Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 20:54

Кыргызстан

КООМДУК ТЕЛЕКАНАЛ, БИЗНЕС КЫЛУУНУН СЫРЫ, ӨЗБЕКСТАНДАГЫ КЫРГЫЗДАР КӨРГӨН КЫЙЫНЧЫЛЫКТАР

Өкмөттүк басма сөз каражаттарын реформалоо, «Ош-3000” телеканалын ЭлТР элдик телекомпанияга айландыруу боюнча Президенттин жарлыгы жарыяланды. Бирок, УТРКнын тагдыры азырынча белгисиз бойдон калууда. УТРКны реформалоодон натыйжа болобу? Мына ушундай суроонун айланасында макалалар “Жаңы кылым” жана “МСН” гезиттеринде орун алды. Ал эми “Заман Кыргызстан” гезити бир катар маектерди жарыялады.

Реформалоо маселеси УТРКга да жетти. Депутаттар Мелис Эшимканов, Жантөрө Сатыбалдиев, “Интерньюстун”продюсери Элвира Сариева жана “Журналисттер” коомдук бирикмесинин төрагасы Кубан Мамбеталиев Эстония жана Финляндияда болуп келишип, УТРКнын азыркы форматы бизге ылайыктуу эмес экенин айтышты. 21-декабрда чыккан “МСН” гезитинде орун алган “КТР эстончо” деген макалада УТРКны реформалоонун зарылчылыгы тууралуу жазылды.
Бул маселе боюнча 23-декабрда чыга турган “Жаңы кылым” гезити да макалага орун берүүдө.

Гезиттин жазышынча, эгерде УТРК толук эркиндикке кое берилип, мамлекеттен ажыратыла турган болсо, ал эртеси күнү эле банкротко учурап, жабылып калуусу шексиз. Минтип ишенимдүү айткандыгыбыздын себеби, азыр УТРКга жыл сайын бюджеттен 50 млн. сомдой каражат бөлүнөт. Мынчалык каржатты компаниядагылар бир жылдын ичинде иштеп табыша алышпайт, бизде рекламалык база абдан начар. Абоненттик төлөмдөрдү киргизгенге мүмкүнчүлүк жок, ачыгын айтыш керек, УТРКнын программалары деле телекөрүүчүлөрдүн арасында өзгөчө рейтингге ээ эмес. Шаардагылар түгүл айылдагылардын арасында деле КТРдин жаңылыктарынан башка программаларына кызыкпагандар, көңүл бурбагандар аз эмес, деп жазат гезит.

Макала авторунун жазышынча, Россиянын, Казакстандын жана Өзбекстандын телеканалдары менен атаандашып, алардан өз көрүүчүлөрүн тартып алуу улуттук телерадиокомпания үчүн жылдан-жылга кыйындап баратат. Бул жагынан алганда массмедиада УТРК сот системасындагы Конституциялык сотко окшоп калды. Телеканал коомдук деген статуска ээ болгондон кийин деле негизинен мамлекеттин эсебинен каржылана тургандыгы белгилүү. Коомдук делгенде башкаруунун формасы гана өзгөрөт.

“Каалайбызбы, каалабайбызбы УТРКны реформалоо зарыл. Аны реформалоо Акаевдин тушунда такыр мүмкүн эмес эле. Эми элдик ыңкылаптын соңунан аны коомдук телевидениеге айлантуу аракеттери мыйзамченемдүүлүк. Себеби, улуттук телевидение көп параметрлери жагынан улуттук деген статусуна жооп бербей калган”, деген сөздөр менен макала жыйынтыкталат.

Ал эми “Заман Кыргызстан” газетасы жума күнү чыга турган санында бир нече маектерге орун берүүдө. Алардын бири «Kyrgyz Concept» компаниясынын президенти Эмил Үмөталиев менен болгон.
«Бай болуш үчүн сөзсүз байдын уулу болуш керек эмес» деп аталган интервьюда ал өз тажрыйбасы туурасында кеңири айтып берет. Эмил Үмөталиев «Мен өзүм бизнесимди нөлдөн баштаган адаммын. Отузга чыкканымда да эч нерсеге ээ боло албаптырмын, көрсө. Мурда советтик системанын күчүнө, калыстыгына ишенип жүрө бериптирмин», дейт. Андан сырткары маекте бүгүнкү бизнесте ийгиликке жетүүдөгү лидерлик касиеттер, балдарга жаштайынан берилген тарбия, паракорлук, тууганчылык, коррупция, тааныш-билиштик аркылуу иштерин жүргүзүп, ошондой жол менен байлыкка, бийликке жеткендер туурасында сөз кылат.

Кийинки маек "Өзбекстандык кыргыздар өздөрүн өздөрү көтөрүүдө" деп аталат. Кыргыз билим берүү академиясынын Мамлекеттик тил бөлүмүнүн башчысы, педагогика илимдеринин кандидаты Сулайман Рысбаев Өзбекстандагы кыргыз мектептеринин көйгөйү туурасында айтып берген.

«Көйгөйлүү маселелер бир топ, негизгиси - ошол 58 кыргыз мектепти кадрлар менен камсыз кылуу. Анжианда кыргыз тили, адабияты бөлүмү ачылган, бирок анда кандай кадрлар иштеп жаткандыгы, кандай программа менен билим берип жаткандыгы мени түйшөлдүрдү», дейт Сулайман Рысбаев. Ал эми Өзбекстандагы этникалык кыргыздарга билим берүү жаатында жардам берүү боюнча «Өткөн жылы Өзбекстандагы элчибизден жардам сурап кат
келген, мен билим министринин орунбасарына баргамын, бирок чечилбей калды», деп гезитке берген маегинде билдирген.

ДАСТАН САРЫГУЛОВ: АКАЕВДЕР КЫРГЫЗСТАНДЫ БЕЧЕЛ, КАЙЫРЧЫ, КОРРУПЦИЯ ЧЫРМАГАН ӨЛКӨ КЫЛДЫ

Майрам Акаеванын мурда Президент К. Бакиевге жазган ачык катына мамлекеттик катчы, «Теңир Ордо» улуттук дөөлөт мурастарды сактоо, өнүктүрүү фондусунун президенти Дастан Сарыгулов жооп кайтарды. Бул тууралуу мамлекеттик катчы 21-декабрда болуп өткөн маалымат жыйынында билдирип, экс-президентти жана анын жубайын актанганды токтотуп, кылган кылыктары үчүн Кудайдан коркуп, кыргыз элинин алдында кечирим суроого чакырды. Анын айтымында, Акаевдердин жеке басар үй-бүлөлүк башкаруу жылдарында кыргыз эли миң жылдык тарыхта болбогон баңгиликке, сойкулукка, эки жүздүүлүккө жана коррупцияга чырмалган.

Дастан Сарыгуловдун пикиринде Акаев кыргыз элинин мойнуна эки миллиард доллар сырткы карызды, жети миллиард сом ички карызды илип кетти. Ал башкарган убакта Кыргызстан бечел, кайырчы өлкөнүн кейпин кийди, мамлекеттин аймагы 97 миң гектарга азайды. Аксы окуясында окко учуп набыт кеткен адамдардын убалы дагы экс-президенттин мойнунда.
-Чындыгын айтканда, өткөн бийликтин доорунда эл бир эле үй-бүлөнүн буйругу менен каалагандай калчанган журт болуп калган. Кыргызстандын жарандары Орусияда, Казакстанда нан табуу, курсак тойгузуу максатында жүрүшөт. Пенсионерлердин, карыялардын кандай жакырчылыкта жашаганын билесиздер. Канча балдар мектепке барбай көчөдө жүрүшөт.

Дастан Сарыгулов Майрам Акаева менен Аскар Акаевге кылган кылыктары үчүн Кудайдан коркуп, кыргыз элинин алдында кечирим сурай турган гана жалгыз жол калганын эскерткен.

Майрам Акаеванын Президент Курманбек Бакиевге жазган каты өткөн жумада Кыргызстандагы гезиттерге жарыяланган эле. Акаева катында Бакиевдин чөйрөсү экс-президент Акаевди тынымсыз каралоо кампаниясын жүргүзүп, анын балдары, туугандары менен жакындарына террор жасап, куугунтуктап жаткандыгын айыптоо менен Бакиевди завод деректиринен премьер-министрге чейин көтөргөн Акаев экенин анын эсине салган. Аскар Акаевди экс-президентке каралган кепилдиктерден, укуктардан мыйзамсыз ажыратты деп президентти сынга алган болчу.

«Мен сизге аял, эне жана өз жерин чындап сүйгөн мекендеш катары кайрылып жатам. Буга чейин биз биздин үй-бүлөгө жабылган жалаалардын агымына чыдап келдик. Бирок акыркы убактарда Баяман Эркинбаевдин өлүмүнө биздин үй-бүлө мүчөсүнүн, өзгөчө аял мүчөсүнүн тиешеси бар деп боолголонгон заар маалыматтар тарап жатат. Минтип менин кызымды, менин таза канымдан жаралган перзентимди күнөөлөп жатышкан учурда, мен унчкупай кое албаймын»-деп жазган Майрам Акаева.

Майрам Акаеванын Президентке жазган каты боюнча ошондон бери коомчулукта түркүн пикирлер айтылып, кызуу талкуу жүрүүдө. Легендарлуу парламенттин депутаты Бегиш Ааматовдун айтымында, Кыргызстандын туңгуюкка малынып калганына, келечектин туман болуп жаткандыгына да экс-президенттин үй-бүлөсүнүн түздөн-түз күнөөсү бар:

-Кыргызстандын Африка өлкөлөрүнүн катарына теңелип калуусуна, Кыргызстандын жүз жылдык келечегине балта чабылышына, азыркы бийликтин баш-аламан болуп жаткандыгына, баардыгына Акаев баштаган мурунку бийликтин күнөөсү чоң.

Кыргызстандын кыйынчылыкка кептелишине экс-президенттин үй-бүлөсүнүн түздөн-түз күнөөсү бар деген сын-пикирлер менен катар эле ага мамлекеттик ишмер катары оң баа берилген ойлор да кездешет. «Акыйкат» партиясынын жетекчиси Кеңешбек Дүйшебаевдин оюнча экс-президенттин кыргыз элине жасаган жакшылыгын да унутпоо абзел. Аскар Акаевдин тушунда мурда эч ким билбеген кичинекей Кыргызстан дүйнөгө таанылды, улуттук валюта киргизилди. Акаев бийликке келген алгачкы жылдары эл аралык коомчулук Кыргызстанды Борбор Азия чөлкөмүндөгү демократиялык аралча катары тааныган.

-Акаев президент болуп турган учурда жакшы иштерди да жасады. Жаман жактары да болду. Бирок биз анын жаман жактарын гана көрүп, жакшылыгын эске албаганыбыз туура эмес, -деди Кеңешбек Дүйшебаев.

МАМЛЕКЕТТТИК БАШКАРУУ ФОРМАСЫН ЭЛ ӨЗҮ ТАНДАЙТ

Азиза Турдуева, Бишкек Кыргызстанга ылайыктуу мамлекеттик башкаруу системасын аныктоо үчүн келерки жылы референдум өткөрүү керектигин президент Курманбек Бакиев конституциялык кеңешменин 21-декабрда болгон кезектеги жыйынында белгиледи. Мындай сунуш Конституциялык кеңешменин көпчүлүк мүчөлөрүнөн колдоо тапты. Референдумга чыгарыла турган маселелер боюнча жер-жерлерде түшүндүрүү иштери башталмакчы.

Жыйында адегенде Конституциялык кеңештин төрагасы, президент Курманбек Бакиев сөз сүйлөп, конституциялык реформаны жургузүүдөн мурда Кыргызстанда кандай мамлекеттик башкаруу системасы болоорун кийинки жылы референдум аркылуу аныктоо керек деген пикирин айтты:

Референдумга барышыбыз керек. Мамлекеттик башкаруу системасын референдум аркылуу аныкташыбыз керек. Бул маселени аныктабай туруп, баш мыйзамга өзгөрүүлөр менен толуктоолорду киргизүү натыйжа бербейт. Кандай мамлекеттик система керектигин аныктап алып гана Конституцияны жазышыбыз керек .

Курманбек Бакиевдин мындай сунушу конституциялык кеңештин көпчүлүк мүчөлөрүнүн колдоосуна ээ болду. 2006-жылдын биринчи жарымында элдик референдум аркылуу бир нече маселени чечүү керек деген пикирин депутаты Азимбек Бекназаров билдирди:

2006-жылдын биринчи жарымында биз өлкөдө элдик референдум өткөрүп, Коснтитуцияга киргизиле турган эң орчундуу маселелер боюнча бир жактуу пикирге келишибиз керек. Референдумга бир гана мамлекеттик башкаруу системасына байланыштуу эмес, ошондой эле башка маселелер, мисалга алсак, административдик-аймактык реформа, сот системасы жана башка маселелерди алып чыгуу керек , - деди А. Бекназаров.

Конституциялык Кеңешменин айрым мүчөлөрү да элдик референдумга мамлекетти башкаруу системасынан тышкары, сот системасына, депутаттардан, президенттен жана соттордон кол тийбестикти алуу, президент менен парламенттин ортосундагы ыйгарым укуктарга байланыштуу маселелерди да койуу керек деген көз караштарын айтышты.

Президент Курманбек Бакиев референдумга коюла турган маселелер боюнча эл ичинде түшүндүрүү иштерин баштоону сунуштады.

Жыйында буга чейин Конституциялык кеңешмеге негизинен мамлекеттик башкаруунун үч башка системасын жактаган долбоорлор түшкөндүгү белгиленди. Алардын ичинде Жогорку Кеңештин депутаты Кубатбек Байболов сунуш кылган долбоордо парламенттик башкаруу каралса, Конституциялык соттун төрайымы Чолпон Баекова президенттик башкаруу системасы Кыргызстанга ылайыктуу деген долбоорду иштеп чыккан. Ошону менен бирге президенттик башкарууну жактаган долбоорлор да сунушталды.

Курманбек Бакиев КМШ өлколөрүнүн дээрлик баарында президенттик-парламенттик башкаруу өкүм сүрүп келе жаткандыгын белгилеп, маселенин баары башкаруу системасында гана эмес, тигил же бул мамлекетти ким башкарарында да жатат деген пикирин айтты.

Президенттик башкаруу формасын сунуштаган долбоорду иштеп чыккан Жогорку Кеңештин экс-депутаты Алманбет Матубраимов президенттик-парламенттик башкаруунун айрым кемчиликтерине токтолду. Анын пикиринде, учурда президенттик администрация, президенттин жана аткаруу бийлигинин башчысы премьер-министрдин ортосунда карама-каршылыктар бар, бирин бири түшүнбөөчүлүк бар. «Эки баштуу бийлик аткаруу бийлигинин калган органдарынын үстүнөн башкарууну жүргүзүп жатат», - деди Алманбет Матубраимов.


Mамлекеттик башкаруу системасын тандоодон мурда азыр мамлекет кандай абалда экендигин, кандай географиялык, геосаясий шарттарда жайгашкандыгын жана башка жагдайларды эске алуунун зарылдыгын Жогорку Соттун төрагасы Курманбек Осмонов белгилеп өттү.

Белгилүү саясатчы Медеткан Шеримкулов өлкөдөгү туруктуулукту сактап калуу үчүн азыркы Конституциянын бир нече беренелерине Жогорку Кеңеш аркылуу өзгөртүүлөр менен толуктоолорду киргизүүнүн зарылдыгына токтолду:

Мамлекетте стабилдүүлүктү, коопсуздукту сактап калуу үчүн, ошондой эле Кыргызстандын көз карандысыздыгын камсыз кылуу үчүн чукул арада азыркы баш мыйзамдын бир нече беренелерине парламент аркылуу өзгөртүүлөрдү киргизүү керек. Азыркы Конституциянын 3-4 беренеси өлкөнүн коопсуздугуна коркунуч туудуруп койушу мүмкүн , - деди М. Шеримкулов.

КЫРГЫЗДАР КЫТАЙГА ЖАЙЫТ БЕРҮҮДӨН ЧОЧУШАТ

Аманбек Жапаров,Бишкек Кыргызстанда жайыттар боюнча мамлекеттик департамент кытайлык малчыларга жайыттарды ижарага берүүгө каршы экендигин билдирип айыл, суу чарба министри А. Анарбаевге кайрылуу жолдоду. Декабрь айынын башталышында Ош облусунун экс-губернатору Анвар Артыков баш болгон жумушчу топ Кытай Эл Республикасынын Кашгар облусунун Улуу Чат кыргыз автономиялуу районунда болуп, эки тараптуу кызматташуу багытында келишимге кол коюшкан. Анда Улуу Чаттык малчыларга Алай районунун аймагынан жайыт жерин ижарага берүү маселеси да каралган.

Айыл, суу чарба министрлигиндеги Жайыттар боюнча департаменттин директорунун орун басары Эшболот Өсөров Ош облустук администрациясы тарабынан жайытты ижарага берүү маселеси көтөрүлүп жатканын, бирок жайыт боюнча тиешелүү адисттер мындай сунушка каршы болушканын билдирди. Анын айтымында башка мамлекеттерге жайыттарды ижарага берүү мамлекеттик деңгээлде чечилип, парламенттен колдоого алынуусу керек. Эгерде Кытайлык малчыларга жайыттар ижарага берилсе мурдакы бийлик тарабынан кытайлыктарга өтүп кеткен Үзөнгү кууштун маселеси кайталанышы мүмкүн:
- Биринчи Үзөнгү куушту берип жиберип канча тополоң болдук. Эми жайытты бере турган болсок Кытайлар кирип келсе аларды чыгарыш да кыйын болот. Өзгөчө узак мөөнөткө ижарага берсек Кыргызстандын территориясы кыскарып калат. Министр департаменттерди чогултуп пикирибизди сураганда, бардыгы Кытайга жайытты ижарага бериш мүмкүн эместигин айтышты,

Ош облусунун экс-губернатору Анвар Артыков жакында Кытайдагы Улуу Чат кыргыз автоном районуна иш сапары менен барганда Кытайлык малчыларга Алай районунун аймагынан жайыт жерлерин ижарага берүүгө макулдашып келген болчу. Алай районунун акими Назарбек Калыбаевдин айтымында Сарыташ айыл өкмөтүнө караштуу жайлоодон жыл сайын үч-төрт айга мезгил-мезгили менен 30-40 гектар жайытты ижарага берип туруу, ошол жерге малдарды семиртип, дан түшкөн продукцияларды эки өлкөнүн элин камсыздоо боюнча сүйлөшүүлөр болгон.
Бирок, акимдин оюнча дагы жайыт маселеси боюнча сүйлөшүүлөр өкмөттүк деңгээлде чечилиши керек:

- Эми бул маселе өкмөттүк деңгээлде чечилиш керек. Губернаторлордун ортосунда ой-пикирлерди бөлүшүп,алдын-ала меморандумга кол коюшкан. Эми өкмөттүк деңгээлдеги атайын адистер жайыттын баасын коюшса. Жайыттын бир гектарын 10 доллардан 12 долларга чейинки баада берүү тууралуу сөз болгон.
Айрым адистердин айтымында, жайыттар жергиликтүү бийликтердин көзөмөлүнө өткөндөн бери жайыттар кимдерге ижарага берилип атат, андан канча каражат түшкөндүгү тууралуу так маалымат жок. Башкы прокурор Камбаралы Конгантиев экс-министр Александр Костюкка карата ачылган кылмыш ишинин бири ушул жайыт маселесине байланыштуу экенин “Азаттыктын” кабарчысына дүйшөмбүдө берген интервьюсунда билдирген.
Кыргызстандын аймагында 9,2 млн. гектар жайыт жерлери бар. Анын 32 пайызы бузулган, 24 пайызы таштак, 14 пайызы таза жайыт. Союз биримдиги кезинде Өзбекстан, Тажикистан, Казакстан мамлекеттери Кыргызстандан жайыт жерлерин ижарага алып пайдаланып келген. Мурда төрт түлүк мал бапырап, жайлоолордун көркү чыгып, жайыттар мамлекет тарабынан катуу көзөмөлгө алынып келсе, учурда жайыт жерлерге жергиликтүү бийликтер ээлик кылат.

СУРМА КОМБИНАТЫ ДҮЙНӨЛҮК БАЗАРГА КАНТИП ЧЫГАТ?

Советтер Союзу учурунда аты алыска кеткен Кадамжай сурма комбинаты акыркы жылдары араң иш жүргүзүп, 2003-жылы таптакыр өндүрүштү токтоткон. Карыз көбөйүп кеткендиктен өкмөт ишкананы сатыкка койгон. Үстүбүздөгү жылдын май айында комбинатка кожоюн болуп Казакстандын «АТФ Инвест» компаниясы келген. Кадамжай сурма комбинатынын келечеги жөнүндө анын генералдык директору Александр Валитов менен кабарчыбыз Сабыр Абдумомунов маектешкен.

- Александр Ильдарович, АТФ Инвест алганга чейин комбинат өтө начар абалда болчу, сиз ишти эмнеден баштадыңыз?
- Эң оболу эле карыздарды төлөөдөн баштадык, айрыкча буга чейин иштеген жумушчулардын айлык акыларын төлөдүк. Алты айдын ичинде комбинаты ишке кайра киргиздик десем болот.Эмне үчүн дегенде ишкана бир жарым жыл токтоп турганда көптөгөн жери таптакыр иштен чыккан болчу. Ушунун өзүнө эле биз 100 млн сомдон ашык сарптадык. 75 млн сомдук кредитордук карызды төлөдүк. Учурда 550дөй жумушчу комбинатты кайра калыбына келтирүү иштерин жүргүзүп жатат.
- Демек комбинат али сурма өндүрүүнү баштай элек экен да?
- Жок. Мындай чоң ишкананы тез арада кайрадан толугу менен иштетип кетиш кыйын. Биз сыноо иретинде 50 тоннадан ашык өндүрүм чыгардык, аны менен катар жумушчуларды жаңы технологияда иштешти үйрөтүп жатабыз. Ошондой эле техникалык кубатуулугубузду текшерип көрдүк. Азыр сурма өндүрүүдө керек болгон концентратты күтүп жатабыз.
- Ошол концентрат же болбосо керектүү чийки затты мурда Тажикстандан алып келишчү эле, азыр аны кайдан алганы жатасыздар?
- Бизде бул боюнча өтө чоң маселе чыккан болчу. Мурдагы комбинат ээлери Тажикстан жана Россиянын тапшыруучуларынын ортосунда келишим аткарылбай келген болчу. Башкача айтканда чийки затты алары алып кайра акчасын төлөбөй жүрө беришкен. Бул боюнча карыздын өлчөмү да аябай чон. Бирок учурда Казакстандын өкмөтү аркылуу бул суроо да чечилди. Азыр эми Тажикстандан Анзоб комбинатынан жана Россиянын Чита облусунан алып келе турган болуп сүйлөштүк. Келечекте базарда биз өз ордубузду оңой эле табабыз деген ойдомун.
- Кадамжай сурма комбинаты толугу менен иштесе, дүйнөлүк базарда өз ордун таба алабы?
- Оба, эч кандай шектенбей туруп айта алам, бирок өтө кыйын. Эмне дегенде Кытай дүйнөлүк базарда дээрлик орду бар, алар сурма менен 90 пайыз камсыз кылат. Бирок Кыргызстан КМШда жападан жалгыз сурма өндүрө турган мамлекет болуп эсептелинет. Эгер биздин эсебибиз туура чыкса Кадамжай сурма комбинаты дүнөлүк базардын 5% пайызга чейин үлүшүн ээлеши мүмкүн.
- Адександр Ильдарович, комбинаттын толугу менен иштеп кетиши үчүн чечиле элек дагы кайсы маселелер калды?
- Негизги маселерден болуп илгертеден бери үйүлүп кеткен электролит же башкача айтканда туз калдыктары. Алардын көлөмү жарым млн тоннадан ашып, сакталуучу кампалардын абалы коркунучта турат. Биз азыр өкмөткө суроо коюп жатабыз, ушул жаатта ишти жеңилдеткенге жардамын бергенде жакшы болот эле.
- Жаңы бийликтегилер менен кандай мамиледе болуп жатасыздар?
- Биз жогорку бийликтегилер менен дайыма эле тил табыша албайбыз, бирок жергиликтүү башчыларга мен өтө ыраазымын. Баткен облусунунун губернаторуна, ошондой эле Кадамжай районунун акимине өтө ыраазымын.

КОНСТИТУЦИЯНЫН ТАГДЫРЫН КЕЛЕРКИ ЖЫЛЫ РЕФЕРЕНДУМДА ЭЛ ЧЕЧЕТ.

Кубат Асангазы, Бишкек Кыргызстандын конституциялык түзүлүшү жөнүндө бүткүл элдик референдум 2006-жылы өткөрүлөрүн бүгүн конституциялык кеңешменин кезектеги жыйынында Президент Курманбек Бакиев жарыя кылды.

Президенттин оюу боюнча референдумга конституциялык реформанын көп талаш-тартыш туудурган эң орчундуу маселелери коюлат. Атап айтканда, биринчи суроо Кыргызстандын мамлекеттик башкаруу формасы жөнүндө болот. Калайык калк президенттик, президенттик-парламенттик жана парламенттик башкаруу формасынын ичинен бирин тандап алууга тийиш. Экинчи суроо президенттин, депутаттардын жана соттордун кол тийбестик укугун алып салуу жөнүндө коюлчудай. Ошондой эле сот реформасына байланыштуу маселелер жана референдумдун жыйынтыгы боюнча калктын атынан конституцияны өзгөртүүгө президентке жана парламентке укук берүү боюнча суроолор да болушу мүмкүн.
Президент референдум өткөрүүнүн так мөөнөтүн билдирген жок, бул маселеде алдын ала чектөөнүн кереги жок экендигин айтты.

БЮДЖЕТ КӨЙГӨЙҮ, АЛТЫН САНААСЫ

Эмдиги жыл бюджети быйылкысынан анча деле айырмаланбайт. Экономикалык өнүгүш ырааты азыркы деңгээлинен ары көтөрүлө албаса Кыргызстандын жакырчылыктан чыгышы кыйла жылдарга созулат. Парламент жабык эшик артында депутаттардын турак-жай шартын жакшыртуу маселесин карады. Таластагы алтын кенинин ишке кириши бүдөмүк бойдон калууда.

Эмдиги жыл бюджети өкмөттүн бошоң кадамын апачык көрсөткөн экономикалык документ болгонун 21-декабрдагы “МСН” гезитинде В.Тимирбаев жазып чыкты. Өкмөт өзгөчө үмүт арткан инвестиция бу жылы арбын келген жок. Жалаң чет элдик каржы көмөгүнө көз каранды Кыргызстан батыл экономикалык кадам жасамайын элдин туромушу оңолушу кыйын. Өкмөт болсо эмдиги жыл бюджетин этият эсептеп, кескин алдыга жылыш болсо убагында көрө жатарбыз маанайында отурат.

Ушул эле гезиттин жаңы санында Елена Скородумованын парламенттин турак-жай маселесин караган жабык жыйыны тууралуу макаласына да орун берилген. Бул маселени оңунан чечүүгө парламент мүчөлөрүнө ай сайын жарым миллионго жакын акча керек. Аны быйылкы, эмдиги жыл бюджетине өкмөт киргизе элек. Чын-чынына келгенде парламенттин аыркы мүчөлөрүнүн арасынан жалгыз З.Жамалидиновдун гана Бишкекте үйү жок. Парламент мүчөлөрү турак-жай маселесин чечүү үчүн атайын комиссия түзгөн.

Кыргызстан кантип өнүгүү, кандай өнүгүү жолу тууралуу 15 жылдан бери ойлонуп, башы катып келатат. Жапан өлкөсүнүн Кыргызстандагы убактылуу ишенимдүү өкүлү Тацухико Касай “Аргументы и факты Кыргызстан” апталыгыны кабарчысы Эмил Кадыровдун суроолоруна жооп берди. Аңгеме-дүкөн “Кыргызстандагы бонзай” деп аталат. Кыргызстандын экономикалык жагдай Жапан өлкөсүнө салыштырмалуу талтөөндөй өйдө. Жапандардын 125 миллион калкын батырган аймагынын көлөмү Кыргызстандан эки эсе көп. 5 миллион эли бар Кыргызстандын жери Т.Касайдын ою боюнча, кол жеткис байлык. Тек аны акыл менен иштетип, мээнеткечтиктин аркасы менен башкалар жасай албаганды жасап, ыкчам өнүгүүнүн жолуна түшүүгө мезгил жетти.

Кыргызстанда басмачылык кадимкидей жанданып, ал корунбастан эле жер, кен, байланыш компаниясы, телестудияны басып алып жатканы Дмитрий Орловдун макаласында козголгон. Басмачылыктын жөн-жайы деле жөнөкөй, кайсы бир менчик кимдир бирөөгө жагып калат. Маселе жөнөкөй басып алуу менен чечилет. Мыйзам улуулугу сакталбаган жерде талаш ким күчтүүнүн пайдасына чечилет эмеспи.

Эмдиги жыл бюджетине киргизилген “Жерүй” алтын кен долбоорунун айланасындагы кырдаал бүдөмүк болуп жатканын “Оксус Голд” компаниясынын аткаруучу директору Ричард Уилкинс 20-декабрдагы “МСН” гезитинде жарыя кылды. Компания быйыл долбоорду ишке киргизүүгө 30 миллион доллар акча бөлгөн. Кенде 700 жакын киши иштейт. Ал эми жергиликтүү “Талас Голд” компаниясынын жанынан азырынча бир да тыйын чыга элек. Кыргызстандагы алтын өндүрүшүнө алыскы Лондондогу ишкерлер көбүрөөк кызыкдар да, кыргызстандык ишкерлердин аракети көрүнбөйт. “Бул өзү таңкалыштуу жагдай”, дейт Р.Уилкинс. Эгер Кыргызстан англиялык компанияны алмаштырыгысы келсе “Оксус Голд” жабдууларын Өзбекстанга ташып кетет. А мындай жабдууларды кайра алып келүүгө бир жылдан ашуун убакыт кетет, деп маалымдайт компания президенти.

2006-жылдын апрелинен баштап 440 миллион доллар өлчөмүндө мамлекетке пайда келтирчү “Оксус Голд” компаниясынан “Жерүй” алтын кенин иштетүү боюнча лицензиясына тартып алып, ишин токтотуп койгону туура эместиги парламентте да козголгонун 20-декабрдагы “Кыргыз руху” гезити маалымдады.
Кыргызстандын экономикасын алдыга сүрөй турган ири тармак энергетика тармагы жылдан-жылга начарлап баратканы шейшембидеги “Слово Кыргызстана” гезитиндеги Жаныбек Оморовдун макаласында козголгон. Кыргызстан 13 миллиард киловат саат электр энергиясын өндүрөт. Анын акысына болгону 3 миллиард сом гана чогултат. Квазифискал таңкыстыгы мамлекеттик бюджеттин жарымына жакынын түзөт. Уурдалат. Анткени энергокомпанияларда тартип жок, деп жазат макала автору. Кедей калк өндүрүлгөн электр энергиянын 6% гана пайдаланат. Калганы кайда кетет? Баарынан өкүнүчтүүсү, энергокомпаниялар электр энергиясын арзан баада сыртка сатышат.

Азыркы бийлик мурдагысынан ашып түшпөй, атүгүл анын жарамсыз адаттарын кайталоону өнөкөт кылып баратканын 20-декабрдагы “Кыргыз руху” гезити жазды. “Министрлер, губернаторлор чогулган жыйында өкмөт, мамлекет башчысы болобу аларды бир каарып алмай адат болуп баратат. ЖКнын депутаттарынын залдагы сессия учурундагы өкүргөн, кыйкырган учурларын айтпай эле коелу”, деп жазат Б.Таштаналиев.

ЖАҢЫ ПАСПОРТТУ МОЛДОВАЛЫКТАР ЧЫГАРАТ

Кыргызстандын жаңы паспортторун кайрадан молдовалык “Регистру” компаниясы чыгара баштады. Жаңы маалымат технология ресурстары жана байланыш улуттук агенттиги молдовалык ишкана менен паспорт чыгаруу боюнча жаңы келишимге кол коюшту.“Регистру” компаниясы менен паспорт чыгаруу боюнча өткөн жылкы жүргүзүлгөн иш-аракеттер ордунан чыкпай калган. Тендер бир топ мыйзам бузуулар менен өттү деп парламент жаңы үлгүдөгү паспортту берүүнү токтотуп койгон. Андан кийин ушул жылдын 17-июнунда өкмөт жаңы үлгүдөгү паспорт жасоо боюнча түштүк кореялык “Венчур Си Энд Си Плаза” компаниясы менен контракт түзгөн. Андан алты ай узабай эле кыргыз тарап бул компанияны да убадасына турбады деп кызматташканды токтотуп коюп отурат. Түштүк кореялык ишкана өз кезегинде келишимди кыргыз тарап бузду деп доомат кылууда.

Ушу тапта паспорт берүү бөлүмдөрүндө чубалжыган узун кезек күтмөйлөр көнүмүшкө айланып, атуулдук күбөлүгү жок сыртка чыга албай отурган миңдеген жарандардын арыз-муңу расмий жыйындардын дээрлик баарында айтылып келет. Молдовалык компаниянын өткөн жылдын үлгүсүндөгү паспортундагы мамлекеттик символикалар туура эмес жасалганы, паспорт акысы оголе кымбат бааланып калганын белгилеп 2004-жылдын 31-декабрында Жогорку Кеңеш атайын токтом кабыл алган. Башында 7 миллион еврого бааланган жумуш аягында 51 миллионго чаап кеткени парламент жыйынында катуу сынга кабылган.

Молдовалык “Регистру” мамлекеттик ишканасы Кыргызстан өкмөтүнө алынбай калган пайданын эсесин толтуруп беришин талап кылып эл аралык сотко арыз даярдап, 25 миллион евро акча доолай турганын маалым кылган. Жаңы маалымат технология ресурстары жана байланыш улуттук агенттигинин директору Амангелди Кенжетаевдин айтымында, мурдагы өнөктөш менен байланышты калыбына келтирүүгө молдовалык президенттин кыргызстандык кесиптеши К.Бакиевге телефон чалышы себеп болгон.

- Молдова президентинин кайрылуусу биздеги паспорт проблемасын кайрадан терең иликтеп чыгууга себеп болду. Эгер ушундай шарты болсо биз башка бир фирмага деле кайрылышыбыз мүмкүн болчу,- дейт Амангелди Кенжетаев.

Түштүк кореялык фирма биометриялык үлгүдөгү жаңы паспорт чыгаруу демилгесин көтөргөн болчу. А.Кенжетаев жаңы үлгүдөгү заманбап технологиядагы паспортторду “Венчур Си Энд Си Плаза” компаниясы деле жасай албайт дейт.

- Биометрия, чындап келсе биометриялык стандартка жакындашкан сапат түштүк кореялык компанияда деле жок.

Молдовалык мамлекеттик ишкана тарабынан чыгарылган 4 миңге жакын жаңы паспортко ээ болгон кыргыз жарандары дүйнөнүн биртоп жерлерине тоскоолдуксуз эле барып-келип жатышканын “Регистру” мамлекеттик ишканасынын оператору “Интел-Линкс жоопкерчилиги чектелген коомдун укуктук камсыздоо бөлүмүнүн жетекчиси Таалайбек Жумадылов билдирди. Анын ырасташынча, азырынча кедей Кыргызстандын жарандары үчүн кымбат баа биометриялык паспортторду даярдоо кыйын. Ошол себептүү машине окуй ала турган жаңы паспортторду чыгарган эле туура.

- Азыркы учурдагы биздин экономикалык абалыбызды эске алганда биометриялык долбоорду ишке киргизүү мүмкүн эмес деп ойлойм. Анын үстүнө эларалык биримдик да андайды талап кылбайт.

Молдовалык ишкана чыгарган жаңы паспорттор жер-жерлерге жөнөтүлө баштаганын Кыргызстандын Ички иштер министрлигинин паспорт-виза башкармалыгын жетекчиси Эркин Арапбаев маалымдады.

- Ажиотаж, кезек болгону. Өзүңүз билесиз, 2 – 3 жылдан бери паспорт жок. Паспорттук кризистен чыгыш үчүн пластик карточканы узарттык, 1994-жылкы үлгүдөгү паспортту узарттык. Элдин муктаж бөлүгү көп. Ошон үчүн кезектер дагыле болот. Аны азайтыш үчүн кечки сегизге чейин иштегиле деген буйрук даярдап жатабыз. Ага чейин күн узарып калат.

Түштүк кореялык компания менен кызматташуунун токтолушун Жаңы маалымат технология ресурстары жана байланыш улуттук агенттигинин аткаруучу директору Марат Бекенов мындайча маалымдады.

- Бул убактын ичинде биз түштүк кореялык компанияга жетиден ашуун талаптарыбызды жөнөттүк. Ага эки гана жооп алдык. Аны мен жанымда алып жүрөм. Анда “биз милдеттенмелерибизди аткарабыз, биз аракет кылабыз” деген жооптор бар. Бул кадыресе компания берчү жооппу?

Паспорт талашы дагыле уланууда. 25 миллион евро акчаны өкмөттөн өндүрүп аларын жарыя кылган “Регистру” өз ордуна кайрылып келди. Бул жакка жабдууларын алып келип, ишин баштаганы калган кореялык компания эларалык сотко кайрылабы же жокпу – аны азыр айта элек.

ИСХАК РАЗЗАКОВДУН ҮЙ-МУЗЕЙИ АЧЫЛДЫ

Кожогелди Култегин, Бишкек. 20-декабрь күнү кыргыздын даңазалуу мамлекеттик ишмери Исхак Раззаковдун 95 жылдык мааракесинин алкагында аны эскерүү кечеси өттү жана үй-музейинин ачылышы болду. Соңку жылдары ПРООНдун кеңсеси катары пайдаланылып келген Исхак Раззаковдун 11 жыл жашаган үйүнүн үй-музейге айландырылышы – анын эл үчүн жасаган эмгегин кеч болсо да баалагандык катары кабыл алынды.

2000-жылы Москвадан Бишкекке алынып келип көмүлгөн Исхак Раззаковдун “Аларча” көрүстөнүндөгү кабыр-эстелигинде өткөн эскерүү кече гүл коюу аземи менен башталып, анан арбакка куран багышталды. Эскерүү кечесинде биринчи болуп сөз алган коомдук жана мамлекеттик ишмер Рабига Менсейитова буга чейин учкай сөз болуп келген сунушту коомчулукка дааналап жарыя кылды:

-Кыргызстандагы көптөгөн элдин, анын ичинде Раззаковдун жердештеринин өтүнүч-талабын канааттандырып, Исхак Раззаковичке “Кыргыз эл баатыры” наамынын берилишин аябай суранып кетем!

Токтогул районунан келген карыя журналист Эдилкан Сыргабаев Исхак Раззаковдун ченде жок чечендигине басым жасады:

-Исхак Раззакович доклад менен чыккан кезде Саякбай Каралаев “Манасты” кандай айтса – так ошондой сүйлөчү эле.

Ардагер Өзбек Аббасов Исхак Раззаковдой чыгаан жетекчиге чындап бут тоскон ошо кездеги Советтик бийликке нааразылыгын билдирип өттү:

-Сыягы, көралбастыктын айынан элүү жаш курагында Исхак Раззаковду элден, элди Раззаковдон ажыраткандар, кийин көрбөдүкпү, оңуп-жыргап деле кетишкени жок

Микрофон сунганыбызда Кыргыз эл акыны Сүйүнбай Эралиев Раззаков жөнүндөгү өз баасын жана кызыктуу маалыматтарды айтты:

-Пётр Первый орустар үчүн кандай болсо, Раззаков да кыргыздар үчүн дал ошондой киши! Кызык жери, анын адабиятка да тиешеси бар экен. Өзбекстанда иштеп жүргөн кезинде кадимки Чеховдун айрым аңгемелерин өзбекчеге которуптур. Алар азыр мектептердин жогорку класстары үчүн хрестоматиясына кирип, окутулуп жатыптыр

Кабыр-эстелик жанындагы эскерүү кечесинде Раззаковдун сөөгүнүн Алатоого алынып келишине жасаган мурдагы Президент Аскар Акаевдин эмгегин эч ким атап-эскербеди эле, үй-музейинин ачылыш аземинде Раззаковдун үзөңгүлөш-кызматташы, кезинде өкмөт башы болуп иштеген Казы Дыйканбаев аксакал анүчүн Акаевге да ырахмат айтып өттү. Ал эми Бишкек шаар мэри Арстанбек Ногоев ушул үй-музейди түзүүгө астейдил жардам берген Раззаковдун кызына ыраазычылык билдирди:

-Архивдик документтерди, фото материалдарды, жеке буюм-тайымдарын, китептерин, дептерлерин, күндөлүктөрүн бергендиги үчүн Исхак Раззаковичтин кызы Эльвира Исхаковнага чоң ырахмат айтабыз!

Өз сөзүндө Вице-премьер министр Адахан Мадумаров Исхак Раззаковду мындайча баалады:

-20-кылымдагы кыргыз элинин, Кыргызстандын жолбашчыларынын алдыңкы катарында Исхак Раззаков турат. Жашоону да, мекенибизди да Исхак Раззакович сүйгөндөй сүйөлү, ишибизди да ушул адамдай жоопкерчилик менен иштейли

Эльвира Раззакова атасынын эмгегин артыкча баалаган эл-журтка ыраазычылык билдирип келип, төмөндөгүдөй өтүнүчүн билдире кетти:

-Раззаковду майрам күндөрү гана эмес, жөн күндөрү да эстей жүрүңүздөр.

Ал эми Исхак Раззаковдун үй-музейинин уюштурулушу боюнча бизге Жогорку Кеңеш депутаты Аскарбек Шадиев буларды кошумча айтып берди:

-Исхак Раззакович 1953-жылга чейин 11 жыл жашаган бул үйдө. Ошол кезде резиденция болгон экен. Исхак Раззакович көчүп кеткенден кийин бул имарат пионерлер үйү болуптур, андан кийин бала бакча болуптур. Акыркы кездерде ПРООНдун иш-кеңсеси катары пайдаланылып жаткан экен. Биз тараптан демилге көтөрүлүп, бул имарат-жайды Исхак Раззаковдун үй-музейи кылып уюштуруу боюнча Президентке кат киргизгенден кийин ПРООН башка имаратка көчүрүлүп, төрт жыл бою жалпы ремонт иштери жүрдү. 8 млн. сомдон ашык каражат кетти үй-музей кылып жасалгалоого.

Исхак Раззаковдун 95 жылдыгынын алкагындагы иш-чара ушул эле күнү Абдылас Малдыбаев атындагы опера, балет театрында да улантылды.

ЭДИЛ БАЙСАЛОВ: “БИЙЛИК МЕНЕН ЭЛДИН АРАСЫ АЛЫС”

Март ыңкылабы түпкү максатына жетпегендигин, элдин бийликке болгон ишеними азайып бараткандыгын “Демократия жана жарандык коом үчүн” бейөкмөт уюмдар бирикмесинин президенти Эдил Байсалов бүгүн «Азаттыктын» кабарчысына берген маегинде билдирди. Анын айтымында бийлик алмашуудан кийин өзгөрүү болбой, коррупция эки эсе өстү.

- Эдил мырза, айрым саясатчылар жердешчилик менен уруучулукту күчөтпөө үчүн айыл өкмөт башчыларын жогорудан дайындоо маселесин көтөрүүдө. Аталган пикирге сиздин көз карашыңыз кандай?

- Биз буга толугу менен макул эмеспиз. Анткени мурдагы шайлоолордо көргөнбүз, ошондо деле уруу-уруу болгон фактор роль ойногон. Анткени баары бары бир уруунун өкүлүн дайындайт. Биздин оюбузча бара-бара биздин көчүбүз түзүлөт, бара-бара демократияга үйрөнөбүз, өзүбүздүн тажрыйбабызга жетебиз. Ошондуктан шайлоо улана бериши керек. Эл шайлап алган өкүлдөр талап кыла алышы керек. Ал эми шайланган адам дайыма эл үчүн кызмат өтөшү керек.

- Учурда өлкөдөгү коомдук-саясий кырдаал кандай? Март ыңкылабынан кийин Кыргызстанда өзгөрүү байкалабы?

- Кызылкыя, Ош, Карасуу, Жалалабат, Базаркоргондо жыйындарды өткөрдүк. Ошол жерде саясий партия, журналист, активист, бей өкмөт уюмдарынын мүчөлөрү менен сүйлөшкөнүбүздө элдин нааразычылыгы, чоң үмүттөрү акталбагандыгы ачыктан-ачык анык болуп турат. Азыркы учурда жаңы бийликтин элге берген сөзүн аткарсын деп атышат. Күндөн күнгө, айдан айга бийликтин жана элдин ортосунда болгон ажырым кеңейип, алыстап баратат. Ошондуктан элден алыстабасын, элдин сөзүн аткарсын деген сөздөр айтылууда.

- Сиз айткан элдин бийликке болгон ишениминин азайышынын себеби эмнеде? Калк бийликтегилерден кандай маселенин чечилишин күтүп жатат?

- Менин оюмча президент Бакиевдин жеке катачылыгы болобу, же жалпы командасынын катачылыгы болобу, Акаевдин эле методу менен, идеологиясы, стили менен эле иштеп келатышат. Революциядан кийин толугу менен башкача иштейбиз, коррупцияны жоебуз деген сөздөрү аткарылган жок. Аны эл байкап атат. Мурдагы Акаевдин тушунда чардап, элди тоногон адамдар азыр революционер болуп чыгып алып, майрамдап атышат. Ал эми революцияны ишке ашырган элдин талабын эч ким ойлогон жок. Коррупция азайбай эле эки эсе көбөйдү. Милиция болобу, башка укук коргоо органдарынын мамилеси өзгөрмөй турмак, кайра начардады. Элди тоноп, элди эзген көрүнүштөр мурунку менен салыштырмалуу көбөйдү деп айтып атышат. Ошондуктан президент Бакиев эл менен бирге болсун, Акаевдин системасын, режимин кулатып, накта демократиялык мамлекет куралы деген ой-пикирлер айтылып атат.

АРАБ ЭМИРАТТАРЫНА САТЫЛЫП КЕТКЕН КЫРГЫЗ КЫЗДАР АМАН КАЙТЫШТЫ

Кубанычбек Жолдошев, Ош Бириккен Араб Эмираттарына сатылып кеткен Ош шаарынын эки тургуну үйлөрүнө аман кайтып келишти. Секс кулчулугуна мажбурланган бул кыздардын бошонушуна Дубайдын полициясы жана Эл аралык миграция кызматынын өкүлдөрү жардам беришкен.

Өздөрүн Айнагүл жана Жыпара деп тааныштырган бул кыздар үч күн мурун эл аралык миграция кызматынын жардамы менен Дубай-Ош аба каттамы аркылуу учуп келишкендигин билдиришти. Ал жака кантип барып калышкандыгы жана башынан өткөргөн окуялары тууралуу 21 жаштагы Айнагүл аттуу кыз мына буларды билдирди:

- Бизди Дубайдан келген бир эже ресторанга официатка болосуңар деп жол кирени өзү төлөп алып кеткен. Ал жакта бир мейманканага жайгаштырып, жакшы кийимдерди алып берип, эки жумадан кийин клиенттерди тейлейсиң деген шарт койду. Макул болбой койсом уруп, зордуктап, видеого тартышты да, эгер алар айтканды кылбасам үйгө кассетаны жөнөтөбүз деп коркутушту. Төрт ай кордук көрүп иштедим. Бир күнү Араб полициясы келип кармап, миграция кызматына өткөрүп беришти – дейт бөтөн жерде адам соодасынын курмандыгына учураган Айнагүл айым.

Кыздар баш-агы Дубай шаарында төрт ай алты күн болушкан. Алардын мекенине кайтып келишине жергиликтүү полиция башкармачылыгы жана эл аралык миграция кызматынын тиешелүү өкүлдөрү себепчи болушкан. Тышкы иштер министрлигинин түштүк аймагы боюнча өкүлү Бектур Аданов Ош шаарын адам соодасынын курмандыктарын жөнөтүүчү түйүнгө айланып бара жатат деген тынчсыздануусун билдирди:

- Ош шаарынан Кытайга, Бириккен Араб Эмиратына, Москвага жана башка эл аралык аба каттам жолдору ачылган. Фергана өрөөнүндө 12 миллионго жакын адам жашайт. Көпчүлүгү Кыргызстан демократия острову деп паспорту туура, визалары болсо ар кандай максат менен кетип атышат – Бектур Адановдун байкоосунда Ош шаарынын аймагындагы бир катар соода туристтик компанияларынын ишмердүүлүгү адам соодасын ишке ашыруучу объект катары күмөн саноону пайда кылат:

- Лицензиялары бар фирмалар бар. Алар Кытай, Түркия, Араб Эмиратындагы фирмалар менен сүйлөшүп, юридикалык жактан бардыгын тууралап иштешет. Баргандан кийин контрактар туура эмес чыгып, кол коюлган контрактар эмес, башка иштер болуп кетип атат – деген пикирин билдирди Тышкы иштер министрлигинин түштүк аймагы боюнча өкүлү Бектур Аданов.

Жергиликтүү миграция кызматынын маалыматына караганда жыл башынан бери чет өлкөдөн кулчулукка мажбурланган 12 адамдын мекенине кайтып келген учурлары катталган. Ал эми жергиликтүү талдоочулар кулчулуктан бошонуп келе албай жүргөндөрдүн саны жүздөп саналышы мүмкүн деп болжолдошот.

КАБЕЛДИК ТЕЛЕКӨРСӨТҮҮНҮН КЕЛЕЧЕГИ КЕҢ

Кабыл Макеш , Бишкек Бишкек шаарынын айрым тургундары жаңы жыл алдында “Ала-ТВ” кабелдик теле көрсөтүүлөрүнүн тейлөө кызматынын баасы 60 сомго кымбаттанына кабатыр болушууда. “Ала-ТВ” Бишкектин калкын он бир тилде кабелдик алтымыштан ашуун каналдан түрдүү телекөрсөтүүлөр менен тейлеп турган өнүгүп келаткан компания болуп саналат.

Жыл өткөн сайын “Ала-ТВ” кабелдик телекөрсөтүүлөрү Бишкекте кулачын кеңири жайып баратат. Алгач 6 жыл мурда 15 канал боюнча көрсөтүүлөр менен иш баштаган бул компания 60тан ашуун каналдан ар кыл багыттагы, темадагы берүүлөрдү сунуштайт. “Ала-ТВ” компаниясынан сырткары Бишкекте “Сикатель” жана “Долон” кабелдик телекөрсөтүү каналдары дагы атаандаштык түзүп келүүдө. “Ала-ТВ” компаниясы 6 жылдан бери тейлөө акысын бир калыпта кармап келгенин, андан бери бардык тармакта баа жогорулаганын, кабелдик көрсөтүүлөр үчүн чет өлкөлүк телекомпанияларга да келишимдин негизинде төлөп турушаарын “Ала-ТВ” компаниясынын башкы директору Владислав Ногай мындайча түшүндүрдү:

-Биздин компания тууралуу айрым гезиттер бир беткей такталбаган маалыматтарды таратып, жаңы жыл алдында кардарларды кабарлабай туруп, тейлөө баасын көтөрдү деп айыптап жатышат. Беш жылдан бери туруктуу бааны кармап келдик. Жыл өткөн сайын базар баасы кескин жогорулады. Чет өлкөлөрдүн, Орусиянын телеканалдарынан берүүлөрдү келишимдик баада сатып алабыз. Алар дагы жыл сайын бааны көтөрүүдө. Ошондуктан “Ала-ТВ” кабелдик телекөрсөтүүлөрүбүз аркылуу бир айдан бери жаңы жылдан баштап бир аз баа жогору болоорун эскертип келдик. Ошого карабай кардарлардын саны өсүүдө. Айрыкча биздин берүүлөрдун ар түрдүүлүгү жана маалымат алуунун булактары көп болгону менен айырмаланат. Биз баардык салыктарды төлөп, ишмердүүлүгүбүздү ачык жүргүзөбүз. Бишкекте салык төлөбөй, каттоодон өтпөгөн бир канча кабелдик көрсөтүүнү уюштурган фирмалардын ишмердүүлүгү тууралуу сөз болбогону таң калыштуу.

Кыргызстандагы телекөрсөтүүлөрдө кызыктуу, таанып- билүүчү берүүлөр аздыгын, “Ала-ТВ” кабелдик көрсөтүүлөрдө каалаган темада көрүүгө болоорун, айрыкча жаныбарлар дүйнөсү, жаратылыш, тарыхый окуялар тууралуу берүүлөргө кызыгаарын жана балдарга чет тилдерин үйрөнүүгө өбөлгө түзүп жатканын бишкектик Гүлсара Исаева билдирди.

Кабелдик телекөрсөтүүлөр коммерциялык маскаттарды көздөп, берүүлөрдүн мазмунун, маалымат коопсуздугун эске албай жатышканын, мындай көрсөтүүлөрдү уюштурууну Кыргызтелерадиокорпорациясы дагы иликтеп жатканын КТРдын президенти Кыяз Молдокасымов маалымдады:

-Кабелдик телеканалдар ар түрдүү маалымат берип, дүйнөлүк жаңылыктар менен кабардар кылып, элди агартып- көгөртүп жатканы жакшы. Бирок маалымат коопсуздугуна залал келтирип, берүүлөрдүн мазмунуна көңүл бурбай жатышканы өкүндүрөт. Айрыкча учурда өлкөнүн түштүк аймактарында Өзбекстандын кабелдик телекөрсөтүүлөрү жергиликтүү калкка таңууланып көрсөтүлүп жатат. Башка каналдар жакшы көрсөтүлбөгөнүнөн пайдаланып өзбекче берүүлөр абдан жайылып кеткен. Кабелдик телекөрсөтүүлөр коммерциялык максатта байуунун булагына айланып баратат. Мамлекет бул тармакты көзөмөлгө алуусу зарыл. Биздин телерадиокорпорация 1990- жылдары ушундай көрсөтүүлөрдү уюштурууга демилге көрөтүп чыгып, колдоого алынбай кала берген экен. Эми биз дагы кайрадан иликтөө жүргүзүп, Бишкекте кабелдик телекөрсөтүүлөрдү уюштурууну колго алса деген максат бар.

Ал эми “Ала-ТВ” компаниясынын башкы директору Владислав Ногай чет өлкөлүк жана Орусиялык телекомпаниялар менен түзүлгөн келишимдерге ылайык берүүлөрдүн мазмунуна жооп беришпестигин, маалыматты ар ким өз ыктыяры менен тандап алышаарын, айрым көрсөтүүлөр атайын код аркылуу гана берилээрин, “Ала-Тв” компаниясы өз алдынча маалыматтык теле көрсөтүүлөрдү даярдабастыгын, техникалык тейлөө кызматын гана аркалаарын кошулмалады.

ЖАРАНДЫК КООМ КОНСТИТУЦИЯЛЫК РЕФОРМАНЫ АЯГЫНА ЧЫГАРУУНУ ЖАКТАЙТ

Замира Кожобекова, Бишкек Кыргызстанда жарандык коом өкүлдөрү конституциялык реформаны аягына чыгаруу зарылдыгын белгилешүүдө. Өлкөнүн бардык аймактарында коомчулуктун басымдуу бөлүгү конституциялык реформаны бийлик өзү баштап коюп, кайра артка чегинип жатканына түшүнбөй жатканын «Азаттыкка» Жарандык коомду колдоо борборлорунун ассоциациясы билдирди.

Кыргызстандын бардык аймактарында Баш мыйзамдын өзгөртүлгөн долбоорун талкуулап жатышкан жарандык уюмдар конституциялык реформаны аягына чыгаруу зарылдыгын белгилеп жатышкандыгын Жарандык коомду колдоо борборлорунун ассоцициясынын координатору Аида Курбанова билдирди:

-Биздин тегерек үстөлдөрдүн катышуучулары Конституцияны өзгөртүүсүз, азыркы редакциясы менен калтырууга каршы чыгып жатышат. Кошумчалар, өзгөрүүлөр киргизилүүсү зарыл деген талаптар жарандык коом тарабынан арбын коюлуда.
Конституциялык реформа жүргүзүүнү азырынча токтото туруу жөнүндөгү сунушту мамлекет башчы Курманбек Бакиев өзү киргизип жаткандыгы маалым.
Талас облусунан келген Бахтияр Камалдиновдын айтымында баш мыйзамды өзгөртүү тууралуу сунушту президент өзү баш болуп киргизип, кайра кетенчиктеп жатканы элге түшүнүксүз болууда:

-Президент Конституциялык кеңешмеге өзү жетекчи болуп, жалпы элдик талкууга алып чыккан болчу. Эми ал оюн өзгөртүүгө эмне себеп болуп жаткандыгы белгисиз. Биздин тегерек үстөлдүн катышуучулары ансыз деле алардын сунуш-пикирлери Башмыйзамдын долбооруна кирээринен күмөн санап атышкан. Билбейм, бүгүнкү күндө бул суроо жоопсуз бойдон калууда.

Бахтияр Камалдинов талкуу учурунда кызуу талаш-тартышты жараткан беренелер негизинен Конституциянын долбоорундагы мамлекеттик башкаруу системасын өзгөртүү, сот системасынын көз карандысыздыгын камсыздоо, президенттин ыйгарым укуктары, кол тийбестиктин зарылдыгы жана мамлекеттик тил тууралуу мыйзамдар болгондугун да белгилеп кетти.

Конституциянын долбоору жалпы элдик талкуудан жыл аягына чейин өтүп бүтүүгө тийиш. Бирок «Демократиялык күчтөр биримдиги» партиясы баш болгон саясий партиялар жана жарандык коомдун лидерлери талкууну январь айынын аягына чейин улантууну талап кылышууда.
Конституцияны реформалоону токтото туруу боюнча президенттин сунушу коомчулуктун айрым бөлүгүнүн арасында колдоо таап жатканы белгилүү. Мисалы, саясатчы Жолборс Жоробеков Башмыйзамга чукул өзгөртүүлөрдү киргизүүгө азырынча эртелик кылат деп эсептейт.:

-Конституциянын өзгөртүү киргизилген долбоорун тез арада же 2006-жылдын жазына чейин кабыл ала коелу деген пикирлерге мен каршымын. Себеби Башмыйзамдын долбоору окуп чыккан кишиге сыртынан гана оңдоо киргизилгенсип сезилет. Жалпы элди талкууга салгандын өзү туура эмес. Андан көрө Конституцияны жазып, аны изилдеген, ошону менен оокат кылган адистердин колуна тапшырууга тийишпиз. Алар жакшылап жазып чыккандан кийин, Жогорку кеңештин өзүндө гана кабыл алуу керек деп эсептейм.


Буга чейин маалымдалгандай, 21-декабрь күнү Конституциялык кеңешме кезектеги жыйынына чогулмакчы. Башмыйзамдын кийинки тагдыры ошол жыйында белгилүү болуусу мүмкүн.

БАЙКООЧУЛАРДЫН БААСЫ: «АРАСАТ ӨЛКӨ»

Эларалык кризис тобунун байкоочулары А.Акаев кеткенден кийинки Кыргызстандагы саясий ахывалды «арасат» - жеке бийлик менен демократиянын ортосунда олку-солку турган өлкө таризинде сыпаттады. Акыйкатта да, кийинки кездердеги окуялар жаңы бийлик батыл саясий-экономикалык реформаларды жасоого даай албай, колдон убактысын учуруп жатканын айгинелөөдө.

Эларалык кризис тобу 2002-жылы Аксы алааматынын себеп-жөнү кылдат иликтенип, бийлик андан олуттуу сабак алышын учурунда эле эскерткен. 2000-жылы үчүнчү мөөнөткө шайланган президент А.Акаев Аксыдан 6 азамат милиция огунан набыт болгондон чыккан нааразылыкты конституциялык реформа демилеси менен бас-бас кылып, бирок да проблеманы чече алган эмес.

Эларалык уюмдардын сылык-сыпаа эскертүү, жылуу-жумшак билдирүүлөрүнө бышыкулак кыргыз бийлиги топтун өткөн жылдын августунда жарыя кылган бүтүмүн деле баам сыртында калтырган. Анда А.Акаев бийлигинин күнү бүтүп баратканы ачык эле белгиленген: «Бул режимдин таянычы абыдан эле бошоң. Үй-бүлө менен ага жакын кеңешчилерди эсепке албаганда, бийликке жан тарткандардын катары азаюуда».

Ушул жылдын май айында эларалык кризистик топтун байкоочулары эгер жаңы бийлик кардиналдуу өзгөрүүлөрдү жасабай, тек кызмат орунда отургандарды гана алмаштыруу менен чектелсе Кыргызстан дагы кыйлага башаламандыктын төөбастысында каларын белгилешти. А.Акаев түзгөн баарына үстөм президенттик бийлик, бошоң мамлекеттик институттардын ичара тымызын каршылыгы барып-келип өлкөнүн келечегине коркунуч түзө баштады. Жаңы бийлик А.Акаевдин жолоюна түшпөс үчүн ириде саясий реформаларды жүргүзүшү абзел, антпесе опсуз президенттик бийлик менен алсыз мамлекеттик институттардын ортосундагы ажырымдын арты дагы тереңге кетет.

Эларалык кризистик топтун өткөн аптанын соңунда жарыя кылган баяндамасында Кыргызстандагы саясий кырдаал мурдагысынан кыйла курчуп кеткени белгиленди. Менчик бөлүштүрүү токтолбой, коррупцияга каршы күрөштүн натыйжасы көрүнбөй жаткан чакта жаза өтөө жайларындагы башаламандыктар башталып кетти. Азырынча өкмөт кризистен кантип чыга турган жолду табалек. Саясат таануучу Алымбек Биялиновдун ырасташынча, анын ачык саясий багыты, экономикалык программасы жок, эларалык кризистик топтун «арасат» деген баасы кырдаалды таасын мүнөздөйт.

- Ыңкылапты эл жасап жиберип, буларда программа, кай жакка бара турган максаты жок болуп калды. Азыркы учурда каякка барышты билбей жатабыз. Маселе бышып жетилип калган, конституциялык реформа жүргүзөлү дегенбиз. Ал да жүрбөй жатат. Кылчакташып жүрбөй жатат. Каякка жүргүзөбүз, кантип жүргүзүшүбүздү билбей жатышат. Азыркы система калса курч кырдаал дагыле сакталат. Өкмөттүн программасы кандай экенин мен түшүнбөй жатам. Эмне кылабыз дейт булар, кандай кылышат?- дейт Алымбек Биялинов.

Эларалык кризистик топ Кыргызстандагы башаламандыктар жалгыз эле өлкөнүн саясий-экономикалык турмушуна салакасын тийгизбей, жанындагы коңшу өлкөлөрдөгү өкүмзор бийликтин жанданышына өбөлгө түзүп ийиши ыктымал деп эсептейт. Жаңы бийликтин батыл демократиялык реформаларды жасабай, арасат турушунун бир себебин саясат таануучу Айдарбек Көчкүнов элдик революциянын алдына коюлган максат-милдеттердин аткарылбай калышына байланыштуу түшүндүрөт.

- Революция деген бул системаны өзгөртүш керек болчу. Коррупцияга белчесинен баткан бир катар чиновниктерди камакка алыш керек болчу. Мыйзамсыз жол менен менчиктештирилген ишканаларды кайра улутташтырып мамлекеттин колуна өтүш керек болчу. Бул иштер аткарылган жок. Демек, революция өз максатына жетпей, бийлик элитасы башка бир бийлик элитасы менен алмашып калды.

Ушу тапта Кыргызстан башынан кечирип жаткан арасаттыктын дагы бир тамыры Бакиев-Кулов «тандемине» барып такалат. «Кабар» агенттигинин аналитика бөлүмүнүн башчысы Жыргалбек Касаболотов эки саясатчынын мунасасы – тандеми жердигинен туура эмес түзүлгөн дейт.

- Премьер-министрдин иш тажрыйбасы негизинен күч органдарына негизделген. Президенттики экономикага негизделген. Эгер тандем тескерисинче түзүлсө бул кичине түшүнүктүүрөөк болмок. Kомандаларынын ортосунда да билинбеген карама-каршылыктар бар.

Жакындан бери жаңы өкмөт жарым жыл саясий-экономикалык реформаларды баштоого өтөле аз убакыт бөлүнгөнүн айтууга өттү. Ошол себептүү конституциялык реформага шашпай, башкаруунун кайсы түрүнө өтүү туура болорун элден сурап-билүүгө кызыкдар экенин жарыя кылды. Эл үчүн парламенттик же президенттик башкаруунун айырмасы деле жок. Ал ириде өзүнүн жеке жашоо-тиричилиги тууралуу ойлонот. Кыргызстанда болсо экономикага караганда саясий оюндардын күнү тууп келатканы дамамат айтылып келет.

“АРКЫ ЖЭЭК МЕНЕН БЕРКИ ЖЭЭК, АДАМ КРИЗИСИ, “ПИРАМИДА”

Кабыл Макешов, Бишкек 20- декабрдагы өлкөнүн негизги маалымат каражаттары өлкөдөгү кадр саясаты, “Пирамида” телерадиокомпаниясынын айланасындагы чыр- чатак, өлкөдөгү мүлк бөлүштүрүүнүн күңгөй- тескейлери тууралуу макалаларды жарыялашты.

20- декабрдагы “Агым” гезитинде кабарчысы Асланбек Сартбаев " Аркы жээк менен берки жээк” деген макаласында “Революция чекитин ким коет?” деп суроо коюп, жооп издейт.

“Төңкөрүштүн шарданы менен эски-жаңы бийлик аралашып, болгондо да камыр-жумур жуурулушуп келатат. Кептин түз маанисин мурдагы бийликте иштегендерде эмес, ошол чалдыбары чыккан эски бийликтин башкаруу системасынан, режиминен арылалбай, мына ушундан ички саясый чыңалуулар, ит жүрүштөр жаралып атат. Даракты түп-тамырынан жулуп ыргытуу кандай оор болсо, акаевдик режимди жулуп ыргытуу андан оор, андан кыйын. Төңкөрүш болуп өттү дедик. Аны эми революциялык үлгүгө салуу жолундабыз. Бу жагынан революция уланып атат. Эң башкысы, конституциялык реформаны К.Бакиевдин кызыкчылыгына карабай (кеңешмедеги көп кошоматчыларга айтам), мамлекеттүүлүктүн мыйзамдарына, болгондо да өзгөрүү мыйзамдарына карай бурулушубуз кажет. Тилекке каршы, бүгүнкү түзүлүп аткан конституциялык реформанын жемиши анча байкалалек. Мунун шарданы менен эски-жаңы бийлик ачык да, тымызын да тирешип атат. Эң одоносу, президентибиз эски бийликтин режиминен чыгалбай аткандагысы. Чыгабыз дегендерди четке сүрүп атканы өкүндүрөт.» дейт кабарчы Асланбек Сартбаев.

Ушул «Агымда» журналист Жеңишбек Эдигеев Жогорку кенештин төрагасы Өмүрбек Текебаевди “Сегиз сапта” сынга алган.

«- Өмүрбек Чиркешович парламентте академик болуп калды. Өмүрбек мырза депутат катары мыкты мыйзамчы экенин далилдеди. А спикер катары саясый деңгээли канчалык бийиктикке жеткенин өзүбүз көрүп атабыз. Далай сырларды, далай саясый оюндарды ичине жашырып жүрөт. Спикер катары Шеримкуловду идеал тутчу элек, Ө.Текебаев азыр андан да ашып кетти.» деген пикирин билдирген өлкөнүн каржы министри Акылбек Жапаров.


ЖК депутаты Каныбек Иманалиев Өмүрбек Текебаевдин саясий ишмердигин жогору баалаган:
«24-марттан кийин Конституция бузулду. Ошондо өлкөнү конституциялык жолго алып келүүдө анын ролу эбегейсиз болду. Өмүрбек мырзанын саясый принциби бекем, түрдүү шартта кек сактабаган, саясый менеджер. Айтор, Өмүрбек Чиркешович эл сынынан жакшы өтүп келатат, балким кийинки президенттик шайлоодо бирден-бир татыктуу талапкер болот.»


Мударис Кусеин Исаев жогоруда айтылгандардын пикирине кошулбайт.:

«Тилекке каршы, мыйзамчы талантын, мыктылыгын 24-марттагы элдик ыңкылаптын асыл максаттарына жетишүүгө жигердүү күрөшпөгөнү өтө өкүнүчтүү. Ал президент жана аткаруу бийлиги менен бир тилекте иштешкенде акыркы 9 айдын жыйынтыгы бүгүнкүдөн жакшы болмок. Эсимде, ушул жылдын 11-мартында жалалабаттыктар бүт ыңкылап үчүн күрөш жүргүзүп жатканда ал Базаркоргон районунда өздөрүнчө жыйын өткөрүп, элдик ыңкылаптын башчыларына, ошо кездеги оппозиция жетекчилерине каршы сөз сүйлөгөн. Конституциялык нук деп атып, 9 айдан бери элдик ыңкылаптын талаптары аткарылбай келүүдө. Натыйжада, ошонун айынан президент да бүгүн кыйналууда.» дейт Кусеин Исаев.

Ушул “Агымдын” кабарчысы Жолдошбек Зарлыкбеков “Жолбүгүн”рубрикасында өлкөдөгү адам кризиси тууралуу сөз койгойт. Ушул макаласынын мазмуну жөнүндө автор мындай дейт.
Биздин саясатчылар, президент баштап эмне иш жасап, эмне болуп жатканын түшүнбөй деле калышты. Крылов тамсилиндегидей кырдаал турат. Депутат А.Бекназаров мисалы, "революцияны 2006-жылдын 24-мартында бүтүрөлү" дейт. Бакиев менен Кулов экөөнүн "голубой" эмес тандемин бүтүрөлү дегениби же экөөнө шанс берели дегениби? Одурайып көрүнүп турат, премьер-министр мурдагы коллегаларындай эле укуксуз, жылаңач. Бийлик шыкактаган тарап аны криминалитетке клейлеп, шымаланып эркин иштөө эмес, актануу, укугун коргоо позициясына тыкканга аракеттенип жатат. Шанс... кыйын го.

Тандемдин тамам болорун же аман болору жаңырган Конституциянын кандай түптөлөрүнө жараша болот. Министрлер иштеп жаткандай - "жүрүп бараткандай" түр көрсөтөт. А чынында, лөк личносттордун - алардын артында турган саясый күчтөрдүн тымызын, кээде ачыкка чыга калып жаткан көрүнүшүндө кимди кимиси төөматектеп кетерин күтүп, токтоп турушат. Ошол эле маалда улуттук идеологияны оттон, таштан, экономикадан, рухтан издеп жаткан көзөлдөр - баарыбыз адамдык личность кризисинен энтигип, туйлап, кыйналып турабыз. "Өзүм түгүл көлөкөм да чарчады" деп Чилинин чоң акыны үшкүргөндөй, карапайым элдин 90 пайызы кыйналып турат. Көбү революция деп айтып жатышкан "күтүүсүз качкын жеңишинен" - 24-марттан соңку коомубуз комузга жаңы кыл таккандай жаңырат, сергек үн-күү чыгарат, жаңылар ишке жарап берет деп күткөн күтүүнүн күүсү ай санап эскирип, эл ичи "ак мышыгың деле, кара мышыгың деле баары бирдей турбайбы" маанайы күн санап арбып баратканы көзкөрүнөө.


20- декабрдагы “Аалам” гезитинде кабарчы Улан Мамбетов өлкөдөгү менчик бөлүштүрүү тууралуу кеп козгойт.
“Ыңкылап болгонго чейин шаарыбыздагы ири ишканалардын көбү, Президент Аскар Акаевдин үй-бүлөсүнө тиешелүү делинип келсе, учурда алардын кимге тиешелүү экендигин Өкмөтүбүз дагы жакшы билбей калды көрүнөт. Себеби, акыркы мезгилде өлкөбүздөгү ири ишкана, киреше берүүчү мекемелердин айланасындагы жаңжал күчөп, белгисиз себептер менен эле анын кожоюндары алмашып кетип жатканы коомчулукту таң калтырып келет. КООРТ, "Вечерний Бишкек, Шампанвинкомбинат, Кант цемент-шифер комбинаты, "Ак-кеме" мейманканасынын айланасындагы ызы-чуулар жаңы эле токтоп келе жатканда, коомубузду дагы башка мүлк талаштар дүрбөтүп, тынчын алды.
Тагыраак айтканда, "Пирамида" менчик телеканалы менен "Бител" уюлдук байланышына кожоюн болгусу келгендер көбөйдү. Албетте, чоң каражат алып келген тармак менен саясат жүргүзүүчү каражатка ким ээлик кылуудан качсын? Бирок, ошол адамдардын так аты-жөнү билинбей, ачыкка чыкпай жатканы көпчүлүккө кызык болууда.”
деп жазат автор.

“Ааламдын” кабарчысы Жазгүл Ибраева “Кыял" улуттук көркөм өнөр
бирикмесинин директору Султанбек Макашов менен маектешкен. Ал улуттук идеология, ишкерликке тоскоол болгон жагдайлар, көркөм мурастар, кол өнөрчүлүк аңгеме куруп берген :
"Ар бир баскан кадам коррупция. Бизде так, даана багыт жок экендиги өкүнүчтүү. Бир кезде коммунизм дечүбүз. Ошондо деле багытыбызды так аныктап ала алган эмеспиз. Бардыгы аракет менен жаралат. Бизде утопиялык идея жок. Мына мамкатчы Д.Сарыгулов улуттук идеология деп күйүп-бышып жүрөт, бирок бул нерсе улуттук, мамлекеттик масштабда жайыла элек. Бул биринчиси. Экинчиси, өлкөдө экономика менен алышкан эч ким жок. Бүт эле саясий оюндар менен алышкандар. Үчүнчүдөн, дисциплина табитибизде жок. Маселен, бирине-бири баш ийбейт. Ар бир кокту өз ханын өстүрөт. Мунун акыры биримдиктен, ынтымактан алыстатат,”- дейт Султанбек Макашов.

«Ааламдын» «Саясий шпрот» рубрикасында саясый баяндамачы Рыскелди Момбеков бул ирет Роза Отунбаева менен Замира Сыдыкова тууралуу кеп козгойт.

«Кыргыздын кыйын чыккан кыздарынын бири, элдик революциянын "локомотиви" атыккан айымыбыздын саясатта аксап турушу, көпчүлүк элибиздин көңүл назарында турат. Акаев бийлиги тушунда депутаттык мандат үчүн ажобуздун кызы менен тараза ташына түшмөй болгон. Бирок, ал кездеги коркок бийлик Роза айымды алгач талапкер катары каттап алып, кайра анысын жокко чыгарышкан. Жогорку Кеңеште отурган "Алга, Кыргызстандын!" жоон топ өкүлдөрү эжекени министрлик ээрден оодарып түшүштү. Кайрадан таза шайлоого аттанды, кайрадан шайтан оюндарга кабылып БШКга даттанды, укпай коюшту, кудум Акаев тушундагыдай. Кайрадан БУУдан кызмат орун сунуш кылаары толук мүмкүн. "Колдо бар алтындын баркы жок" деген ушу тура» деп жазат Роза Отунбаева тууралуу.


«Калеми курч, жазганы мурч, элдик журналист аталган элчи айым Замира Сыдыкованын башына кара булут айланды. Американын Кыргызстандагы аскер аба күчтөрүнүн тегерегиндеги чыр-чатактардын чындыгын айтам деп, чырдын чогун басып алды. Элдик революциянын жемиши менен элчилик кызматка жетти эле, эми эки чырдын чатагы менен ээрден шыпырылабы? Ал ортодо алыскы Америкага экс-министр айым Р.Отунбаева элчилик кызматка барат экен деген сөздөр да, эл арасында тарай баштады.» деп жазат автор.

ТУЙГУНАЛЫ АБДРАИМОВ: «КОЙ СОЮП, АРАК БЕРИЛБЕДИ ДЕСЕМ КАЛПЫЧЫ БОЛОМ».

Кыргызстанда жекшембидеги жергиликтүү бийлик башчыларын шайлоо негизинен тынч өтүп, олуттуу мыйзам бузуулар жана чыр-чатактуу жагдайлар катталган жок. Бул жөнүндө бүгүн Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Туйгуналы Абдраимов билдирди. Бирок, БШК төрагасы добуштарды сатып алуу аракеттери болгонун четке какпайт.

19-декабрда Борбордук шайлоо комиссиясы жекшембидеги шайлоонун жыйынтыктарын жарыялады. БШК төрагасы Туйгуналы Абдраимовдун айтымында шайлоо негизинен тынч өттү:

- Жалпысынан алганда шайлоо тынч өтүп, курч чыр-чатактуу жагдайлар байкалган жок. Болгону Чүйдөгү Новопавловка айыл өкмөтүндө эки талапкердин балдары мушташып кетишти. Өзгөндөгү бир айыл өкмөттө шайлоочулар добуш берүүнүн жыйынтыгына нааразы болушуп, бир аздан соң абал калыбына келген. Шайлоодо 865 миң 801 адам добуш берип, катышуу 52, 4 пайызды түздү.


БШК төрагасынын айтымында, бир кызык жери бул шайлоодо Каракулжа районундагы бир айыл өкмөттө эки талапкер тең добуш алып, кимиси жеңгени белгисиз бойдон. Анткени мындай учур мыйзамда каралган эмес. Учурда добуштарды кайра саноо жүрүүдө.

Шайлоого 31 эл аралык 28 миңдей жергиликтүү байкоочу көз салышты. Байкоочулардын баамында, алдын ала божомолдонгондой шайлоодо элдин уруу-урууга бөлүнүүсү күч болгону да анчейин байкалган жок:
- Олуттуу мыйзам бузуулар байкалган жок. Биз шайлоо алдындагы маалымат жыйынында жер-жерлерде уруу-урууга бөлүнүү күч экенин, ушундай көйгөй бар экенин айтканбыз. Бирок шайлоо күнү мындай бөлүнүү жана уруш-талаш байкалбады,-деди шайлоого 520 байкоочу койгон «Демократия жана жарандык коом үчүн» бейөкмөт уюмдар коалициясынын координатору Динара Ошурахунова.

Кандай болгон күндө да БШК төрагасы Туйгуналы Абдраимов бул шайлоодо добуштарды сатып алуу болгонун четке какпайт:

- Менин оюмча, добуш сатып алуу болду болуш керек. Кой союп бермей, арак берүү болбоду десем калпычы болом. Көп жерлерден бизге ушундай маалыматтар түштү. Бирок, колунан кармап алуу өтө кыйын экен. Ошондуктан биз мындай фактылар боюнча айрым бир талапкерлерди каттоодон алып сала алган жокпуз.

Шайлоого жалпысынан 1548 талапкер ат салышып, алардын 126сын аялдар түзгөн. Бирок аял талапкерлердин 18и гана женишке жетти.


- Аялдар талапкер катары өзү аз катышты, - дейт гендер маселелерин иликтеген социолог Топчугүл Шайдуллаева.-Экинчиден, бул шайлоо биздин электораттын саясий маданиятынын деңгээлин көрсөттү. Аялдын орду үйдө деген гендердик стероетип дале сакталуу бизде. Аялдарга карата салттуу көз караштан баа берүүнүн жыйынтыгын ушул шайлоо дагы бир жолу көрсөттү.

Коомчулукта мындай шайлоо элди уруу-урууга бөлүнүүсүн күчөтөт, эл татыксыз болсо да өз уруусунан чыккан талапкерди шайлашат, мындай шайлоонун Кыргызстанга кереги жок деген пикирлер да жок эмес.
- Өз алдынча башкаруу деген бул жаңы реформа,- деди жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ассоциациясынын жетекчиси Курманбек Дыйканбаев. -Шайлоо менен биз коомду, шайлоочуларлдын аң-сезимин өзгөртүп жатабыз. Эл бир жолу, эки жолу тууганын шайлап алсын. Үчүнчү жолкусунда тууганым уят кылып койду, менин да коом алдында жоопкерчилигим бар деп ойлонот. Биз ушундай жолдон өтүшүбүз керек. Демократияда эл башкарууга катышуусу керек. А башкарууга ушинтип шайлоо аркылуу катышат.

Ошентип, бул шайлоо Кыргызстандагы быйылкы шайлоолорду жыйынтыктады. Жергиликтүү бийлик башчыларына алгачкы шайлоо төрт жыл мурда, 2001-жылы болгон. Айрым байкоочулар бул шайлоо элдин аң сезими, саясий деңгээли бир топ өскөнүн көрсөткөнүн белгилешүүдө.

КУБАТ БАЙБОЛОВ: ПАРЛАМЕНТТИК БАШКАРУУГА ӨТМӨЙҮНЧӨ КРИЗИСТЕН ЧЫКПАЙБЫЗ»

Азиза Турдуева, Бишкек Конституциялык реформанын тагдыры кыргыз парламентинде кызуу талашка түштү. «Демократиялык күчтөр биримдиги» саясий партиясынын парламенттеги өкүлдөрү бүгүн Кыргызстанды парламенттик башкарууга өткөрүү боюнча конституциялык реформаны тезинен жүргүзүүгө үндөштү. Парламентте Президент К. Бакиевди жактаган депутаттар Кыргызстан парламенттик башкарууга өтүүгө даяр эмес деп чукул конституциялык реформа баштоого каршы чыгышты.

Депутат Кубатбек Байболовдун пикиринде президенттик-парламенттик башкаруу системасы Кыргызстанды кризис кырдаалдан куткарбайт. КМШ өлкөлөрүнүн айрымдарында, анын ичинде Россия менен Кыргызстанда 1993-жылы болгон саясий кризистер да ийкемдүү демократиялык мамлекеттик башкаруу болбогондуктан чыккан.

- Европанын өлкөлөрүндө негизинен парламенттик башкаруу өкүм сүрүп келүүдө. Ал эми башаламандык, кризистер, көтөрүлүштөр болгон өлкөлөр - президенттик системада жашап келе жаткан мамлекеттер. Андыктан, өлкөдөгү башкаруу системасын өзгөртмөйүн кризистер улана берет, - деди К. Байболов.

«Демократиялык күчтөр биримдиги»(ДКБ) партиясынын лидери, депутат К. Байболов жакында эле эле Конституциянын өзү кошо катышып иштеп чыккан жаңы долбоорун басма сөзгө жарыялап, коомчулукка сунуш кылган. К. Байболов баш болгон ДКБ саясатчылары өлкөнү парламенттик башкарууга өткөрүү боюнча конституциялык реформаны тезинен жүргүзүп, аны ишке киргизүүнү 2009-жылдан баштоо туура чечим болорун белгилешүүдө. ДКБ партиясын конституциялык реформа маселесинде "Менин өлкөм" партиясы толук колдоого алууда.

Конституцияны чукул арада өзгөртүүгө эң оболу Президент Курманбек Бакиев каршы чыгып келатат. Ал буга чейинки чыгып сүйлөгөн сөздөрүндө өлкөдө саясий партиялар системасы өнүгө элек болгондуктан парламенттик башкарууга Кыргызстан даяр эмес деген пикирин билдирген болчу.

Президентти жактаган саясий күчтөр парламентте да бар. Бир катар депутаттар, мисалы, Рашид Тагаев, Юрий Данилов бүгүн талкууда Кыргызстан азырынча парламенттик башкарууга өтүүгө даяр эмес деп сүйлөп чыгышты.
-Кыргызстан легендарлуу парламент тушунда парламенттик өлкө болгон. Андан жакшы эч нерсе болгон жок. Менчикти кайла бөлүштүрүү болуп жатат, белгилүү деструктивдүү күчтөр азыр өлкөдө башаламандыктардын болушу каалап турушат. Мындай шарттарда конституциялык реформаны 2009-2010-жылга чейин жылдыруу керек. Өзүбүздүн мамлекеттүүлүгүбүздү сактап калайлы!, - деди Рашид Тагаев.

Ал ортодо Конституциялык реформаны токтото турууга каршы болуп жаткан саясий күчтөр, жарандык уюмдар Президентти мурдагы демократиялык позициялардан чегинди деп сынга алышууда. Алардын жүйөөсүндө Президент конституциялык реформаны тез арада жүргүзбөсө саясий кризис күчөп, марттагы революция кайталанышы ыктымал.

КЫРГЫЗСТАНДА 50 МИҢ БАЛА КАРАЛБАЙ КӨЧӨДӨ КАЛДЫ

Ырасмий маалымат боюнча бүгүнкү күндө Кыргызстанда 20 миң бала кароосуз көчөдө калган. Каттоого илинбегендердин болжолдуу эсебин кошкондо кароосуз калган балдардын саны 50 миңге чыгат. Бул маалыматтар Кыргызстандагы балдардын турмушуна арналып, 17-18-декабрда Бишкекте болгон улуттук форумда жар салынды.

Кыргызстанда ата-эне мээрими менен тарбиясынан ажыраган балдардын 10 пайызы ата-энесинин аракечтигинен, 8 пайызы үйбүлөдөгү зомбулуктан, ал эми 75 пайызы жакырчылыктан улам каралбай калган.

Өлкөдө соңку мезгилде катталган кылмыштардын 60 пайызы 14-17 жаштагы өспүрүмдөрдүн, көбүн эсе көчөдө калган балдардын колу менен жасалган.

Акыйкатчынын орунбасары Садык Шер-Нияздын айтымында эгер көчөдө калган балдардын саны ушинтип өсүп отурса, эртең мамлекеттин башына мындан да оор түйшүктөр үйүлөт :
Чынында эле республикадагы кароосуз калган балдардын абалы өтө эле оор. Өтө оор болгону бир оорчулук болсо, ал эми алардын саны көп экендиги –20 миң бала экендиги бул экинчи оорчулук. “20 миң” деген бул өкмөттүн статистикасы. Ал эми чынында мындай балдардын саны андан да бир нече көп экенин билебиз. Ошондуктан биз бул проблемага эртерээк кайрылып, эртерээк чечкиндүү кадамдарга барбай турган болсок, биздин келечек оор жоготууга учурап калышы мүмкүн.


Кыргызстандагы балдардын турмушундагы курч проблемалар көтөрүлгөн улуттук форум Бишкекте 15-16-декабрда өткөн. Ага катышкандар көчөдө калган балдар проблемасын чечүү боюнча ата-энелердин, мамлекеттин, айрыкча жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн өз ара тыгыз иш алып баруусу зарыл деп белгилешкен.

Таштанды балдар үчүн айыл өкмөттөрүнүн жоопкерчилиги чоң экендигин Эмгек жана социалдык коргоо министринин орунбасары Өктөмхан Абдуллаева да баса белгиледи:
-Бишкектин базарларында иштеп жүргөн балдар, ташталган, кароосуз көчөдө калган балдар – айылдан келген балдар болуп жатат көбүнчө. Ошондуктан бул иштерди айыл өкмөттөрүнөн башташыбыз керек.
Ушул тапта Кыргызстанда оор тагдырга туш болгон балдар үчүн баш калкалап, жан сактоого он алты жай эл аралык уюмдардын каржылык колдоосу астында ачылып, иштеп келатат. ЮНИСЕФтин Кыргызстандагы туруктуу өкүлү Стюарт Макнаб эми сөздөн ишке өтө турган учур келгенин айта кетти:
- ЮНИСЕФ колдон келген жардамдарды көрсөтөт. Форумда чыгарылган жыйынтыктар кагазда калбас үчүн, болгон мүмкүнчүлүктөрдү жумшайбыз.

ОШ 3000 КООМДУК ТЕЛЕВИДЕНИЕ БОЛУП ТҮЗҮЛДҮ

Кубанычбек Жолдошев, Ош Ош-3000 телерадио компаниясы президент Курманбек Бакиевдин Жарлыгы менен ЭЛТР Кыргыз коомдук телерадиосу болуп кайра уюшулмакчы. Коомдук телеберүүнүн маани-маңызы, башкаруу жана каржылоо өзгөчөлүктөрү жөнүндө аталган телекомпаниянын жетекчиси Кадыр Кошалиев «Азаттык» радиосуна маек куруп берди.

- Кадыр мырза, Ош-3000 мамлекеттик телерадио компаниясы ЭЛТР коомдук телерадиосу болуп кайра түзүлгөндөн кийин теле берүүлөрдүн маани-маңызында кандай өзгөрүүлөр күтүлүүдө?

- Албетте, бир нерсени коомчулук күтүп аткандыгын мен түшүнөм. Чын-чынына келгенде ЭЛТР телевидениеси бул жалпы Кыргыз Республикасынын коомдук телерадио компаниясы деген түшүнүктү жаратат. Демек, биз бир гана облустун, же түштүк эмес, жалпы кыргыз журтчулугунун, Кыргыз мамлекетинин деңгээлинде иш жүргүзүүгө аракет кылабыз. Тематикасы боюнча жашыруун, козголбогон тема болбойт, баардык маселе жөнүндө кеп кылабыз. Негизги приоритет албетте маалыматка берилет. Аналитикалык, оюн-шоок, баардык эле багыттагы көрсөтүүлөр бoлoт.

- Коомдук телерадиону көз каранды эмес башкаруунун өзгөчөлүгүн эмнеден көрөсүз?

- Эң жогорку коллегиалдуу башкаруу органы болуп тогуз кишиден турган байкоочулар кеңеши болот. Ал бийлик органдарында, аткаруу бийлигинде иштебеген, Жогорку Кеңештин депутаты да болбогон, жалпы журт кадырлаган илимий-чыгармачылык, өнөр багытындагы, телени жакшы түшүнгөн адамдар болуш керек.

- Байкоочулар кеңешинин мүчөлөрү кандай тартипте тандалып алынып, кандай шартта дайындалат?

- Байкоочулар кеңеши өкмөттүк эмес уюмдар, чыгармачылык союздар, профсоюздук уюмдар коомчулук тарабынан элдик жыйындарда көрсөтүлөт дагы, эл көpсөткөн талапкерлердин ичинен президент өзү тогузун тандап алып, Указ менен бекитет.

- ЭЛТР коомдук телеканалынын каржылоо булактары эмнеден турмакчы?

- Мамлекеттик мекеме катары калдык. Себеби бул өтө чоң финансылык каржылоону талап кылган иш. Андыктан азыр эле мамлекеттен бөлүнүп, өз алдынча каржылоо булагын таап кетиш кыйын. Каржылоо негизинен мамлекеттик бюджеттен болмокчу. Андан сырткары бардык сырткы, ички финансылык мүмкүнчүлүктөрдү колдонууга, табууга, аны каржылоого эркиндик берилген.

- Коомдук телеберүү болуп кайра түзүлгөндөн кийин, анда иштеген кызматкерлердин кесиптик деңгээлине кандайча көңүл бурулат?

- Бардык нерсени алдын ала даярдаш керек. Жогорку окуу жайды бүтүп, диплом алып келдим деген адамдын баары эле журналист болуп калбайт. Ошолорду дагы тажрыйба бөлүшүп, даярдап, тааныш-тамыр, же башка принциптер менен эмес, чыныгы таланттууларды, чыныгы эфирдин адамдарын издешибиз керек. Ошондуктан бардыгы конкурстук негизде жүргүзүлөт. Эфирди алдай албайбыз, кимдин дарамети канчалык экени экрандан баарына көрүнүп турат.

КӨРҮСТӨНДҮН ОРДУНА МЕЧИТ

Кыргызстандагы дунган диаспорасынын өкүлдөрү ата-бабасынын сөөгү жаткан мүрзөнү сүрүп, анын ордуна мечит куруу жөнүндө Бишкек бийлигинин чечимине каршы чыгышты. Үстүбүздөгү жылдын август айында Бишкек мэриясы шаардагы эски мүрзөнү мечит жана медресе куруу үчүн «Ихсан-Хария» жана «Фанчин» фонддоруна берүү тууралуу чечим чыгарып берген.

Дунган диаспорасынын өкүлү, Чүй облустук кеңешинин депутаты Мацун Гынлейдин айтымында Бишкек мэриясы чыгарган токтомдо жаңы имарат куруучулар сөөктөрдү башка жакка көчүрүп көмүүгө милдеттендирилген болсо да, аны жасашкан эмес:

-Салт боюнча, шариат боюнча сөөктөрдү көчүрүп көмүү керек. Алар болсо муну жасагылары келген жок. Мүрзөлөрдү тегиздей башташты. Сөөктүн үстүнө эле кура башташат. Биз ошол үчүн каршы болуп атабыз.

Дунган таануу илиминин доктору Мухаммед Имазовдун айтымында, дунган элинин каада-салтында мүрзөгө эстелик коюу же күмбөз тургузуу жок. Мына ушул себептен көрүстөн кароосуз калгандай сезилет. Өткөн айдан тарта көрүстөндү курчаган темир тосмолор да жок болгон. Ал эми кишилердин сөөктөрү көмүлгөн дөңсөөчөлөр тегизделе баштаган. Профессор Мухаммед Имазов муну адамгерчиликсиз деп айыптап, мүрзөнү тарыхый мааниси бар эстеликтердин катарына киргизүү керек деген пикирин билдирди:

-Мындай иш эч бир коомчулукта кабыл алынбай турган нерсе. Бул көрүстөндө дунган элинин көрүнүктүү уулдарынын сөөктөрү жатат. Ошондуктан, бул көрүстөндү мамлекет тарабынан коргоого алынган тарыхый-маданий обьекттердин катарына киргизүү керек деп эсептейм.

Бишкек шаарынын чок ортосунда Рыскулов көчөсүндө орун алган көрүстөндүн аянты 4 гектар. Ал 19-кылымдын аяк ченинде дунган элинин Кытайдан көчүп келген убагынан баштап пайда болгон. Бул жерге акыркы сөөк коюлганына 40 жылдан ашты. Үстүбүздөгү жылдын август айында Бишкек шаардык мэриясы мүрзөнү сүрүп, анын ордуна мечит жана медресе куруу үчүн «Ихсан-Хария» жана «Фанчин» фонддоруна берүү тууралуу токтом чыгарып берген. Октябрь айынан тарта көрүстөндүн ордун тазалоо иши башталган.

«Ихсан-Хария» коомдук фондунун жетекчиси Муса Магомедовдун айтымында эски мүрзөнүн ордуна мусулман борборун курууга дунган элинин өкүлдөрү макулдугун беришкен:

-Өзүнүздөр деле билесиздер, азыр борбордук мечиттин тардыгынан кишилер жума намазды көчөдө окуп атышат. Биз чоңураак мечит куруу үчүн шаардык мэриядан жер сураганбыз. Алар көпкө чейин бизге ылайыктуу жер беришкен жок. Бул көрүстөндүн ордун башка бирөөлөр базар куруу үчүн сатып алууга аракет кылып жатышкан экен. Биздин андан көрө мечит жана медресе куралы деген сунушубузга мэрия да каршы болгон эмес. Ал эми дунган элинин макулдугун да алганбыз. Бизде алардын макулдук берген каттары бар. Маркумдардын сөөктөрүн казып алууга биз али жетелекпиз.


Муфтийдин орун басары Нематулла Жээнбеков көрүстөнгө 20 жылдан ашык убакытта киши сөөгү көмүлбөсө, башка бир имарат курууга шариат жол Бере тургандыгын билдирди. Бирок, көрүстөн ордуна мечит курууга Кыргызстан мусулмандар башкармалыгы тарабынан эч кандай көрсөтмө берилген эмес.

МАДАНИЯТ КҮНДӨЛҮГҮ

ЖЕРГИЛИКТҮҮ БИЙЛИК БАШЧЫЛАРЫН ШАЙЛОО ӨТТҮ

Жекшембиде Кыргызстанда быйылкы жылдагы эң акыркы шайлоо, жергиликтүү бийлик башчыларын шайлоо өттү. Шайлоо өлкөдөгү 472 айыл өкмөттүн 369унда, анын ичинде район карамагындагы 11 шаар башкармалыктарында да болду. Добуш берүүгө бир катар жергиликтүү жана эл аралык уюмдардын байкоочулары көз салышууда. Айрым байкоочулар добуш берүүнүн учурунда эч кандай олуттуу мыйзам бузуулар болбогонун айтышууда.

Расмий маалыматтарга жана добуш берүүгө көз салган айрым байкоочулардын баамына караганда, шайлоо негизинен тынч өтүп, эч кандай олуттуу мыйзам бузуулар байкалган жок. Бул шайлоодо эл арасында уруу-урууга, жек жаатка бөлүнүп жарылуу күч болоору тууралуу алдын ала божомолдор айтылган эле. Бирок айрым байкоочулар андай бөлүнүп-жарылуулар деле анчейин байкалбаганын белгилешүүдө.

108 айыл өкмөттөгү 520 шайлоо учаскткаларына байкоочуларын койгон «Демократия жана жарандык коом үчүн» бейөкмөт уюмдар коалциясынын координатору Динара Ошурахунова шайлоонун жүрүшү туураалуу буларга токтолду:

- Шайлоо тынч өттү. Мурда болжолдонгондой уруу-урууга бөлүнүү, уруш-талаш байкалган жок. Биздин байкоочулар шайлоочулардын тизмеси сапаты начар, өткөн президенттик шайлоододан эч айырмаланбастыгын, жакшы даярдалбаганын айтышууда.

Чүй облусундагы Нурмамбет айыл өкмөтүнүн тургуну Улан Суракматов болсо буларды белгиледи:

- Шайлоо жакшы эле өтүп жатат. Бирок эл арасында уруу-урууга, жек-жаатка бөлүнүү байкалууда.

Байкоочулардын баамында, элдин добуш берүүгө катышуусу бир топ суз. Ал эми Жалалабат облустук шайлоо комиссиясынын төрагасы Нурмамат Ашымов элдин катышуусу мурдагы шайлоолордон айырмаланбаганын айтат:

- Элдин катышуусу демейдеги шайлоолордой эле болгонсуп атат. Олуттуу мыйзам бузуулар болгон жок. Токтогул районунда бир шайлоо комиссиясынын мүчөсү экиден бюллетень берген экен, ал дароо четтетилди.

Кыргызстанда ушуну менен жергиликтүү бийлик башчыларына экинчи жолу шайлоо өтүүдө. Айыл өкмөттөрдү шайлоо алгач 2001-жылдын декабрында болгон. Коомчулукта мындай шайлоо элди уруу-урууга бөлүнүүсүн күчөтөт, мындай шайлоонун Кыргызстанга кереги жок деген пикирлер да жок эмес.

«Демократия жана жарандык коом үчүн» бейөкмөт уюмдар коалициясынын деректирлер кеңешинин төрагасы Хайит Айкынов болсо, мындай жолдон кайра кайтпаш керек, азыр болбосо да бара-бара эл татыктуу талапкерди тандаганга үйрөнөт деген пикирде:

- Шайлоодо эл уруу-урууга, көчө-көчөгө бөлүнүп жатканы туура. Биз мурдагы союздук республикалардын ичинен биринчи болуп, жергиликтүү бийлик башчыларын демократия жолу менен шайлап жатабыз. Биринчи, экинчи шайлоолордо кимдин тууганы, же акчасы көп болсо шайланып калышы мүмкүн. Бирок бара-бара бул туура кадр тандоого алып барат деген үмүтүм бар. Себеби эл да кайра-кайра эле адаша бербейт. Жалпы элдик мындай шайлоодон артка кайтпай, кайра аны улам жакшыртып, туура эмес жерин оңдошубуз керек.

Бул шайлоодо жалпысынан 1548 талапкер ат салышууда. Өткөн шайлоого салыштырмалуу саясий партиялардан көрсөтүлгөн талапкерлер 1,9 пайызга, аялдар 6 пайызга көп. Борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда саат 16га дейре республикадагы жалпы шайлоочулардын 38 пайыздайы добуш берүүгө катышты. Добуш берүүнүн жыйынтыгы 19-декабрда белгилүү болот.

ШАЙЛОО ЭЛДИ ЖИККЕ БӨЛДҮБҮ?

18-декабрда Жалалабат облусунда 69 айыл өкмөт башчысын шайлоо болду. Байкоочулардын пикиринде, шайлоо тынч өтүп жатканы менен айыл-кыштактарда уруу-урууга бөлүнүү, талапкерлердин жактоочуларынын жиктелүүсү жана үй-бүлөлүк добуш берүүлөр катталды. Айрым шайлоочулар элдин бөлүнүүсүн жоюу үчүн айыл өкмөт башчыларын дайындоону сунуш кылышса, “Демократия жана жарандык коом үчүн” коалициясынын жетекчилиги мындай ой менен макул эмес.

Облуста 69 айыл өкмөт башчы кызматы үчүн 221 талапкер мөөрөй талашты. Талапкерлер менен байкоочулардан азырынча шайлоо кодекси бузулгандыгы жөнүндө билдирүү же арыз-даттануулар түшө элек. Бирок айыл өкмөт шайлоосу жердешчиликти күчөтүп, айыл-кыштактарга бөлүнүүнү өркүндөтүп, уруу сүрүштүрүүнү жайылтты.

Демократияга жат мындай өнөкөттөн арылуу үчүн, “Эркиндик” партиясынын Ноокен районундагы мүчөсү Абдрахман Исаковдун пикири боюнча, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу жетекчилеринин жогорудан дайындалганы дурусураак:

- Айыл башчыларын жогорку органдар комиссия түзүп, талапкерлерди өзү тандап, элге кызмат кыла турган, анын жөндөмүнө, адистигине, иш тажрыйбасына карап туруп жогору жактан дайындап койсо жакшы болмок. Уруу-уруу болуп жиктешүү болуп жатат. Аны эч кандай бир токтотууга мүмкүнчүлүк болбой калып жатат.

Шайлоонун айынан элеттиктердин өз ара ыркы кетүүдө. Жер-жерлерде айыл өкмөттүккө талапкерлердин таламын талашкан адамдардын кайым айтышып, кол көтөргөн учурлары да болду. Шайлоочу Өсөр Ажибеков ушундай окуялардын күбөсү:

- Айыл өкмөтүн шайлоодо кээ бир жерде түшүнбөстүктөр болуп, адамдар бири-бири менен ыркы кетип, урушканга чейин барып жатышат. Айыл өкмөтүн шайлоодо башкача, бөлөк жолдорду издеп табыш керек.

Алабука районундагы шайлоо участкаларында шайлоо комиссияларынын милдеттерин бөлүштүрүүчү чүчү кулак карматылбаган. Добуш берүү тынч өтүп жатканы менен Сузак районунда шайлоого жакшы даярдык көрүлгөн эмес. “Ырыс” айыл өкмөтүндөгү шайлоо комиссиясында үй-бүлөлүк добуш берүү катталып, эмгек китепчеси менен келген шайлоочуга да бюллетень берилген.

“Демократия жана жарандык коом үчүн” коалициясынын облуста болгон президенти Эдил Байсалов жогоркудай мыйзам бузуулардын үстүнөн чыккан:

- “Ырыс” айыл өкмөтүнда жана бир канча шайлоо участокторунда шайлоо комиссияларынын даярдыгы анча жогорку деңгээлде эмес экен. Биз дагы күбө болдук. Бир шайлоочуга эмгек китепчеси менен бюллетень берилди. Ошол эле учурда дагы бир шайлоочуга эки бюллетень берилип жатты. Кээ бир учурларда процедуралык бузуулар болбосо андан тышкары чоң чыр-чатак деле жок.

Айрым саясатчылар айткандай, мындан ары айыл өкмөт башчы шайлоосун жоюп, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу жетекчилери дайындоо жолу менен кызматка коюлса, демократия чектелет. Шайлоодогу жиктелүү демократия жайылган сайын азая берет. Коалициянын президенти Эдил Байсалов ушундай оюн ортого салды:

- Биз буга толугу менен макул эмеспиз. Анткени мурун деле дайындалып келгендерди көргөнбүз. Анда деле ушундай уруу-урууга бөлүнүү фактор роль ойногон. Анткени, аким же губернатор дайындайбы баары бир ошол бир уруунун өкүлүн дайындайт. Анда деле чыр-чатак болгон. Жашоо турмушубуз өнүккөндө өзүбүз көрөбүз, үйрөнөбүз, билебиз ошондуктан шайлоолор улана бериш керек. Эл шайлап алган өкүлдөн дайыма талап кыла алышы керек. Анткени шайланган адам дайыма эл үчүн кызмат өтөшү керек.

ЫСЫККӨЛДӨГҮ ШАЙЛОО

Рита Борбукеева, Каракол Ысыккөл облусунда кырк жети айыл өкмөтүндө жана бир шаарда анын башчылырын шайлоо өттү.

Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын башчыларын шайлоо үчүн облуста 152 шайлоо участогу иштеп, 47 айыл өкмөттүк орунга 222, Чолпоната шаар башчылыгына үч талапкер ат салышты. Облустук шайлоо комиссиясынын адиси Данияр Урмамбетовдун ырасташынча, айыл өкмөт башчылыгына көрсөтүлүп жаткан он төрт, шаар башчылыгына үч талапкер жарыштан өз каалоосу менен баш тартышкан.

Бул саясий өнөктүктө айрыкча көл жээкке жакын жайгашкан Ысыккөл районунун Караой, Тамчы айыл өкмөттөрүндө шайлоо курч мүнөздө өттү. Караойдо соттолгондор көрсөтүлүп жатат дешсе, Тамчыда административдик ресурстар колдонулуп жаткандыгына нааразыланган шайлоочулар болду дейт Кудайберген Күрөңов:

- Ошол талапкерди каттоодон тартып азыркы күндөгү шайлоого чейин аралыкта да чоң тоскоолдуктарды көрсөтүп жатышат. Мектепти эле алалы: мектепте болсо шайлоо комиссиясын бекитүүдө жалаң мектепте иштеген мугалимдерди бекиткенге аракет кылышкан.

Демилгелүү топтун сунушу менен көрсөтүлгөн талапкерге бийлик бут тозуп жаткандыгын билдирген Кудайберген Күрөңов шайлоо участкасынын мүчөлөрү да мыйзамсыз бекитилгендигин кошумчалайт.

- Айыл өкмөтүнө талакпер болгон райондук органдарга кызыкдар болуп турам. Тамчы орто мектебинде директор болуп иштеп кеткен. Ошон үчүн мурда кол алдында иштегендерди, жээк-жааттарын, башкаларды пайдаланганга аракет кылып жатат. Мунун өзү эле административдик ресурстун бир түрү. Комиссиянын тогуз мүчөсүнүн сегиз мүчөсү район тарабынан дайындалган. Мыйзамды бузуулар менен дайындалган булар.

Бирок бул айтылгандарды № 20 шайлоо участкасынын төрагасы негизсиз деп эсептеп, тогуз мүчөнүн үчөөсү гана мамлекеттик кызматкер деген.

Тамчы айыл өкмөтүнүн айрым тургундары ат салышкан беш талапкерге ишенич артпай тургандыгын белгилешип, көл жээктеги жер участокторун сатып жиберген мурдагы айыл өкмөтүнө эмдигиче чекит коюлбай келгендигине нааразыланды. Бул тууралуу Тамара Дүйшалиева менен Дүйшөкан Асенбаева мындай дейт:

- Мал багалы десек чөп айдай албайбыз. Жер айдаган жокпуз. Унду сатып алабыз. Кыскасы итке минип калдык. Тамчы айылында жашоо жок. Калптын баарын айтып жатышат. Балдарга жумуш жок. Ишенип өзүбүздүн талапкерге добуш бердик. Эми билбейбиз. Баари бир оңолбойт ко.

- Эми өзүнүн уятына карап элдин мүдөөсүн аткарат деген ойдобуз.

Ал эми жаш шайлоочулар болсо, убада бергендер айыл өкмөт болгондон кийин айткандарын аткарбаса, жерлерди басып алып, аларды кызматтан кетирээрин эскертет Тамчы айылынын тургуну Уланбек Касымов.

- Ыңкылап деген жакшы нерсе болбодубу. Шайланып алып, койгон талаптарды аткарбаса, эл көтөрүлүп иштебеген айыл өкмөтүн иштен алып таштайбыз.

ДОБУШ БЕРҮҮ УКУГУНАН АЖЫРАГАНДАР…

Кубанычбек Жолдошов, Ош Ош облусунда көптөгөн шайлоочулар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын башчылыгына шайлоолорго паспортторунун жоктугунан улам добуш берүү укугунан пайдалана алышпай калгандыгына нааразылыгын билдиришти. Карасуу районуна караштуу Кызылкыштак айыл өкмөтүнүн аймагындагы шайлоо участкасында мына ушуга байланышкан талаш-тартыштын айынан чатакташкан учурлар катталды.

Ош облустук шайлоо комиссиясынан алынган маалымат боюнча, облустун аймагында 77 айыл өкмөтүнүн жана эки райондук деңгээлдеги шаардын башчылыгына шайлоо болуп өттү. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын башчылыгына жалпысынан 332 талапкер ат салышты. Бир катар шайлоо участкаларында шайлоочулардын көпчүлүгү паспортторунун жоктугунан улам добуш берүү укугунан пайдалана алышпай калышты:

- Ушул жери чатак болду. Татыктуу адамды шайлайбыз деп келсек, паспортум жок мен шайлоого кире албай турам. Муну кантип айтсак болот. Биздин укугубуз тебеленип жатат. Паспортуң жок болсо эч жакка бара албайт экенсиң, - дейт Карасуу районуна караштуу Мады айыл өкмөтүнүн тургуну Матлюба Касымова.

Мады айыл өкмөтүндөгү № 255 Октябрь участкасынын шайлоо комиссиясынын төрагасы Төракмат Мониев өлкөдө паспорттордун тартыштыгын эске алып, жеңилдетилген шарттар мыйзамда каралбагандыктан улам ондогон адамар добуш берүү укугунан пайдалана албай калгандыгын билдирди:

- Паспорт, аскердик билет, эмгек ардагерлердин китепчеси, айдоочунун күбөлүгү ушул документтерге гана уруксат берилген. Ушунун негизинде гана шайлоого киргизип жатабыз. Башка документтерге уруксат жок.

Баарынан кызыгы Ош облустук шайлоо комиссиясынын төрагасы Амат Маматоморов бир катар шайлоо участкаларында паспорттун айынан добуш бере албай, чатак чыгарып турушкан шайлоочулардын талаптарынан кабары жок болуп чыкты. Амат Маматоморов облус боюнча шайлоочулардын добуш берүүсүндө паспорт маселеси өтө эле курч байкалган жок дейт:

- Паспорту жок болсо башка документтер менен кире берүүгө болот. Бизге андай маалыматтар түшкөн жок. Акташ айыл өкмөтүнөн айтылды, аскердик билет менен киргизбей жатат деген. Бирок аскердик билеттин эки түрү бар. Башка кайсы аскердик билет менен киргизбей жатканын мен биле албадым.

Ал эми Карасуу районуна караштуу Кызылкыштак айыл өкмөтүнүн аймагындагы “Коммунист” шайлоо участкасында шайлоочулардын өздүгүн аныктоочу документтери менен добуш берүү маселесинде талаш чыгып, ал талаш чатакташууга чейин жеткен. Бул жөнүндө “Кыргызстан” элдик кыймылынан көз карандысыз байкоочу катары добуш берүүгө көзөмөл жүргүзүп турган Рахима Матраим кызы буларга токтолду:

- Ошол жердеги биздин элдик кыймылдын атынан жүргөн Төрөгелдиев Токтобай акенин округу мушташканга чейин барып, уруп койгон окшойт. Бул боюнча азыр милиция, керектүү адамдар келип, түшүнүк каттарын алып, мыйзамдын чегинде карап жатышат. Мен ушуга күбө болдум.

Ош облустук шайлоо комиссиясынан алынган маалыматка караганда, кечки саат төрткө карата атуулдардын шайлоого катышууга болгон деңгээли болгону 34 пайызды түздү. Жергиликтүү талдоочулардын баамында, көпчүлүк шайлоочулар өздүгүн аныктаган документтеринин төп келбегендигинен же болбосо жөн эле кайдыгерликтен улам добуш берүүгө барышкан эмес.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG