Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шейшемби, 21-январь, 2020 Бишкек убактысы 12:54

Кыргызстан

ҮГҮТ УБАГЫНДА ЖУРНАЛИСТТЕРДИН УКУКТУК САБАТЫ ТЕКШЕРИЛЕТ

19-февралда Бишкекте «Кыргызстандын маалымат мейкиндигин кеңейтүү көйгөйлөрү» аттуу «тегерек үстөл» болду. Анда массалык маалымат каражаттарынын 27-февралда боло турган парламенттик шайлоо алдындагы үгүт иштерине катышуусу жана алардын укуктук сабаттуулугу талкууланды.

«Тегерек үстөлдө» массалык маалымат каражаттарынын шайлоо алдындагы үгүт иштерине катышуусу менен жоопкерчилигине башкы көңүл бурулду.

“Медиа өкүлчүлүк” институтунун ага юристи Илимбек Карыпбековдун айтымында, шайлоочулар, талапкерлер жана журналисттер тарабынан үгүт иштерине байланышкан суроо- талаптар көп түштү:

- Көп массалык маалымат каражаттары үгүт иштерин жүргүзүп, бирок, ага каражат кайдан алынганын көрсөтпөй жатышат. Кадыресе маалымат менен үгүттүн ортосундагы айырманы билбей жатышат. Кайсы бир талапкер жөнүндө жөнөкөй эле маалымат катары жазат, бирок, анда үгүттөөнүн белгилери байкалууда. Журналисттер ошондой маалымат үчүн жоопкерчиликке тартылып калышы мүмкүн.

Жыйында Борбордук Шайлоо комиссиясынын маалымат жана анализ бөлүмүнүн башчысы Нина Мухина массалык маалымат каражаттары Шайлоо Кодексинин жана өз ишмердүүлүгү боюнча мыйзамдардын талаптарын билбейт деп билдирди. Көпчүлүк маалымат каражаттары үгүт иштеринде кызмат көрсөтүү акысы көрсөтүлгөн арыздарын мыйзамда көрсөтүлгөн мөөнөттө беришпегендиктен четте калып, азыр бул ишке болгону 90 маалымат каражаты катышып жатат:

- Маалыматтан артта калышкан. Албетте, каражаттардын ар биринин өз көйгөйлөрү бар, бирок, үгүт ишине катышуу боюнча алга умтулуусуна түрткү болгон таяныч жок.

Жыйынга катышкан журналисттер Шайлоо Кодексинин үгүт иштери боюнча жоболору бири-бирине карама-каршы келет деп, Борбордук Шайлоо комиссиясы маалыматты алыскы райондорго убагында жеткирген жок деп нааразы болушту.

Жалалабад шаарындагы «Жалалабад үнү» гезитинин редактору Клара Тапкееванын айтымында, Шайлоо Кодексинин 30-беренесининин 9-пунктунда мамлекетке тиешелүү маалымат каражаттары талапкерлер тууралуу маалыматтарды бекер таратат деп жазылгандан улам кээ бир маалымат каражаттары арыз бербей, үгүт иштерине катыша албай калышты.

Мындай мүчүлүштүк 30-берененин 9-пункту менен 32-берененин 4-пунктунун карама-каршылыгынан пайда болгондугун мойнуна алган Нина Мухина журналисттердин өзүн сергек болууга, президенттик шайлоо алдында менчиктин формасына карабай алдын-ала арыз берүүгө чакырды:

-Мыйзамды ар ким ар кандай талдайт. БШКдагы эки юрист бул берене боюнча эки башка түшүндүрмө берип жатат. Ошон үчүн силер өзүңөр абалды жакшы билишиңер керек.

Мына ушундай башаламандыктан улам райондордогу айрым гезиттер БШКдан каттоодон өтпөй эле үгүт материалдарын жарыялап жатат. «Жалалабад үнү» гезитинин редактору Клара Тапкееванын айтымында,мындагы башкы көйгөй маалымат каражаттарынын каражатка көз карандылыгынан келип чыгууда:

- Райондук гезиттер үгүт материалдарын жабыратып эле басып киришти. Балким, алардын таянгандары бардыр. Анын үстүнө Борбордук Шайлоо комиссиясынан бирөө «Клара, сен деле ошондой иштерди жасай бер, Бишкекте мындай окуялар аябай көп болуп жатат. Эгер кимдир бирөө сотко берсе болгону 5 миң сом төлөйсүң» деп айтты.

Мына ушундай талкуудан кийин «тегерек үстөлдүн» катышуучулары «Саясий реклама» жөнүндөгү мыйзамды кабыл алуу зарылдыгы бышып жетилди деген бүтүмгө келишти.

ЭРКИН ГЕЗИТ АСКАР АКАЕВДИ СОТКО БЕРМЕКЧИ

Бакыт Аманбаев, Бишкек Президент Аскар Акаев 17-февраль күнкү кайрылуусунда «МСН» эркин гезитин “үй-бүлөөмдү негизсиз каралоодо” деп айыптады. Ошондой эле Аскар Акаев аталган гезитти жакын арада сотко бере тургандыгын жарыялады. Мамлекет башчынын мындай айыптоосу менен «МСН» гезитинин эмгек жамааты макул эмес. “МСН” гезитинин башкы редактору Александр Ким “Азаттыкка” берген маегинде билдиргенге караганда, аталган гезиттин жамааты мамлекет башчысын сотко бергенге камданып жатат.

- Александр мырза, мамлекет башчынын сиз жетектеген гезитти айыптоосуна карата пикириңиз кандай?. Президенттин мындай айыпташы канчалык деңгээлде негиздүү?

- Биринчиден, мамлекет башчы улуттук телеканал аркылуу кыргыз элине болгон кайрылуусунда биздин гезитти абдан туура эмес сөздөрдү колдонуу менен айыптап, абдан чоң катачылык кетирди. Ал биздин гезитти жалган жалаа таратууда деп айыптоо менен бирге эле бизди коомчулукка кылмышкер катары көрсөттү.
Биз мамлекет башчы гезитти качан сотко берээрин күтүп жатабыз. Ал сотко берген арызында бизге кандай айыптоолорду койору азырынча белгисиз. Мамлекет башчы азырынча бизди курулай сөз менен негизсиз айыптап жатат. Эгерде, президент бизди сотко бере турган болсо, биз да аны сотко беребиз. Мамлекет башчы бизди коомчулукка негизсиз жамандап, ар-намысыбызга, кадыр баркыбызга доо кетирди. Анткени ал биздин Кыргызстандын кылмыш кодексинин незинде чыныгы күнөөлүү экендигибизди далилдеген соттун чечими жок эле негизсиз каралап жатат. Мамлекет башчынын бизди алдын ала эле айыптоого укугу жок болчу. Ал эми жалаа жабуу жалган маалымат таратты дегенди түшүндүрөт. Биз гезитте жарыяланган макалалардагы маалыматтарды сот жараяны учурунда далилдеп берүүгө даярбыз.

- Александр мырза,мамлекет башчы сотко берген күндө анын айыптоосуна каршы сиздерде кандайдыр бир фактылар барбы?

- Чынында, бизде сотто зарыл боло тургандан да көбүрөөк далил фактыларыбыз бар. Буга чейин «мамлекет башчы жана анын үй-бүлөө мүчөлөрү гезитте тизмеленген ишканалардын юридикалык ээси» деп жазган эмеспиз. Биз кагаз түрүндө ал ишканалардын ээлери башка адамдар, ал эми иш жүзүндө мамлекет башчынын үй-бүлөө мүчөлөрү көзөмөлдүк кылаарын жазып келебиз. Мындай фактыларды учурда атын атагысы келбеген ар бир ишкерлер, ар бир атуул айтып бере алат. Ал эми өлкөдөгү эң кирешелүү тармактардын баары мамекет башчынын жакындары тарабынан көзөмөлдүк кылынаары буга чейин эле айрым саячатчылар тарабынан нечен жолу эле коомчулукка айтылып келген. Биз болгону ошол чындыкты коомчулукка ачык жазып бердик. Мындай нукура чындык мамлекет башчысына жакпай жатат. Өлкөдөгү кирешелүү тармактардын мамлекет башчысына тиешелүү экендиги тууралуу маалымат адегенде интернетке жарыяланган. Биз болгону ал маалыматты биз өзүбүздүн гезитке кайрадан жарыялаганбыз. Чынында бул жерде биз күнөөлүү да эмеспиз. Коомчулукка чындыкты айткан гезитти жаап коюуга аракет жасап жатат. Бул эч кимге жашыруун эмес.

- Александр мырза, Кыргызстандагы эң кирешелүү ишканалар мамлекет башчынын үй-бүлөө мүчөлөрүнө тиешелүүбү? Ал макалада жарыяланган маалыматтын канчалык чындыгы бар?

- Бул ишканалардан түшкөн кирешенин көбүн мамлекет башчынын үй-бүлөө мүчөлөрү алып жатат деп эч жерде жазган жокпуз. Биз эмне үчүн өлкөнүн эң кирешелүү ишканаларынан түшкөн байлыктар элдин кызыкчылыгына жумшалбай жатат? Эмне үчүн тыштан келген миллиарддаган долларлар элге берилбей, кимдир бирөөлөр тарабынан уурдалып жатат? Биз ушул суроолорго жооп издеген макалаларды жазып келебиз.

ЭҢ КИРЕШЕЛҮҮ ИШКАНАЛАР КИМГЕ ТИЕШЕЛҮҮ?

Бакыт Аманбаев, Бишкек 17-февралда президент Аскар Акаев мамлекеттик телеканал аркылуу "МСН" эркин гезитин сотко бере тургандыгын жарыялады. Ал эми айрым саясатчылар мамлекет башчынын мындай аракетин шайлоо өнөктүгү алдында өлкөдөгү эркин маалымат каражаттарына жана жарандык коомго каршы чабуул катары баалашууда. «МСН» гезитинин эмгек жамааты ушул эле күнү колунда соттун чечими жок туруп эркин гезитти айыптаганы үчүн мамлекет башчысын сотко берээрин жарыя кылышты.

“МСН” гезитинин он биринчи февралдагы номурунда “Аскар Акаев салган үй мынакей» деген аталыштагы макала жана мамлекет башчынын баласы жана күйөө баласына тиешелүү делинген Кыргызстандагы эң кирешелүү ишканалардын тизмеси жарыяланган.

Гезиттин жазганына караганда, президенттин күйөө баласы Адил Тойгонбаевге Канттагы “Цемент-шифер”, Кара-Балтагы “Сахар”, Кадамжайдагы “Сурма” комбинаты жана башка ондогон эң кирешелүү ишканалар, ал эми баласы Айдар Акаевге “Кумтөр” алтын ишанасы, Бишкекте бир нече жерге салынган “Народный” деп аталган магазиндер жана башка ири ишканалар тиешелүү.

“МСН” гезитиндеги мындай маалымат коомчулукта ар кыл пикирлерди жаратты. Айрым саясатчылар жана бейөкмөт уюм өкүлдөрү мамлекет башчынын үй-бүлөө мүчөлөрү соңку мезгилдери өлкөдөгү кирешелүү байлыктарды менчиктештирип алгандыгы чын дешсе, мамлекет башчы Аскар Акаев аталган гезитте жарыяланган макалалар чындыктан алыстыгын айтып, кыргыз элинен жардам сурап кайрылды:

- Урматтуу мекендештер! Мен бүгүн сиздерден жардам сурап кайрылып жатам.

Аскар Акаев «МСН» гезитин жалган маалымат таратууда деп айыптап, аталган гезитти сотко бере тургандыгын жарыялады.

Мамлекет башчынын мындай кайрылуусуна карата коомчулукта ар кыл пикирлер айтылууда. Маселен, «Демократия жана жарандык коом үчүн» бейөкмөт уюмдар коалициясынын башчысы Эдил Байсалов муну эркин гезиттерге чабуул катары баалайт:

- Мамлекет башчы өзүн байкуш, катардагы жаран катары көрсөтүп, коомчулукка кайрылганына ишенбеш керек. Биз сот ким тарабынан дайындалаарын билебиз. Ошондой эле Акаевдин соңку аракетин аткаруу бийлигинин өлкөдөгү эркин гезиттерге, жарандык коомго жана адам укуктарына болгон чабуулу катары эсептейбиз.

Учурда чет өлкөдө жүргөн укук коргоочу Рамазан Дырылдаев шайлоолор убагында элге маалымат жеткирбештин бир ыкмасы катары баалайт:

- Аскар Акаев президенттик, парламенттик шайлоолордо элге эркин маалымат жетпесин деген ой менен «МСН» гезитин сотко берди. Кыргызстанды жеп ичип алып, бардык байлыкты ээлеп алып, ошону жазып чыккан эркин гезитти жаап жок кылганга аракет кылууда. Менин оюм ушул. Мен мындай маалыматты дүйнө коомчулугуна жеткирем.

«МСН» гезитинин башкы редактору Александр Ким болсо мамлекет башчыга каршы сотко арыз менен кайрыла тургандыгын билдирди:

- Мамлекет башчы биздин гезитти «жалган жалаа таратууда» деп айыптоо менен бизди коомчулукка кылмышкер катары көрсөттү. Ошондуктан ар-намысыбызга, кадыр- баркыбызга доо кетиргендиги үчүн биз дагы Аскар Акаевди сотко беребиз. Күнөөлүү экендигибизди Кыргызстандын кылмыш кодексинин незинде далилдеген соттун чечими жок эле негизсиз каралап жатат.

«ЧЕГАРАСЫЗ РЕПОРТЕРЛОР» ПРЕЗИДЕНТТИ ДЕМОКРАТИЯ ПРИНЦИПТЕРИН САКТООГО ЧАКЫРДЫ

«Чегарасыз репортерлор» эл аралык уюму эки күн мурун билдирүү таратып, анда Кыргызстандын президенти Аскар Акаевди мыйзамдын кепили катары маалымат каражаттарына тегиз мамиле жасоо принцибин сактоого чакырды. Мындай билдирүүнү уюм акыркы бир ай ичинде чогултулган маалыматка таянып жасаган.

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан «Чегарасыз репортерлор» уюму Кыргызстандын президенти парламенттик шайлоо алдында маалымат каражаттарын өз кызыкчылыгына пайдаланып жатат деп билдирди.

Билдирүүгө караганда, ырасмий бийлик Грузиядагыдай, Украинадагыдай революциялардын бул өлкөдө кайталанышына жол бербөөнү жана оппозицияга бөгөт коюуну көздөйт.

Бул максатта президент Акаевдин өнөктөштөрү тескеген маалымат каражаттары кенен-кесири кызмат көрсөтүүдө. Алар аркылуу кыргыз президенти ар кандай батыл билдирүүлөрдү жасап келет.

Ушундай ойду билдирген уюм Улуттук радиотелеканалын өкмөт көзөмөлдөсө, КООРТ менен Love Rаdio президенттин күйөө баласына таандык, «Пирамида» телерадиокомпаниясы өкмөтчүл “Ареопаг” уюмунун карамагында экенин белгилейт.

Аталган эл аралык уюм билдирүүсүндө «МСН» гезитин өкмөттүн көзүнө урунуп турган бирден бир көз карандысыз гезит катары сыпаттаган.

Эл аралык укук коргоочу уюмдардын маал-маалы менен жарыяланып турчу мындай билдирүүлөрүн Кыргызстандын ырасмий бийлиги бир жактуулугу үчүн сынга алып келатат.

Президент Акаев, тескерисинче, Кыргызстан жеткен башкы ийгилик катары басма сөз эркиндигин санайт. Маселен, жума күнү кечинде улуттук телеберүүдө сүйлөгөн сөзүндө мындай деди:

- Мен президент катары сөз эркиндигин коргоого жана маалымат каражаттарынын эркиндигин бекемдөөгө колдон келгендин бардыгын жасап келдим.

Президент мындай пикирин «МСН» гезитине байланыштуу телеберүү аркылуу калкка кайрылуусунда билдирди. Анын айтымында, гезит президенттин жана анын үй-бүлөсүнүн адамдык ар-намысына доо кетирип жатат, ошондуктан сотко берет.

Кыргызстан элдик кыймылынын саясий кеңешинин мүчөсү Болот Шамшиев ансыз деле куугунтукка тушугуп аткан маалымат каражаттарына каршы эми мамлекет башчынын өзү доо арыз жолдоп жатышы кооптондурат дейт:

- Эми Акаев сотко жөн эле кайрылбай, элге кайрылып атат. Бул ашынган демагогия. Анткени, бул жогорку бийликте турган киши .

«Кылым шамы» бейөкмөт уюмунун төрайымы Азиза Абдрасулованын пикиринде, президент ар кандай сындарга даяр, көтөрүмдүү болушу керек. Мамлекет башчысы аз сандагы карылуу эркин гезиттердин бирин сотко берип, чыдамсыздыгын көрсөттү деген ойдо:

- Өлкөдө чыныгы маалымат таркатылбай атат. КТР, Пирамида, КООРТ сыяктуу телеберүүлөр же «Кыргыз туусу», «Эркин тоо» сыяктуу гезиттер бир жактуу болуп, бир адамдын гана сөзүн сүйлөп калып атат. Чындыкты чагылдырган «Моя столица» өңдүү гезиттер куугунтукка учурап келишкен, учурап да атышат.

«Демократиялык коопсуздук боюнча коомдук кеңештин мүчөсү Аскар Какеев Азиза Абдрасулованын пикирине кошулбайт:

- Бүгүнкү күнгө чейин гезиттердин жабылганын же андай түздөн түз аракет жасоолорду мен билбейм.

Академиктин айтымында, президент атуул катары сот аркылуу укугун коргоого толук укуктуу. Бирок бул Кыргызстандагы маалымат каражаттарынын эркиндигине доо кетирбейт.

Кыргыз мамлекеттик юридика академиясынын мыйзамдуулук жана салыштырмалуу укук таануу институтунун директорунун орун басары Карыбек Байбосунов эл аралык уюмдардын байкоолоруна, билдирүүлөрүнө толук ишенбейт:

- Ошол маалыматтарды мырзалар алды-артын карап туруп таратса дейбиз. Алардын артында кандайдыр бир каржылап турган уюмдар бар. Алар обьективдүү маалыматты күтөт экен. Булар өз билгендей чаңдатып эле муну сөзсүз түрдө эле президент ээлеп алган, күйөө баласы экөө, муну сөзсүз түрдө эле, болбосо, башка күчтөр ээлеп алган деген сыяктуу бир тараптуу маалымат таратып атат.

Анткен менен, президенттин «МСН» гезитине байланыштуу элге кайрылуусун оппозициячыл саясатчылар Кыргызстанга коркунуч туудурган жагдайлардын бири катары баалады. «МСН» гезитинин редактору болсо Акаевдин арызына каршы доо арыз берээрин билдирди. Эл аралык укук коргоочу уюмдар президенттин акыркы билдирүүсү тууралуу пикирин айта элек.

САЛЫКЧЫЛАР ИШКАНА ЖЕТЕКЧИЛЕРИ МЕНЕН ЖОЛУГУШТУ

Сапар Орозбаков, Бишкек Жакында Кирешелер комитетинин жетекчилери өлкөдөгү 40 жакын ишканалардын жетекчилерин жыйнап, салык төлөөгө байланыштуу чыгып жаткан ар кандай түшүнбөстүктөр, пикир келишпестик жана талаш тартыштар жөнүндө талкуу өткөрүшкөнүн мурдагы берүүлөрүбүздө айткан элек. Жолугушууда козголгон маселелерге токтолсок.

Жолугушууга келген Кирешелер комитетинин төрагасы Замирбек Малабеков комитет акыркы жылдары салык жыйноонун планын ашыгы менен аткарып, ал акчага мурдагыдай муктаж эмес экендигин, ишканаларды алдын ала салык төлөгүлө деп кыйноого азыр негиз жок экендигин билдирди. Анын айтымында, жолугушуу ишкана жетекчилеринин арыз-муңун угуш үчүн жана салык төлөөдө чыгып жаткан ар кандай түшүнбөстүктөрдү, пикир келишпестиктерди жана талаш-тартыштарды жоюу үчүн өткөрүлгөн.

Мындай жолугушуу өткөрүүгө олутуу негиз бар экен. Кирешелер комитетинин төрагасынын айтуусунда, эки тарап тең бири-бирине карыз:

- 1-январга карата салык боюнча ишканалардын карызы 2 миллиард сомдон ашты. Ошондуктан бул маселени ай сайын көтөрүп жатабыз. Жылдын аягына чейин биз аны жок кылгыбыз келет- деди Замирбек Малабеков.

Анын айтымында, андан тышкары ишканалардын бажы төлөмдөрү боюнча дагы 600 млн сом карызы бар. Бирок карыздын көпчүлүгүн учурунда төлөнбөй калган салыктардын айып пулдары түзөт. Замирбек Малабеков парламент айып пулдарды кечүү тууралуу мыйзам кабыл алганын, ага азырынча кол коюла электигин, бирок ишканалар мыйзамда көрсөтүлгөндөй негизги сумманы төлөп баштаса, ал кийинчирээк сөзсүз жокко чыгарыларын айтты.

Ошол эле мезгилде комитеттин ишканаларга ошого тете карызы бар - ишканалар өз учурунда салыкты ашык төлөп, аны комитет эми кайтарып бериши керек. Бирок бул ашыкча төлөнгөн акчалардын суммасы так болбосо керек, жолугушууда ар кандай сандар аталды. Кирешелер комитетинин төрага орун басары Адылбек Касымалиев бизге аны мындайча тактады:

-Республика боюнча ашыкча төлөгөн салыктар 2 млрд сомго жакындап калды. Бирок анын 1,5 млрд сомун кошулган наркка салык боюнча карыз түзөт. Аны накта ашыкча төлөнгөн акча деп айтканга болбойт. Бирөө тыштан товар алып келип салык төлөсө, товарды саткандан кийин ал бири бирин жаап калышы керек. Сатканга чейин ал ашыкча төлөнгөн акча деп эсептелет. Накта ашыкча төлөнгөн салык 500 млн сомдой эле бар,- деди Адылбек Касымалиев.

Жолугушууда ишкана жетекчилери көбүнчө ушул товар экспорттолгон учурда кошулган наркка салык кайтарылбай жаткандыгын айтышты. Алардын айтымында, көптөгөн кагаздарды талап кылып, комитет иш жүзүндө салыкты кайтарып бербөөгө баардык аракетти жасайт:

-Импорттук-экспорттук операциялар боюнча төлөнгөн салыкты кайтарып алуу олуттуу проблема. Биздин эле ишкананы алалы. Кайтарып алуу үчүн ай сайын жалаӈ эсеп-фактуранын эле 5 миң 400 көчүрмөсүн беришибиз керек –
дейт «Бишкексүт» акционердик коомунун жетекчиси Маргарита Румянцева.

Кирешелер комитетигин жетекчилери карызды кайтарып берүүнүн тартибин жеңилдетүү керек экендигин моюндарына алышканы менен, экспорт болгонун далилдөөчү кагаздарды талап кылуудан баш тартпай тургандыктарын билдиришти. Алардын айтымында, экспорт кылдык деп жалган документ толтуруп, казынадан акча өндүрүп алган шылуундар мурда көп болуптур:

- Ишканалардын чоңдору бул жерде «биз экспорт кылганбыз, кайрып бербей жатышат» деп көкүрөгүн уруп жатышат.Биз кереги жок документ сураган жокпуз. Биз экспорт болду дегенди тастыктаган гана документтерди сурап жатабыз – деди Адылбек Касымалиев.

Көп маселелер жолугушууда чечилбегени менен, ишкана жетекчилери мындай эки тараптуу жолугушуу пайдалуу экенин билдиришти.

БОКС БОЮНЧА КЫРГЫЗСТАНДЫН ЧЕМПИОНАТЫ ӨТҮҮДӨ

Үч күндөн бери Бишкектеги Кожомкул атындагы спорт ордосунда өлкөнүн бокс боюнча чемпионаты өтүп жатат. 18- февралда жарым финалдык мөрөй талаш болду.

18- февралда жарым финалдык күч сынашуулар болуп, баш байгеге талапкерлер аныкталды. Жеңил салмакта жалалабаддык Тимур Жапаров менен Ош дубанынан келген Абазбек Абдуллаев өлкөнүн чемпиондугу үчүн күч сынашат.

51 кг. салмакта болсо финалга жалалабаддык Гиясидин Салиев менен кочкорлук Сапарбек уулу Тилек чыкты. 54 кг. салмакта баш байге үчүн карабалталык Мирлан Аманкулов менен Кыргыз дене тарбия институтунун студенти Нурлан Абласов рингге чыгышат. Ошондой эле 57 кг. салмакта оштук спорт чебери Эрмек Орозматов менен канттык Валихан Мукатаев ортосунда финалдык таймаш болот.

60 кг. салмакта Афина олмпиадасынын катышуучусу канттык Асылбек Таласбаев жарым финалдык таймашууда жалалабаддык Улан Сагынбаевди утуп, финалга катышууга укук алды. Асылбек атаандаштары жана алдыдагы максаттары тууралуу буларды билдирди:

- Быйылкы чемпионат абдан курч мүнөздө өтүүдө. Атаандаштарым дагы жакшы даярдык менен келиптир. Мына азыркы Улан менен болгон беттешүүгө күбө болдуңуздар. Уланга баа берем, келечекте мыкты бокс чебери болмокчу. Алдыдагы максатым- дүйнө чемпионатында Кыргызстандын намысын сактоо. 2008- жылы Пекинде өтчү олимпиадалык оюндарга жолдомо жеңип алууга жетишүү .

Асылбек Таласбаев 19- февралда былтыркы чемпиондук наамын коргоо үчүн Кочкор районунан келген Азим Мирбакиев менен беттешет.

64 кг. салмакта өлкөнүн чемпиондугу үчүн караколдук Жаныбек Кыдыкбаев менен бишкектик Тилеберди уулу Абыл рингде таймашат.

Ал эми 69 кг. салмакта канттык Илья Поликпашев жарым финалда жеңишке жетип, чолпонаталык Каныбек Эгембаев менен баш байге үчүн каршы чыгат. 75 кг. салмакта жалалабаддык Бекзат Исаев менен канттык Давран Хабировдук ортосунда чемпиондук үчүн күч сынашуу болмокчу.

Кыргызстанга эмгек сиңирген машыктыруучу, эл аралык калыс Эген Рыскулов өлкөдө бокстун өнүктүрүүгө шарт бар экенин белгиледи:

- Айтмакчы, спорттун башка түрлөрүнөн Бишкек шаарынын спортчулары артыкчылык кылышса, ал эми бокстан андай эмес. Башка облустардын бокс мектептери да борбордон калышпайт. Үч күндүк мелдештин жүрүшүндө өзгөчө жалалабаддыктар, кочкорлуктар, канттык спортчулар айырмаланышты. Келечектүү жаштар өсүп келатканы кубандырат.

81 кг. салмактагы боксчулардан чебердигин көрсөткөн оштук Бегзат Тургунов менен бишкектик Мирлан Жолубеков финалга чыгышты. Ал эми 91 кг. салмактагы бишкектик Руслан Мырзатаев менен оштук Эмил Абышкаевдин кимиси өлкөнүн чемпиону болоору 19- февралда анык болмокчу. Ошондой эле оор салмакта баш байге үчүн оштук Шерзат Тургунов менен жалалабаддык Тимур Абдыкадыров күч сынашмакчы.

Өлкөнү эл аралык аренага тааныткан, жаштар арасында дүйнө чемпиону, Афина олимпиадасынын катышуучусу Айбек Абдымомуновдун устаты Кыргызстанга эмгек сиңирген машыктыруучу Бейшен Сабатаров мындай деди:

- Олимпиадалык оюндарга 4-5 жыл үзбөй даярдык көрүү зарыл. Афина олимпиадасына Айбек экөөбүз 3-4 ай гана даярдандык. Анан кантип ийгиликке жетүүгө болсун. Эл аралык чоң мелдештерге барбасак, каражаттын жоктугу кендирди кести. Былтыр эки жолу эл аралык аренага чыгып, биринде Азия чемпионатында күмүш медаль утуп, Афинага жолдомо жеңип алсак, экинчисинде Кореяда өткөн жаштар арасында дүйнө чемпионатында Кыргызстанга алгачкы алтын медаль утуп келдик. Эгерде Айбекке жакшы шарт түзүлсө, азыр деле ийгиликтерге жетүүгө болот.

Быйылкы күч сынашууга өлкөнүн бардык аймагынан 200гө жакын боксчу келип, өз өнөрлөрүн көрсөтүүдө.

Кыргызстандын бокс боюнча чемпионатынын жеңүүчүлөрү 19- февралда аныкталат.

ПРЕЗИДЕНТ ЭРКИН ГЕЗИТТИ СОТКО БЕРМЕКЧИ

Президент Аскар Акаев 17-февраль күнү кечинде улуттук телеберүү аркылуу Кыргызстандын калкына кайрылып, көз карандысыз «МСН» гезитин сотко бере тургандыгын жарыялады.

Президент Аскар Акаевдин пикиринде, айрым оппозициячыл гезиттер эгемендик алып келген эркиндиктен ашыкча пайдаланып жатышат. Мамлекет башчысы алардын бири болгон «МСН» гезитин президентти жана анын үй-бүлөөсүн саясий максат менен, атайылап, үзгүлтүксүз каралоо өнөктүгүн жүргүзүп келатат деп айыптады:

- «МСНдин» акыркы макаласын чыдоого мүмкүн болбогон ээн ооздук деп эсептейм.

Акаев гезитте жарыяланган макаланын так атын атаган жок. «МСН» гезити президентке жана анын үй-бүлөөсүнө байланышкан макалалар топтомун акыркы жолу 11-февралдагы санында жарыялаган.

Анда авторлор жоон топ ишканалардын тизмесин тизип, турак жайлардын сүрөттөрүн басып, аларды президент жана анын үй-бүлөөсүнө таандык катары сыпаттаган.

Президент бир катар ишкана башчыларына менчик ээлерин аныктоого чакырып кайрылды:

- Бүгүн мен «МСН» гезитине, бул гезит менин үй-бүлөөмдүкү деп санаган ишканалардын жана кыймылсыз мүлктөрдүн кожоюндарына кайрылып, буга карата өз сөзүңөрдү айтып, менчикке болгон мыйзамдуу укуктарыңарды элге жарыялап берсеңиздер демекчимин.

Cотко мамлекет башчы гезитке жана макалалардын авторлоруна өз-өзүнчө доо коюп кайрылууну туура көрөт.

Доо арызды ал «МСН» жарыяланган маалыматтарды кайра төгүндөп, бул тууралуу гезитке жарыялаган учурда гана кайтарып алат.

«МСН» гезитинин редактору Александр Ким улуттук сыналгы берүү аркылуу президенттин мындай билдирүүсү боюнча азырынча маалыматы жоктугун айтты:

- Пикирди эртең менен, эгер «Слово Кыргызстана» гезитине бул билдирүү расмий жарыяланса, ошону окуп туруп, анан айтабыз.

Аскар Акаев президент катары маалымат каражаттарын экинчи ирет сотко берип отурат. Биринчи жолу 1995-жылы «Рес публика» гезитинин редактору Замира Сыдыкованы ушундай эле кыймылсыз мүлккө байланышкан маселе боюнча сотко берген.

Президенттин гезитке карата бул жолку доосуна өз пикирин "Азаттыкка" билдирген оппозициячыл саясатчылардын бири - "Кыргызстан элдик кыймылынын" төрагасынын орун басары, экс-министр Ишенгүл Болжурова болду:

- Таң калтырды. Анткени, Конституциянын кепили, элдин улуттук лидери болгон киши (эркин) гезитке доомат коюп, коркутканы саясий жагынан дагы, адамгерчилик жагынан да туура эмес ко деп ойлойм.

«МСН» гезити учурда «Кыргызгаз» ишканасына жана «Вечерний Бишкек» гезитине байланышкан бир нече макалалардын негизинде соттук териштирүүлөр менен алектенип жатат. "Жалган жалаа жапты" деген негиздеме менен гезитти сотко берүү ниетин бүгүн (бейшемби) күнү дагы үч мамлекеттик ишкана билдирди.

Бул гезит - соттук териштирүүлөргө арбын тушуккан маалымат каражаттарынын бири. «МСНдин» журналисттер жамааты чыгарган мурдагы «Моя столица-новости» гезити да 2003-жылдын июль айында премьер министр Николай Танаев баштаган бир катар атуулдардын отуздай доо арызынын негизинде жабылган.

Гезит жамааты жана жергиликтүү жана эл аралык укук коргоочулар мындай соттошууларды ырасмий бийликтин куугунтугу катары баалап келатат.

РЕФЕРЕНДУМ ҮЧҮН КОЛ ТОПТОО УЛАНТЫЛУУДА

Айданбек Акмат уулу, Бишкеk Президент Аскар Акаевдин президенттик мөөнөтүн референдум жолу менен 2010-жылга чейин узартуу максатында атуулдардын колун топтоо улантылып жатат. Демилгечилер өткөн жылдын аягында 30 миң атуулдун колу коюлган баракчаларды мамлекеттик катчы Осмонакун Ибраимовго тапшырышкан.

Аскар Акаевдин президенттик мөөнөтүн 2010-жылга чейин узартуу демилгеси былтыр Ош облусунда көтөрүлүп, дароо кол топтоо башталган. Учурда андай аракеттер өлкөнүн башка аймактарына да жайылтылды.

Демилгечилердин айтымында, жалпысынан 200 миңге чукул адамдын колу чогултулду жана май айына чейин ал 300 миңге жеткирилет. Андан кийин Конституциянын 96 - беренесинин 2 бөлүгүнө ылайык референдум жарыяланыш керек.

Президент Аскар Акаев келерки президенттик шайлоого катышуусуна Конституция жол бербесин бир нече ирет билдирген. Бирок кол топтоочулар Конституцияны мына ошол себепке байланыштуу өзгөртүүгө аракеттенип жатканы белгилүү.

“Демократия жана атуулдук коом үчүн” өкмөттүк эмес уюмдарынын коалициясынын президенти Эдил Байсаловдун пикиринде, кол топтоону бийлик атайын уюштурууда. Ошондуктан жакын арада президенттин мөөнөтүн узартуу боюнча референдум жарыяланышы мүмкүн.

Эдил Байсаловдун айтымында, андай болгон күндө кыргыз бийлигинин мындай аракети атуулдук коомдун катуу каршылыгына дуушар болот.

“Атуулдук коом коррупцияга каршы” өкмөттүк эмес уюмунун лидери Төлөйкан Исмаилова да референдум жарыяланышы мүмкүндүн айтып, өлкөдө толкундоолорго жол бербеш үчүн атуулдук коомдун өкүлдөрү буга жол бербестигин эскертти.

Кыргызстан юристтеринин ассосациясынын мүчөсү Нурлан Садыков атуулдардын колун топтоонун юридикалык жагына мындай баа берди:

- Албетте, элдин мыйзам чыгаруу демилгесин көтөрүүгө укугу бар. Бирок, эл дагы, демилгечилер да Конституцияны бузбаш керек. Конституция боюнча президент эки мөөнөткө шайланат деп жазылганбы, демек ,баары ага баш ийип, Конституцияга каршы келген демилге көтөрүлбөш керек. Мыйзамсыз нерсе референдумга коюлбоого тийиш. Эгерде 300 миң шайлоочу чыгып, биз өлүм жазасын колдойбуз, бул же тигил кылмышкер атылсын деп чыкса, аны мамлекет колдогонго аргасыз. Атуулдар өз укугун кыянатчылык максатта пайдаланбаш керек.

Президенттин басма сөз кызматы бул маселе боюнча жооп берүүдөн баш тартты.
Оппозициялык Кыргызстан Элдик Кыймылынын төрагасынын орун басары Ишенгүл Болжурова болсо “МСН” гезитинин айланасында түзүлгөн кырдаалды азыркы шартта мыйзам ченемдүү көрүнүш катары баалап, кол топтоо тууралуу буларга токтолду:

- Ош облусунда 150 миң адамдын колу чогулду деген чындыкка жатпайт. Бул жерде да көз боемочулук болуп атса керек. Экинчиден, президент Конституцияга туура келбеген мындай демилгени колдосо, ошого барса- бул президенттин демократия эмес, автократия, монархия орнотуу жолуна түшкөнүн көрсөтүп турат.

Көз карандысыз “Аалам” гезитинин башкы редактору Чолпонбек Абыкеевдин пикиринде, бийлик кааласа “МСН” гезитин жаап, референдумду өткөрүп коет:

- Эгерде бийлик кааласа муну жеңил эле ишке ашырып коет. Анткени биздин бийлик мыйзам бузуп жатат деген түшүнүктү билбей калган.

Жергиликтүү талдоочулардын пикиринде, президенттин бийлик мөөнөтүн узартуу боюнча референдум өткөрүлсө, анда Батыш өлкөлөрү насыя, грант берүүнү кескин кыскартышы толук ыктымал. Мындай шартта өлкөнүн жалпы туруктуулугунун сакталышы мүмкүн болбой калат.

БЕЙӨКМӨТ УЮМДАР АЯЛДАРГА ДОБУШ БЕРҮҮГӨ ЧАКЫРАТ

Кыргызстандагы жети бейөкмөт уюм депутаттыкка талапкер аялдарга добуш берүүгө шайлоочуларды чакырды. Алар жаңы парламентке аялдардын мурдагыдан көбүрөөк шайланышына таасир берүү максатын көздөп жатышат. Бейөкмөт уюмдар мындан тышкары аялдардын бийликке көбүрөөк тартылышына негиз бере турган атайын чараларды көрүүнү бийликке сунуштап жатат.

Жети бейөкмөт айымдардын мамлекеттик башкарууга, анын ичинде мыйзам чыгаруу бийлигине келишине шарт түзө турган кандай чаралар көрүлүшү керек деген маселе боюнча көз караш, сунуштарын аныктоо үчүн алгач мамлекеттик мекемелер, бейөкмөт уюмдар жана эл арасында анкета таратып, аялдарга шарт түзүү боюнча көз караштарын билдирген тараптардын кол тамгаларын чогулткан.

«Социалдык технологиялар боюнча агенттик» деп аталган бейөкмөт уюмдун өкүлү Гүлнара Ибраеванын айтымында, сурамжылоо анкетасына кол койгон 4 миңден ашык адам жана 300дөн ашуун бейөкмөт, мамлекеттик жана коомдук уюмдардын өкүлдөрү аялдардын депутат болушу үчүн мыйзам чегинде же башка формадагы атайын чараларды көрүү керектигин билдиришкен.

Алар депутаттыкка ат салышып жаткан 39 аялдын көбү марага жетпей калат, себеби, буга эң ириде улуттук менталитет, аялдардын каражат жагынан көз карандылыгы жана алардын шайланышына көмөк бере турган шарттардын жоктугу тоскоол болорун айтышкан.

Ушундан улам бейөкмөт уюмдар аялдарга шарт түзө турган атайын чараларды тезинен көрүү зарыл деген бүтүмгө келишкен.

- Жалпысынан атайын чаралар көрүү керек. Мисалы, бизде депутаттыкка талапкер төлөй турган күрөө аялдар үчүн азайтылып же жоюулушу мүмкүн. Анткени, статистика боюнча аялдар эркектерге салыштырмалуу абдан аз табат. Же болбосо жалпы эле гендердик квота киргизсек болот жана ал квотаны мамлекет гана эмес саясий партиялар дагы эске алып, аткарууга милдеттениши керек.

Бейөкмөт уюм өкүлдөрүнүн баамында, аялдарга камкордук көрүүнүн башка чараларын, маселен, совет доорунда аялдарга квота берүү системасынын азыркы учурга ылайык башка бир түрүн тезинен ишке киргизүү керек.

Аялдар,үй-бүлө маселелери боюнча улуттук кеңештин жооптуу катчысы Бактыгүл Тойгонбаеванын айтымында, азырынча атайын квота же чара көрүүнүн башка формасын ишке киргизүү мезгил талабына жооп бербейт:

- Квота же башка чара көрүүдөн мурун эң ириде лидер аялдардын өзүн даярдашыбыз керек. Себеби, лидермин деген аялдардын өзү саясат жагынан деңгээли төмөн.Алар кармаштан коркпой, депутат же мамлекеттик жооптуу кызматкер деген милдетти алып жүрүүгө даяр болушу керек. Кеп бул жерде акчада же жеңилдик берүү маселесинде эмес.

Бактыгүл Тойгонбаева өкмөт азыр аялдарга шарт түзүү чаралары башка мамлекеттерде кандай ишке ашкандыгын иликтеп жаткандыгын жана анын негизинде аракеттер көрүлөөрүн кабарлады.

Ал эми Кыргызстандын Акыйкатчысы Турсунбай Бакир уулу айымдардын бийликке келишин шарттаган атайын чараларды көрүүгө, анын ичинде кандайдыр бир сандагы аялдардын чек менен шайлануусуна каршы:

- Эгерде мыйзам чегинде же Конституция аркылуу аялзатка квота берилип, аялдарды парламентке келтиребиз деген чара көрүлсө, ал Кыргызстандын атуулдардын укугун бузат. Биринчи кезекте эркектердин эмес, аялдардын укугу бузулат. Квота менен шайланган аялдардын кандай депутат болорун бир Кудай билет. Ошондуктан, аялдын Жогорку Кеңешке же башка мамлекеттик бийликке түз шайлоо аркылуу, элдин добушун алып келиши зарыл. Экинчиден, эгер квота беребиз десек, анда партиялык тизме менен шайлоо системасын кайра ишке киргизишибиз керек.

Ал эми көпчүлүк байкоочулар азыр талапкер болуп жаткан аялдардын көбү марага жетпей, жалаң эркектерден турган парламент болуп калышы мүмкүн деп кооптонушууда.

КҮҮЛӨР БАЯНЫ: «СААДАК КАКТЫ»

Кезек «Күүлөр баяны» аттуу түрмөгүбүздө. Залкар комузчу, айтылуу обончу-ырчы Атай Огомбаевдин «Саадак какты» аттуу күүсүнүн чыгыш тарыхы менен тааныштырабыз.

Атай Огомбаевдин угармандардын урматына татыган күүлөрүнүн бири – «Саадак какты». Бул күүнүн чыгыш тарыхы жөнүндө калк арасында ар түркүн таржымалдар айтылып келет.

«Илгери – делет, анын биринде, жоокерчилик заманда, кыргыздар казактарга, казактар кыргыздарга чабуул коюшуп бири-бири менен чабышып турушчу экен.

Бир жолку казак менен кыргыздын чабуулунда казактар үстөмдүк кылат. Ошондо бир акылман, кол башчыга келип, «Биз качып барсак айылдагыларга уят болобузго, андан көрө Саадагыңды кагып көрчү. Мүмкүн түбүндө жаанын жебеси болуп жүрбөсүн» дейт.

Саадак – жаанын огу салынуучу баштык. Ал ээрдин кашына илинет. Кол башчы Саадакты каккылап карап көрсө, жаанын бир жебеси гана чыгат. Аны алып кууп келе жаткан казактын баатырын атат. Ал жебенин огунан тыйпыл болот. Ошондо жоокерлердин ичинен бирөөсү:

- Как саадакты, саадакты,
Саадагыңды кага бер,
Кайра качпай душмандан,
Жолун тосуп жата бер.
Түшүрүп колго аларды
Орго- көргө сала бер.

Оо жоокерим, жоокерим
Кайрат кылып качпагын,
Жоокерлерге дем берип
Алдастабай шашпагын.

Терең-терең дем алсаң
Алатоонун атыр жел,
Арт жагыңда силерди
Карап турат кыргыз эл.
Душман менен беттешип
Кайра артка сүрөлү,
Кууп жетип кылычтап
Шылдың кылып күлөлү.

Оо жоокерим, жоокерим
Кайрат кылгын качпагын,
– деп ырдап, мизин кайтарышат.

Кийин бул ырды Атай көркөмдөп күүгө салат. Кадимки эле жаа тарткан жоокердин элесин күү кайрыктарында кудум өзүндөй сүрөттөп берүүгө аракеттенген.

"ЭЛДЕН УУРДАЛГАН АКЧАСЫН АЯНБАЙ АЛА БЕРГИЛЕ!”, ПАРЛАМЕНТТИК РЕСПУБЛИКА КЫЯЛЫ ЖАНА КАПЧЫГЫ КАЛЫҢ ТАЛАПКЕРЛЕР

Депутаттыкка талапкерлердин көбү жарды адамдарга жардам көрсөтүп, кандай да болсо депутаттыкка жетүү аракети көрүлүп жатканын көпчүлүк басылмалар жазып чыгышты. Кокус парламентке президент А.Акаевдин тарапкерлери көбүрөөк шайланса Кыргызстан парламенттик республика болуп өзгөрүп кетиши деле ыктымал.

Апта соңундагы «Агым» гезити И.Рысалиевдин «О, Орусия энем, кыйын кезеңде бизди колдо!» деген макаласы макаласын жарыялады. Автордун пикири боюнча, президент А.Акаевди бийликтен кетирбөө керек. Антишке каршы боло турган калктын активдүү бөлүгү, 400 миң ашуун жаштар чет өлкөлөрдө иштеп жүрүшөт.

Эгер жаңы парламентке президент А.Акаевди колдогон депутаттар арбын келсе Конституцияны өзгөртүп коюу кыйын деле эмес. Өзгөртүлгөн Башмыйзамга ылайык А.Акаев дагы узак мөөнөт өлкөнү башкаруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот же өкмөттү жетектеп калат. Кыргызстан парламенттик республикага айланышы керек дейт И.Рысалиев. Себеп дегенде, президентке чексиз укуктар берилген.

И.Рысалиев жазганга караганда, Африка менен Азиянын кичинекей өлкөлөрүндө президенттик бийликке жеткен чоң өкүмдарлар өсүп чыгышкан. А.Акаевден кийин кандай киши президент болорун болжош кыйын. Ошондуктан эмитен эсти жыйып парламенттик республикага өткөндөн оң иш жок. Анын үстүнө Орусия 2008-жылдан парламенттик республикага өтүү камылгасын көрүүдө.

«Эл А.Акаевге канча жыл ишенсе ошончо ирет аны президент кылып шайлай бериши керек» дейт И.Рысалиев.

Президенттик акимчиликтин жетекчи орунбасары А.Жекшенкулов ушул эле гезитте жарыяланган маегинде Кыргызстанга чет эл инвестициясынын арбын келбей жатышынын себеп-жөнүнө токтолгон. “Географиялык абалыбыздын ыңгайсыздыгы, коммуникациялык инфраструктуранын өнүкпөгөнү, коррупция, кошуна өлкөлөр менен келишимдик-укуктук базанын аздыгы бул ишке кедергисин тийгизүүдө” дейт А.Жекшенкулов.

Шайлоо алдындагы үгүт маалында айрым талапкерлердин атаандашын жөнү жок караламайы көп учурап жатканын белгилейт жума күнкү «Бишкек таймс» гезитинде журналист Эмилбек Момунов. Автордун ырасташынча, «эл тигил же бул көйгөйүңөрдү чечип берем деген жана көмүр, ун, акча сыяктуу күнүмдүк көр оокат тараткандарга басым жасоодо».

Мына ушул темага жума күнкү «Кыргыз руху» гезити да кайрылган. Мирлан Дүйшөнбаев «Депутат болсоң жашайсың…» деген макаласында депутаттыкка талапкерлердин арасында тек акчасын чачып, шайлангандан кийин эмне иш жасарын жакшы түшүнбөгөн талапкерлер деле көп экенине токтолот.

Автордун пикиринде «Бизде депутаттык мандат элге, мыйзамдуулукка кызмат кылуу эмес, бизнестин бир түрү катары гана каралат окшойт». М. Дүйшөнбаев капчыктуулар парламентке арбын келсе Жогорку кеңеш ишкерлердин клубуна айланып калат деп эсептейт.

Ушул эле гезитте Кален Сыдыкова: «Илгертеден эле бай-манаптардын балдары укум-тукумуна чейин эл бийлеп келген. Азыр деле жардыдан, жумушчудан депутаттыкка койгон кимди көрдүңүз? Ырымга бирөөнүн атай аласызбы?» деп суроо коет.

«Бирок, дагы эле күнүмдүк зарылдыктан чыга албай, беш жылдык тагдырыбызды бир кап көмүр, шекерге сатканы турабыз», деген пикирин ортого жаят Жазгүл Масалиева ушул эле гезиттеги макаласында.

Шайлоо темасы жума күнкү «МСН» гезитинде да козголууда. Журналист Г.Кузьмин «Кансарайдай үйдүн шыбынан тамчы тамат» макаласында чындыкка коошпогон сөздүн чоо-жайына токтолот.

Президент А.Акаевдин оптимизмин экономикалык жагдай, статистикалык сандар, фактылар ырастабастыгы Вячеслав Тимирбаевдин «Бийлик логикасы менен турмуш ырааты» деген макаласында баяндалган.

«Оптимизм жигери өнүгүү энергиясына» иштеп жатканын бейшембидеги «Слово Кыргызстана» гезитинде Б.Васильев жазып чыкты.

Парламент шайлоого талапкерлер болжол менен 250 миллион доллар акча сарпташаарын маалымдайт бейшембидеги «Трибуна» гезити. 1995-жылы президент А.Акаев: «Бергенин ала бергиле, көңүлүңөргө жаккканына добуш бересиңер» деп өзү айткан. Аны уккан оппозиция «элден уурдап алынган акчаны аянбай ала бергиле» деген чакырыгын таштоодо.

ХАКАСИЯ: КЫРГЫЗ ИЗДЕРИ

Хакасия жөнүндө кыргыз журтчулугунда көп сөз жүргөнү менен ал өлкөнүн тарыхый географиялык шарты туурасында маалымат аз. Азыркы Хакасиянын аймагында бир убакта кыргыздар жашап, кубаттуу мамлекет кургандыктан ал туурасында азыноолак маалымат коомчулук үчүн кызыктуу болоор.

Хакасия Россия Федерациясынын Сибир бөлүгүндө орун алган. Анын территориясы 62 миң чарчы чакырым туруп, мында 590 миң чамалуу эл жашайт. Хакасиянын жер аймагы Швейцария, Дания, Голландияны чогуу алганда бир жарым эсеге, Бельгиядан эки эсеге чоң.

Өлкөнүн түндүк тарабында Кемеров областы, түштүк жана түштүк-чыгыш багытында Тоолуу Алтай жана Тува Республикасы менен чектешет.

Түштүк Сибирдин табияты туурасында тарыхчы Бектемир Жумабаевдин пикирин тыңдап көрсөк:

- 90-жылдардын акырында Хакасия жерине барып калганга туура келди. Чындыгында кыргыздар бекер жерден байырлабаса керек деп ойлоп калдым. Ушунчалык кооздугу менен айырмаланган жер экен. Ал жерде көбүнчө жерлердин аты кыргыздар менен байланышкан. Мисалы, кыргыз кеткен холл, кыргыз узанган чыр, кыргыз сөөктөрү деген этнотопонимиканы көп кезиктирдим.

V к. орто ченинде Түштүк Сибир аймагына кыргыздар көчүп келишип, Энесай өрөөнүндө кубаттуу мамлекет курушкан. IX кылымдын ортолорунда кыргыздардын бир жарымы Алатоону карай көчүшүп, калган бөлүгү Энесай жээгинде калышкан.

Энесайдагы кыргыздар XVIII кылымдын баш ченине чейин аларды жунгарлар мындан күчтөп көчүргөнгө чейин жашашкан. Энесай өрөөнүн кыргыздар бошотушкандан кийин Россия империясы Абаканга чеп курушуп, 1707-жылы Минусинск өрөөнүн толук басып алышат.

Орус падышачылыгы мында Енисей губерниясын түзүшүп, аймакты – Минусинск жана Ачинск деп эки уездге бөлүшкөн.

Октябрь революциясынан соң Түштүк Сибир аймагында жашаган түрк тилдүү калк энчилүү аталышты табууга далалат жасашып, орто кылымдагы кытай жазма булактарында кездешкен кыргыз этнониминин бир түрү эсептелинген «хягас» терминин өздүк ат катары кабыл алышкан.

Түштүк Сибирдеги түрк уруулардын «хакас» аталышынын кабыл алышына улуттук наркты табуу себеп болгон. Буга чейин орус колониялык бийлигин башынан кечиришип, аны менен кошул-ташыл «тексиз калк» аталган эл бир заматта «тарыхын таап», ал түгүл жаңылыш болсо да «Хакас» мамлекетине ээ болушу эзилген элди моралдык жактан да көтөрмөлөгөн болчу.

Хакасия географиялык жактан тоолуу өлкө деп эсептелинет. Анын ортосунан Энесай дарыясы агып, өрөөндүн түндүк тарабынан башкасын тоолор курчап турат. Хакасиянын дагы бир айырмачылыгы мында кездешкен жер, суу аттары Кыргызстанда да кадыресе учуругандыгында. Мисалы, Кыргызстандагы Алатоо аталышы Хакасияда да кездешет.

Кыргыздардын Түштүк Сибирде жашагандыгынын дагы бир белгиси -андагы тарыхый эстеликтер. Бүгүнкү күндө белгилүү болгон археологиялык жана петроглифтик эстеликтердин саны 30 миңден ашат. Алардын басымдуу бөлүгү орто кылымдагы кыргыз маданиятына тиешелүү, андыктан аталыштары да азыркы кыргыз элинин маданият мурасына табигый жуурулушуп кетет.

«ВЕЧЕРНИЙ БИШКЕК» «МСНден» 7млн. СОМ СУРАДЫ

Бишкек шаарындагы Октябрь райондук соту көз карандысыз «МСН» гезитине байланышкан ишти 16-февралда карай баштады. Буга жабык типтеги «Вечерний Бишкек» акционердик коомунун (АОЗТ) жана «Вечерний Бишкек» гезитинин жетекчилеринин доо арыздары негиз берди.

«МСН» гезитине байланышкан доо арызды жабык типтеги «Вечерний Бишкек» акционердик коомунун директорунун милдетин аткаруучу Татьяна Шарова менен «Вечерний Бишкек» гезитинин баш редактору Ольга Безбородова берип, моралдык чыгым үчүн жалпысынан гезиттен жана эки кабарчыдан 7 миллион 350 миң сом сурады.

Даттануучу тараптын өкүлү Бакыт Курмановдун сотто белгилегенине караганда, арыздын жазылышына «МСН» гезитинде 2004-жылдын октябрь, декабрь айларында жарыяланган беш макала себепчи болду:

- «МСН» өткөн жылдын акыркы айларында бир катар макалаларды жарыялоо менен, «Вечерний Бишкек» басма үйүнүн кызматтык беделине доо кетирди. Ошондуктан, басма үйү жарандык-укуктук тартипте өзүнүн ишкер беделин коргоону чечти.

Сот жараянында судья Мира Булатова эки арызды тең толук окуп берди. Арызда макалалардагы фактыларды негизсиз катары жокко чыгаруу суралган. Маселен, арызда келтирилген дооматтардын биринде мындай деп айтылат:

"2004-жылдын 8-октябрындагы «Раздался голос из помойки: Голосуйте за «Алгу!» («Таштандыдагы үн «Алга!» үчүн добуш берүүгө чакырды») аттуу макаладагы төмөнкү маанидеги үч сүйлөм чындыкка дал келбейт деп табылсын: «Анткен менен «Вечерка» азыр бюджетке берип жаткан салыктан бу жалганда карыларга эч нерсе тийбейт», «Белгилүү фактыларды дагы бир ирет эскертип коюу жөндүү. Вечерний Бишкекти» Адил Тойгонбаев жана анын жубайы Бермет Акаева – «Алга, Кыргызстан» партиясынын негиздөөчүлөрү көзөмөлдөй электе казынага бир жарым миллиондон эки миллион сомго чейин салык түшүп турчу"

Арыздагы бул дооматтын салыкка байланышкан өңүтүн сотто «МСНдин» адвокаты Сергей Воронцов эске алып, аны Александар Кимдин «Вечерний Бишкекте» башкы редактор болуп турган учуру менен байланыштырды.

Ал эми «МСН» гезитинин жетекчилиги «Вечерний Бишкектин» доосуна макул эмес:

- «Вечерний Бишкектин» жетекчилиги президенттин күйөө баласы Адил Тойгонбаевдин гезитке көзөмөлдүк кылаары тууралуу фактыны талашка коюп атат. Бирок, бул жалпыга белгилүү факт. Бул тууралуу баары айтып атышат. Депутттар да, Мамлекеттик катчы Осмонакун Ибраимов да, анан эмне үчүн бул маселени «Вечерний Бишкек» акционердик коомунун директору талашка салып атат, бизге түшүнүксүз,- деди «МСН» гезитинин башкы редактору Александр Ким.

Соттун жүрүшүндө адвокат Сергей Воронцов, башкы редактору Александр Ким, доо коюлуп жаткан макалалардын авторлору Рина Приживойт жана Лариса Ли экинчи тараптан башкы редактор Ольга Безбородованын, мамлекеттик катчы Осмонакун Ибраимовдун, Казакстандын жараны Адил Тойгонбаевдин, акционердик коомдун мүчөлөрүнүн сот отурумуна катышуусун жана Акционердик коомдун уставын алып келүүнү камсыздоону суранышты. Сот бир аптадан кийин уланмай болду.

Бирок, «МСНдин» өкүлдөрү соттук териштирүүлөрдү бийликтин кезектеги кысым көрсөтүүсү катары баалашат:

- Албетте кысым, болгондо да саясий кысым болуп атат. Биз бул тууралуу үч жарым жылдан бери жазып келатабыз.

Александр Кимдин мындай пикирине ушул эле күнү кечке жуук башталган "МСН" гезитине каршы башталган дагы бир сот отуруму да негиз берип жатат. Бул соттук териштирүүгө аталган гезитте «Кыргызгаз» ишканасынын ишмердүүлүгү тууралуу жазылган макала негиз берген.

Белгилеп койчу жагдай, ушул эле журналисттик топ башкарган «Моя столица- Новости» гезити өткөн жылдары соттук териштирүүлөргө тушугуп, мындай кырдаал гезиттин жаңы ат менен чыгышын шарттаган.

РАМАЗАН ДЫРЫЛДАЕВ: «АСКАР АКАЕВДИН БИЙЛИКТЕН КЕТИШИНЕ ДҮЙНӨ КООМЧУЛУГУ КЫЗЫКДАР».

Бакыт Аманбаев, Бишкек Кадырлуу угармандар, чет өлкөдө жашаган кыргызстандык укук коргоочунун өлкөдөгү шайлоо өнөктүгүнө карата пикири менен тааныштыра кетелик. Чет өлкөдө жашаган укук коргоочу Рамазан Дырылдаев менен телефон аркылуу уюштурулган маекке назарыңыздарды бурабыз.

- Рамазан мырза, учурда Кыргызстанда шайлоо өнөктүгү жүрүп жатат. Өлкөдөгү парламенттик шайлоо өнөктүгүнө чет өлкөдөгү Кыргызстандын атуулу катары пикириңиз. Шайлоо өнөктүгүнүн кандай өтүп жаткандыгы жана талапкерлерди каттоо жараяны тууралуу чет өлкөлөрдөгү укук коргоочу уюмдар кабардарбы? Алардын көз карашы кандай?

-Өзүңөргө маалым болгондой, дүйнөдөгү кадыр барктуу «Хьюман райтс воч» уюму жакында өлкөдөгү шайлоо өнөктүгү тууралуу мамлекет башчы Аскар Акаевге кайрылуу жолдоду. Он үч барактан турган бул маалыматта шайлоо өнөктүгү мезгилинде аткаруу бийлиги тарабынан кандай мыйзам бузуулар орун алгандыгы толук жазылган. Анда элчилердин шайлоого катыштырылбай калышы, аткаруу бийлигинин жарандардын тынч чогулуп, жыйын, митинг өткөрүүсүнө ар тараптуу тоскоол кылышы, митинге чыгышкан оппозиция өкүлдөрүн соттошу, бийликтен башкача ой жүгүрткөн укук коргоочу, саясатчыларды, массалык маалымат каражаттарына көрсөтүлгөн кысым тууралуу айтылып, бийликтин мындай аракетине баа берилген. Ошондой эле эл аралык уюм Аскар Акаевден мындай кетирген кемчиликтерин тез аранын ичинде оңдоону талап кылган. Аскар Акаев өлкөнү башкарган мезгилде кыргыз эли күндөн күнгө жакырланып, анын өзүнүн үй-бүлөө мүчөлөрү гана элдин байлыгынын эсебинен байып жатат. Ошол эле мезгилде миңдеген кыргызстандык атуулдар жумуш издеп, башка өлкөлөрдө кор болуп жүрүшөт. Муну эл аралык уюмдар да туура баамдап, Кыргызстандагы шайлоого кылдат көз салып турушат. Эл аралык коомчулук Аскар Акаевден «качан бийликтен кетесиң, кетээриң чынбы» деп сурап жатышат. Мына, америкалык делегация Кыргызстанга тынбай келип, Аскаевден ушинтип сурап жатат.

-Рамазан мырза, кабарыңыз бардыр?! Бир нече ай мурда Кыргызстанда «Элим менен, элим үчүн» деген коомдук фонд түзүлгөн. Фонддун мүчөлөрү Аскар Акаевди дагы бийликте калтыруу демилгеси менен 15-февралда 150 миң адамдын колун топтоп койгондугун кабарлашып, май айына чейин 300 миң адамдын колун топтоп бүтөбүз деп жарыялашты. Алар кол топтоп эле тим болушабы же аткаруу бийлиги президенттик шайлоого чейин мына ушуга таянып, өлкөнүн Баш мыйзамын өзгөртүү максатында референдумга барышы ыктымалбы?

-Аскар Акаев Баш мыйзамды дагы өзгөртүп, келечекте да бийликте калууну көздөөдө. Ошон үчүн ал парламентке өзүнүн үй-бүлөө мүчөлөрүн өткөрүп, парламенттик башкаруу ыкмасына өтүүнү көздөөдө. Ал эми жакында 100 миң адам кол топтоп Осмонакун Ибираимовго тапшырбадыбы. Мына ошонун баары элдин демилгеси менен эмес, президенттик админстрация жашыруун уюштуруп жатат. Ал келечекте референдумга барат да, АКШ жана башка батыш өлкөлөрүнө, эл аралык уюмдарга “муну эл кылды, мен өзүм кетейин деп жаттым эле” деп айтат. Ошондуктан Аскар Акаевдин кете турган ою жок. Болбосо мындай аракеттерди токтоткула деп айтпайт беле.

-Рамазан мырза, мына чет өлкөдө жүрөсүз. Ал жакта башка өлкөлөрдүн оппозиция өкүлдөрү менен жолугушуп, баарлашсаңыз да керек. Ушул өңүттөн алганда кыргыз оппозициясынын аракетине кандай баа бересиз. Оппозиция элдин үмүтүн актап кете алабы?

- Биздин эл соңку он жылдан бери «кимиңер даярсыңар, кимиңер баштайсыңар деп сурап, аны колдойбуз деп жүрөт. Тилекке каршы, оппозициянын арасында айрым өкүлдөр чечүүчү мезгилге келгенде Аскар Акаевге алданып, элдин мындай мүдөөсүн ишке ашырбай жүрөт. Ошондуктан соңку мезгилде Бакиев, Отунбаева баштаган саясий кыймылдардын биригүүсү абдан жакшы жөрөлгө. Ошол форумдун максаты - мыйзамдуу түрдө бийликти кетириш. Бул маселе боюнча эл да, оппозиция да бир ойдо. Ал максатка жетиш үчүн элдин башында «мен президент болом» деп бирөө туруш керек. Эгерде оппозиция биримдик болуп, тикеден тике турса, эл аларды колдойт. Ошол эле мезгилде жаңы келген бийлик «мени да кууп жиберет» деп таза иштейт. Ушундан пайдаланып, Аскар Акаевдин режиминен кутулуш керек.

“ООЗУ КҮЙГӨН” ОРУСИЯ ЖАНА КРЕМЛГЕ ЫКТАГАН КЫРГЫЗСТАН

Айданбек Акмат уулу, Бишкеk Кыргызстандагы шайлоолор Батыш менен Орусиянын бул чөлкөмдөгү кызыкчылыктарын, карама-каршылыктарын дагы бир ирет ачыкка чыгарды. Кыргыз бийлиги бул ирет колдоону бир гана Москвадан алаарын туюп, Кремлге ого бетер ыктоодо. Бирок, Москва Украина жана Абхазиядан кийин КМШ аймагында бир аз башкачараак аракеттене баштады.

Кыргызстан совет доорунда бир гана Москвадан толук көз каранды болсо, эгемендүүлүк алгандан бери ага экинчи жактан - Батыштан көз карандылык кошулду дешет байкоочулар. Батыштын каржылык, гуманитардык жардамдары аркылуу өлкөнүн финансылык системасы кармалып турат.

Соңку мезгилде Кыргызстандын Москвадан көз карандылыгы күчөдү. Бул биринчи кезекте, жүз миңдеген кыргыз эмгек мигранттарынын Орусияда жан багып жүрүшү менен шартталды. Мына ушул себептерге байланыштуу Кыргызстандын ырасмий бийлиги эки тарапка кылчактаган саясат жүргүзүүдө.

Кыргызстанда атуулдук коомдун активисттери Батышты демократиянын, мыйзамдуулуктун символу катары кабылдаса, Москваны тескерисинче, коррупцияланган режимдин бирден-бир таянычы катары кабылдоодо.

“Акыйкат жана прогресс” партиясынын лидерлеринин бири Ишенбай Абдуразаков Батыштын максаты тууралуу мындай пикирин билдирди:

- Батыш Борбордук Азияда демократиялык жаңы өзгөрүштөр болушун каалайт. Алар ушундай өзгөрүү болуп кетсе деген каалоосун ачык эле көрсөтүшүүдө. Тескерисинче, Москва мына ушундай каалоону көрсөткөн же билдирген жери жок.

Орусиянын өзүндө демократия жана адам укуктарын камсыздоодо маселелер арбын деген “Агым” гезитинин башкы редакторунун орун басары Мамат Сабыров буларга токтолду:

- Орусиянын бизден айырмасы кайсы?! Биз сыяктуу эле да. Баарыбыз советтик системанын продуктысыбыз. Демократия, укуктук мамлекет курууда алардын бизден айырмасы деле жок.

Анын айтымында, мына ошондуктан Орусия бизге үлгү боло албай турат. Ал эми Орусияда мына ушундай маселелер бардыгын ырастаган көз карандысыз журналист Султан Жумагулов орус бийлиги авторитаризм менен ооруп атат деген ойдо:

- Орусиянын өзү авторитаризм менен аксап атпайбы. Анын өзүндө демократиялык жараяндар токтоп калбадыбы. Өздөрү авторитаризм менен ооруп жаткандан кийин, демек, ал КМШнын башка өлкөлөрүндөгү авторитардык режимдер менен коюн-колтук алышып турат. Маселен, Путин үчүн Кыргызстанда азыркы бийликтин сакталып турганы керек.

Султан Жумагуловдун пикиринде, Украина жана Абхазиядагы шайлоодон кийин орус саясатында өзгөрүү байкалды:

- Кыргыз оппозициясынын лидерлерин жогорку деңгээлде, анын ичинде Кремлде кабыл алынышы Орусиянын реалдуулук менен эсептеше баштаганынан кабар берет. Украинадан алар оозун күйгүзүп алышты да.

“БЕТМЕ- БЕТ”: 14 ЖЫЛДА КИРДЕГЕН ӨЛКӨНҮ ТАЗАРТУУ ҮЧҮН КАБЫЛ АЛЫНГАН ПРОГРАММАБЫ?

Кыяс Молдокасымов, Бишкек Кадырлуу угармандар! «Таза Кыргызстан» программасынын кабыл алынганына 10 күн болду. Бул программа кыргыз коомчулугунда талаш тартышка түшүп жаткан учуру. Ошондуктан «Азаттык» радиосу ушул маселенин тегерегинде кайчы пикирдеги адистердин, саясатчылардын катышуусунда талкуусун уланта бермекчи. Бүгүнкү «Бетме-бет» берүүсү да ушул темага арналган. Анда микрофон талкууну жүргүзгөн кабарчыбыз Кыяс Молдокасымовдо.

РЕФЕРЕНДУМДАН РЕФЕРЕНДУМГА ЧЕЙИНКИ «СТУДЕНТ», ТРАЙБАЛИЗМ ЖАНА «ҮЙБҮЛӨӨ» ТЕРМИНИ

Шайлоо алдында мамлекет башчынын жүргүзгөн саясаты туурасында макала «МСН» гезитинде жарыяланды. Кыргызстанда мамлекеттик тил маселеси жөнүндө макала «Заман Кыргызстан» гезитинде кеңири чагылдырылат. Экс-элчи Роза Отунбаеванын өлкөнүн экономикалык жагдайына берген баасы менен окурмандар «Общественный рейтинг» гезитинде кеңири тааныша алат.

16-февралда жарыкка чыккан «МСН» гезитинде мамлекет башчы Аскар Акаевдин шайлоо алдында жасап жаткан иш- аракеттери тууралуу макала орун алды.

Макаланын автору Вячеслав Темирбаев “Аскар Акаев студент сыяктуу референдумдан референдумга чейин гана камсанабай жашайт, студент сессияга 2-3 жума калганда гана кыймылдап, бир нерсе окуй баштайт эмеспи , ошол сяктуу эле биздин мамлекет башчы да шайлоого 2-3 ай калганда өзүнүн активдүүлүгүн көрсөтүп жатат” деп жазды.

Макалада мамлекет башчынын ар бир облуска барып, эл менен жолугушуп, курултай да өткөрүп жибергени, оңго-солго ар кандай грамоталарды, стипендияларды таратканынын себеби шайлоо экени айтылат.

Гезиттин ушул эле санында «Кыргыз демократиясына трайбализм аркылуу» деген макала орун алды. Анда трайбализм менен демократиянын ортосундагы байланыш тууралуу сөз болду. Автордун айтымында , кыргыздарда оң канат, сол канат деген түшүнүк бар. Кыргызстанда “Жогорку Кеңешке да ушул тартип боюнча өтүш керек, ошондо гана өлкөдө демократиянын универсалдуу модели болот” деген окурмандын көз карашы чагылдырылды.

«МСН» басылмасы президент тууралуу кеңири макала жарыяласа, интернет маалымат каражатында Муратбек Иманалиев тууралуу макала орун алды. Анда макаланын автору саясат таануучу Атай Макенов Муратбек Иманалиевдин авторлугунда «Аки пресс» журналында жарыяланган маклаларына , саясатта жасаган иш аркеттерине кеңири токтолду.

«2000-жылы президенттик шайлоодо Аскар Акаевге добуш бергениме өкүнөм, азыр бизидин күнүмдүк турмушубузда «үйбүлөө» деген термин кирип калды» деп жазат автор. Автор макалада кыргыз -өзбек чек арасы тууралуу, бул маселени чечүүдө , жалпы эле чоң саясатта экс-министр Муратбек Иманалиевдин ээлеген ролу тууралуу сөз кылды.

«Заман Кыргызстан» гезити 18-февралда чыгуучу санына мамлекеттик тилдин айланасындагы маселелерди көтөргөн материалга орун берүүдө. Учурда мамлекеттик тилди үйрөнүү тегерегинде бир топ суроолор көтөрүлүп келет.

«Ушул күнгө чейин 300дөн ашуун кыргыз кыргыз тилин үйрөнгөндөргө сертификат тапшырдык. Алардын ичинде көбүнчө чет элдиктер, орус тилинде сүйлөгөндөр болсо, тилекке каршы, 50 пайызы кыргыз улутундагылар» деген пикирин Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасынын орун басары Ташпоо Жумагулов гезитке билдирди.

17-февралда чыккан «Общественный рейтинг» басылмасында «Ата- Журт» кыймылынын лидери Роза Отунбаева менен маек орун алды. Экс-элчи Роза Отунбаева өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнө кеңири токтолду. Экс-элчинин пикири боюнча, республикада үй бүлөөлүк-олигархиялык капитал кожоюндук кылып турганга чейин, чет жактан келе турган туруктуу инвестиция жөнүндө ойлобой эле койсо болот. Оруссиянын миллиарддык долбоорлорунун ишке ашышын бийлик алмашкандан кийин гана күтүүгө болот.

«Общественный рейтинг» гезитинин ушул эле санында саясат таануучу Сыргак Абдылдаевдин Борбор Азия регионундагы аскерий-саясий коопсуздук маселесине арналган макала жарык көрдү.

ТИКМЕЧИЛЕР КАЗАКСТАНГА КАЧУУДА

Сапар Орозбаков, Бишкек 1990-жылдардын экинчи жарымында өлкөдө кийим тиккен чакан цехтер ачылган болчу. Алардын көптүгүнөн Кыргызстан «тигүүчүлөрдүн өлкөсү» деген атка конгон. Азыр ошол цехтер Казакстанга жана Орусияга кете баштады деген кооптуу кабар айтыла баштады.

Мындай кабарды алгач өткөн жылдын аягында Экономика өнүгүү министри Амангелди Муралиев жарыя кылган болчу:

- Тигүү өндүрүшүнүн продукцияны сатып өткөрүүгө жана иштөөгө жагымдуу шарт түзүлгөн Казакстанга акырындап кете башташы кооптондурат. Ал жерде кошулган нарк 16%. Патенттин наркы да төмөн

Биз маалыматты кийим тиккен цехтердин жетекчилеринин өздөрүнөн тактап көрсөк, алар иш чынында кыйындай баштаганын ырасташты. Бирок алар мунун себебин бир аз башкачараак түшүдүрүштү. Алардын айтымында, Орусия жана Казакстан, өздөрүнүн кийим тиккен фабрикаларын коргоо максатында, айрым чектөөлөрдү киргизишти:

-Чек арада проблемалар башталганын биз баарыбыз сезип жатабыз. Мурда соода бөлүмдөрүндө проблемалар болбой, майда ишкерлер товарды «карго» деп аталган транспорт системасы аркылуу жеңил жөнөтө алса, азыр бажыканалар кайсы компания өндүргөнүн же кайсы компания Орусияга алып келгенин, ким жооп берерин талап кылышып жатышат –деди Текстилчилер ассоциациясынын президенти Эльза Ким.

Ушул эле ассоциациянын аткаруучу директору Гулбахор Фохттун айтымында, мурда кийим тиккен цехтердин продукциясын алып кетип жаткан челнокчулар салыктан качышып, аны чек арадан мыйзамсыз жолдор менен алып өтүшчү. Азыр болсо Казакстандын жана Орусиянын бажыканалары аларды мыйзам боюнча өткөрүп, челноктор мурдагыдай көп келбей калышты:

-Пайдалуу болбой калды. Анткени бажыканадан чыгарганда кошулган наркка салыкты дароо төлөөгө туура келет. Бизде 20%, Орусияда 18%.– дейт Гулбахор Фохт.

Тикмечилердин айтымында, 1990-жылдары Кыргызстанда ишканалар токтоп калгандан кийин челнокчулар өлкөдө жетишпеген товарларды Кытайдан, Түркиядан жана башка өлкөлөрдөн ташып келе башташкан. Алардын айрымдары кийин кийим тиккен цехтерди түздөн түз эле өлкөдө ачууга өтүшкөн.

Кыргызстанда жумушчу күчү арзан болгондуктан, практика ишкерликтин бул түрү пайдалуу экендигин көрсөткөн. Ал каражатты анчалык деле көп талап кылбагандыктан, андай цехтерди челнокко тиешеси жок башка адамдар да уюштурушуп, Бишкекте жана өлкөнүн башка жерлеринде андай цехтер жайнап кеткен.

Алар каттодон өтпөгөндүктөн, өтсө да салыкты толук төлөбөгөндүктөн, алардын саны канча, алар канча кийим тигип чыгарат эч ким так билбейт экен. Бирок Кыргызстан «тикмечилердин өлкөсү» деген атка конгонун айтышат. Эгерде бул цехтер жабылса, миңдеген адамдар жумушсуз калаары айтпаса да түшүнүктүү.

Азыр өкмөт да, текстилчилердин ассоциациясы да бул багытта иш жүргүзүп жатышат. Амангелди Муралиевдин айтымында, министрлик тигүү өнөр жайын андан ары өнүктүрүү боюнча атайын программа иштеп чыкты. Ал эми ассоциация болсо цехтер менен иштешүүдө:

-Биз бажыкана менен жолугушууларды уюштурууга жардам берип жатабыз. Ал жерде биздин компаниялар продукцияны экспорттоонун жана импорттоонун мыйзамды бузбай турган пайдалуу режимин кантип тапса болот тургандыгы жөнүндө кеңеш алышы зарыл –деди Гулбахор Фохт.

МАЙЛУСУУДАГЫ КҮТКӨН ИШТЕР ЭМИ БАШТАЛАТ

Дүйнөлүк банкт Майлусуудагы уран калдыктары сакталган жайларды калыбына келтирүү долбоорун ишке ашырууга 11 миллион ашуун доллар акча бөлүүдө. Долбоордун смета-техникалык документин түзүүгө кыргыз өкмөтү тендер жарыялады.

Кыргызстанда уран жана уулуу зат калдыктары сакталган жайларды калыбына келтирүү аракети кийинки жылдары кыйла жанданды. Фергана өрөөнүн коркунучка кептеген Майлусуудагы уран калдыктары сакталган жайларды коркунучсуз абалга келтирүү иштерине киришүү быйыл жаздан тарта башталганы турат.

Төрт жылга эсептелген долбоор 2009-жылы аягына чыгышы керек. Бирок да кыргыз өкмөтүнүн башчысы Николай Танаев бул өтөле узак убакыт деп эсептейт:

- 2009-жыл. Бул оголе узак убакыт болуп жатат. Бизге азыркысы маанилүү. Себеп дегенде, ар күнү, силерди билбейм, мен ал жактан телефон чалынса же компьютерди карай калганда дагы эмне болуп кетти экен деп кооптонуп турасың. Айрыкча, Майлуусу шаары жайгашкан жер чочулатат.

Майлусуу шаарын курчаган тоо ичиндеги 23 уран калдыктары сакталган жайларды бекемдөө, дөбө болуп үйүлгөн уулуу зат калдыктарын башка жерге ташып барып көмүү иштери быйыл башталмакчы.

Кыргызстандын Экология жана өзгөчө кырдаалдар министри Темирбек Акматалиевдин ырасташынча, зыянсыздандыруунун техникалык маселелери негизинен чечилди.

- Бизде 35 калдыктар сакталган жай, 25 уулуу зат калдыктары үйүлгөн дөбөлөр бар. Алардын ичинен 5 тоо дөбөдө, 30 калдык жайда радиоактивдүү заттардын калдыктары сакталат. Анын үстүнө бу калдык жайлар жайгашкан жерлерде кырсык болсо анын зыянын жалгыз Кыргызстан эмес, жанындагы коңшу өлкөлөр да тартат, - дейт министр Акматалиев.

Министрдин маалымдашынча, өткөн жылдан бери даярдык аракеттери көрүлүп келген Майлусуу уран калдыктарын сактоочу жайларды бекемдөө иштери эми башталмакчы:

- Кыйлага созулган макулдашуулардан соң биз баштагы долбоорго деп бөлүнчү 5 миллион доллар бюджетти өкмөттүн 1,8 миллион доллары менен кошо 11 миллион 700 миң долларга жеткирдик. Мунун баары Майлусууга жумшалат. Өткөн жылы долбоорду ишке ашыруучу атайын бөлүм ачылган. Буга чейин техникалык маселелер чечилди, эми техника-сметалык документтерге тендер жарыяланууда. Үч компоненттен турган долбоор 2009-жылга чейин ишке ашырылат. Бул ишке жол ачылды,- деп билдирди Темирбек Акматалиев.

12 миллион долларга жете бербеген акчанын 900 миңдейи четтен келген кеңешчилерге, адистерге төлөнүп берилмекчи. Кыргызстандык адистер, айрыкча курулушчулар Майлусуудагы уран калдыктары сакталган жайларды бекемдөө иштерине катышат.

Экология жана өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Уран жана уулуу зат калдыктарына байкоо жүргүзүү, калыбына келтирүү башкармалыгынын жетекчиси Анаркул Айталиевдин ырасташынча, техника-сметалык документтер даярдалгандан кийин курулуш иштери август-сентябрь айларында башталмакчы.

Өзгөчө кылдаттыкты талап кылган атайын жумуштарга Карабалта тоо-кен комбинатынын, Улуттук илимдер академиясынын, министрликтин өзүнүн адистери тартылат. Атайын даярдыкты талап кылчу кандай иштер жасаларын Анаркул Айталиевдин өзүнөн уксак:

- Уран калдыктары сакталган жайлардын баары тоолуу жерлерде. Ошондуктан тоодон агып түшкөн суулар ага аралашпастан айланып өтүшү үчүн атайын каналдарды курушубуз керек. Анан да ал жерлердин баары тосмолонгон эмес. Коркунучтуу жерлерди коргогон тосмолорду курабыз. Уран калдыктары сакталган жерлердин темир-бетон тосмолору бар. Аларды бекемдеш зарыл.

КЫРГЫЗСТАН ДҮЙНӨЛҮК ХОККЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНА МҮЧӨ БОЛДУ

Шайба менен ойнолчу хоккейдин мекени Канада болсо, топ менен хоккей ойноо 19- кылымдын ортосунда Улуу Британияда пайда болгон. Жакында эле Кыргызстан дүйнөлүк топ хоккейи федерациясына мүчөлүккө кабыл алынды. Ал эми 5 жылдан бери Чаек айылында хоккей боюнча мелдеш өткөрүү салтка айланып баратат.

Монераль университетинин студенттери топ менен ойнолчу хоккейдин эрежесин, тартибин 1886- жылы иштеп чыгышкан. 20- кылымдын башында хоккейдин бул түрү Европа өлкөлөрүнө тарап, жаңы саамалык катары колдоого алынган.

1908- жылы хоккейдин Эл аралык Лигасы түзүлгөн. Союз убагында бул оюн боюнча 4 мамлекет: СССР, Швеция, Финнляндия жана Норвегия таасирдүү эле. Кийин ага АКШ баш болгон Канада, Голландия, Венгрия, Эстония жана башка өлкөлөр кошулду. Казакстанда бул топ хоккейи совет доорунда өөрчүп, Алматынын «Динамо» командасы байгелүү орундарга жеткен.

Топ хоккейи боюнча СССРдин биринчи чемпионаты 1946- жылы өткөрүлгөн. Ал эми 1957- жылдан бери дүйнөлүк биринчилик өткөрүлүп келет. Бул топ хоккейи эл аралык аренада орус хоккейи катары таанылып, таасири артып баратат. Кыргызстанда ушул хоккей оюну 1970-80- жылдары кеңири кулач жайган. Өлкөнүн биринчилиги Каракол, Миңкуш, Бишкек шаарларында өткөрүлүп турган.

Жакында эле Татарстандын борбору Казан шаарында топ менен хоккей ойноо боюнча дүйнөнүн 25- чемпионаты аяктады. Финалдык беттешүүдө Орусия менен Швеция тандалма командалары күч сынашып, 5:2 эсебинде шведдер утуп алышты. Орустар бул оюнда 16 ирет дүйнөнүн чемпиону болгон. Бирок 2002- жылдан бери Швеция командасына жеңилип келүүдө.

Казанда өткөн чемпионаттын жүрүшүндө Дүйнөлүк топ хоккейи федерациясына жаңы мамлекеттер дагы мүчөлүккө кабыл алынды. Алардын катарында Кыргызстан да аталган федерацияга мүчө болду. Өлкөнүн Улуттук олимпиада комитетинин экс- президенти Эшим Кутманалиев Казан шаарына барып, Кыргызстанды дүйнөлүк хоккей федерациясына мүчө кылып, кызматташуу боюнча сүйлөшүү жүргүзүп кайтты.

Быйылкы дүйнө чемпионаты үч жолку юбилейлик маанай тартуулады. Биринчиден, бул топ хоккейи ырасмий таанылганына 50 жыл болот. Экинчиден, быйылкы чемпионат 25- жолу өткөрүлүшү. Үчүнчүдөн, бул жолку дүйнөлүк биринчилик өзүнүн миң жылдыгын белгилеп жаткан Казан шаарында өттү.

Кыргыз туризм, спорт жана жаштар саясаты боюнча мамлекеттик комитетинин спорт бөлүмүнүн башчысы Мамыт Акеров топ хоккейи тууралуу мындай деди:

- Биз менен катар Монголия өлкөсү мүчөлүккө кабыл алынды. Бизде топ хоккейи үчүн бардык шарт бар. Топ хоккейи биздин өлкөдө мурда эле бар болчу. Азыркы Акүй турган жерде шаардык стадион бар эле. Ошол стадиондо муз айдыңы тоңдурулуп,мелдеш өткөрчүбүз. Учурда Жумгалда турнир өткөрүлүп жүрөт. Биз бул оюнду колго алып, жайылтып, жакшы саамалыктарды колдоого алуубуз керек.

Кыргыз туризм, спорт жана жаштар саясаты боюнча мамлекеттик комитетинин жетектөөчү адиси Темир Дүйшекеев өлкөдө хоккейди өнүктүрүүгө шарт бар экенин белгилейт:

- Бул топ хоккейи үчүн жабык спорт сарайын куруп кереги жок, ачык талаа, муз аянты болсо болду. Ал түгүл Канаданын шайба хоккейинин оюнчулары дагы топ хоккейин ойноп жүрүшөт. Кыргызстанда Нарын, Ысыккөл, Талас облустарында бул топ хоккейин колго алууга жаштар өздөрү демилге көтөрүүдө. Конькини табууга болот. Орусиялыктар дагы жабдуулардан жардам беребиз дешүүдө.

11-12- февралда Жумгалдын Шортон муз аянтында Эркинбек Матыевдин жаркын элесине арналган шайба хоккейи мелдешинин финалдык оюндары өткөрүлдү. Мелдештин демилгечиси, башкы калысы Нурланбек Матыев бул оюнду Эл аралык деңгээлге жеткирүүгө болоорун белгилейт:

- Кыргызстандын жаратылыш шарты хоккей баштаган спорттун кышкы түрлөрүн өнүктүрүүгө абдан ыңгайлуу. Каракол, Нарын шаарларында, айрым айылдарда хоккей оюну кайрадан жандана баштады. Эмне үчүн Азиянын кышкы оюндарына, эл аралык мелдештерге өлкөнүн тандалма командасын баштап барууга болбосун!? Азия өлкөлөрүнөн Кытай, Корея, Жапан, Казакстан мамлекеттеринде гана хоккей өнүккөн. Алар менен кыргыз жигиттери тең ата таймашка чыгып, чеберчилигин өстүрүүгө мезгил жетти.

Убагында Нарын облусу боюнча “мыкты хоккейчи” аталган учурдагы «Дордой- Динамо» футбол командасынын машыктыруучусу Мурат Дүйшөналиев мындай деди:

- Биз бала кезде «Алтын шайба» мелдештери өтүп турчу. Ал түгүл Орусияда өткөн биринчиликке дагы катышып келгенбиз. Бул топ хоккейин өнүктүрүү мезгил талабы. Былтыр Чаектеги мелдешке ардагерлердин командасын баштап барып, жаш кезди бир эскерип, жыргап калдык эле. Быйылкы мелдешке да Нарын шаарынын командасынын катарында ойнодум.

Орусиянын топ хоккей федерациясы Кыргызстандын демилгесин колдоп, жардам берүүгө убада кылышууда. Хоккейге керектүү буюмдардын бардыгын, кийимдерин бекер алуу үчүн өлкөнүн Улуттук олимпиада комитетинин экс- президенти Эшим Кутманалиев макулдашып келди. Келечекте топ хоккейи кышкы олимпиадалык оюндардын курамына кирип калышы да ажеп эмес.

Эгерде топ хоккейи федерациясына 25 өлкө мүчө болсо, кышкы олимпиадалык оюндардын программасына кирет. Буга орустар абдан кызыкдар болушууда.

Чаекте 11- февралда өткөн профессор Эркинбек Матыевдин жаркын элесине арналган хоккей мелдешине Каракол шаарынын командасы каражат жоктугунан келбей калышты. Нарын шаарынын жана Жумгал районунун 7 командасы күч сынашты. 2002- жылы Нарын шаарынын, былтыр Чаектин “ Эркинфрам” командасы баш байгенин ээси болгон. Быйылкы мөрөй талашта нарындыктар кайрадан баш байгени ээлеп, “Эркинфарм” бу жолу үчүнчү орунга татыды.

РОЗА ОТУНБАЕВА: “БИЙЛИКТИН КОНСТИТУЦИЯЛЫК НЕГИЗДЕ АЛМАШУУСУН КААЛАЙБЫЗ.”

Өткөн аптада Орусияга иш сапар менен барып кайткан «Атажурт» кыймылынын теңтөрайымы, экс-министр жана дипломат Роза Отунбаева менен маектин экинчи бөлүгүн сунуштайбыз. Бул интервьюда оппозициячыл саясатчы Орусиядагы кыргыз диаспорасы, ыңкылап маселелери жана орус саясатчыларынын кыргыз оппозициясына мамилеси тууралуу суроолорго жооп берет.

- Роза айым, сиз Кыргызстандагы оппозициянын азыркы статусунда өзгөчө маани бар дедиңиз. Бүгүнкү оппозиция эмнеси менен айырмаланат?

- Кыргызстандын оппозициясы элге консолидация жасап атабыз. Ушундай эле жашай беребизби? Башкача жашоонун кандай жолу бар? Бизге врачтар, экономист-финансисттер, экологдор, жаштар, чыгармачыл адамдар, жалпы эле Кыргызстандан көптөгөн адамдар өздөрүнүн сунуштарын берип атышат. "Азыркы турмуш болбойт, ушинтип отурсак биз алга эмес, артка кетебиз. Ошондуктан, биз жаңы жолдорду иштеп чыгышыбыз керек. Мобу реформа деп аталган нерселердин баары көп учурларда биздин турмушту бузуп коюп атат. Ошондуктан, мобу жолду азыр сунуштап атабыз" деп атышат, ушундай прогрессивдүү сунуштар азыр колубузга келип түшүп атат.

- Москвада сиздерди кыргыз диаспорасы менен жолукту деп уктук. Алардан кандайдыр бир сунуш түштүбү?

- Ооба, биз Москвада болгондо кыргыз диаспорасы менен да жолуктук. Ошо жерде иштеп жүргөндөр жалаң эле жумушчулар эмес экен. Курулушчулардан, Москванын көчөлөрүн шыпыргандардан, базарларда иштегендерден тышкары бизнесте жүргөн адамдар менен да жолуктук, сыймыктандык. Москва деген дүйнөдөгү олуттуу атаандаштыкка ээ чоң шаар. Ошол жерде да кыргыздардын иши ийгиликтүү болуп атыптыр. Дүйнө жүзүндөгү белгилүү жогорку окуу жайларда мугалим, доцент болуп иштеп жүргөндөр бар экен. Жалпы кыргыздардын «Биримдик» деген саясий эмес уюму бар экен. Кыргызстанда болуп аткан окуяларды айтып бердик. Пикир алмаштык. Кыргызстан чын эле азыр чөгүп кетпей, алдыга жылыш керек деп, алар да биртоп жакшы ой-сунуштарын айтышты.

- Дагы бир суроо – ыңкылап маселеси боюнча. Президент Аскар Акаев мындан бир аз мурда ыңкылап болуш ыктымалдыгы жөнүндө айткан эле. Ал эми Кыргызстан калкынын акыркы 5- курултайында болсо эч кандай ыңкылап болбойт, ага негиз жок деди. Сиз кандай деп ойлойсуз, оппозиция ыңкылаптын болушуна кызыкдарбы? Дегеле ыңкылаптын себеби, негиздери барбы, маселен, Грузия же Украинадагыдай? Ошол нерсенин коркунучу, пайдасы, зыяны тууралуу эмне айта аласыз?

- Мен бир нерсени дагы бир жолу айтып коеюн, мен муну айта бергенден чарчабайм. Ыңкылап деген бийликтин колдонгон термини. Революция деген бул жерде Кыргызстанда орустарды же орусча сүйлөгөн башка калкты коркута турган термин. Бул жердеги орустарды же дагы башкасын Орусиядан кайра дагы ажырап, биздин бизнесибиздин баары кыйрап, кан төгүлөт деп коркута турган сөз.

Биз оппозиция революция деп айтып аткан жокпуз. Биз конституциялык, тынчтык негизде бийлик алмашсын деп миң мертебе айтып атабыз. Биздин оюбуз ошол. Тунук, жөнөкөй. Бийлик болсо мына өзүңүз айткандай бирде коркутат, кайта ачуусу тараса эчтеке жок деп коет. Андай болбойт да. Оюнчук эмес да.

Азыр шайлоо. Шайлоо акыйкат өтүш керек деп айтып атабыз. Мына бүгүн эле мен окуп калдым, бир материалды. Кемин районунда кандай өтүп атканын айтып атышат. Бул бир эле округда. Башкаларчы? Ушундай шайлоо акыйкаттуубу, жокпу? Анан бийлик коркутат экен, шайлоону оппозиция бурмалап, революция жасап кетет деп.

Грузияда менен Украинада эл бийликтен коркпой, бийлик жасаган мыйзам бузууларга тыюу салып, эл баары биригип, бурмалоодон коркпойбуз деп тике турганын революция дешсе, анда ал революция окшойт.

Кыскача айтканда, азыркы кыргыз оппозициянын талабы - акыйкат шайлоо өткөрүү. Бийликтин бурмалоосуна жол бербейбиз. Бийлик ушунчалык басмырлап, оппозициялык талапкерлерди өткөрбөө аракетин кылса, биз ага мыйзам ченемдүү, бизге Конституция берген инстурменттер менен жооп беребиз.

- Батыш Орусияны да Кыргызстан сыяктуу эле авторитардык өлкө катары сынга алып келатат. Ушул өңүттөн алганда Орусиянын саясий чөйрөсүндө Кыргызстандын оппозициясына көз караш кандай экен? Батыш менен ымалалашкан оппозиция катары сындап же өгөйсүнткөн жагдайды байкай алган жоксузбу?

- Таптакыр. Бир ирмем да мен аны сезген жокмун. Орусиянын көрүнүктүү журналисттери менен, Орто Азияны терең билген адистер менен, Орусиядагы учурдун көрүнүктүү өкүлдөрү менен жолуктук. Мен, мисалы, мына Америкада, Улуу Британияда иштеген, азыр БУУда иштеген адаммын. Бирок, алар мени Батышка сатылып кетти деп эч качан ойлошпойт.
Ар бир мамлекетте боло жүрчү «черные силы» деген карасанатай күчтөр болбосо, бизге вирустар жукпасын деген чектөөлөр болбосо, кадыресе саясий күчтөр антип ойлобойт. Биздин тилегибизге жараша азыркы Орусиядагы саясий күчтөр биздин жүзүбүздү, тарыхыбызды, кимдин ким экенин жакшы билишет.

- Рахмат ушул акыркы суроом болсун. Кыргызстандагы оппозициялык күчтөр азыр эмне иш кылып атышат?

- Биз азыр 27-февралга даярданып атабыз. Шайлоого эки жумадан да аз убакыт калды. Ар бир шайлоо округдарында болгон мыйзам бузууларды каттап, үгүт өнөктүгүндө бири-бирибизге жардам берип, маалымат алмашып, Кыргызстанга келип аткан эл аралык байкоочулар жана журналисттер менен пикир алмашып атабыз.

Сүрөттө: Сот залында. 28- январь. 2005- жыл.
Р. Отунбаевага административдик жаза тагылып аткан учур.

АЧЫК КАТ:КЫРГЫЗ БИЙЛИГИ, “ЭКСТРЕМИСТТЕР” ЖАНА СӨЗ ЭРКИНДИГИ

Чолпон Орозобекова , Бишкек «Хюман райтс воч» эл аралык уюму Аскар Акаевге ачык кат жолдоду. Анда парламенттик шайлоолор алдындагы бир катар жагдайларга тынчсыздануу айтылган. «Хюман райтс воч» уюму Украинадагыдай бийлик алмашууга жол бербөөгө жанталашкан кыргыз бийлиги адам укугун тепселеп жатат деп билдирди.

Адам укугун коргогон эл аралык абройлуу уюмдардын бири “Хюман райтс воч” Аскар Акаевге катты 14- февралда жарыялады. Анда тез арада адам укугу боюнча кырдаалды оңдоп, өлкөдөгү саясий кырдаалды жумшарта турган чараларды көрүү кеңеши жазылган.

“Хюман Райтс Воч” экс - элчилердин шайлоодон четтетилиши, президенттин кызы Бермет Акаеванын үгүт кампаниясына студенттердин тартылышы, “Алга Кыргызстан” өңдүү бийликти жактаган партиялардын катарына бюджеттик мекемеде иштегендерди күчтөп каттоо, өкмөттүк маалымат каражаттары аркылуу оппозицияны мокочо кылып көрсөтүү өңдүү жагдайлар сынга алынган.

“Хюман Райтс Воч” уюму алдыдагы парламенттик шайлоо Кыргызстан үчүн демократия менен адам укугунун сакталышы боюнча чоң сыноо болорун эскертет. Мамлекет башчысы менен жогорку бийлик өкүлдөрүнүн оппозиция жана атуулдук коомдун өкүлдөрүн коркутуп- үркүтүп, кемсинтип сүйлөгөн сөздөрү тынчсызданууну жаратат деп жазылган катта. Кыргыз бийлиги тарабынан оппозиция өкүлдөрү “экстремист”, ал эми көз карандысыз маалымат каражаттары чагымчы катары сүрөттөлгөнүнө тынчсыздануу айтылган.

“Хюман райтс воч” уюму кыргыз бийлиги кандай жолдор менен болсо да Украинадагыдай ыңкылапты болтурбоонун аракети менен адам укуктарын тепселөөгө барып жатат деп санайт.

“Республика” партиясынын лидери Замира Сыдыкова акыр кыргыз бийлиги эл аралык деңгээлдеги ушундай сынга тушукмак деген пикирде:

- Ушуну көрмөк биздин бийлик. Эл аралык уюмдар биздин өлкөдө эмне болуп жатат, шайлоодо кандай мыйзам бузуулар болуп атканын көрүп турушат. Бул катта өлкөдөгү кырдаал даана жана ачык жазылган. Жада калса президенттин күйөө баласы көзөмөлдөгөн телеканал тууралуу да ачык айтылыптыр. Менимче, бул абдан эле катуу жазылган кат. Бирок биздин бийлик мындайга көнүп калган. Бу жолу да тоботпой, кулагынын сыртынан кетириши толук ыктымал, -дейт Замира Сыдыкова.

Белгилүү коомдук ишмер Дастан Сарыгулов катта айтылгандай эле шайлоо алдында өлкөдө адилетсиздик болуп жатат деген ойдо. Анын айтымында, кыргыз эли байыртан эрикиндикке жакын эл болгон:

- Шайлоо жараянында мыйзам бузуулар көп болуп атканы чындык. Соңку жылдары кыргыз эли бийликтин күчү менен жасалып аткан адилетсиздиктен жапа чегип аткан менен кыргыздар илгертен эркиндикте жашаган. Эл башын өзү шайлап, айыл- чарбасын иштетип, эркиндикти туу туткан эл. Кыргыздар деген украин менен грузиндерден да байыркы эл.

Бул катта экс- элчилердин шайлоодон четтелиши жөнүндө ачык жазылган. “Хюман райтс воч” уюму Аскар Акаевге “Роза Отунбаеванын шайлоого катыштырылбай калышын сиздин кызыңыз Бермет Акаеванын каршылашын четке чыгаруу аракети деп болжогонго негиз берет” деп жазыптыр.

Президенттин маалымат кызматынын жетекчиси Досаалы Эсеналиев адатта мындай эл аралык уюмдар бир жактуу баа берет деген ойдо:

- Эл аралык уюмдар өлкөдөгү кырдаалга ашепке жана бир жактуу баа берүүнү өнөкөткө айландырып алышкан. Адатта алар бейөкмөт уюмдардын жана адам укугу боюнча өздөрүнүн комитеттеринин материалдарына таянышат. Бирок ошол тыянактары көпчүлүк учурда бир жактуу болуп калат. Бу жолу да туура эмес фактыларды тизмектеп туруп, бир жактуу баа берген. Мындай каттар өзүн абройлуумун деп санаган эл аралык уюмдарга аброй алып келбейт,- дейт Досаалы Эсеналиев.

Анын айтымында, бул ачык кат менен интернеттен таанышып чыгышты. Досаалы Эсеналиев айрыкча шайлоолордун тегерегинде айтылган ойлор негизсиз деген пикирин билдирди:

- Мамлекет башчысы шайлоолор адилет жана таза өтүшү үчүн бийлик бардык күчүн жумшап атканын айтып эле келатат. Эл аралык уюм өз катында кыргыз бийлиги шайлоодо эл аралык байкоочулардын болушун камсыздаш керек дейт. Бул отчетту түзгөндөр билбейт окшойт. ЕККУнун узак мөөнөттөгү байкоочулары Кыргызстанга эчак келишкен да.

“Хюман райтс воч” уюму сөз эркиндиги жаатындагы кырдаалга да бушаймандык билдирген. Катта КООРТ, Пирамида телеканалдарына президенттин уулу менен күйөө баласы көзөмөлдүк кылат деген маалыматтар түшүп аткандыгы айтылган.

«Хюман райтс воч» уюму нааразылык акцияларын өткөрүүгө карата кыргыз бийлигинин мамилесин сынга алат. Бишкек шаардык кеңешинин пикет жана митингдерди өткөрүүдөн мурун жергиликтүү бийликтен уруксат алуу жөнүндөгү 13- январдагы токтому адам укуктарын чектейт деп санайт. Эл аралык уюм Кыргызстанда нааразылык акциялары жөнүндө таптакыр бөлөк жаңы мыйзам иштелип чыгышы керектигин эскертет.

БЕЙӨКМӨТ УЮМДАР: ДОБУШ 200 СОМДОН 100 ДОЛЛАРГА ЧЕЙИН ТУРАТ

Бакыт Аманбаев, Бишкек “Демократия жана жарандык коом үчүн» бейөкмөт уюмдар коалициясы шайлоо өнөктүгүнө жүргүзүлгөн байкоолору тууралуу алдын ала маалыматын жарыялады. Бейөкмөт уюмдар маалыматына караганда, депутаттыкка талапкерлерди каттоо жана үгүт кампаниясы учурунда олуттуу мыйзам бузуулар ар бир шайлоо округдарында орун алууда. Ал эми тиешелүү бийлик органдары мындай фактылар боюнча өз убагында чара көрбөй жатат.

“Демократия жана жарандык коом үчүн” бейөкмөт уюмдар коалициясынан шайлоо өнөктүгү учурунда 120 узак мөөнөттүү байкоочу 60 шайлоо округунда иш алып барышты. Алардын байкоолоруна караганда, дээрлик бардык шайлоо округдарында олуттуу мыйзам бузуулар орун алды:

- Ар бир шайлоо округдарында шайлоочулардын добушун сатып алуу иштери кылдат жүрүп жатат. Мындай көрүнүш бизди абдан кооптондурат. Ага мисал катары, шайлоочуларга бекер тамак берүү менен катар эле акча, эт, ун жана башка тамак аш продуктылары таратылууда. Ал эми шайлоочунун добушу орто эсеп менен эки жүз сомдон 100 долларга чейин туруп жатат, -деди Эдил Байсалов.

Бирок Байсаловдун айтымында, мындай мыйзам бузуулар кайсыл округдарда орун алгандыгы коомчулукка азырынча ачык айтылбайт.

Бейөкмөт уюмдар ырастаганга караганда,бийликти колдогон партиялардан ат салышып жаткан талапкерлер, анын ичинде мамлекет башчы Аскар Акаевдин кызы, телеканалдар аркылуу тынбай көрсөтүлүп жатты:

-Мисалы эле айтып кетсек, КООРТ телеканалы күнүгө өзүнүн жаңылыктарында Университет шайлоо округу боюча талапкер Бермет Акаева тууралуу күнүнө бир эки жолу берүүдө. Ушул аптада да Бермет Акаевага арналган өзүнчө да берүү болот экен. Мындай шарт бардык талапкерлерге түзүлүш керек болчу,- дейт Эдил Байсалов.

Анын айтымында, шайлоо өнөктүгү учурунда жергиликтүү бийлик өкүлдөрү шайлоо өнөктүгүнө кийлигишип жатышат:

- Ага мисал катары Ыссыкөл облусунун губернатору Токон Шалиеванын аракетин келтирсе болот. Ыссыккөл облусунун губернатору Токон Шайлиева №72 Каракол шайлоо округунда депутаттыкка ат салышып жаткан талапкер Бурулсун Рыскулованы чакырып, аталган округдан шайлоого катышып жаткан «Алга-Кыргызстан» партиясынын өкүлү Догдургүл Кендирбаеванын кызыкчылыгына өз талапкердигин алып салууну талап кылган. Шайлиеванын андай талабын Бурулсун Рыскулова үн жазуучу аппаратка билдирбей жаздырып алган. Мамлекет башчысы адилет шайлоо өткөрөм деген убадасына турса Шайлиеваны кызматтан алыш керек.

Ыссыккөл облусунун губернатору Токон Шайлиева «Азаттыкка» телефон аркылуу мындай окуя болгон жок деп билдирди:

Баары эле арызчы болуп жатат. Мен эч несе кылбасам деле арызданып жатышат. Бул шайлоо өнөктүгү учурундагы шайлоонун шайтан оюну.

Борбордук шайлоо комиссиясынын алдындагы шайлоо өнөктүгүнө көзөмөл жүргүзүү боюнча жумушчу топтун жетекчиси Туйгуналы Абдраимов шайлоо өнөктүгүндө түшкөн арыздар боюнча өз убагында чара көрүлүп жатат деген пикирин билдирди.

«Демократия жана жарандык коом үчүн» коалициясынын байкоочуларынын маалыматы азырынча Борбордук шайлоо комиссиясына жете электигин билдирди.

«АЛГА, КЫРГЫЗСТАН!» ПАРТИЯСЫНЫН САЯСЫЙ ТЕХНОЛОГДОРУ, ТӨБӨДӨГҮ ТӨӨ КӨРҮНБӨЙТ, А.АКАЕВДИН ТАЛАС САПАРЫ

Бу жолу айрым гезиттер бийлик колдоосуна ээ талапкерлердин мыйзамды көзкөрүнөө бузуп атканы жөнүндө макалаларды жарыялашты. Парламент шайлоо даярдыгы күчүнө кирген маалында президент А.Акаев Таласка барып калк менен жолугушту. Президенттин «Таза Кыргызстан» программасы талкууга алынууда.

Президент А.Акаевдин «Таза Кыргызстан» программасынын маани-мазмуну айтылуу индиялык ишмер Махатма Гандинин тарыхый эмгегине тең келерин белгилеп, шейшембидеги «Кыргыз туусу» гезитинде М.Тентимишев жазып чыкты. Антишке автордун ырасташынча, программанын «таза» деп аталышы себеп болгон экен.

«Элдин президенти ал аталышты ишкердүү аракеттеги «Таза Кыргызстан» жалпы элдик программасына ыйгарып бергени мүлдө дүйнө элдерине өрнөк болуучу, өтө символикалуу окуяга айланып отурбайбы!» деп жазат автор.

Махатма Ганди коомдук күнөө катары катары эсептеген 7 түшүнүк: принципсиз саясат, мээнети жок байлык, абийири жок сайран, эрк мүнөзү жок билим, ыймансыз коммерция, гумандуулуктан алыс илим, курмандыксыз Кудайга сыйынуу дүйнө реформаторлорунун кызыгуусун жаратып келгенин белгилейт макала автору.

Президент А.Акаевдин Таластагы иш сапары ийгиликтүү өткөнү П.Дүйшөнбаевдин «Кыргызстанды кең келечек күтүп турат» макаласында баяндалган. Автордун маалымдашынча, президент облус калкы менен жолугушуу маалында быйылкы жылы өнөр жай тармагын жаңылоо милдетин ишке ашыруу зарылдыгын билдирген.

А.Акаевдин иш сапарын «Эркинтоо» гезити «Эл биримдиги – эртеңкинин жемиши» деген аталышта сыпаттады.

«Мына, жакында экинчи кадам коюп Париж клубунан дагы 400-500 млн. доллар карызыбызды кечтирип алалы деп аракет кылуудабыз. Ошон үчүн мен Япония Түркия, Россия, Германия мамлекеттерине, Бириккен Улуттар Уюмуна чейин барып карыздарды кечтирүү боюнча алдын-ала сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп келдим. Чын-чынына келгенде азыр карыз алып өнүкпөгөн мамлекет жок» деп айткан президент А.Акаев Таластагы эл менен жолугушуусунда.

«Оппозиция» деген уят деле сөз эмес. Башка өлкөлөрдөгү оппозиция жакшы, биздеги бийлик каршылаштары тууралуу антип айтыш кыйын деп жазат шейшембидеги «Слово Кыргызстана» гезитинде А.Исаков деген автор. Анын ырасташынча, Кыргызстандагы оппозиция алигиче белгилүү саясий күчкө айлана албай жатыптыр. Ошон үчүн анын катары иш билги адамдар менен дагы толукталышы керек.

Экинчи бир М.Тилеков деген автор «Атажурт» саясий кыймылынын кадыр-баркы төмөндөп баратканын, а бирок ага карабастан, калк оппозицияны колдоп көчөгө чыгышарын эскертет.

«Ынтымакта жашаш мүмкүн эмес го. Бирок, да туугандар эмоциядан алысыраак болсоңор. Ансыз да май куюлган бочкенин үстүндө отурабыз, от чыгып кетиши ыктымал» деп жазат автор.

Кыргызстандагы экологиялык туризм ыраатка салынбай, айрыкча ак чокулуу тоого чыгуучулар токтогон жерин таштандыга толтурушуп, андан жаратылыш жабыркап жатканы А.Галуничевдин «Тоону сактоонун жолу – тазалык» деген макаласында козголгон.

“Көжөлгөн бийликтин өзү осол иштери менен элди пикетке үндөп жатканын сезбейт” деп жазат Рина Приживойт «МСН» гезитиндеги «Өз башындагы төөнү көрбөй» деген макаласында. Автордун маалымдашынча, Таласта депутаттыкка талапкерлигин койгон мурунку министрди кандай да болсо аттан оодарып түшүү амалында бийлик аны жактоочуларды кысмакка ала баштаганына ачуусу келген калк агылып көчөгө чыгышкан.

Ал эми Кеминде президенттин уулунун урматына жылкы союп, аксакалдарга сый көрсөтүшүнөн эч кандай деле кынтык табышкан жок дейт макала автору. «Айыл адамдарын сатып алуу (киши башына 100 сомдон) фактыларын деле катташпайт. Себеп дегенде, бул акчага Үй-бүлө добуш сатып алууну көздөп жатат». Автордун маалымдашынча, бийлик бардык жерде ыплас оюндарды жасоодо.

Ал эми «Алга, Кыргызстан!» партиясынын саясый технологдору президенттин кызын кантип депутаттыкка өткөрүү аракетин жасап жатышканы Атай Макеновдун макаласында козголгон.

Ажылыкка барган кыйла кыргызстандыктардын узак жолу азаптуу болгону шейшембидеги «Вечерний Бишкек» гезитинде баяндалды.

КУЛОВДУН ТАГДЫРЫНА АКШ КОНГРЕССИНИН ЖАРЫГЫ ТИЕБИ?

АКШ Конгрессинде жакынкы күндөрү Борбор Азиядагы адам укуктарынын абалы тууралуу резолюциянын долбоору талкууланары күтүлүүдө. ДолбоордКыргызстан боюнча бөлүмүндө кыргыз бийлигине Феликс Куловдун эркиндикке чыгаруу сунушу да камтылган.

Феликс Кулов өткөн парламенттик шайлоонун тушунда камакка алынган. Ал Чүй облусунун губернатору, Улуттук коопсуздук кызматын жетектеп турган кезде мамлекеттик казынага чоң өлчөмдө зыян алып келген деп айыпталган.

Айрым саясатчылар анын камакка алынышына өз арызы менен отставкага китиши, парламенттик жана президенттик шайлоого катышуу боюнча ачык-айкын жарыя жасаганы себеп дешет.

Ырасмий бийлик өкүлдөрү ал жеп-ичкени үчүн камалды дешет. Коомчулукта болсо жеп-ичкен деп айыпталгандардын катарында Куловго жасалган катуу мамиле башкаларга жасалбаганын айтып келишет.

“Ар-Намыс” партиясынын жамааты Куловдун ачыкка чыгуу мөөнөтү келгенине карабай, камакта кармалышын өлкөдө адам укуктары сакталбагандыгынын бир мисалы деп карашат. Куловдун адвокаттарынын айтымында, тергөө абагында отурган күндөрүн эсептегенде Кулов 2004-жылы боштондукка чыгыш керек . Анын түрмөдө отурганына төрт жылдын жүзү болду.

Куловдун абактан бошоор учуру өтүп кетти деп санаган тарапкерлери парламенттик жана президенттик шайлоодо ырасмий бийлик үчүн Куловдун түрмөдө отурушу ыңгайлуу деп карашат. Кулов өзү болсо: “Менден башка оппозиционердин камалбашы үчүн, балким менин отура турушум керектир” деп айтканы бар.

Жакынкы күндөрү Куловдун тагдырында кандайдыр бир өзгөрүш болушу ыктымал дешет айрым байкоочулар. Анткени, АКШ Конгрессинде Борбор Азиядагы адам укуктары боюнча резолюциянын долбоору талкууланары болжолдонууда.

Долбоорду АКШ Конгрессинин Борбор Азия боюнча кичи комитетинин жетекчиси Илиана Рос Летинен даярдаган. Долбоордо “Ар-Намыс” партиясынын лидери, экс – вице- президент Феликс Куловду бошотуу сунушу менен кыргыз бийлигине жолдонгон кайрылуу камтылган. АКШ Конгресси Куловдун азаттыгына таасирин тийгизиши мүмкүнбү?

“Эркиндик” партиясынын лидери Топчубек Тургуналиев таасир этиши ыктымал дейт:

- АКШ Конгрессинин Борбор Азиядагы адам укуктарынын абалына өз таасирин тийгизиши мүмкүн. Борбор Азия боюнча бир катар белгилүү саясатчылар түрмөдө отурат. Алардын бири ушул Кулов деп эсептейм. АКШ конгрессинин Борбор Азиядагы адам укуктарынын абалына кийлигишип жатканы колдой турган нерсе. Бирок бийлик Кулов өңдөнгөн белгилүү оппозиционер, саясатчыдан коркуп жатпайбы/

Атын атагысы келбеген бийлик өкүлдөрү АКШ Конгрессинин Борбор Азиядагы адам укуктарынын абалы тууралуу айткандарынан жыйынтык болбойт, буга чейин болуп да көргөн эмес дешет.

Юстиция министринин орун басары Таштемир Айтбаев конгрессмендер топтогон документтер менен таанышмайын эчтеке айта албайм дейт:

- Ар бир ишти көрбөй туруп жаман же жакшы дегенге болбос. Ал үчүн документ менен таанышып чыгып, пикир айтканыбыз оң го.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG