимир Норов.
Владимир Норов.

«Жалпылай белгилеп кетсем, бүгүнкү коопсуздук кеңеш катчыларынын жыйыны ШКУнун Бишкектеги саммиттин утурлай өтүп жатат. Саммит биздин мамлекеттердеги, аймактагы жана дүйнөдөгү коопсуздукту сактоодогу кызматташтыкты пландоого мүмкүнчүлүк түзөт».

Ошондой эле ШКУга кирген мамлекеттердин коопсуздук кеңеш катчылары менен мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков да жолугушканын президенттин аппараты маалымдады. Анда президент бул уюм эл аралык маселелерди чечүүгө жөндөмдүү глобалдык түзүм болуп саналаарын белгилеген.

2018-жылы июнь айында Кытайдын Циндао шаарында ШКУнун мамлекет башчыларынын кезектеги саммитинде уюмга төрагалык кылуу Кыргызстанга өткөн. Буга чейин саммиттин күн тартибине уюмдун ынтымагын арттырып, өз ара кызматташтыкты күчөтүүгө багытталган гана маселелер кире турганы кабарланган.

ШКУ 2001-жылы түзүлгөн. Анын курамына Кыргызстан, Кытай, Орусия, Казакстан, Тажикстан, Өзбекстан, Пакистан жана Индия кирет. Ооганстан, Беларус, Иран жана Монголия уюмдун ишине байкоочулук кылышат.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Энелер Сирияга кеткен кыздарын сагынды

Энелер Сирияга кеткен кыздарын сагынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Тажикстанга жол кырсыктары жоо болду

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстанда жыл сайын ар бир жүз миң кишиге жол кырсыгында каза тапкан 19 адам туура келет. Бул - Борбор Азиядагы эң жогорку көрсөткүч.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматына ылайык, Тажикстанда жугуштуу оорудан өлгөндөрдөн жол кырсыгында каза болгондор көптүк кылат. Былтыр жыл ичинде Тажикстанда эки миңдей адам жол кырсыгында көз жумган.

Тартип сакчылары адамдар жолдо жүрүүнүн жөнөкөй эрежелерин сактабагандыктан кырсыкка кабылып жатканын белгилешет. Жөө жүргүнчүлөр жолдун каалаган жеринен өтүшсө, айдоочулар кишилерге жол бербейт, ылдамдык эрежелерин сакташпайт. Мамлекеттик автоинспекциянын кызматкери Низом Салимов буларды айтты:

«Айдоочулар жөө жүргүнчүлөрдү сүзүп кеткен учурлар жол кырсыктарынын 50 пайызын түзөт. Айдоочулар ылдамдыкты туура эмес алмаштырып алып, кырсыкка себеп болгон учурлар 53 пайызды түзөт. Ал эми кыймылга каршы жолго чыгып кеткендер ар бир үчүнчү кырсыкта катталат. Мас абалында жол кырсыгына кабылгандар 0,7 пайызды түзөт».

Тажикстандыктар жол коопсуздугу менен эрежелерин сактабагандык көнүмүш көрүнүшкө айланганын айтышат.

«Жөө жүргүнчүлөр өтчү жерден да өткөрүшпөйт. Мен ушундайга көп күбө болом», - деп арызданды Дүйшөмбү шаарынын тургуну.

«Мен жөө жүргүнчүлөргө жол бошотууга аракет кылам. Бирок аябай этият болуш керек. Алар жолдун каалаган жеринен чуркап чыга калышат», - дейт айдоочулардын бири.

Тажик парламентинин депутаттары жол кырсыктарын азайтыш үчүн жол эрежелерин бузгандарга салынган айыпты көбөйтүш керек деп эсептешет. Азыр машинеде балдарга ылайыкталган отургуч жок болсо же адамдар коопсуздук курун тагынбаса 1,5 доллардын тегерегинде айып төлөшөт. Ал эми айдоочу ылдамдык эрежесин сактабаса, айып 5 долларды түзөт.

«Бардык зарыл мыйзамдар даяр. Административдик-процессуалдык кодекс талаптарга жооп бербей жатат. Жол коопсуздугун бузгандарга айып аз чегерилет, ошондуктан эч кандай таасирин тийгизбей жатат» дейт депутат Жамшид Муртазозода.

Жарандык коом өкүлдөрү айыптын көлөмүн көбөйтүүдөн тышкары мыйзамдар бардык адамдарга тең иштешин камсыз кылуу зарыл экенин айтып жатышат. Эркин маалымат каражаттарынын улуттук ассоциациясынын башчысы Нуриддин Каршибоев айыптын көлөмү кырдаалды өзгөртпөйт деген пикирде.

«Мындай учурларда айрымдар телефон чалып, коррупциялык ыкмаларды колдонгону жашыруун эмес, - дейт ал. - Бирөөлөр олчойгон айып төлөп, оор жаза тартышат, башкалар болсо билгенин кылса да эч кандай жоопкерчиликке тартылбайт».

Тажикстандын Ички иштер министрлиги жол коопсуздугун бузгандарга салынчу айыпты көбөйтүүгө аракет жасап жатат. Жаңы чаралар качан күчүнө кирери белгисиз. Бирок жолдогу кырсыктардын санын эске алганда, көбөйтүлгөн айыппулдардын эсебинен мамлекеттик бюджетке да пайда түшөөрү айкын.

«Азаттыктын» материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG