Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 21:19

Кыргызстан

ЖАҢЫ ПАРТИЯ, ЖАҢЫЛАНЧУ КОНСТИТУЦИЯ, КВОРУМУ ЖОК ПАРЛАМЕНТ

Кыргызстан Конституциясын бешинчи ирет жаңылоо аракети ушу тапта күч алып, маалымдоо каражаттарында элдин пикири байма-бай жарыяланууда. Айтылуу коомдук-саясий ишмер Исхак Раззаковдун Москвадагы бала-чакасынын абалы оор. Пентагон менен А. Акаевдин үй-бүлөсүнүн ортосундагы миллиондогон акчалар кайда? Парламентке кимдер шайланды?

Шайлоо демекчи, Бишкектин Түндүк шайлоо аймагынан парламент депутаттыгына өткөн Жаныш Кудайбергеновдун тууган-уругу, демек, колдоочулары көп экенин бейөкмөт уюмдар коалициясынын жетекчиси Эдил Байсалов билдирди. Анын маалымат жыйынында айтылган кеп-сөздөр 29-ноябрдагы «Аалам» гезитинде жарыяланды.

Ушул эле басылмада парламент депутаты Мурат Жураевдин маеги жарыяланган. Анда эл өкүлү Лейлек, Баткен жергесиндеги чек ара түйшүгү, айылдык элдин каттоосу такай толгон-токой кыйынчылыктар менен өтөрүн маалымдаган.

Ал эми парламенттин иши кийинки кездери кворум жоктугунан абыдан аксап, көп мыйзам долбоорлору каралбай, маанилүү расмий документтер кезек күтүп, создуктурулуп келатканы «Ааламдын» жаңы санындагы Кенжебек Арыкбаевдин «Гиннеске кирчү «жомок» деген макаласында баяндалган.

Парламент депутаты Маамытбай Салымбеков ишкердикке шарт түзүп берүү, орто жана чакан бизнести өнүктүрүү тууралуу ушул эле гезитте окурмандар менен ой бөлүшкөн.

Мыйзам чыгаруу бийлигинин саясий оюну тууралуу шаршембидеги «Кыргыз туусу» гезитинде журналист Калил Жамгырчиев ой жүгүрткөн. Автордун ырасташынча, парламент көбүнесе азыркы өкмөт башчыны колдоп, президент сунуш кылган талапкерлерди өткөрбөй коюуда. Ортодо саясий оюндун ышкысы күчөп, элдин бийликке деген ишеними азаюуда.

Гезитте Конституциялык өзгөрүүлөргө карата элдин пикир, сунуштары, айыл өкмөттөрүн шайлоо тууралуу материалдар топтому да жарыяланган.

Конституция реформасы, президент К. Бакиевдин пикирин өзгөрткөндөн кийин Конституциялык сотту Жогорку сотко кошуу идеясын жактоочулардын катары кыйла азая түшкөнүнө 29-ноябрдагы «МСН» гезитинде Вячеслав Тимирбаев токтолгон. Адам укугун коргой албаган, мурдагы президенттин бийлик мөөнөтүн узартып бергенден башкага жарабаган Конституциялык соттун калышынын канчалык кажаты бар, деп суроо коет макала автору.

В. Тимирбаевдин ырасташынча, жаңы дайындалган башкы прокурор мурда сүрмөтоп жыйындарды өткөрүү, нааразылык билдирүүлөрдү бир жыл бою токтото туруу жөнүндө сунуш кылып келсе, жакындан бери көпчүлүктүн жүүнүн бошотчу сүрөттөрдү жарыя кылуу туура эместигин айтууга өттү.

Парламент депутаты Мурат Жураевдин «Эл үчүн күйгөн И. Раззаков, айтылуу 6-пленум, кызынын кейиштүү абалы» деген макаласы 29-ноябрдагы «Агым» гезитинде жарыяланды. Исхак Раззаковдун Москвадагы кызы менен жолугушканын баяндап, депутат М. Жураев мындай деп жазат: «Эженин айтымында И. Раззаков атындагы фонддон эч кандай колдоо болбоптур. Кыргыз өкмөтү тарабынан чегерилген, айына 2500 сом өлчөмүндөгү жөлөк пул да 2003-жылдан бери берилбей калыптыр. Москвадагы кыргыз элчилиги тарабынан деле эч кандай колдоо, абал сурамай жок».

Өткөн аптанын маанилүү саясий окуяларынын бири «Демократиялык күчтөр биримдиги» партиясынын түзүлгөнү болду. К. Байболовдун жаңы партия түзгөнү айрымдарды кооптондуруп койду, деп белгилейт А. Айдаралиев «Агым» гезитиндеги «Баа! Бакиевдин башын Байболов оорутабы?» деген макаласында. «Демкүчтөрдүн» жетекчиси жаңы бийликке конструктивдүү оппозицияда экенин билдирген.

Пентагон менен А. Акаевдин үй-бүлөсү кантип табакташ болуп, миллиондогон акчаларды салыкка төкпөй, майкөл-сүткөл жашагандыктары, талаштуу иштин тактыгы дагыле чечиле электиги Семетей Талас уулунун «Пентагон+үй-бүлө=коррупция» деген «Аалам» гезитиндеги макаласында баяндалган.

МЕКТЕПТИ ТАШТАГАН МУГАЛИМДЕР ЖЫЛ САНАП КӨБӨЙҮҮДӨ

Бүгүнкү күндө Кыргызстандын мектептеринде расмий маалымат боюнча 2267 мугалим жетишпейт. Расмий эмес маалымат боюнча, жетишпеген мугалимдердин саны андан алда канча көп. Ошол эле кезде Кыргызстанда эң көп даярдалган адистиктер да – мугалимдер. Анан эмне үчүн алар мектептерде жетишпейт?

Билим берүү министри Досбол Нур уулу бул багыттагы проблеманын бири катары, Кыргызстандын мектептерин таштап, Казакстандын мектептеринде иштеп жаткан мугалимдер туурасында сөз кылды:

- Айрыкча Чүйдө, ушу Бишкектин тегерегинде мугалимдер жетишпейт. А көрсө, коңшулаш Казакстанда мугалимдерге бизден он эсе көп айлык бергендиктен, мыкты мугалимдер бүт ошол жакка ооп кетип атышыптыр. Барып-келип иштешет экен алар. Такси менен катташса да, калган акчалары үй-бүлөлөрүн бакканга кеңири жетишет экен.

Ал эми Ош облусундагы мектептердин мугалимдерге байланыштуу проблемалары тууралуу Ош облустук билим берүүнү координациялоо башкармасынын төрайымы Гүлайым Машрапова
буларды айтты:

- Ош облусу боюнча, бүгүнкү күндө 74 мугалим жетишпейт. Пенсияга чейинки мугалимдердин мектептерден кетүү агымы дале уланып келүүдө. Мисалы, облус боюнча, быйылкы эле жылы 197 мугалим иштен чыгып кетти. Алардын ичинде Карасуудан 30 мугалим, Каракулжадан 38 мугалим, Ноокаттан 48 мугалим, Өзгөн районунан 67 мугалим, Өзгөн шаарынан 12 мугалим бар. Мугалимдердин кетүү себептерин жашыруунун кереги жок. Социалдык абалынын начардыгынан, эмгек акыларынын аздыгынан кетип жатышат.

Гүлайым Машрапова ошол эле кезде облус мектептерин мугалимдер менен камсыздоо аркеттерине токтолду:

- Мугалимдердин ушундай кетүү агымынын күчтүүлүгүнө байланыштуу биз үч жылдан бери Ош шаарында жайгашкан жогорку окуу жайлардын педагогикалык факультеттеринин бүтүрүүчү курстарынын эң мыкты студенттерин мектептерде мугалим-экстернат катары иштетүүгө ык алганбыз жана аларды ошол боюнча ордуларында иштетип, кармап калууга аракеттенүүдөбүз. Болгондо да алыскы, тоолуу аймактарда иштешет алар.

Билим берүү министринин кадрлар секторунун башчысы Алтынай Мамикеева Кыргызстандын мектептерине жаңы кадрларды жиберүү жаатында буларды кошумчалады:

- Быйыл региондордон 3372 жаш кадрга сураныч түштү. А министрликтен 1920 бүтүрүүчүнү бөлүштүрдүк. А региондорго 2024 бүтүрүүчү барып иштеп атат. Сандардын мындай айырмалуу болушунун себеби бар. Биз бюджеттик группадагыларды гана бөлүштүрөбүз. Контракттык группадагыларды бөлүштүрүүгө акыбыз жок. Алар эркин диплом алышат. Жогоруда көрсөткөндөй, каалагандары барып, мектептерде иштеп атышат. Бизге толуктоо болууда. Бизде эки жылдан бери “Жаш мугалимдин депозити” деген программа да иштөөдө. Ал программа боюнча быйыл 300 мугалим бөлүштүрүлдү. Алар жиберген жерге барып 3 жыл толук иштесе 72 миң сом кошумча акы алышат. Үч жылга жетпесе кошумча акысы берилбейт.

Ушундай аракеттер жүрсө да мугалимдер жетишпей келет. А Кыргызстанда кандай жол менен мектеп мугалимдерин толук камсыз кылуу мүмкүн экендиги жөнүндө билим берүү министри Досбол Нур уулунун ою мындайча:

- Мугалимдерди кайра кайтарыш үчүн, балдарга мыкты билим бериш үчүн , демек, эртеңки Кыргызстандын келечегине кам көрөбүз десек, мугалимдердин айлыгын сөзсүз жок дегенде эки-үч эсе, андан да ашык көтөрүш керек. Ошондо гана биз Казакстандан, Орусиядан мыкты мугалимдерибизди кайтарып алабыз. Менин терең ишенимим ушундай.

ЭКИ ОКРУГДА ШАЙЛОО АЯКТАДЫ: АКСЫДАН А.БЕКНАЗАРОВ АЛДЫДА

27-ноябрда №20 Аксы жана №8 Түндүк округдары боюнча Жогорку Кеңешке шайлоо өттү. Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Туйгуналы Абдраимов 28-ноябрда эртең менен "Азаттыкка" берген интервьюсунда айтканга караганда, Аксыдан 88,61% добуш алып, мурдагы баш прокурор Азимбек Бекназаров алдыга чыкты. БШК төрагасынын алдын ала берген маалыматы боюнча Түндүк округунан талапкер Жаныш Кудайбергенов 52,42% добуш топтогон, экинчи орунда мурдагы Тышкы иштер министри Роза Отунбаева. Ал, БШКдан алынган алдын ала маалыматтар боюнча, 28,22% кол топтогон.

Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Туйгуналы Абдраимов №Түндүк округунда майда гана мыйзам бузуулар катталды дегени менен, талапкер Роза Отунбаеванын штабы Жаныш Кудайбергенов шайлоодо ыплас технологияларды колдонгонун айтып, добуш берүүнүн мыйзамдуулугуна күмөн санаганын билдирип жатат. Атап айтканда, Жаныш Кудайбергеновдун штабы шайлоочуларды унаа менен добуш берүүчү жайларга ташыганын жана эң негизгиси - үгүт иштери башталганга чейин эле шайлоочуларды колго алып койгонун айтууда. Жаныш Кудайбергеновдун штабы мындай дооматтарды четке кагып жатат.

Интербилим коомдук уюмунун жетекчиси Асия Сасыкбаева айтымында, №Түндүк шайлоо округундагы шайлоо комиссиялардын билермандары дагы Жаныш Кудайбергеновго тымызын жан тартып жатканы көз көрүнөө. Өз кезегинде Ж.Кудайберновдун жактоочулары башка талапкерлер да жөн жатпаганын айтып, дооматтарын алдыга жайып жатышат.

Борбордук шайлоо комиссиясынан алынган маалыматтар боюнча, Түндүк шайлоо округунан депутаттыкка ат салышкан башка талапкерлер төмөндөгүдөй кол топтогон: Н.Танаев - 3,14%, М.Рустенбеков - 0,57%, Р.Карагулов - 8,43%, Б.Керимбеков - 1,46%, Т.Момуналиев - 2,31%.

МАДАНИЯТ КҮНДӨЛҮГҮ

“Маданият күндөлүгү” берүүсүнүн бул жолку чыгарылышынан сиздер “Кыз Бурак” тобунун ырчысы Кенже Дүйшеева менен ушул жумада өтө турган концерти жана топтун чыгармачылык иштери туурасында болгон маекти тыңдайсыздар. Мындан сырткары апта ичинде болуучу маданий окуялардын топтомун тартуулайбыз. Берүүнү кабарчыбыз Айжан Шаботоева алып барат.

КЫРГЫЗСТАНДЫК ЖАШТАР АЗИЯ ЧЕМПИОНАТЫНЫН ФИНАЛЫНДА ОЙНОЙТ

28-ноябрда Бишкекте футбол боюнча 2006-жылы Индияда өтчү Азия чемпионатына иргеп алуу мелдештеринин 1-этабынын күч сынашуусунда Кыргызстандын жаштар командасы Непал өлкөсүнүн футболчуларын 2:0 эсебинде жеңип, финалдык бетешүүлөргө укук алды.

Кыргызстан эгемендүү болгону жаштар командасы Азия чемпионатынын финалдык мелдештерине жолдомо алган эмес. Өлкөнүн 19 жаштагы футболчулары Азия чемпионатынын жеңүүчүлөрүн иргеп алуу этабында Бутан, Непал мамлекеттери менен бир топко бөлүнгөн. Бутан өлкөсүнүн футболчулары мелдешке катышуудан баш тарткандыктан Непалдын футболчулары менен биринчи беттешүү 22-ноябрда Катманду шаарында болгон. Непалдын “Дашрат” стадионунда өткөн бул таймашууда Кыргызстандын жаштар командасы 1:0 эсебинде жеңип алышкан. Өлкөнүн мыкты футболчусу аталган Эмил Кенжесариев 38-мүнөттө эсепти ачып, Кыргызстанды алдыга сүрөгөн. Жооп иретиндеги экинчи оюн 28-ноябрда Бишкектеги “Спартак” стадионунда өтүп, беттешүүнүн 14-мүнөтүндө кыргызстандык жарым коргоочу Павел Сидоренко эсепти ачып, топту дарбазага таамай багыттады.

Биринчи таймда кыргызстандык жигиттер артыкчылык кыла баштаганын, жакшы оюн көрсөткөнүн “Заман Кыргызстан” жумалыгынын футболдук баяндамачысы Табылды Асыгалиев белгиледи:

- Чынында кыргызстандык футболчулар абдан мыкты оюн көрсөттү деп айтуу ашыкча болоор. Себеби, непалдыктар анча жакшы атаандаш болуп, каршылык көрсөтө алган жок. Бирок футболчулар Кыргызстандын жаштар командасынын машыктыруучу Загид Валиев койгон талаптарды так туура аткара алды. Ошондой эле өз талаасында ойногондугу жана күйөрмандар дем берди.

Бишкекте күн сууктап кеткендиктен, мындай шартка көнбөгөн непалдыктар абдан жүдөштү. Алардын техникалык даярдыктары дурус болгону менен, эч кандай оюн көрсөтө алышкан жок.

Кыргызстандын жаштар команданын чабуулчусу Илдар Амиров оюндун экинчи таймында эсепти 2:0 кылып, дарбазага таамай тээп, непалдык дарбазачы Сангит Раджак топту тосо алган жок. Кыргызстандык футболчулар бир нече ирет ыңгайлуу учурду пайдалана алышпады.

Кыргызстандын жаш футболчулардын келечеги кеңдигин, башка өлкөлөргө жибербей аларга шарт түзүп берүүнүн зарылдыгын Жогорку Кеңештин депутаты, футбол ардагери Аскар Салымбеков белгиледи:

- Негизинен жаштар футболуна өзгөчө көңүл буруш керек. Стадиондун таблолорун, жабдууларын жаңыртып, мурдакыдай футболдук мелдештерди рекламалап, күйөрмандарды кызыктыруу зарыл. Кыргызстанда футбол номер биринчи спорт болуп келген. Ошол деңгээлди кайрадан калыбына келтирүү керек. Кийинки он жылда футболдун деңгээли төмөндөп кеткенин да моюнга алуу керек. Бул мелдеш Кыргызстанда футбол кайрадан жанданып келатканын көрсөттү. Жаштардын чет өлкөлөргө кетип калуусун токтотуп, аларга шарт түзүп берүү зарыл.

Непалга мындан 25 жыл мурда “Алга” командасы менен барып, утуп келишкенин, алар кийинки учурда футболго абдан көңул буруп жатышканын, жаштарынын чеберчилиги жогору экенин “Алга” ардагерлер клубунун жетекчиси Алмаз Чокморов айтты:

- Негизинен бүгүнкү оюнда кыргызстандык чабуулчулар Эмил Кенжесариев, Илдар Амиров, Сардарбек Аскаров оюндун жүрүшүн башкарып, дирижерлук кылып турушту. Бирок Непалда футболго өтө зор көңул бурулууда. Бүгүн утканыбыз менен келечекте алардын жаштарына теңелүү кыйын болчудай. Байкашымча, алардын техникалык чеберчилиги жогору экен.

Кыргыз футболунун чыныгы жүзү эмки жылы Индияда өтө турган Азия чемпионатынын финалдык таймаштарында көрүнөөрүн, финалдык топто кайсы мамлекеттерге туш болоору азырынча белгисиз экенин өлкөнүн футбол федерациясынын президенти Амангелди Муралиев билдирди.

Футбол күйөрмандарынын эсине сала кетели, мындан 2 жыл мурда дагы Непалда Кыргызстандын улуттук тандалма командасы Азия кубогунун иреп алуу мелдешинде непалдыктарды 2:0 эсебинде утуп алышкан. Ошондой эле Азия футбол федерациясынын президентинин кубогунун таймаштарында Нарындын “Дордой“ командасы Непалдын чемпиону “Три старс “ командасын 4:3 эсебинде жеңип алган. Ал эим 17 жашка чейинки уландардын Азия чемпионатынын жеңүүчүлөрүн иргеп алуу беттешүүсүдө Кыргызстандын уландары Катманду шаарында непалдыктарга 2:1 эсебинде жеңилип, кийинки этапка чыкпай калышкан. Уландардын каталыгын жаштар командасы оңдоп Азия чемпионатынын финалдык таймашууларына жолдомо алышты.

ТҮНДҮК ОКРУГУНДА ШАЙЛОО ТАЗА ӨТТҮБҮ?

Канат Субакожоев, Бишкек 27-ноябрда Бишкек шаарында жайгашкан № 8 Түндүк шайлоо чөлкөмүндө Жогорку Кеңештин депутаттыгына шайлоо болуп өттү. Бул чөлкөмдө шайлоо башталганга чейин эле талапкерлер ортосунда күрөш курч болуп, шайлоо өнөктүгүн соттук териштирүүлөр коштоп, ар кандай мыйзам бузуулар, талапкерлер бири-бирине ыплас технологияларды колдонгону айтылып келген. Ушундан улам, байкоочулар бул чөлкөмдө таймаш бир топ курч болоорун боолголоп келишкен. Бирок добуш берүүдө майда-чүйдө мыйзам бузууларды эске албаганда, олуттуу мыйзам бузуулар байкалбаганы айтылууда.

Аталган чөлкөмдөн март окуясына чейин болгон шайлоодо, Жыргалбек Сурабалдиев депутат болуп шайланган. Бирок ал 10-июнда белгисиз бирөөлөрдүн колунан каза тапкан соң, кайра шайлоо жарыяланган. Бул жолку шайлоодо Роза Отунбаева, Николай Танаев, Жаныш Кудайбергенов, Мухитдин Рустембеков, Рустам Карагулов, Бакыт Керимбеков жана Талгарбек Момуналиев аттуу жети талапкер ат салышты.

Шайлоонун жүрүшүндө майда-чүйдө мыйзам бузуулар орун алганын “Демкоратия жана жарандык коом үчүн” коалициясынын байкоочусу Төлөнбүбү Токтакунова мындайча белгилейт:

- Жалпысынан майда-чүйдө мыйзам бузуулар болду. Мисалы, эшиктен кирип келаткан шайлоочуларды, айрым талапкерлердин өкүлдөрү ары чакырышып сүйлөшүүлөрдү жүргүзүштү.

“Интербилим” борборунун шайлоодогу байкоочусу Майрам Жунушованын пикиринде, участкалык комиссиянын кызматкерлери ишин толук кандуу аткарууга үлгүрбөй жатышты:

-Участкалык комиссиянын өкүлдөрү шайлоочулар көп келип калган мезгилдерде ишин толук кандуу аткарууга үлгүрбөй калышты. Андай учурларда байкоочулар өз кеңештерибизди берип жаттык.

Талапкер Жаныш Кудайбергеновдун Талант аттуу ишенимдүү адамы шайлоочуларды бир участкадан экинчисине ташуу болгонун айтты:

- Шайлоочуларды бир участкадан экинчисине ташып жаткан унаалардын баары Роза Отунбаевага таандык. Ал машинелердин номурларын биз жазып алдык. Өзүбүз тараптан болсо, эч кандай мыйзам бузган иш-аракеттер жасалган жок.

Роза Отунбаеванын тарапкери Марат Исманалиев болсо Кудайбергенов түндүк чөлкөмүн өзүнүн менчигине айландырып алган дейт:

- Мыйзам бузуулар бул чөлкөмдө эчак эле башталган. Кудайбергенов түндүк шайлоо чөлкөмүн өзүнүн менчигине айландырып алганы белгилүү. Алар машине менен шайлоочуларды участкаларга ташып жүрүштү. Бармакка белги койгону менен, ал деле жардам бербейт экен. Мисалы, бир эле адам эртең менен боз чапан кийип келсе, түштөн кийин көк чапан кийип алып, кайра шайлап чыгышты.

№11-39 шайлоо участкасынын төрагасы Султан Калыгулов шайлоо мыйзам чегинде өткөнүн баса белгиледи:

- Биз баардык ишибизди мыйзамдын чегинде гана жүргүздүк. Эшикте элдерди унаа менен участкаларга ташып жүрүшкөнүн көзөмөлдөй албайбыз. Себеби, биз участкадан сыртка чыгууга укугубуз жок. Айрым талапкерлердин өкүлдөрү бармакка белги койууда силер жардам бербей жатасынар деп, туура эмес күнөөлөп жатышат.

27-ноябрь кечки саат сегизден өткөндө алынган маалымат боюнча, №8 Түндүк шайлоо округу боюнча 13 миң 827 шайлоочу же шайлочулардын 42,5 пайызы добуш берүүгө катышты. Бул тууралуу Борбордук шайлоо комиссиясынын басма сөз кызматынан билдиришти. Алардын маалыматына караганда, добуш берүүнүн жыйынтыгы боюнча алгачкы маалыматтар 28-ноябрда эртең мененки саат сегизде берилет.

АКСЫДАГЫ ШАЙЛОО

Ырысбай Абдыраимов, Аксы Шайлоо кодексинде көрсөтүлгөндөй, № 20 Аксы шайлоо округунда саат кечки сегизде добуш берүү мөөнөтү аяктады. Учурда аймакта участкалык кырк шайлоо комиссиясы бюллетендерди санап жатышат. Эки талапкердин кимиси уткандыгы жөнүндөгү жыйынтык түн жарымында чыгышы ыктымал. Шайлоонун жүрүшүнө бийлик өкүлдөрү кийлигишпестен, жарандар өз ойлорун эркин билдиришти.

Тоо адырлары ак кар жамынган Аксы аймагынын шайлоо комиссиялардын мүчөлөрү бюллетень салынган үкөктөрдү ачышып, учурда депутаттыкка талапкерлер Азимбек Бекназаров менен Досалы Иманбердиевдин кимиси канча добуш алганын эсептешүүдө. Мурда кабарлангандай, Жогорку Кеңештин депутатын шайлоо аймакта тынч мүнөздө жана мыйзам бузууларсыз өттү. Бешим ченде № 317 Мукур шайлоо комиссиясы ар түрдүү себептер менен шайлоо өткөн жерге келе албаган он жети адамдын арызын канааттандырды. Жүйөөлүү себептүү адамдар байкоочулардын көз алдында үйлөрүндө добуш беришти.

Аймактык шайлоо комиссиясынын төрагасы Зулумбек Төрөбековдун баамында, шайлоочулар саясий кампаниялардан тажап калышкандай:

- Шайлоочулардын аз болушу шайлоолор өтө берип, алар кандайдыр бир чарчагандай, тажап калгандай көрүнүп турат. Андан башка кыш мезгили да себеп болуп жатса керек. Мурда шайлоочуларга кандайдыр бир таасирлер болгондур. Бул сапар ушунчалык эркиндик, демократия болуп, шайлоочулардын ою менен, эрки менен болуп жатат.

Аймактык шайлоокомдун башчысы добуш берүүгө алдын ала маалыматтар боюнча, 39685 шайлоочунун 47 пайызы катышкандыгын маалымдады.

«ДЕМОКРАТИЯЛЫК КҮЧТӨР БИРИМДИГИ» БИЙЛИККЕ ОППОЗИЦИЯДА БОЛОТ

Кыргызстанда «Демократиялык күчтөр биримдиги» деп аталган республикалык жаңы саясий партия түзүлүп, анын уюштуруу жыйыны 27-ноябрда Бишкекте өттү. Курултай бекиткен саясий кеңештин курамына Жогорку Кеңештин депутаты Кубатбек Байболов, Борбор Азиядагы Америка университетинин вице-президенти, элчи жана Жогорку Кеңештин экс-депутаты Бакыт Бешимов, ишкер Өмүрбек Абдрахманов баштаган саясатчылар, коомдук ишмерлер киришти.

«Демократиялык күчтөр биримдиги» саясий партиясы азыркы бийликке конструктивдүү оппозицияда болуп, экономикалык, соттук, конституциялык радикалдуу реформаларды жактырат. Башкаруунун парламенттик формасын жактайт, бирок кезексиз парламенттик шайлоо коомду дестабилдештирет деп эсептеп, мындай демилгени колдобойт. Саясий партия коррупцияны жоюу, жашоо-турмушту түп-тамырынан бери өзгөртүү максаты менен бийликти кулаткан элдин мүдөөсү акталбай, революцияга мүнөздүү болгон радикалдуу аракеттер жасалбай жатат деп эсептейт. Курултайдагы башкы доклад мына ушундай мазмунду камтыды.

Кабыл алынган резолюцияда саясий партия өлкөнүн саясий-экономикалык өнүгүшүнүн 25-30 жылдык стратегиялык планын түзүү, өлкөнүн реалдуу өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн иликтеп чыгуу, эл аралык уюмдар менен тышкы карыздарды жоюу, кошумча инвестицияларды алуу үчүн натыйжалуу сүйлөшүүлөргө жетишүү максаттары айтылды.

«Демократиялык күчтөр биримдиги» Кыргызстандагы башка саясий партиялардан өзгөчөлүгү катары анын башка партиялар менен бир багытта кызматташууга реалдуу мүмкүнчүлүгү бар экендигин белгилеп жатат. Бул тууралуу партия лидери Кубатбек Байболов буларга токтолду:

- Биз биртоп партиялар менен алдын ала макулдаштыгыбыз бар. Мындан ары өлкөдө кеңири демократиялык коалиция түзүү аракети башталат. Буга чейин да сүйлөшүүлөр болуп келген. Менин оюмча, жылдын аягына чейин же келерки жылдын башында бул коалицияны түзүүгө жетишебиз.

Курултайда блок түзүү ыктымалдыгы бар партиялардын аттары расмий аталган жок. Бирок Социалисттик «Атамекен» партиясынын лидери, Жогорку Кеңештин төрагасы Өмүрбек Текебаев, «Арнамыс» партиясынын төрага орун басары Эмил Алиев, «Социал-демократтар» партиясынын төрага орун басары, Жогорку Кеңештин депутаты Мелис Эшимканов, «Менин өлкөм» саясий партиясынын координаторлорунун бири Табылды Эгембердиев конок катары катышты. Алар коомчулукка көз карандысыз саясатчы катары таанымал, Жогорку Кеңештин таасирдүү депутаттарынын бири Кубатбек Байболов баштаган топтун партия түзүп жатышын коомдук-саясий турмуштагы зарылчылык катары баалашты.

Депутат Мелис Эшимкановдун пикиринде аталган партиянын түзүлүшү салмактуу партиялардын заманы келаткандыгынан кабар берет:

- Булар эми байлыгы бар адамдар да. Социалдык базасы бар. Орусча айтканда, булардын жоготору бар. Ошондуктан, алар башын канжыгага байлап, мындан аркы жашоо бүгүнкүдөй болбошу керек деп, экономикалык, саясий программа менен чыгып атышпайбы, мына курултайда парламенттик республикага барышыбыз керек дешпедиби. Ушул өңүттөр абдан чоң үмүттөндүрөт.

Мелис Эшимканов ошондой эле Орусиянын бириге албай калган «Прогрессивдүү күчтөр биримдиги» блогунан айырмаланып, Кыргызстанда карылуу бир катар саясий партиялардын бир блокко баш кошоруна да ишенет. Ал эми жаңы партиянын лидери Кубатбек Байболов партиялар баш кошо албай калуу кооптуулугун да жокко чыгарбайт:

- Кыргыздын саясий сахнасында, саясий амбиция Россияныкынан кыйла көбүрөөк. Ошондуктан андай коркунучтар бар. Бирок азыр мезгил муну талап кылып жатат. 64 партия өз алдынча эч кандай ийгиликке жете албайт.

Жалпы кызыкчылыктары төп келген партиялардын коалицияга биригип, кызматташуу зарылдыгын курултайга чакырылган саясий лидерлер да «Азаттыктын» суроолоруна берген жоопторунда белгилешти.

Буга чейин 20га чукул саясий уюмдар блокко кошулуп жаткандыгын оңчул маанайдагы партиялар кабарлашкан. Алар «Демократиялык күчтөр биримдигинен» айырмаланып, жаңы бийликтин саясатын жакташат. Ошол курамдагы партиялардын бири Топчубек Тургуналиев жетектеген «Эркиндик» саясий партиясы болсо парламенттин чукул таркатылып, июнь-июль айларында парламенттик кезексиз шайлоо өткөрүү маселесин коомчулукка курч коюп келатат.

Адилет министрлигинин акыркы маалыматтарына караганда, «Демократиялык күчтөр биримдигин» кошкондо 65 саясий партия каттоодо турат. Эгемен Кыргызстанда саясий уюмдарды түзүү аракеттери 1990-жылдардын башында «Эрк» саясий партиясынан башталган. Бирок байкоочулар өткөн 15 жыл ичинде түзүлгөн партиялардын ичинде жаратман партия катары өзүнүн кудуретин бир да партия далилдей электигин белгилеп келишет.

АПТАНЫН МАДАНИЙ ОКУЯЛАРЫ

Белгилүү обончу, аткаруучу маркум Чубак Сатаевди эскерүү концерти өттү. Кыргыз эл акыны Анатай Өмүрканов 60 жылдык мааракесин белгиледи. Кинорежиссер Эрнист Абдыжапаровдун “Айыл өкмөтү” аттуу тасмасы Марокконун Марракеш шаарында өткөн бешинчи эл аралык фестивалда баш байгени жеңип алды.

Аптанын дүйшөмбү, шейшембисинде обончу жана аткаруучу, маркум Чубак Сатаевди эскерүү концерти өттү. Бул эскерүү концерт алгач маркумдун туулуп өскөн жери Таласта Чубак Сатаевдин бирге иштешкен кесиптештери, анын жолун улантып келе жаткан бир тууганы жана жергиликтүү өнөрпоздордун катышуусунда октябрь айында өткөн. Таластан башталган “Кыргызымдын Чубагы, 45ке чыккан курагы” деп аталган программа Бишкекте 3 күнгө созулду. Мына ушул үч күн бою Кожомкул атындагы спорт ордосунда маркумдун ырлары жаңырып, обончунун обондорун мыкты аткарган ырчыларга конкурс уюштурулду.

Концерттин уюштуруучусу, Чубак Сатаевдин уулу Кубанычбек Сатаевдин айтымында бул концертти өткөрүүнүн негизги максаты - атасынын ырларын өчүрбөй элдин эсине салуу жана эл ичинен чыккан ырчылардын таланттарын өстүрүү:

- Артында из калтырып, мына ушундай чыгармаларды жаратып кеткен атамдын ырларын өчүрбөй, элдин эсине салып, ошону менен бирге эл ичинен чыккан таланттарды өстүрүү максатында бул концертти өткөрүп жатабыз.

Келечекте мен да атамдын жолун жолдоп, “Чубак ” деген топту уюштурам. Маркум атамдын мурастарын элге жайылтам деген тилегим бар, деп кошумчалады Кубанычбек Сатаев.

***

Жума күнү кыргыз эл акыны Анатай Өмүркановдун 60 жылдык юбилейи белгиленди. Ага карата Кыргыз Республикасынын президенти Курманбек Бакиев куттуктоо жөнөткөн. Ал куттуктоону президенттин кеңешчиси Чолпонбек Абыкеев окуп берди:

- Урматтуу Анатай мырза! Сизди кутман курак 60жашка чыгышыңыз менен ак дилден куттуктайм. Сиздин түйшүктүү изденүүдөн жаралган ырларыңыздан эл-жериңизге болгон таза сезимиңиз, сөздүн касиетин баалай билгендигиңиз, акындыктын салтын бузбай, дайыма жүрөгүнүздөгү чындыкты жазганыңыз көрүнүп турат. Келечекте Атажуртуңузга албан чыгармаларды тартуулашыңызга тилектешмин. Сиз үчүн өмүр, ден соолук, үй-бүлөдөгү бейпил бакытты калоо менен Кыргыз Республикасынын президенти Курманбек Бакиев.

Бул кечеде акынга айтылган каалоо-тилектер менен бирге анын сөзүнө жазылган ырлар да жаңырды. Кеченин соңунда Анатай Өмүрканов жаңы ырларын окуп берди.

***

Кинорежиссер Эрнист Абдыжапаровдун “Айыл өкмөтү” аттуу тасмасы Марокконун Марракеш шаарында өткөн бешинчи эл аралык фестивалда баш байгени жеңип алды. Бул сыйлыкты режиссерго италиялык актриса Моники Беллучи тапшырган. Ушул эле фильм менен Эрнист Абдыжапаров Минск шаарында өтүүчү кинофестивалга жөнөп кеткен. Сөз болуп жаткан бул тасмада Советтер союзу кулагандан 10 жыл өткөндөн кийинки кыргыз айылдарынын жашоо тиричилиги чагылдырылган.

Бул көркөм фильм буга чейин да көптөгөн кинофестивалдарга катышкан. Алардын бирин алсак, ушул жылдын октябрь айында эле Астана шаарында өткөн “Евразия” аттуу кинофестивалда көрүүчүлөрдүн сынына коюлган. Ал эми 2-ноябрда Швейцарияда “Айыл өкмөтү” тасмасынын бет ачары болгон.

2006-жылдын жаз айларында Эрнист Абдыжапаров “Боз салкын” аттуу лирикалык комедиясын тартып баштайт. Ал эми бул фильмдин долбоору Түштүк Кореянын Пуссан шаарында өткөн кинофестивалга катышкан.

ТҮНДҮК ОКРУГУНДА ТИРЕШҮҮ КҮЧ

Чолпон Орозобекова, Бишкек Жекшембиде Түндүк жана Аксы округдары боюнча Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо өтөт. Бул шайлоодо жети талапкер ат салышып жаткан Түндүк округунда таймаш өтө катуу болчудай. Эксперттердин баамында, бул округда талапкерлер бири-бирине каршы өтө булганыч технологияларды пайдаланышты.

Түндүк округунда парламентке тышкы иштер боюнча мурдагы министр Роза Отунбаева, экс-премьер-министр Николай Танаев өңдүү талапкерлер ат салышып аткандан кийин кармаш катуу болчудай болуп калды. Үгүт өнөктүгүн болсо соттук териштирүүлөр коштоп жүрдү. Байкоочулардын баамында, бул шайлоо кампаниясында талапкерлер бири бирине каршы булганыч технологияларды тартынбай пайдаланышты.

Бул округдагы шайлоого байкоо салып жаткан “Демократия жана атуулдук коом үчүн” коалициясынын президенти Эдил Байсалов мындай дейт:

- Булганыч технологияларды аябай пайдаланып жатышты. Талапкерлер бири бирне асылып, ушак баракчаларды таратып жүрүштү. Чынында эле абдан туура эмес болду. Эми добуш берүү убагы мындан да курч болушу ыктымал. Эң башкысы шайлоочулар өз эркин көрсөткөнгө шарт түзүп бериши керек. Бул округга тиешелүү гана шайлоочулар добуш беришеби, кеп ушунда болуп атат. Добуш берүүгө башка жактан шайлоочулар ташылып келиниши да мүмкүн болуп турат.

26-ноябрда округдук комиссияда Борбордук шайлоо комиссиясы жөнөткөн даяр бюллетендердин арасынан 95 бюллетен дайынсыз жоголгондугу маалым болду. Муну талапкерлердин шайлоо штабдарынан маалымдашты. Талапкер Мухитдин Рустанбековдун шайлоо штабы билдиргенге караганда, бул бюллетендер чындап эле жоголгон болсо, анды бул чоң чатакка айланышы ыктымал. Штабдын болжолунда бул бюллетендерди кайсы бир талапкердин штабы катып алып, добуш берүүдө өз кызыкчылыгына пайдаланышы ыктымал. Учурда участкалык комиссиялардагы бюллетендерди БШК атайын комиссия түзүп кайра саноого киришти.

Талапкер Жаныш Кудайбергеновдун шайлоо штабынын жетекчиси Табылды Орозалиев шайлоону болтурбай коюу аракеттери да бар деп билдирди:

- Шайлоону кайсы бир күчтөр атайын үзгүлтүккө учуратышы ыктымал, деген да сөздөр бар. Буга даярдыктар көрүлүп койгон имиш. Атайын провокациялар болушу да ыктымал экен. Бирок муну өзүнө ишенбеген алсыз талапкердин кишилери гана жасашы ыктымал.

Анын пикиринде, үгүт өнөктүгү маалында административдик ресурс пайдаланылган жок. Бирок “Эрайым” бейөкмөт уюмунун лидери Ракыя Жусупова тескерисинче административдик ресурс кең-кесири пайдаланылып жатат деп эсептейт:

- Үгүт өнөктүгү жүрүп атса, жолдор оңдолуп, көпүрөлөр салынып, бала бакчанын курулушуна даярдыктар башталып атат. Ачык айта албайм, бирок кайсы бир талапкерге карата бийликтин жең ичинен колдоо көрсөтүп атканы даана эле сезилип атат.

Түндүк округунда добуш берүү эртең менен саат 8де башталып, кечки саат 8ге чейин улантылат. Бул шайлоого жергиликтүү жана эл аралык байкоочулар көз салаары күтүлүүдө.

АРАБӨК РЕФОРМА, ТАЛААГА КЕТЧҮ АКЧА

Эл аралык уюмдардын демилгеси менен ушул аптада өткөрүлгөн конференцияда жаңы долбоордо Конституцияга олуттуу дегидей өзгөрүүлөр киргизилбегени айтылды. Конституциялык сотту Жогорку сот курамына киргизүү демилгеси четке кагылгандан кийин жаңыланчу Баш мыйзамда өлүм жазасын алып таштоо гана калат. Ал үчүн акча коротуп референдум өткөрүүнүн зарылдыгы барбы, суроосу ушу тапта эксперттердин башын катырууда.

Аскар Акаевдин башкаруусу урагандан кийинки кыргыз коомчулугун түйшөлткөн чоң маселе мындан ары жеке бийликке бөгөт коюлабы түкшүмөлү болчу. Бийликтин үч бутагына эркиндик берип, өлкөнүн демократиялык жаңылануусуна мыйзамдык негиз түзүү демилгеси 24-марттан кийин эле оожалган.

Бирок да президент милдетин аркалаган К. Бакиевдин саясий ыкшоолугунун айынан конституциялык реформага киришүүнү парламент баштап, Ө. Текебаевдин жетекчилиги менен конституциялык кеңешме чакырылган. К. Бакиев президент болуп шайлангандан кийин эки бийликтин ортосундагы мунасанын аркасы менен конституциялык кеңештин төрагасы болуп, кеңештин курамы жаңыланып, иш кайрадан башталган.

Ошентип үч жүздөн ашуун киши катышкан конституциялык кеңештин иши аягына чыгып Башмыйзамга киргизилчү өзгөрүүлөрдү камтыган жаңы мыйзам долбоору жалпы элдик талкууга коюлду. Жаңы долбоордун чоң талкуусун 24-25-ноябрда Эл аралык уюмдар жарандык коом, билйик өкүлдөрүнүн катышуусунда өткөрдү.

Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюм төрагасынын Чыгыш Европа жана Борбор Азия боюнча атайын өкүлү Алоиз Петерле конституциялык реформаны Кыргызстандын болочогун аныктай турган саясий шахмат оюну таризинде сыпаттады:

- Бул жердеги маанай мен учакта келатып ойногон шахматтан кыйла татаал, жооптуу, анткени ал Кыргызстандын болочогун аныктай турган оюн.

Парламент депутаты Өмүрбек Бабанов Баш мыйзамга киргизилчү суйдаң өзгөрүүлөр үчүн акча кетирип референдум өткөрүүнүн кажаты жок, башмыйзамга кожокөрсүнгө бирин-экин өзгөртүү киргизгиче иштеп аткан Конституцияны эле жайына койгон оң деп айтты:

- Конституциянын жаңы редакциясын токтотуу тууралуу президент менен Жогорку Кеңешке кайрылуу жасаш керек. Менин оюмча, Конституция бар, дагы башкасын деп акчаны бөөдө кетирүүнүн кандай кажаты бар.

Конституцияга киргизилчү өзгөрүүлөрдүн мыйзам долбоору күткөн үмүттү актабай калганын «Жарандар коррупцияга каршы» бейөкмөт уюмунун жетекчиси Төлөйкан Исмаилова да билдирди:

- Ө. Текебаев мырза, Жогорку Кеңеш аркылуу конституциялык кеңештин төрагасы ким болорун кантип аныктап койдуңуз? Бул кандай формат, бир түн ичинде чечип койдуңуз. Жарандык коом менен кеңешпей жасаган ишиңиз үчүн сиз да эл алдында жооп беришиңиз керек. Биз конституциялык реформаны сөзсүз жасай турган учурга, кырдаалга келдик.

Оголе чоң уу-дуу менен башталган иштин аягы күткөндөй чыкпаганына нааразы экенин Конституциялык кеңештин төрага орунбасары Асия Сасыкбаева да жашырган жок.

- Жарандык коом өкүлдөрү, өлкө тагдырына кайдыгер карабаган ишкерлер, жалпы коомчулук мына 8 айдан бери тыным билбей Конституция тагдыры, Мекен келечеги үчүн аракетин аяшпады эле. Сөз бул жерде кимдир бирөөлөрдүн президенттен акылдуу экендигинде деле эмес, кеп президентке, өкмөткө көмөк көрсөтүп, өлкөнү прогресске алып чыгуу ниетинде болчу.

Коомдук ишмер Болот Жанузаков жаңыланчу Конституция ушу тапта иштеп аткандагысынан эч кандай деле айырмаланбайт деген пикирде:

- Чоң өзгөртүү жок дегенге мен макулмун, кошуламын ошолорго. Себеби, ушул долбоорду жакшылап карап чыккан киши дароо эле түшүнөт, ушул жерге эки өзгөртүү киргизилген экен. Биринчиси - өлүм жазасын алып таштоо, экинчиси – Конституциялык сотту Жогорку сотко кошуп берүү маселеси. Ал эми калгандарынын баары редакциялык түрдө болуп калган. Эларалык эксперттер да кечээ өз пикирлерин айтты. Ушул конституциялык реформага биз өтөле жеңилдик менен карап, өтөле тез макул болуп атабыз. Эгерде концептуалдык өзгөртүүлөр болбогондон кийин, концептуалдык маселелер коюлбагандан кийин ушунчалык чуру-чуу кылыштын кажаты бар беле же жок беле?

Конституциялык өзгөрүүлөрдүн жаңы долбоору коомчулук арасында кызуу талкууга алына элек. Президент жарлыгы менен бул ишти алдыга жылдыруу милдети жергиликтүү бийлик жетекчилерине жүктөлгөн.

БИШКЕКТЕ БҮТПӨЙ КАЛГАН КУРУЛУШТАРДЫ КАЙРА КУРУУ ИШТЕРИ КҮЧӨӨДӨ

Кожогелди Култегин, Бишкек. Март окуяларынан кийин борбор шаарыбызда курулуп бүтпөй калган курулуштардын эсеп-чоту алынып, кандай акыбалда жана кимге таандык экендиги такталуу менен, алардын бир катарында кайрадан курулуш иштери жүрө баштады.

Курулушу эчактан бери токтоп турган имарат, турак-жайларды кайрадан куруу иштери кандай шартта, кандай жол менен башталгандыгы жөнүндө Мамлекеттик мүлктү башкаруу мамлекеттик комитетинин төрагасынын биринчи орунбасары Сүйөркул Бакировдон угалы:

- Бул иш март окуяларынан кийин жерди басып алуулар боло баштаганда козголду. Кыргыз өкмөтүнүн чечими менен атайын комиссия түзүлүп, Бишкектеги курулуп бүтпөй калып кеткен обьектилерди инвентаризация кылуу менен, тиешелүү турак-жайларды кайра курууга берүү, натыйжада кийин бир топ зарыл үй-бүлөлөрдү квартиралуу кылуу максатында. Комиссия менен бирдикте бир топ иштер жасалды. 20 көп кабаттуу үй бар экен жарым-жартылай курулган, алардын 12си эч кимге бөлүнө элек экен, ошол 12 үйдү курулушка салуу милдети менен Бишкек шаардык мэриясына өткөрүп бергенбиз.

Бишкек шаарынын вице мэри жана башкы архитектору Каныбек Нарбаев шаарда андай турак-жайлардан башка да курулуп бүтпөстөн калып кеткен курулуштар өтө арбын экендигине токтолду:

- Биздин шаарда баары болуп 108 курулуп бүтпөгөн көп кабаттуу имарат бар экен. Анын ичинен 52си жеке менчик фирмаларга таандык. 20сы шаардыкы, 33ү муниципалдык имарат-жайлар экен. Мамлекеттик мүлк комитети баарысын аныктап, менчикке өтө элек – ээси жокторду биздин шаарга өткөрүп берди. Аларды куруп бүтүрүш үчүн жаңы ЖСКларды (турак-жай курулуш компанияларын) түздүк да, ошолорго бөлүп бердик биз. Берген боюнча эле жөн койбой, курулуш иштерин баштай турган, бүтүрө турган мөөнөттөрүн аныктап көрсөттүк. Болбосо, буга чейин бүтпөгөн курулуштар дагы эле бүтпөй тура бериши мүмкүн да. Баса белгилей кетчү нерсе, бул иштер шаардын жаңы мэринин өзүнүн көзөмөлүндө турат.

Каныбек Нарбаев имараттардын, турак-жайлардын жертөлөлөрүн кайра куруп, пайдалануу аракеттери ургаалдашып баратканын да белгиледи:

- Жертөлөлөрдүн баары иштейт деп айтуудан алысмын. Анткени шаардын кичирайондорундагы жертөлөлөр азырынча бош эле турат. Шаардын борбор чегиндеги жертөлөлөр толук кайрадан жабдылып-курулуп, пайдаланууга берилген. Жертөлөлөр каалаган кишиге эле берилбейт. Шаардын муниципалдык менчик боюнча комитети бар. Ошолор тескейт аларды. Бишкек шаардык кеңешинин, кыргыз өкмөтүнүн токтому боюнча, жертөлөлөр бир нече киши катышкан конкурстук, аукциондук негизде утуучуга, башкача айтканда, көп акча төлөөчүгө берилет.

Бишкек шаарынын вице мэри жана башкы архитектору Каныбек Нарбаевден дүйнөдөгү ири шаарлардагыдай Бишкекте да көп кабаттуу үйлөрдүн чатырчаларынын ичин кайра куруп, пайдалануу аракеттери башталгандыгын уктук:

- Көп кабаттуу үйлөрдүн чатырчаларынын ичин кайра куруп-пайдалануу иши бизде, Бишкекте жаңыдан практикалана баштады. Мына жакында эле бир сунуш болду – көп кабаттуу бир үйдүн үстүнө дагы бир монсардалык кабат кошолу деген. Макеттерин бүт алып келген экен, градосоветтен өткөрүп бергенбиз. Ал го жаңы башталып атат. Курулган мисалдар дагы бар. Көп эмес, бирин-серин. Токтогул көчөсүндө бир үй, Москва-Манас көчөлөрүнүн кесилиши тушта бир үй бар андай. Жаңы курулуп аткан үйлөрдө чатырчалардын ичин да үй-жай катары кура башташты. Маселен, Ахунбаев көчөсүндө “Шатен” фирмасы көп кабаттуу үйдүн чатырча ичин эс алуучу жай кылып курду. Бассейн да курабыз деп ойлошкон экен. Бирок, ага конструкциялык шарттар болбогондуктан, курулбай калды. Биз өнүгүп-өскөн шаарлар курулуш иштеринде эмнелерди жасаса, ошолордун баарысына батылдык менен барышыбыз керек.

Адистер Кыргызстандын шартында курулуш иштериндеги батылдыкка сейсмологиялык кырдаалды эске алуу менен гана барыш керек, деп эсептешет.

КОНСТИТУЦИЯЛЫК ЖЫЙЫН: УУ-ДУУСУ КӨП, НАТЫЙЖАСЫ АЗ

25-ноябрда Конституцияга киргизилчү өзгөртүүлөр долбоорун талкуулоого арналган конференция ишин улантты. Жыйын катышуучулары сот бийлигинин өз алдынчалыгы, конституциялык реформанын жүрүшү тууралуу пикирлерин ортого салышты. Анда конституциялык реформа ара жолдо калганы, олуттуу дегидей өзгөрүүлөр болбогону айтылды.

Президенттин алдындагы адам укугу боюнча комиссиянын төрагасы Турсунбек Акун эки күндөн бери айтылып аткан сын-пикирлердин дээрлик баары туура экенин моюнга алып, жаңы бийлик азырынча күткөн үмүттү актай албай жатканын, анткен менен демократиялык өзгөрүүлөрдүн динамикасы баштагы ыраатында экенин белгиледи:

- Көп өзгөрүүлөрдү жасай албадык. Бирок ошол эле учурда азыркы биздин жетекчилер, премьер-министр болобу, президент болобу, булар убагында А. Акаев менен чогуу иштеген адамдар да. Туура түшүнүңүздөр. Революция дегенибиз менен революция болду, анан укуктук талаа дегенге келип токтоп калдык.

Жыйында чоң талаш чакырып аткан Конституциялык сотту Жогорку сотко кошуу идеясы президент К. Бакиев тарабынан колдоо таппай калгандан кийин конституциялык реформага коюлуп аткан маселелердин маани-мазмуну кыйла тарып калганын парламент депутаты К. Байболов айтты:

- Бул ишке оголе көп адистер, эл катышат, бирок да керектүү учурда өзгөчө адистер келишет да бийликке ылайыктуу долбоорду иштеп чыгышат. Менде бизди алдап, жаңылыш жолго салып койгондой таасир калып жатат, чалгынчылар муну башка жакка салып, удургутуп коюу дешет. Долбоорду карагылачы, муну түзгөндөр Конституциялык сотту жок кылуу, Жогорку сот төрагасы К. Осмоновду кызматтан кетирүү, өлүм жазасын алып салуу үчүн гана жазышкандай таасир калтырат. Эми болсо Башмыйзамдын негизги максаты абада асылып туру, Конституциялык сотту козгобой турган болушту, жалгыз өлүм жазасын алып коюу гана калды. Качантан бери Кыргызстан үчүн өлүм жазасын алып салуу ушунчалык чоң маселе болуп калган?

Конституциялык өзгөрүүлөрдүн жаңы долбоорунда Башмыйзам жаңылангандан кийин бийликтин эки бутагы ыйгарым укук мөөнөтүн сактап калары белгиленип, бирок да алдагыдай маанилүү укуктук жобо эмнеликтен сот бийлигин кыйгап өткөнүн Жогорку сот төрагасы Курманбек Осмонов мындайча чечмеледи:

- Анан жөнеле бул саясий шартка тигил же бул сот, сот жетекчиси анча жарашпай жатат. Муну алмаштырыш керек, деген шылтоолор болбош керек да.

Баш-аягы 8 айга созулуп бараткан конституциялык реформанын соңку чекитин – жаңыланган мыйзам долбоорун парламент кабыл алуусу туурабы же мурдагыдай эле референдум менен өткөрүүнүн зарылдыгы барбы суроосу чоң талашты жаратты. Президенттин Жогорку Кеңештеги өкүлү Д. Нарынбаев жаңы долбоорду парламент кароосуна коюу туура болоорун, президент К. Бакиев да мына ушул ойду жактарын билдирди:

- Долбоорду парламентке берүү менимче, маанилүү саясий мунасага келүү кызматын аткарат. Президент парламентти таркатпаш керек деп такай айтып келатат. Муну менен ал сөзүнө тура ала тургандыгын далилдемек.

Парламент спикери Өмүрбек Текебаев президенттин пикирин өзгөртүп ийүүлөрү кийинки кездери арбын болуп кеткенин айтып, эгер парламент аркылуу Конституцияга өзгөртүүлөр долбоорун кабыл алууну кааласа өзү кайтарып берген «Референдумдар тууралуу» мыйзам долбоорун чакыртып алып, кол коюшу керек деди:

- Президент көз карашын тез-тез өзгөртчү болду. Мага анын Конституциялык соттун тагдыры тууралуу көз карашын да өзгөрткөнүн айтып келишти. Бул жолу ал тынч гана өзүнүн референдум тууралуу мыйзам долбооруна каршылыгын чакыртып алып кол коюшу керек. Антпесе биз элдин эркине каршы чыгабыз, көпчүлүк парламент деле Конституцияны өзгөртө аларын ырастаган.

Конституциялык реформанын күткөн натыйжаны бербегенин көрүп, биртоп саясий партиялар өздөрүнүн жаңы долбоорун сунуш кылышты. Непадам ал парламент тарабынан колдоо таап калса, аткаруу менен мыйзам чыгаруу бийлигинин ортосундагы апачык саясий тиреш дагы тереңдеши ыктымал.

КЫРГЫЗСТАН ӨЛҮМ ЖАЗАСЫНАН БИРОТОЛО БАШ ТАРТАБЫ?

Конституциялык реформага көз салган байкоочулар «Баш мыйзамга өзгөртүү, толуктоо киргизүү жөнүндөгү» калктын кароосуна коюлган жаңы долбоордогу башкы өзгөчөлүктөрдүн бири катары өлүм жазасынын алынып салынышын белгилеп жатышат. Бирок бул маселе жаңы долбоордун алкагында талаш-тартышты жараткан маселелердин бири болууда.

Кыргызстан аймагында өлүм жазасы ишке ашпай калганына жети жыл болду. Жазанын бул түрүн чектеген жардыкты президент жыл сайын жаңылап келатат. Акыркы жолу мурдагы өкмөт март ыңкылабынын алдында президенттин тапшырмасына ылайык, бул жазаны биротоло алып салууну кепилдеген мыйзам долбоорун иштөөгө киришкен. Ошондуктан, бир катар байкоочулар баш мыйзамга байланышкан жаңы долбоорго өлүм жазасын алып салуу тууралуу жобонун киргизилишин табигый көрүнүш катары баалап жатышат. Маселен, Бейөкмөт уюмдар ассоциациясынын төрайымы Токтайым Үмөталиева бул кадам эл аралык нормага ылайык жасалууда дейт:

- Өлүм жазасын алып таштайбыз деп мындан эки-үч жыл мурун БУУнун документине кол койгонбуз да. Документке кол койгондон кийин эми артка кетүүгө акыбыз жок.

Бирок Токтайым Үмөталиева бул маселени долбоорго киргизээрден мурда референдум аркылуу чечип алуу зарылдыгын айтат. Анткени, өтө оор кылмыш жасаган адамдарды жайгаштыруучу түрмөлөрдү куруу, аларды багуу, иш орундарын даярдоо, күзөткө алуу чоң түйшүктү, каражатты талап кылат.

“Кыргызстан коммунисттери” партиясынын төрайымы Клара Ажибекованын айтымында, экономикалык эмес, нравалык жагын эске алганда да, өлүм жазасын алып салууга азыр Кыргызстандагы жагдай туура келбейт:

- Мына бүгүнкү күндө мамлекеттик кызматкерлерди өлтүрүп атышат. Депутаттарды өлтүрүп атышат. Ошон үчүн коом күчтүү кылмыштуулукка өтүп кеткен кезде өлүм жазасын алып салган бул таптакыр туура эмес. Экинчиден, нравалык жагы да бар. Биздин атаандаштар «кудай берген өмүрдү кудай гана алышы керек» деп атышат. Бирок ошол адамдар башка адамдардын өмүрүн тартып алып, мыкаачылык менен өлтүрүп жатышат. Ошон үчүн алар өздөрү жасаганга окшош жаза табыш керек.

Алардан айырмаланып адилет министри Марат Кайыповдун оюнда, өлүм жазасын баш мыйзамдын долбооруна киргизүү аркылуу жаңы бийлик утуш алды:

- Кыргызстан мурдагы Советтер Союзундагы Балтика өлкөлөрүнөн башка өкөлөрүнүн ичинен биринчи болуп атууга өкүм деген кылмыш жазасынан баш тартып жатат. Тыюу салып жатат. Бул - Кыргызстандын демократиялык, укуктук мамлекет экендигине далил.

Ал эми Конституциялык соттун төрайымы Чолпон Баекова эл аралык нормаларды эске албаганда деле эл өлүм жазасын алып салууну кадыр эсе көрүнүш катары кабылдаарына ишенет. Анткени, кыргыздын тарыхында абак болгон эмес. Ал эми киши өлтүргөн адамга өзүнүн кунунан кутулууну ошол адамдын өзүнө жүктөп келген:

- Биздин жазаларыбыз деле гумандуу экен. Анан эгерде, атуу жазасы аткарылбай калса, ал өмүр бою абакта отуруу жазасы менен алмаштырылышы керек.

Баекованын көз карашында, Кыргызстан бул жобону биротоло алып салууга узак жылдан бери даярданып келаткандыктан, өзгөчө тоскоолдуктарды жаратпайт.

Акыркы божолдуу маалыматтарга караганда, сонку жылдары өлүм жазасына тартылган 200 чамалаш күнөкөр Кыргызстандын тергөө изоляторлорунда отурушат. Бул өтө оор кылмыш кылгандарды жайгаштыра турган атайын жайлардын жоктугу менен түшүндүрүлүп келатат.

АЯЛ, ЗАПКЫ ЖАНА КООМ

Мындан 45 жыл мурда 25-ноябрь күнү Доминикан Республикасынын саясий активисттери, бир тууган эже-сиңдилер Патрия, Минерва жана Мария тереза Мирабальдар жырткычтык менен өлтүрүлүшкөн. 1981-жылы Перулук феминистка Энкуентро бул күндү гендердик теңсиздикке каршы күн катары белгилөөнү сунуш кылган. Ал эми 1999-жылы БУУнун башкы ассамблеясы тарабынан 25-ноябрь аялдарга карата зомбулукка каршы эл аралык күн, деп жарыяланган. Кыргызстанда да дээрлик он жылдан бери бул күн - гендердик теңсиздикке каршы күн катары белгиленип келүүдө.

Жыл сайын дүйнө жүзүндө миңдеген аялдар жана балдар кимдир-бирөөлөр тарабынан кул сыяктуу сатылат жана түрдүү запкы көрөт. Зордук-зомбулуктан 15 жаштан 44 жашка чейинки аялдар майып болушат, же каза табышат. Эл аралык мунапыс уюму жарыялаган маалыматтар боюнча, Орусияда жылына 36 000 аял күйөөлөрүнөн же өнөктөштөрүнөн таяк жешет. Жылына 14 000 аял күйөөлөрүнүн жана башка туугандарынын колунан каза болушат. Тилекке каршы, Кыргызстанда да күйөөлөрүнөн же башка жакындарынан запкы жеген, каза тапкан аялдар көп болууда.

Аялдар укугун коргоо уюмдарынын изилдөөчүлөрү белгилегендей, бизде «жабылуу аяк жабылуу бойдон» деген психологиянын үстөмдүгү менен запкы жеген аялдар тууралуу тагыраак маалыматтар жок. «Сезим» кризистик борборунун кызматкери Сүйүн Курманованын айтымында, жакындарынан зомбулук көргөн аялдар таяк жегени үчүн өздөрүн күнөөлүү деп санашат:

- Баягы эскиден калган «жакшы аял жаман эркекти жакшы кылат» деген түшүнүк менен жашап келе жатабыз дагы деле. Ошонун айынан, запкы жеген аял күнөөнү башка бирөөдөн, мисалы, токмоктогон күйөөсүнөн эмес, өзүнөн издейт. Демек жаман күйөөнү жакшы кыла албай, токмогун калтыра албай атканы үчүн өзүн күнөөлүү сезет.

Мындай унчукпоонун аягы кээде кайгылуу факт менен, үй-бүлө мүчөлөрүнүн биринин өлүмүнө барып такалат. Үстүбүздөгү жылы жаз айларында Чолпоната шаарында 26 жаштагы келин күйөөсүнүн күн көрсөтпөй уруп-сабаганына чыдабай, ага бычак шилтеп жиберип, күйөөсү каза болгон. Мындан бир нече жыл мурун Чүйдө аракка берилген күйөөсүнүн токмогунан тажаган дагы бир аял сиңдисинин жардамы менен күйөөсүн өлтүрүп, сөөгүн сууга ыргытып жиберген. Мындай тагдыр менен учурда жаза өтөөчү жайларда отурган аялдардын саны көп.

«Сезим» кризистик борборунун кызматкери Сүйүн Курманова мындай аялдарды кылмыш жообуна тартууда ага күйөөсүн же башка өнөктөшүн өлтүрүүгө эмне түрттү деген маселе көмүскөдө кала бергендиги кейиштүү дейт:

- Аялдын эр өлтүрүп, эриш бузганы коомчулукта дагы деле өтө терс реакция пайда кылат. Бирок анын эмнеден келип чыкканына жана түпкү маңызына көп маани бериле бербейт.

Байкоочулардын айтымында, аялдарга карата зомбулук өзгөчө элет жеринде көп жасалат. Муну айылдык кыз-келиндер өз укуктарын билбегендиктен улам, деп мүнөздөп келишет. Нарын облусундагы «Теңдеш» кризистик борборунун юристи Эркин Асаналиевдин айтымында, кыз-келиндер көп учурда ала качуунун кесепеттеринен жабыркашат:

- Бизге кайрылган аялдардын 60 пайыздан ашууну жаш кезинде тааныбаган адам ала качып кетип, ошондой жол менен турмуш куруп калгандыгын айтышат. Албетте, бири-бирин түшүнбөстүк үй-бүлөдөгү чыр-чатакка алып келет. Ошондой эле жалаң эле күйөөлөрүнөн эмес, чогуу иштеген кызматкерлерден, кошуналарынан жана башка тааныш адамдарынан запкы жеген аялдар да көп. Мунун негизги эле себеби: аялдардын өз укугун билбегендиги.

25-ноябрь аялдардын укугун коргоонун эл аралык күнү катары Кыргызстанда да белгиленет. Бул демилгени бир катар бейөкмөт уюмдар колдоп, гендердик теңсиздикти ар кандай ыкмалар менен жоюуга аракеттенип келишүүдө.

Ошентсе да, парламентте аялдардын жоктугу, жогорку бийлик бутагында кыз-келиндердин өтө аздыгы Кыргызстанда дагы деле аял затын алсыз, үйдө очок башында гана отурушу керек деген түшүнүктүн эмгиче кала электигин ырастайт, деген пикирлер бар. «Эрайым» коомдук уюмунун жетекчиси Ракыя Жусупованын айтымында, коомдогу аял менен баланын маселесин аял гана чече алат:

- Гендердик теңчилик дегенибиз менен иш жүзүндө андай болбой келе жатат. Аттуу-баштуу, түшүнүгү терең эле эркектерибиз аялдарды бийлик бутактарына жолотууну каалашпайт. Бирок аялдар бийликте, парламентте болмоюнча, коом алдыга жылбайт. Анткени, балдардын жана аялдардын көйгөйлөрүн аял гана чече алат.

КЫРГЫЗСТАНДЫК СПОРТЧУЛАР ТАЙЛАНДДАН ЖАЛГЫЗ КОЛО БАЙГЕ МЕНЕН КАЙТЫШТЫ

24-ноябрда Бангкок шаарында өткөн спорттун 13 түрү боюнча жабык имараттагы биринчи Азия оюндарынан Кыргызстандын командасы кайтып келди.

Жабык имараттагы Азия оюндарын өткөрүү демилгесин Тайланддын улуттук олимпиада комитети көтөрүп, Азия олимпиадалык кеңеши колдоого алган. Биринчи Азия оюндары 12-ноябрдан 22-ноябрга чейин Бангкокто өткөрүлүп, ага Азия аймагындагы 37 өлкөнүн спортчулары катышты. Спорттун 13 түрү боюнча өткөн мөөрөй талашууларда Казакстандын улуттук олимпиадалык командасы 25 алтын, 15 күмүш жана 6 коло байгелүү болуп, жалпы командалык биринчи орунду ээлеген. Бирок Казакстандын командасынын айрым мүчөлөрү кызытма колдонгон деген шектенүүнү жаратып, текшерүүгө алынууда. Себеби бир алтын медалдын айрымасы менен кытайлыктар казакстандыктарга утулуп калып, экинчи орунга түшүп калышканынан допинг текшерүүнү талап кылышкан, дешет адистер. Бул жолу кытайлыктар 24 алтын, 18 күмүш жана 15 коло медалга татыктуу болушкан.

Оюн ээлери тайланддыктар 20 алтын, 21 күмүш жана 33 коло байгелүү болуп, командалык эсепте үчүнчү орунду камсыз кылышкан. Андан кийинки орундарды Гонконг, Индия, Жапан өлкөлөрү ээлеген. Өзбекстандык спортчулар да айырмаланып 5 алтын, 8 күмүш, 9 коло медаль жеңип, жетинчи орунга чыгышкан. Бул командалары толук курамы менен катышкан Азия өлкөлөрүнүн жетишкендиктери.

Каражат маселеси кендирди кесип, Кыргызстан жабык имараттардагы биринчи Азия оюндарына кичи футбол командасын жана суучул спортчуларды гана алып барды. Кыргызстандык кичи футболчулар Өзбекстан жана Катар өлкөлөрү менен бир топко бөлүнүп, алгачкы беттешүүлөрдө жеңишке жетишкен. Азия аймагында футболдон алдыңкылардын бири Өзбекстандын командасын 6:2 эсебинде утуп, экинчи оюнда Катар өлкөсүнүн футболчуларын дагы 5:2 эсебинде жеңип алышкан. Өз тобунда биринчи орунду алгандыктан чейрек финалда кытайлыктар менен беттешкен. Анда кыргызстандын 6 футболчусу гана ойноп, курч таймашууда 3:1 эсебинде атаандаштарына алдырып коюшкан.

Эмне себептен Кыргызстандын футболчулары жарым финалдык беттешүүлөргө чыкпай калганын өлкөнүн кичи футбол ассоциациясынын башкы катчысы Медет Букуев мындайча түшүндүрдү:

- Биринчиден, кытайлыктарды былтыртан баштап бразилиялык машыктыруучулар даярдай баштады. Алар кичи футболго каражат көп бөлүп, бардык шартын түзүп беришкен. Экинчиден, Иран өлкөсүнүн футбол клубунда ойноп жаткан биздин 3 жигитибизди алар жибербей койгон. Ошондой эле Казакстанда ойногон футболчуларыбыз да барбай калышкан. Бул таймашууларга жаштарды катыштырып, сыноодон өткөрдүк. Эми 2006- жылкы Азия чемпионаты Ташкенде өткөрүлөт. Ушул таймашууга даярдык көрөбүз.

Кыргызстандын Улуттук олимпиада комитетинин тышкы байланыш бөлүмүнүн директору Нурдин Өкөмбаев Бангкоктогу жабык имараттардагы биринчи Азия оюндары тууралуу айтып, кыргызстандык суучул Юрий Захаров коло медаль жеңип алганын, кийинки экинчи оюндар Макао өлкөсүндө 2007-жылы болоорун билдирди:

- Бангкоктогу биринчи Азия оюндары кыргызстандык жигиттер үчүн кыйын таймашуу, сыноо болду. “Алыбек алына жараша” дегендей даярдык деле ойдогудай болгон жок. Бардык маселе каражатка барып такалууда. Жигиттердин эл аралык мелдештерге аз катышканы, тажрыйбасынын аздыгы, чеберчилигинин төмөндүгү чамасын чактап, башка өлкөлөрдүн спортчуларына алдырып коюшту. Таланттуу жаштар бар, аларга азыртан камкордук көрүү зарыл. Ушул эки жигитти 2007- жылы Макаодо өтчү экинчи Азия оюндарына даярдаса болот.

Кыргызстан жалгыз коло байгеси менен Азия аймагындагы 37 өлкөдөн 24-орунга илинди. Бангкоктогу жабык имараттагы биринчи Азия оюндарына күйөрман катары Жогорку Кеңештин депутаттары Мелис Эшимканов, Тайырбек Сарпашев, Садыр Жапаров жана өлкөнүн дене тарбия, спорт боюнча мамлекеттик агентигинин директору Бектур Асанов барып келишти.

КОНСТИТУЦИЯЛЫК РЕФОРМАГА ЭЛ АРАЛЫК ЭКСПЕРТТЕР КАНДАЙ КӨЗ КАРАШТА?

Кыргызстанда март окуясынан кийин башталган конституциялык реформага эл аралык эксперттер кандай баа беришет? Бул маселени Кыргызстандагы коомдук саясий чөйрө 24-ноябрда Бишкекте талкуулоого киришти. Эки күнгө белгиленген тегерек үстөлдөгү бул талкууну президенттик администрация, Жогорку Кеңеш, Бириккен Улуттар Уюму, Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму жана Венеция комиссиясы уюштурууда.

Учурда жалпы элдин кароосунда болуп жаткан Баш мыйзамга өзгөртүү, толуктоо киргизүү тууралуу жаңы мыйзам долбооруна байланышкан тегерек үстөлдөгү талкуу курч сын-пикирлер, ар кыл сунуштар менен коштолууда. Долбоорду азыркы турушунда кескин сынга алган саясатчылар менен коомдук ишмерлердин көпчүлүгү долбоордо бийлик бөлүштүрүүдө тең салмактуулук сакталбагандыгын, парламенттин укуктары чектелип, бир адамдын кызыкчылыгын коргогон мурдагы баш мыйзам күчүндө калгандыгын белгилеп жатышат. Алардын бири, экс-депутат Зайнидин Курманов жаңы долбоор кабыл алардан мурда башкаруунун кайсы түрү ыңгайлуу экендигин референдум аркылуу эл менен кеңешип алууну сунуштады:

- Келгиле элди угалы. Башкаруунун кайсы түрүн, парламенттик башкарууну каалашабы же аралашманыбы? Андан кийин Конституцияны жазалы.

Ал эми депутат Өмүрбек Бабанов башкаруунун парламенттик формасына өтүү керек дейт:

- Президенттин бийлиги күчөгөндөн кийин, туугандары, жердештери бийликке келгенден кийин ал өлкөлөрдө революция болуп атат: Грузия, Украина. Кыргызстан. Прессадан угуп атабыз, башка өлкөлөрдө да абал кыйын.

Анткен менен Конституциялык кеңешменин төрагасы, президент Курманбек Бакиев азыр иштеп жаткан Баш мыйзамга кайра-кайра олуттуу өзгөрүүлөрдү киргизе берүүнү жактабайт. Президенттин пикирин Конституциялык кеңешменин мүчөсү, президенттин Жогорку Кеңештеги өкүлү Данияр Нарынбаев журналисттерге берген интервьюсунда дагы бир ирет тастыктады:

- Бул азыркы Конституцияны түп-тамырынан бери иштеп чыкканга себеп жок деп эсептейм. Себеби, 2003-жылы кабыл алынган Конституция жалпысынан алганда анча начар эмес. Бул жерде сүткө күйгөн киши айранды ууртап ичет болуп атабыз.

Президенттин өкүлү күнөөнү мыйзамга эмес, аны бурмалап пайдалангандарга коюуну сунуштады.

Ошондой болсо да, баш мыйзамдын жаңы долбоору эл аралык эксперттерди да канааттандырган жери жок. Тегерек үстөлгө катышып жаткан Венеция комиссиясынын катчысынын орун басары Томас Маркерттин көз карашында долбоордо президент өз бийлигин күчтөндүрүп койгон:

- Бул жерде Кыргызстанды парламенттик республика жасоо аракети жок. Азыркы долбоор бийликти президенттин колунда калтырган. Бул тең салмактуулуктун сакталышына жол бербейт.

Венеция Комиссиясынын дагы бир эксперти Кестутис Лапинскас реформанын экинчи этабы сунуштаган азыркы долбоордон биринчи этабы сунуштаган долбоор күчтүүлүк кылат дейт:

- Биринчи долбоор жакшыраак болчу. Анткени, анда демократиялык өзгөрүүлөр, бийлик бөлүштүрүү өндүү жагдайлар көп болчу. Азыркы долбоор эскиге кайткандай эле кеп. Айрым өзгөрүүлөр бар, Венеция комиссиясынын айрым сунуштары эске алынган, бирок алар анчалык деле маанилүү эмес.

Венеция комиссиясы Конституциялык кеңешменин Жогорку Кеңештин спикери Өмүрбек Текебаев иштеп чыккан долбоорун октябрь айында карап, өз баасын берген. Бирок президенттин атынан Венеция комиссиясына катышып келген адилет министри Марат Кайыпов мындай көз караштарды жактабайт:

- Венеция комиссиясынын дагы, ЕККУнун дагы эксперттери көбүнэсе парламенттик мамлекеттердин өкүлдөрү. Кыргызстандын Конституциясынын иштелип бүтө элек долбооруна парламенттик мамлекеттин көз карашында корутунду беришкен. Биз эч качан парламенттик өлкө болгон эмеспиз. Ошондуктан, азыркы биздин долбоордо негизги принциптерди сактап калдык.

Министр Кайыпов долбоорго шайлоонун пропорционалдык-можаритардык системасынын киргизилишин жана өлүм жазасынын алынып салынышын Конституциялык реформадагы башкы утуштардын катарына кошту.

О, ОРУС ТИЛ, ОРУС ТИЛ…

Апта соңундагы кыргыз басылмаларында кызуу талашка түшкөн тема орус тилинин Кыргызстандагы орду болду. Айрым саясий партиялардын жаңыланчу Конституциядан Кыргызстандын расмий тил жөнүндөгү сапты алып таштоо сунушу аркыл пикирлерди жаратты.

Алдыдагы жүз жыл ичинде дүйнөдөгү майда тилдердин кыйласы жок болуп кетет, андай коркунуч кыргыз тилинин башында да бар, деген чет элдик адистердин божомолуна кошулбастыгын жума күнкү «Бишкек таймс» гезитиндеги маегинде белгилүү коомдук ишмер Ишенбай Абдуразаков ырастады.

«Дүйнөдө 4 миллионго жакын адам кыргыз тилинде сүйлөйт, көбү жыш, компакт түрүндө чогуу жашайт, алардын айрым тобу кыргыз тилинен башка тил билбейт», дейт И. Абдуразаков. Анын ырасташынча, орус тилине астейдил мамиле керек, анткени ал элибиздин турмушуна тыгыз чырмалышып, байланып калган тил.

Тилдердин өз ара карым-катышы, көп тилдүүлүктүн артыкчылыгы, бир тилди айланчыктагандардын жаңылыштыгы жайында белгилүү ишкер Табылды Эгембердиев жума күнкү «Жаңы ордо» гезитинде ой жүгүрткөн. Т. Эгембердиев жаңы чыкма саясий партиялардын биртобунун орус тилин расмий тил катары Конституциядан алып салуу жөнүндөгү сунушун президент К. Бакиев колдобойт деп эсептейт. Себеп дегенде, президентти жалаң эле кыргыздын патриоттору шайлабастан, Кыргызстан эли шайлаган.

Ушу эле гезитте парламент депутаты М. Салымбековдун «Жерин саткан, жерин тарттырган улут эртеңки күнү кор болот» деген аталышта маеги жарыяланган. Депутаттын айтымында, Кыргызстандын кыйла жери коңшуларга аз-аздан өтүп кеткен. Маселен, Баткен аймагында эле 1700 гектир жерде Кыргызстандын жеринде өзбекстандык, тажикстандык жарандар жашайт. Ал эми Карасуу районунудагы Кызылкыштак айылынын жашоочулары «Жаңы ордо» гезитине жолдогон кайрылуусунда айыл өкмөтүнүн башчысы жергиликтүү элге жетпей жаткан жердин 54 гектирин өзбекстандык атуулдарга ижарага берип ийгенин маалымдашкан.

Жер демекчи, 25-ноябрдагы «Кыргыз руху» гезитинде Салмоорбек Дыйкановдун «Кытайдын Кыргызстандан жер талашы» деген макаласы жарыяланды. Үзөңгүкууш капчыгайы кытайларга берилип, чек ара чатагы күчөп турганда жазылган макала арадан үч жыл өткөндөн кийин жарыяланууда.

Орус тилинин Кыргызстандагы орду, четте сүрүлүп калып жаткан кыргыз тилинин көйгөйү жума күнкү «Аалам» гезитинде да козголгон. Жусуп Баласагын атындагы улуттук университеттин окутуучусу Айгүл Табалдиева: «орус тили бизди аксатпайт. Тескерисинче, дүйнөлүк аренага, дүйнөлүк тилдерге көпүрө түзүп берет» дейт.

Тил көйгөйүнө 25-ноябрдагы «Кыргыз туусу» гезитинде жазуучу Нууман Сайдуллаев да кайрылган.

Жума күнкү «МСН» гезитиндеги «Ыңгайсыз суроолор же жылкыны семиртпеш керек» деген макаласында Таалайбек Исаев да тил, Конституция маселерин козгогон. Кыргызстандын Башмыйзамы – Конституция орус тилинде жазылат, анткен менен анда орус тилинин эреже шарттары сакталбайт, дейт макала автору.

Жаңыланчу Конституция кандай болушу керек? Бул өзү «үч баштуу ажыдаарбы же үч түрдүү кереметпи?» деп суроо коет журналист Жолдош Турдубаев жума күнкү «Агым» гезитиндеги макаласында.

Эмдиги жылдын бюджетине туризмди өнүктүрүүгө өкмөт 5 миллион сом бөлүүдө, деп маалымдайт Кыргызстандын өнөр жай, тышкы соода жана туризм министринин орунбасары Т. Мамашев 25-ноябрдагы «Агым» гезитиндеги «5 миллион сомду сөз кылууга да болбойт» деген маегинде. Чындай келгенде бул чакан фирманын бир жыл ичинде рекламага сарптачу акчасы, дейт Т. Мамашев.

Ал эми Ноокатта тамекинин баасы көтөрүлбөгөнү парламент депутаты З. Жамалдиновдун 25-ноябрдагы «Аалам» гезитиндеги маегинде баяндалган.

Чүйлүк кызылчачылардын проблемасы жылдан-жылга чечилбей создуктурулуп келатканы, дыйкан менен өндүрүшчүнүн ортосунда кооперация болмоюн бул маселе чечилбестигин Кенжаалы Сарымсаковдун «Кыргыз руху» гезитиндеги «Адал-арам аралашкан заман» деген макаласында козголгон.

ЧОЛПОН БАЕКОВА: БАШ МЫЙЗАМДЫН АКЫРКЫ ДОЛБООРУ АЗЫРКЫДАН ТОЛУК АЙЫРМАЛАНАТ

Конституциялык кеңешменин төрагасы, президент Курманбек Бакиев Конституциялык сотту жоюуга болбой тургандыгын билдирди. Президенттин акыркы кадамына таянган Конституциялык соттун төрайымы, Конституциялык реформанын демилгечиси Чолпон Баекова Баш мыйзамга өзгөртүү киргизүүдө коомчулуктун сын-пикирлери эске алынарына ишенимин билдирди.

- Конституциялык соттун укуктарын кеңейтүүнү да реформанын милдеттеринин бири экенин мурда айтпадыңыз беле. Тескерисинче, долбоорго бул структура кирбей калган. Мунун себебин кандай жагдай менен түшүндүрөсүз?

- Кечээ Курманбек Салиевич ачык айтпадыбы эми, мен мыйзамдардын, сунуштардын бардыгын изилдеп, окуп көрүп, Конституциялык cот азыркыдай эле демократиялык институт боюнча кала бериши керек. Жогорку cотко кошконубуз туура эмес болот деп. Кээ бирөөлөр Баекованы кетириш максатында гана көтөрүлүп атат деп айтып атышпайбы. Балким андай деле негиз бардыр. Бирок мен өзүм ойлогон жок элем. Мен өзүм байкабай жаткан нерселер барбы деп ойлойм. А негизинен менин оппонентим болуп Марат Таштанович чыгып атат. Конституциялык сот иштерди аз карайт, ал-бул деп атпайбы. Биз анализ кылып көрсөк соттор менен, 21 иш бериптирмин. Анын бирөө боюнча гана чечим даярдаптыр. 15и иш козгоодон баш тартыптыр. 5 учурда кыскартып салыптыр ишти…

Биз ишти аз карап калганыбыз ошол 2003-жылдагы референдумдун жыйынтыгы боюнча Конституциялык соттон эң негизги адам укугун коргой турган биздин укугубузду алып салган.

- Эми азыркы жаңы долбоордо чындап демократиялык нукка сала турган өзгөрүүлөр барбы, оюңуз кандай?

- Мен түп-тамыры менен оңолсо экен, демократия жолуна биз чындап чыксак экен дагы, сөз менен элди сугарганды коюп, оюбуз ишке ашса экен, деп каалап атам. Бирок акыркы жолу жарыяланган долбоорду биздин мүдөөбүздү ишке ашыра турган долбоор деп айтуу абдан кыйын. Эгерде тереңирээк көз чаптырып карап көрсөңөр, ал жерде реформанын бардыгы ошол Конституциялык сотту Жогорку сотко кошуу менен эле бүтүп калып атпайбы. Анан партиялык тизме кирип атат да, ал дагы маалкатып, 2010-жылдан башталсын деп атат. Башка орчундуу өзгөрүү деле жок.

- Өлүм жазасын алып салуу жобосу кирбедиби. Аны ишке ашыруу ыктымалдыгы канчалык?

- Өлүм жазасына байланыштуу маселе, реалдуу эле. Анткени, мониторинг жүргүзүп, баарын карап көрүшсө, биз акыркы жылдары өлүм жазасына кириптер болгон адамдардын өкүмдөрүн аткарган эмеспиз да. Президент ар бир жылы жардык чыгарып, анын мөөнөтүн узартып отурган. Өлүм жазасы дегенди кыргыздар билген эмес. Кыргыздар негизинен абдан гумандуу эл экен деп атам. Ата-бабадан калган негизги салттарга биз балким жакшы көңүл бурбай атабыз. Кыргыздардын түрмөлөрү жок эле да. Абактар совет доорунда келди да. Абактар жаман, мындай-андай деген сындарды айтышат. Мен кыргыз абак куруп көргөн эмес, эгер уурулук кылса жазалачу деп айтам. Адам өлтүрүп койсо ошол өлтүргөн адамды өлгөн адамдын ордуна ошол урууга берип, кундан кутул дешчү.

- Баш мыйзамга өзгөртүү, толуктоолор коомчулуктун каалоосуна төп түзүлөрүнө ишенесизби?

- Эми силер гезитке чыгып, элге жарыяланган нерсе ошол калыбында кабыл алынат деп ойлобогула. Бул элдин сынына коюлган нерсе. Менин оюмча, президенттин акыркы Конституциялык кеңешмеде айткан сөзүнө караганда, эл активдүү катышып, ар бир инсан өзүнүн сунушун бергенге мүмкүнчүлүктү түзүш керек дагы, сын-пикирлерди топтоп, анын баарын кайрадан жазып чыгыш керек. Ошондуктан, добушка бере турганга элге жарыялай турган долбоор азыркыдан толук айырмаланат деп ойлоп атам. Кечээ эле сунуш кылып, айтпадыбы, Конституциялык Сот бизге керек деп. Өзгөрүү болуп атабы? Болуп атат. Демек, элдин пикирин президент эске алып атат.

ПАСПОРТ КӨЙГӨЙҮ АЛЫ-БЕРИ ЧЕЧИЛЧҮДӨЙ ЭМЕС

Бүгүнкү күнгө чейин Кыргызстанда паспорт маселеси толугу менен чечиле элек. Жаңы паспорттун киргизилишиндеги башаламандыктар чет өлкөдө окуп жаткан атуулдарга жана чет жакка чыгууну каалагандарга кедергисин тийгизип жатат. Маалымат технологиялар жана ресурстар департаментинин маалыматына ылайык, Кыргызстанга жаңы паспортторду жасоого тендерди утуп алган Түштүк Кореялык компаниядан 1,5 миң бланктар келди. Бирок калкка паспорттор качантан баштап бериле тургандыгы белгисиз.

Кыргызстанда 1994-жылы чыккан паспорттордун бланктары түгөнүп, ушундан улам жаңы жасалгадагы паспортторду чыгаруу чечими мурдагы өкмөт тарабынан кабыл алынган. Паспортторду жасоо боюнча тендер 2004-жылы Молдованын “Регистру” деп аталаган фирмасы утуп алган. Бирок кыргыз өкмөтү менен аталган компаниянын ортосунда пикир келишпестиктен калкты жаңы паспорттор менен камсыз кылуу аракети жүзөгө ашкан жок.

Паспорт менен элди камсыз кылуу чет жакка чыгууну каалагандарга, ишкерлерге жана студенттерге өз залакасын азыркыга чейин тийгизүүдө.

- Менин атым Мария, Кыргызстанда азыркыга чейин паспорт маселеси чечиле элек. Мен өзүм Таластанмын. Эми өз жериме баруу- мен үчүн чоң көйгөй. Анткени паспорту жокторду Казактсандын чек ара бекеттери өткөрбөйт. Таласка жетиш үчүн Төөашуудан такси жалдап барууга туура келди.

Ал эми Кыргызстан тараптан элди паспорт менен камсыз кылууга жооптуу болгон Маалымат ресурстары жана технологиялар боюнча мамлекеттик агенттиктин жетекчилиги азырынча так маалымат бере албастыгын айтты. Ал эми аталган агенттиктин басма сөз кызматы билдиргендей, учурда жаңы үлгүдөгү паспортторду чыгарууга жана аны мыйзамдаштырууга даярдыктар гана көрүлүп жатат.

Ушул жылдын 26-сентябрында кыргыз паспортторун жасоо үчүн тендерди Түштүк Кореянын “Ventures CSC Plaza” деген компаниясы утуп алган. Эми чыга турган паспорттор келишимге ылайык, чет өлкөлүк паспорт 10 евро, ал эми өлкө ичиндеги паспорт 11евро 20 евроцент турат.

Ал эми Кыргызстандын акыйкатчысы Турсунбай Бакир уулу паспорттор жарандарга бекер берилиши керек деген пикирде:

- Мен эски бийликтин жеткчилигине: Акаевге, Танаевге да өкмөттүн айынан чыкпай калган паспортторго жарандар төлөбөшү керек деп айткам. Мына эми жаңы бийликке да ошол сунушум менен кайрылдым. Бирок кечээ эле мага өкмөттөн кат келди. Алардын айтымында Түштүк Кореяда паспорттордун бланктары даярдалды, алар инвесторлордун акчасына жасалып жатыптыр. Бирок паспорттор бардыгына эмес, коомдун айрым катмарларына гана бекер берилиши мүмкүн.

Эгерде Түштүк Кореядан келе жаткан жабдуулар бажы салыгынан бошотулса, паспортко болгон баа төмөндөшү мүмкүн, дейт акыйкатчы:

- Маалымат технологиялар жана ресурстар департаментинин жетекчилиги мага кат жөнөттү. Алар Түштүк Кореядан келе жаткан жабдууларды жана паспортко керектелүүчү нерселер бажы төлөмүнөн бошотулса, анда паспорттордун баасын төмөндөтүп беребиз деп жатышат. Ошол катты мен Жогорку Кеңешке да жибердим.

Паспорт көйгөйүнө байланыштуу Тышкы иштер министрлигине караштуу виза жана паспортторду берүү башкармалыгынын инспектору Роза Чолушева буларды айтты:

- Паспортко муктаж болгондор өтө көп. 1-ноябрда Кыргызстандын, Орусиянын, Казакстандын жана Тажикстандын президенттери өлкө ичинде визасы жок эле жана убактылуу күбөлүк менен жүрүү туурасында келишимге кол койгон. Бирок казактар биздин жарандарды киргизбейт. Азыр чет өлкө баракчасы жок эле кирүүгө болот. Ал эми чек ара посттордо казак чек ара бекеттеринде Кыргызстандын атуулдарына чет өлкө баракчасы жок кирбейсиңер деп жатышат. Биздин жарандар ушунун кесепетинен жапа чегишүүдө.

Ушинтип, Кыргызстандагы паспорт көйгөйү качан чечилээри, паспорттун айынан жапа чеккен өлкө атуулдары качан паспорт алаары белгисиз бойдон кала берүүдө.

“АЙЫЛ ӨКМӨТҮ” МАРОККОДОГУ КИНОФЕСТИВАЛДА ГРАН-ПРИНИ ЖЕҢИП АЛДЫ

Кинорежиссёр Эрнест Абдыжапаровдун “Айыл өкмөтү” аттуу көркөм фильми Марокко мамлекетинин Марракеш шаарында өткөн бешинчи эл аралык кинофестивалда баш байгени жеңип алды. Бул кабар кыргызстандыктарды айрыкча толкундатып турган учур.

“Айыл өкмөтү” көркөм фильми эл аралык кинофестивалдарга дайыма “Саратан” деген ат менен катышат. Бул, биринчиден, чет өлкөлүктөр эстеп калганга, айтканга оңой, экинчиден, фильмдин сценарий кезиндеги аты ушундай болгон жана атына ылайык фильм жай саратан учурунда тартылган.

Т. Океев атындагы “Кыргызфильм” киностудиясынын башкы деректири Тынай Ибрагимов кинорежиссёр Эрнест Абдыжапаровдун жана ал тарткан көркөм фильмдин жеңиши тууралу буларга токтолду:

- Бизде бул кабар өтө жагымдуу кабыл алынды. “Айыл өкмөтү” фильми эки жылдан бери эл аралык кинофестивалдарда катышып жүрөт. Мындай зобололуу сыйлыкты – Гран-Прини биринчи жолу алып атат. Марокконун Марракеш шаарында өткөн бул эл аралык бешинчи фестивалда сыйлыкты ага Моники Беллучи деген дүйнөлүк атак-даңктуу актриса тапшырды. Ал өзү италиялык болгон менен, көбүнчө америкалык кинолордо ойногон кино жылдыз.

Ал эми Эрнест Абдыжапаров менен кино тартуу ишинде бирге эмгектенген “Ой-Арт” продюсердик компаниясынын деректири Алтынай Койчуманова мындай даңазалуу сыйлыкты күтпөгөндүгүн айтат:

- Чынын айтсам, күтүүсүз болду бул жеңиш! Бардык жактардан базылдата телефон чалып, бизди да куттуктап жатышат! Айрыкча “Кыргыз фильмдин” кино ишмерлери эптүүлөй кубанышты!

Эми “Айыл өкмөтү” көркөм фильминде айыл өкмөт башчысынын аялы Розанын ролун аткарган актриса Сайра Момунбаеванын сөзүнө кулак төшөйлү:

- “Айыл өкмөтүнүн” Мароккодо баш байгеге жетишүүсү - жалпы кыргызстандык кино ишмерлердин, жалпы элибиздин сыймыгы деп эсептеймин. Бул - кинорежиссёр Эрнест Абдыжапаровдун жакшы актёрлорду, жакшы труппаны тандап алгандыгынын да натыйжасы. Дагы бир айта кетчү нерсе, кыргыз элинин үрп-адаттары дүйнө элдеринин кызыгуусун туудурбай койбойт окшойт. Ошол да түрткү болуп аткансыйт. Анан кинорежиссёр Эрнест Абдыжапаровдун тазалыгы да Жараткан тарабынан колдоого алынып, ушундай эл аралык сыйлыктар келип жаткандай туюлат мага.

Акын Айжаркын Эргешова болсо ушундай ири эл аралык сыйлыктарга жетишкен кыргыз фильмин кыргызстандыктар толук көрө албай жатканына өкүнүч билдирет:

- “Айыл өкмөтү” көркөм фильми буга чейин да бир топ сыйлыктарды алыптыр. Жакында дагы Маррекеш шаарында Гран-Прини алыптыр. Эң өкүнүчтүү жери, бул фильмди кыргыз эли толук көрө элек. Эми, ушу дүйнөлүк сыйлыктын даңазасы менен аны кыргыз элине толук көргөзүп чыкса жакшы болот эле.

Мароккодогу жеңиштен кийин кинорежиссёр Эрнест Абдыжапаров ошол “Айыл өкмөтү” фильми менен Минск шаарына барып, беларусь президенти Лукашенконун колдоосу менен уюштурулган дагы бир эл аралык кинофестивалга катышып, анан Кыргызстанга кайтмакчы. Балким мекенине кош жеңиш менен келээр...

Бул – “Айыл өкмөтү” көркөм фильминин эл аралык кинофестивалга эң акыркы ирет катышуусу. Ал эми Эрнест Абдыжапаров эмдиги жылы “Кыргызфильм” киностудиясы менен бирдикте жаңы көркөм фильм тартат. Фильмдин аты – “Боз салкын”, жанры – лирикалык комедия. Шаардык бир келишкен кызды айылдык малчы жигит капыстан качырып кетип, натыйжада бийик тоолордун койнунда ченемсиз бак-таалайлуу болгондугу тууралу романтикалуу, күтүүсүз сюжет чагылдырылат анда.

АЛЫКУЛ ОСМОНОВДУН 90 ЖЫЛДЫГЫ БЕЛГИЛЕНЕБИ?

Жыл башынан бери кыргыз элинин улуу акыны Алыкул Осмоновдун 90 жылдыгына карата китептерин басып чыгаруу, үй-музейин ачуу, эстелигин тургузуу, жаш акындардын поэзия сынактарын өткөрүү сыяктуу демилгелер көтөрүлүп келатат. Жыл аяктап баратат, ошол иш чаралар ишке аштыбы? Алыкул Осмоновдун 90 жылдыгы республикалык деңгээлде белгиленеби?

Алыкул Осмоновдун кээ бир чыгармалары учурунда диний багытта деген шылтоо менен алынып салынып же кыскартылып басылган. Акындын “Жолборс терисин жамынган баатыр” котормосунун акыркы алтынчы жолу басылганына 20 жылдан ашык убакыт өттү. “Алыкул” коомдук уюмунун төрагасы Памирбек Казыбаев коомдун мүчөлөрү менен бирдикте Алыкулдун тандалмаларынын Академиялык томдугун, “Жолборс терисин жамынган баатыр” котормосун жана өзүнүн авторлугундагы Алыкулдун өмүр тагдырын изилдеген “Мезгил жана Алыкул” китептерин, Алыкулдун ырларынын котормолорун басууга даярдады.

Бирок Памирбек Казыбаев бул максаттар ишке ашпай келатканын айтты:

- Алыкулдун көптөн бери чыкпай жаткан академиялык басылмаларын, орусча, англисче котормолорун, атактуу котормосу “Жолборс терисин кийген баатырды” чыгаруу максат болгон. “Учкун” концернинен чыкмак. Бул иштер токтоп калды.

Белгилүү жазуучу Самсак Станалиев да Алыкул Осмоновдун 90 жылдыгы республикалык деңгээлде белгиленбей калабы деген тынчсыздануусун билдирди:

- Быйыл Алыкул Осмоновдун 90 жылдыгы... Белгиленбейт болуш керек... Белгиленсе да белгилүү эле бир чогулуш менен жыйынтыкталат болуш керек. Анкени кыргыз маданиятында ушундай адат болуп баратат – Касым Тыныстановдун 100 жылдыгы, Аалы Токомбаевдин 100 жылдыгы, дагы башкалардын юбилейлери жөн гана жыйын иретинде өтүп, анын адабий мурасын эл-журтка даңазалоо иштери таптакыр унут калган.

Алыкул Осмоновдун 90 жылдык мааракесин республикалык деңгээлде салтанаттуу белгилөө күз айына белгиленип, бирок Кыргызстандагы тынч эмес кырдаалдан улам жылдырылып отуруп декабрь айында белгилөө күтүлүп атканын айтышты, Кыргызстан улуттук жазуучулар союзунун катчысы Мелис Абакиров жана маданият министри Султан Раев.

Кыргызстан Улуттук жазуучулар союзу Маданият министрлиги менен бирдикте “Алыкулдун ак боз ат” республикалык фестивалын уюштурууда. Бул тууралу Кыргызстан жазуучулар союзунун катчысы Мелис Абакиров маалымдады:

- Жазуучулар союзу атайын “Алыкулдун ак боз ат” деген конкурсту 90 жылдыкка карата уюштуруп, жарыялап, ал боюнча атайын калыстар тобу түзүлүп, негизги үч сыйлыктан тышкары беш кызыктыруучу сыйлык каралган. 90 го жакын акын-жазуучулардын чыгармалары түштү. Декабрдын башында сынактын жыйынтыгын чыгарып, салтанаттуу аземин өткөрөбүз.

Көп жылдардан бери Алыкул Осмоновго Бишкекте, анан Ысыккөлдүн жээгинде эстелик орнотуу маселеси көтөрүлүп, бирок иш башталбай келатат. Маданият министри Султан Раев Алыкулдун эстелиги үчүн 2006-жылдын бюджетинен 1миллион сом бөлүнүп атканын кабарлады:

- Кыргызстанда Алыкул Осмоновдун толук келбетин берген эстелик жок. Ошону биз уюштуруу комитетинде сүйлөшүп, эмки жылы Алыкулга чоң эстелик тургузалы деп жатабыз. Ошогу байланыштуу 2006-жылдын бюджетинен 1 миллион сом каралып жатат.

БЫЙЫЛКЫГА – САЯСАТ, ЭМДИГИ ЖЫЛГА - ЭКОНОМИКА

Саясий активдүүлүктүн күүсүнөн чыга албаган Кыргызстандын экономикалык өсүшү башта белгиленген чекке быйыл чыга албай калды шекилдүү. 10 айдын ичинде реалдуу өсүш 1,3 пайызга араң жетип, өнөр жай өндүрүшүнүн теңине жакынын түзчү «Кумтөр» алтын кенинде иш жайлап калды. Өкмөт эмдиги жылкы ички дүң продукт өндүрүшүнүн реалдуу өсүшүн 8 пайызга жеткирүүнү көздөөдө. Ал үчүн биртоп ишканаларды ишке киргизип, салык жеңилдиктерин берип, «көмүскө экономиканы» коңулдан чыгаруу үчүн болгон шартты түзүү зарыл.

Кыргызстандын экономика жана каржы министри Акылбек Жапаров 23-ноябрдагы өкмөт жыйынында жаздан бери токтолго таппай келаткан саясий башаламандыкка карабай, макроэкономикалык туруктуулук сакталганын белгиледи.

- Жыл башынан берки иштин негизги натыйжасы экономикадагы кескин төмөндөө коркунучун жоюп, макроэкономикалык туруктуулукту сактап калуу болду. Кумтөрдөгү өндүрүштүн 25% төмөндөп кеткенине карабастан, бизде инфляция төмөн деңгээлде кармалууда, сомдун курсу туруктуу сакталып, ички дүң продуктту эсепке албагандагы реалдуу өсүш 1,3% түздү.

Министрдин айтымында, экономиканы туңгуюкка түшүүдөн тейлөө, курулуш, өнөр жай өндүрүшү сактап калды. Өкмөт өзгөчө үмүт арткан айыл чарбасы быйыл башта белгиленген чекке чыга албады. Энергетика тармагындагы кризистик абал кайрадан күчөй баштады. Буга кошумча көмүр казып алуу да кыйла төмөндөп кетти, анын себеби революциячыл «Каракечеге» байланыштуу экени жалпыга маалым.

Өнөр жайда деле абал чеке жылытарлык эмес. «Кумтөрдө» алтын казып алуунун кыйла азайышынын айынан тармактын көрсөткүчү мурдагыдан 9% төмөн болду. Канттагы цемент-шифер комбинатынын, Токмоктогу «Интерглас» айнек заводунун токтоосуз иши жалпы көрсөткүчтү алдыга сүрөп кете албады. Көңүл сооротчу жагдай, бул жылы сырттан инвестиция өткөн жылга салыштырмалуу 33% арбын келди.

2004-жылы тикелей инвестиция 102 миллион долларга жетсе быйыл ал 136 миллион долларга чыкты. Дагы бир көңүл жубантчу жагдай, быйылкы 10 айдын ичинде өткөн жылдагыдан кыйла арбын салык чогултулду, бажы төлөмдөрүнөн казынага акча көбүрөөк түштү. 10 ай ичинде мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнө 18 миллиарддан ашуун сом акча түштү.

Өкмөттүн көңүлүн өйүгөн маселе ушу тапта бюджет таңкыстыгын жабыш амалы болууда. Ал четтен келген грант акчалардын эсебинен толтурулат. Эларалык валюта кору бюджетти колдоо программасына бөлүнчү акчаны эки шарт менен -энергетикадагы жоготууларды азайтуу, уурдоолорду тыюу же электр акысын көбөйтүү талабын коюп, бөлүшкө макул. Ошол себептүү парламент депутаты кезинде тармакты жеке колго берүүгө каршы чыккан азыркы президент Курманбек Бакиев кысталыш кырдаалдан чыгуунун жападан-жалгыз жолу бөлүштүрүү компанияларын жеке колго берүү зарыл деп отурат:

- Муну концессияга, жеке колго берүү керек, бүттү. Жеке колго бергиче биз, Ф. Кулов экөөбүз, ал жерде тартип орното албайбыз. Муну мен ачык эле айталам. Бул жерде отургандардын деле арасында электр уурдагандар отурат. Жакындары, туугандары, кесиптештери уурдашат. Уурулук ушунчалык жайылып кетти, жарлык, буйрук менен эч нерсе кыла албайсың.

Энергетика тармагындагы уурдап-тоноолор, техникалык жоготуулар быйылкы жылы мурдагысынан көбөйүп, бөлүштүрүү компанияларын жеке колго берүүдөн башка амал калбаганын өкмөт башчы Феликс Кулов да моюнга алды:

- Мына көбөйүп атат. Эми эмне кылыш керек? Эларалык валюта кору тарифтерди көбөйткүлө же уурдоолорго каршы күрөшкүлө деп шарт коюп жатат. Эгер биз уурдоолорду азайтсак, анда айла жок, тарифтерди көбөйтүүгө мажбур болмокпуз.

Электр энергияларын бөлүштүрүү компанияларынын ичинен эмдиги жылкы экспериментке «Түндүкэлектр» акционердик коому туш келүүдө. Өкмөт энергетика тармагын менчиктештирүүнү улантып, эмдиги жылы биртоп өнөр жай ишканаларынын курулушун, токтоп турган 16 заводду, ага кошуп азырынча коңулда турган кийим тигүү тармагын ачыкка чыгарууну көздөөдө. Өнөр жай өндүрүшүн жандантуу, салык жеңилдиктерин берүү экономикалык өнүгүшкө өбөлгө түзүп, 8% өсүштү камсыз кылмакчы. Акылбек Жапаров эгер 8% экономикалык өсүш камсыз кылынса Кыргызстандын ички дүң продуктунун көлөмү 1,5 эсе көбөйөөрүн маалымдады.

ӨЗБЕКСТАНДЫК УКУК КОРГООЧУЛАР ГЕРМАНИЯ БИЙЛИГИНЕ НААРАЗЫЛЫК БИЛДИРИШТИ

23-ноябрда өзбекстандык укук коргоочулар Германиянын Кыргызстандагы элчилигинин алдында пикет өткөрүп, Европарламентке жана Германия парламентине төрт талап койгон кайрылуу жолдошту. Төрт журналист жана бир укук коргоочу кол койгон бул кайрылууда Европа Биримдиги Өзбекстандын расмий өкүлдөрүнө карата берген санкциянын аткарылбай жатышына түшүндүрмө берүү талабы коюлган.

Европа Биримдигинин курамындагы өлкөлөргө каттоосуна тыюу салынган өзбекстандык 12 расмий жетекчинин бири Закир Алматов октябрь айынан бери Германиянын Ганновер шаарындагы нейрохирургия боюнча эл аралык институтта дарыланып жатат. Бул факт укук коргоочулардын нааразылыгын жаратууда. Анткени, Европа Биримдиги жогорудагыдай санкцияны Анжиян окуясына байланыштуу октябрь айында кабыл алган жана тизмеге ички иштер министри Закир Алматов баштаган күч бийлигинин 12 жетекчиси киргизилген.

Укук коргоочулардын баамында, Анжиян окуясында 3 миңден ашык адам набыт болгон. Кыргызстандагы Германия элчилигинин алдына пикетке чыккандар негизги айыпкерлердин бири саналган ички иштер министринин Германияга дарыланууга жол берилишинин себебин түшүндүрүүнү талап кылышты. Европарламентке жана Германия парламентине жолдонгон кайрылууда санкцияны так аткаруу, аны бузууга жол берген кызматкерди жазалоо, Анжиян окуясы боюнча көз карандысыз иликтөө жасап, айыптууларды Гаага сотуна жеткирүү талаптары коюлду. Маселен, өзбекстандык көз карандысыз журналист Кудурат Бабажанов пикетке чыгуу себебин минтип түшүндүрдү:

- Кызматкерлер Европага киргизилбеши керек эле. Ага карабастан, Алматовго виза берилип, дарыланып жатат ушул күндө. Биз ушу тизмеге кирген адамдардын дагы канчасы дарыланып, саякат жасап, өз иштерин бүтүрүп жатканын билбейбиз да. Ошондуктан, ушундай нааразылык билдирип жатабыз.

Журналист Толкун Караевдин оюнда, Алматовду жеке эле Анжиян окуясы үчүн күнөөлөө жетишсиз:

- Алматов жеке эле Анжиян окуясында эмес, укук коргоочуларга да ыдык көрсөткөн. Маселен, Өзбекстандын адам укугун коргоо коомунун Кашкадарыя облусу боюнча өкүлү Шаврик Рузумуратов ички иштер министрлигинин жер төлөсүндө өлтүрүлгөнү тууралуу малыматтар бар..

Бирок Толкун Караев укук коргоочулардын талаптары аткарылаарына ишенбестигин билдирди. Эгер укук коргоочулар менен журналисттердин талаптары аткарылбаса, кайталап пикетке чыгуу ою барын, анда Өзбекстандагы Германиянын аскерий базасын алып чыгып кетүү талабы коюлаарын укук коргоочу Хайт Кузиев билдирди:

- Талабым мындай болот: Өзбекстанда жайгашкан Сурхандарья облусунун Термез шаарында Германиянын аба-аскерий күчтөрү бар. Аба-аскерий күчтөрүн алып кетсин Германия. Германия канцлери, Германия парламенти ошо аскерий аба базасынан улам диктатор тарапта болуп жатат.

Бириккен Улуттар Уюмунун Качкындар комиссарлыгынан качкын макамын алып, учурда Кыргызстанда убактылуу жашап жаткан өзбекстандык бул беш атуулдун нааразылык акциясы боюнча Германиянын Кыргызстандагы элчилиги эч кандай билдирүү жасаган жок. Ал эми Батыш маалымат каражаттарынын Германиянын тышкы иштер министрлигинин билдирүүсүнө таянып тараткан маалыматтарына караганда, Закир Алматовдун Германияда дарыланууга уруксат берилишине анын дарты себепчи болду. Нейрохирургия институту Алматовду жүлүнүндө рак илдети бар, деп тапкан.

Кыргызстандагы «Жарандык коом коррупцияга каршы» борборунун башчысы Төлөкан Исмаилова өзбекстандык жарандардын талаптарын туура деп эсептеп, бирок Алматовдун Германия ооруканаларынын бирине түшүшүн билбестиктен болушу мүмкүн деп болжойт:

- Балким бул менчик виза алып, расмий жол менен эмес, ички иштер министри катары эмес, жөн эле оорулуу Алматов деген ат менен, граждандык жол менен барса керек.

Ал эми пикеттин уюштурулушуна колдоо көрсөткөн «Кылым шамы» бейөкмөт уюмунун төрайымы Азиза Абдрасулова Европа Биримдиги өңдүү абройлуу уюм өзүнүн аброюна шек келтиргидей мындай кадамга барбаш керек эле дейт. Анын көз карашында, Европа Биримдигине кирбеген өлкөлөрдүн катарында деле рак илдетинен дарылоого кудуреттүү медициналык борборлор арбын.

ДЕПУТАТТЫН СУРОО-ТАЛАБЫ ЖООПСУЗ КАЛБООГО ТИЙИШ

Үстбүздөгү жылдын март айынан бери өкмөт аппаратына Жогорку Кеңештин депутаттарынан 400 гө жакын суроо-талап келип түшкөн. Мындан тышкары министрликтерге жана аткаруу бийликтерине да эл өкүлдөрү тарабынан көп сандаган кайрылуулар болот. Бирок көпчүлүк учурда мындай кайрылуулар жоопсуз калат. Бул маселе 23-ноябрдагы өкмөттүк жыйында көтөрүлдү.

Эл өкүлдөрүнөн кыргыз өкмөтүнүн аппаратына, министрликтерине жана жергиликтүү бийлик ээлерине келип түшкөн суроо-талаптардын көпчүлүгү - паспорт алуунун айланасындагы маселелерге, табигый кырсыктардын кесепеттерине, билим берүү тармагындагы мүчүлүштүктөргө жана жолдордун курулуштарына байланыштуу болот. Өкмөттүн Жогорку Кеңештеги өкүлү Мырза Капаровдун маалыматы боюнча, үстүбүздөгү жылдын март айынан бери бир эле депутат Арслан Малиевден 143 суроо-талап келип түшкөн.

Айрым министрлер депутаттар тарабынан келип түшкөн суроо-талаптардын көпчүлүгү министрликтин мүмкүнчүлүктөрүнөн ашып түшөөрүн айтып жатышты. Чукул кырдаалдар министри Жаныш Рустенбеков жарым жыл ичинде депутаттардан келип түшкөн суроо-талаптарды аткаруу үчүн керектелүүчү каражат министрликтин жылдык бюджетинен эки эсе ашып түшөөрүн айтса, каржы министри Акылбек Жапаров депутаттар өздөрүнүн укуктарынан аша чаап жатышат, деген пикирин билдирди:

- Азыркы парламенттин көпчүлүк бөлүгү өкмөттүн ишине түздөн-түз кийлигишип атышат. Кайсы мыйзамды жазабыз дегендин ордуна, бул акчаны кантип бөлөбүз, тигил акча кайда кетти деп эле, ушуга аябай кызыкдар болуп атышат.

Ал эми транспорт жана байланыш министри Нурлан Сулайманов депутаттар тарабынан келип түшкөн суроо-талаптарга өз убагында жооп берилгени менен, аларды аткарууга чама-чарк жетпей калууда дейт:

-Бизге депутаттардан кат түрүндө да, оозеки да көп суроо-талаптар келип түшөт. Биз алардын ар бири боюнча иш алып барабыз. Бирок акча каражатынын бюджетте тартыштыгына байланыштуу, айрым бир депутаттардын округдардагы өтө чоң жумуштарын аткарууга чамабыз жетпей калат. Муну биз аларга туура түшүндүрүүгө аракет кылабыз.

Ал эми Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев депутаттардын койгон талаптары сөзсүз эле аткарылуусу жана суроолору жалаң оң жагына чечилүүсү зарыл эместигин белгиледи:

- Шайлоочулар бизге кайрылышат. Биз сиздерден башка кимге кайрылабыз? Кайрылганда эле баарын оң жагына чечип бергиле деген талап коюп жаткан жокпуз. Сиздерден кандай жооп келсе да, биз ошого ыраазыбыз.

Вице-премьер-министр Адахан Мадумаров депутаттардын кайрылуулары жоопсуз калбоого тийиш экендигин айтып, бул мүчүлүштүк билим берүү тармагында көп орун алып жаткандыгын баса белгиледи.

Өкмөттүн иши тууралуу Жогорку Кеңеш тарабынан кабыл алынып, президент кол койгон мыйзамда өкмөт президенттин жарлыктары жана ЖК токтомдорун аткарат деп жазылып турат.

Өкмөттүн Жогорку Кеңештеги өкүлү Мырза Капаровдун маалыматы боюнча, март айынан бери депутаттардан өкмөттүн аппаратына келип түшкөн 350 суроо-талаптардын 16сына такыр жооп берилген эмес:

- Баш мыйзамды бузуучулукка жатат. Анткени анда депутат аткаруу бийлигине суроо-талап жиберип, жооп алууга укуктуу деп жазылып турат. Кеп депутат козгогон маселени оң жагына гана чечүүдө жана талапты канааттандырууда эмес. Терс жооп дагы жооп болуп саналат. Муну министрликтер, жергиликтүү бийликтегилер баары эске алуусу зарыл.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG