Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 17:18

Кыргызстан

ПРЕЗИДЕНТТИН КАДРДЫК САЯСАТЫ КАЙ ЖАККА АЛЫП БАРАТ?

Айрым саясат талдоочулардын баамында, президент Курманбек Бакиев шайлоодо ишенимдүү жеңип чыгып, парламентти колго алуу менен өкмөттү өзү каалагандай түзүп алды. Бул айрыкча кыргызча билбеген Игорь Чудиновдун премьер-министрлик кызматка дайындалышында даана көрүндү, анткени ал президентке атаандаш боло албай турган техникалык гана фигура дешет. Ал эми бийлик өкүлдөрү президенттин кадрдык саясаты өлкө экономикасын өргө тартууга гана багытталганын айтышууда.

Парламенттик шайлоодо жеңип чыккан бийликтин “Ак жол” партиясы көп кечиктирбей өкмөттү түзүп, аны мурдагы Отун-энергетика жана өнөр-жай министри Игорь Чудинов жетектөөдө. Айрым саясат талдоочулар президенттин мындай кадрдык саясатын, президенттик шайлоого алдын-ала даярдык катары баалап жатышат. Бир катар саясатчылар президент Курманбек Бакиев жакын арада мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо өткөрүп, кызмат убактысын жети жылга узартышы мүмкүн дешсе, бир даары өзүнө атаандаш боло ала турган фигуралардан арылуу аракети байкалууда дешет. Мурдагы мамлекеттик катчы, “Элет” партиясынын лидери Накен Касиевдин айтымында, азыркы өкмөт-башчы эч кандай таасири жок техникалык гана фигура:

- Бүгүнкү өкмөттүн түзүлүшүн мен техникалык эле өкмөт болуп калды деп ойлойм. Игорь Чудинов деле мурда экономикага деле, саясатка деле кандайдыр бир салымын кошкон эмес эле. Анан эми бул Акаев Танаевди алып келгендей болуп калды. Эми бул кыргыз тилин билбегенден кийин президенттикке талапкерлигин койгонго мүмкүнчүлүгү жок. Эл арасында да сөз жүрүп атпайбы, “президент мөөнөтүнөн мурда шайлоого барат экен, жети жылга мөөнөтүн узартат экен”,- деп. Эгер чындап эле ошондой боло турган болсо, ошого ылайыкталган премьер-министр болду бул.

Ошентсе да бийлик өкүлдөрү коомчулук саясаттагы ит-жыгылыш оюндардан тажап бүткөнүн, ошондуктан иштин көзүн билген адамдарга кызмат берип, экономиканы көтөрүү керектигин, андыктан борбордук бийликти чыңдоо зарыл болуп келгендигин айтып жатышат. “Ак жол” партиясынан депутат болгон Максат Кунакунов, “өкмөт башчыны тандоодо бир гана анын профессионалдык жетишкендигине көңүл бурулду”,- дейт:

- Биздин партия өкмөт башчыны тандап атканда профессионалдык жагын, тажрыйбасын, ишинин сапатын карап туруп Игорь Чудиновду тандаганбыз. Аны Танаевге салыштырганга болбой, анткени ал “Ак жолдо” башкача принцип менен тандалган. Башкысы ал өз ишин алып кете ала турган адам болушу керек.

Айрым саясат талдоочулардын баамында, азыркы өкмөттүн мурдагылардан эч кандай айырмасы жок. Ошол себептүү реформага муктаж, таптакыр көз каранды, коррупциядан арыла албай келаткан өкмөт жакын арада экономиканы оңдоп ийери күмөн дешет. Саясий серепчи Турат Акимовдун баамында, Кыргызстанда чоң бийлик бир колго топтолгон учурда, аны тескеп турган адам каалаганын кылып келген. Бирок андан экономика өсүп, элдин бийликке болгон ишеними жогорулап кеткен жок:

- Кыргызда сөз бар, “Казанчынын өз эрки, кайдан кулак чыгарса” дейт. Эми чынын айтыш керек, экономикада өзгөрүү, өнүгүү болуп кетпйт го. Биз ушул киши келатканын, ушундай болорун билип эле турдук да. Кептин баары мунун кандай максатта жасалганында.

Экономисттердин баамында, акыркы тапта инфляция өсүп, кымбатчылык кыргыз элин желкелеп турганда олуттуу өзгөрүүлөр орун албаса нааразычылык күчөй бериши мүмкүн. Андыктан бийлик өз ордун бекемдөө менен гана алек болбой, экономикага жүз буруусу абзел дешет.

ЧОЛПОН ЖАКУПОВА: КЫРГЫЗСТАНДА МЫЙЗАМ САКТАЛБАЙ КАЛДЫ

БШКнын төрайымы Клара Кабиловага Кылмыш Жаза кодексинин 316-беренеси “Шалаакылык” боюнча кылмыш жоопкерчилигине тартуу тууралуу “Ата Мекен” партиясы өткөн жыл соңунда Башкы прокуратурага доо арыз жолдогон. Партиянын өкүлдөрүнүн айтуусунда Башкы прокуратура аликүнчө бул маселе боюнча эч кандай жооп бере элек. Бул Кыргызстандагы мыйзамдуулуктун сакталбагандыгынын дагы бир далили, дешет “ата мекенчилер”. Башкы прокуратуранын басма сөз кызматынын жетекчиси эмгек эс алуусунда жүргөндүгүнө байланыштуу бул маселе боюнча маалымат бере албастыгын айтты. Буга чейин Кабилова парламенттик шайлоо мыйзамдын чегинде өткөнүн жарыялаган.

Борбордук шайлоо комиссиясы Шайлоо Кодексиндеги нормаларды сактабагандыгы жана шайлоочулардын добушун саноодо мыйзам бузууларга жол бергендиги үчүн БШКнын төрайымы Клара Кабиловага Кылмыш Жаза кодексинин 316-беренеси боюнча кылмыш жоопкерчилигине тартуу боюнча жыл соңунда «Ата Мекен» партиясы Башкы прокуратурага доо арыз жолдогон эле. Жогорудагы беренеде «Шалаакылык, башкача айтканда, кызмат адамы кызматына кайдыгер мамиледен улам өзүнүн милдеттерин аткарбаса, эгерде бул атуулдардын, уюмдардын укуктарын олуттуу бузууга алып келсе эң аз айлык акынын жүздөн эки жүзгө чейинки өлчөмүндө айып төлөм салынат, же болбосо алты айга чейинки мөөнөткө камакка алууга жазаланат», -деп көрсөтүлгөн.

Мыйзамдуулукту көзөмөл кылуучу негизги орган бул маселе боюнча «Ата Мекен» партиясына жообун бере элек, дейт партиянын БШКдагы өкүлү Чолпон Жакупова.

-Башкы прокуратура ушул кезге чейин расмий жооп бере элек. Бирок жаңы жылдын алдында БШКнын төрайымы Клара Кабилова бизге беш кат жибериптир. Арткы число менен жазылган жооп катта кетирген каталыктарын жабууга аракет кылыптыр.

Жакупова белгилегендей «Ата Мекен» партиясы БШКга шайлоодо мыйзам бузуулар боюнча 400 чукул арыз жолдошкон, бирок эч кандай жооп алышкан эмес.

Башкы прокуратуранын басма сөз кызматынын жетекчиси эмгек эс алуусунда жүргөндүгүнө байланыштуу бул маселе боюнча маалымат бере албастыгын билдирди.

Ал эми парламенттик чукул шайлоо канчалык деңгээлде мыйзамдуу өткөнү тууралуу БШКнын айрым мүчөлөрүнө, уюштуруу жана укуктук бөлүмүнө, басма сөз кызматына суроо узатканыбызда алар бул маселеге байланыштуу кандайдыр бир комментарий берүүдөн караманча баш тартышты.

БШКнын төрайымы Клара Кабилова менен байланышууга эч кандай мүмкүнчүлүк болгон жок. Анын кабылдамасындагы катчы, төрайымдын колу бош эместигин айтып, биздин сурообузду жоопсуз калтырды. Бирок Кабилова парламенттик шайлоонун жыйынтыгында шайлоо акыйкат, таза, мыйзамдын чегинде өткөнүн жарыялаган эле.

Жогорку Кеңештин төрагасы Адахан Мадумаров да парламенттик шайлоо негизинен мыйзамдын чегинде өткөнүн белгилеп, шайлоодо талаш-тартыштар боло берерин «Азаттыктын» кабарчысы менен болгон маегинде баса белгилеген.

«Ата Мекен» партиясынын мүчөсү Чолпон Жакупова Кыргызстанда мыйзамдуулуктун сакталбагандыганан улам сот адилеттиктен тайып, шайлоолор бурмалоо менен өткөрүлүүдө, дейт.

-Бизде мыйзам такыр иштебей калды. Ак үйдүн жетинчи кабатынан бирөө телефон чалса мыйзам биртике иштемиш болуп калат. Азыркы бийлик мыйзамды каалаганындай калчап, элдин укуктары менен эсептешпей калды.

«Демократия жана жарандык коом үчүн» коалициясынын мүчөсү, укук коргоочу Бакыт Рысбековдун пикиринде да Кыргызстанда мыйзам колунда бар адамдардын кызыкчылыгына иштеп, колунда жок адамдар үчүн иштебей же тескери иштөөдө.

БИЙЛИК БУТАКТАРЫНЫН ОРТОСУНДА ТЕҢ САЛМАК БАРБЫ?

Өткөн жылы референдумда жаңы конституциянын кабыл алынышы менен Кыргызстанда кандай бийлик системасы түзүлдү. Ал системада бийлик бутактарынын тең салмактуулугу сакталдыбы?

Жаңы Конституцияга ылайык Кыргызстанда президенттик-парламенттик бийлик системасы түзүлгөнү айтылып келет. Бирок оппозиция өкүлдөрү жаңы Конституцияда президенттин бийлиги ченемсиз күчөтүлүп, муну менен бийлик бутактарынын тең салмактуулугу бузулганын билдиришүүдө. Буга байланыштуу алар жаңы конституциялык реформа, Шайлоо Кодексин өзгөртүү маселесин көтөрүшүүдө.

Жогорку Кеңештин мурунку төрагасы, белгилүү саясатчы Абдыганы Эркебаевдин пикиринде, Кыргызстанда азыркы кезде бийлик бутактарынын балансы бузулуп, өлкө 1996-жылдагы Конституцияга кайтып келип олтурат:

-Менимче, бул жаңы редакция 1996-жылкы Конституциянын редакциясына кайра жакындагандай болду. Себеби, президенттин ыйгарым-укуктары ошондогудай абдан көбөйтүлдү. Партиялык тизме менен парламентик шайлоо, жеңген партияга өкмөттү түзүүгө мүмкүнчүлүк берүү алга кадам. Бирок аны ишке ашыруудагы бийликтин аракеттери ойго салат. Принцибинде, идея боюнча парламенттик шайлоодо жеңишке жетишкен партиянын лидери өкмөт башчы болууга тийиш. Бүт дүйнөдө ушундай. Ал эми жаңы шайланган биздин өкмөт башчы саясий лидер да эмес, ал жөн гана президенттин эркин аткаруучу экинчи Танаев.

Бийликтин бир адамдын колуна чогулушу түбү жакшылыкка алып келбейт дейт Эркебаев:

- Бул түздөн-түз эле экономикалык жана саясий эркиндиктердин, адам укуктарынын чектелишине алып келет.Качан да болсо бийликтин бир жерге топтолушу жакшылыкка алып келбейт. Бул кайрадан эле нааразычылыктарга, кайрадан эле толкундоолорго, кайрадан эле революцияга алып барат.

Белгилүү саясат таануучу Валентин Богатырев азыркы кырдаалды демократия телчигип жаткан мезгилге мүнөздүү көрүнүш катары баалап, ошого жараша кемчиликтер бар экенин белгиледи. Ошол эле мезгилде оппозицияда парламенттик шайлоодо жеңишке жетишүүгө, андан кийин өкмөттү түзүүгө мүмкүнчүлүк бар экенин айтып, буларга токтолду:

-Мына карап көрүңүз, АКШнын Конгрессинде демократтар көпчүлүктү түзүп, ошол эле кезде демократ президент болсо-анда кандай система болот? Бул кадимки нормалдуу система да. Бардык өлкөлөрдө дал ушундай жол менен система натыйжалуу иштейт. Биздин бийлик системасында азыр бир багытты көздөгөн президент менен парламент пайда болду. Аны балансташкан система айтуу кыйын. Бирок бизде азыр ушундай система түзүлүп турат.

Сот бийлигигинин көз карандысыздык маселесине токтолгон Богатырев, жергиликтүү соттор буга чейин парламенттен көз каранды болсо, эми президенттен көз каранды. Чындыгында соттор мурда кандай болсо ошондой эле абалда калууда. «Мурда алар 75 адамдын көзүн караса, эми бир адамды карап калышты»,- деп белгиледи Богатырев.

СУЛАЙМАН ТООГО КЕЛАТКАН ИНВЕСТИЦИЯБЫ ЖЕ ДИВЕРСИЯБЫ?

«Экинчи Мекке» атыккан Сулайман тоо сатылат экен» дегенин уккан жергиликтүү коомчулук өзүнчө кыжаалат. Ал эми Ош шаарынын жетекчилиги мындай ниети жоктугун, болгону Сулайман тоого асма жол салууга киришип, инвестиция караштырып жатышкандыгын айтышууда.

ЮНЕСКОнун Кыргызстандагы баш катчысы Жыпар Жекшеевдин маалыматына караганда, Ош шаарындагы Сулайман тоо - жалпы адамзатка таандык маданий-тарыхый мурастардын бири. Ага жыл сайын жүз миңдеген туристтер атайылап келип, уникалдуулугуна суктанып, а түгүл зыярат кылып кайтышат. Бирок, эл аралык уюмдун өкүлү баса белгилегендей, акыркы мезгилде Ош шаар жетекчилиги тиешелүү министрликтер менен бир ооз акылдашпастан, Ата мекендик жана дүйнөлүк бир катар мыйзамдарды одоно бузуп, маанилүү обьектинин үстүнө асма жол куруу үчүн «Сателлит-2005» жоопкерчилиги чектелген коомуна (директору Адыл Мырзаматов) уруксат берип жиберген.

«Ош шаарынын ардактуу атуулу», белгилүү коомдук ишмер Абдылда Капаров «Сулайман тоого асма жол куруу – жөн эле шылтоо, түпкүлүгүндө калаа башчылары аны сатуунун камын жешүүдө. Чайкоочулуктун, бейбаштыктын да эби-чени бар, Президент Бакиев олуттуу көңүл бурбаса, мындан тополоң тутанат» деп кыжаалат.

- Бул бүткүл дүйнөлүк мыйзамга туура келбейт. Муну шаардын кээ бир аттуу-баштуу чиновниктери өздөрүнүн финансы абалын оңдоп алуу үчүн эле чыгарып аткан нерсе. Сулайман тоосуна арак иче турган, кумар ойной турган бейбаштарга канаттык жолун салып бере турган болсок, эртең эле жок болот. Аендан башка шаарда экономикалык пробемалар жокпу, ошону оңдобойбу. Ата-бабалардан калган жердин бардыгын жок кыла турган болушту. Муну президент өзүнүн бийлигине салып чечпесе, шаардын бүткүл чиновниктери бейбаш болуп чыгып кетти, - дейт Абдылда Капаров.

Кыргызстан Жазуучулар Союзунун Ош облустук бөлүмүнүн төрагасы Абдурашит Урбаев «Кылчакташтын кажети жок, рынок үстөмдүгүнө баш ийгенибиз оң. Ыйык жайга аркан жол салынып калса, туризмди өнүктүрүүгө өбөлгө жаралат» деген ишеничте.

- Сулайман тоону ыйык тоо деп эле туш-тарабынан курчалган объектиге айландырбашыбыз керек. Канат жолу курулса ал жерге эл чыгып сыйынганына жакшы болот. Ал жолдун курулушу туризмди өнүктүрүү боюнча да туура болот. Ошон үчүн бул маселе канчалык тезирээк чечилсе ошончолук жакшы болот, - деди Абдурашит Урбаев.

Көрүнүктүү эколог, академик Биймырза Токторалиев Сулайман тоого акыркы убактарда жергиликтүү бийлик тарабынан жасалып жаткан көңүлкош мамиле мамлекеттик диверсия өңдөнөт деген шектенүүсүн:

- Зыянды акча менен өлчөп да болбойт. Бул мамлекеттик диверсиябы деген да ойго келип атам, - ушинтип ачыктады.

Ош шаар мэри Жумадыл Исаков асма жол – коммерциялык долбоор экендигин жашырган жок. Бирок, бара-бара Сулаймантоону менчиктештирүү ойлору жоктугун, курулуш бүтүп калса, үзүрүн шаардыктар көрөөрүн, дүйнөнүн булуң-бурчунан зыярат кылгандардын саны көбөйүп, калаа казынасына миллиондогон каражаттар түшөөрүн кошумчалады.

- Жол курабыз деген компания азыр түздөн түз инвесторлор менен иштешип атат. Бул коммерициялык долбоор. Себеби канча акча сарыптаса, ашып кетсе 3 жылда сарыпталган акчаны актайт. Болуп калса туристтер келет, салык түшөт. Бюджетине салым кошулат. Сулайман тоону менчиктештирип алса туура болот деп ойлойм, - деди Жумадыл Исаков.

АЖЫЛЫК САПАР КАНДАЙ АЯКТАДЫ?

Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттиктин төрагасы Тойгонбек Калматов ажылык сапар кандай жыйынтыкталганын “Азаттыкка” айтып берди.

- Расмий маалыматка караганда ажылыкка барган мусулмандар дээрлик кайтып келишти. Зыяратчылыкты уюштурууда башкы өксүк кайсы болду, бул маселенин кайсы өңүтү сиздерге сабак болчудай?

- Ажылык сапар Кудай буюрса эч кандай чыр-чатаксыз, жакшы, аман эсен аяктады. Бирок ошого карабастан уюштуруу иштеринде субъективдүү, объективдүү негизде анча-мынча кетирилген кемчиликтер, жетишпегендиктер болду. Биз муну ачык айтып, так маалымат беришибиз керек. Айрыкча биздин Кыргызстандагы учак компаниялардын чабалдыгы, формасы бар бирок мазмуну жоктугу. Бишкек-Жигде, Ош-Жигде деген маршруттарды тейлөөгө таптакыр мүмкүндүгү жок экен. Бул багытта чабалдык кылды. Ошондуктан быйылкы ажылыкты уюштурууда бул маселе сөзсүз эрте жазда абдан тыкандык менен, керек болсо тийиштүү эл аралык компаниялар менен дагы иш жүргүзүп, муну колго албаса бул кыйла проблема боло тургандай болуп калды.

Экинчи өксүк - биздин Кыргызстандагы жарандарыбыз мыйзам менен эмес түшүнүк менен жашап калгандыгы бизди абдан өкүндүрөт. Себеби телерадиодон, ММКлардан элге жетээрлик деңгээлде биз түшүндүрүп айттык, быйыл ажылык сапар учак менен гана болорун. Бардыгы мыйзам чегинде, шараттын жолу менен жүргүзүлөрүн жеткирдик. Бирок ошого карабастан, ушул мыйзамга баш ийбестен, шариаттын жолдоруна карама-каршы келген өздөрүнүн иш аракеттерин токтото албастан, кээ бирлери автобус менен чыгууга аракет кылгандары өкүнүчтүү.

- Азыр Аравияга унаа менен кеткендердин арты кайтып келе элек деп атышат. Эмне үчүн ушундайга жол берилип атат. Адатта расмий тастыктоосуз чет өлкө бaары бир кабыл албайт да?

- Абдан туура. Биринчи иретте алсак, Ноокат районунан Кызылкыйыт деген айылынын мечитинин имамы Исаков Манас деген киши, Жалалабат облусунун Базаркоргон районунан Талипжан Алимжанов жана башка адамдар канчалык айтып тыюу салганга карабастан башка Казакстан, Орусия аркылуу туура эмес визаларды алып, андан тышкары визасыз автобус менен чыгып алып элди кыйнап, канча каражаттарын кетирип, кыйынчылыктарды баштарынан өткөрүштү. Бул инсандан аман-эсен кайра келсе, биздин укук коргоо органдар мыйзам чегинде булардын жасаган иштерине баа берет.

- Маегиңизге чоң ырахмат.

ТУРСУНБЕК АКУН: 575 ҮЙ ЖАШООГО ЖАРАКСЫЗ

Адам укуктары боюнча президентке караштуу комиссиянын төрагасы Турсунбек Акун Ош областындагы жер титирөө болгон айыл-кыштактарга барып, ал жактагы элдин акыбалы менен таанышып келди.

- Сиз Оштон түндө кайтып келген экенсиз. Жер титирөөдө айрыкча Карасөгөт, Лаңгар өңдүү бир топ айылдар катуу жабыркады деп атышат. Сиз ал жерлерде боло алдыңызбы?

- Мен атайын комиссиянын атынан администрациянын жетекчилери менен, губернатордун орунбасарлары менен барып кыдырып келдик. Эң катуу жабыркаган Лаңгар, Жетимлаңгар айылдары экен, аларды кыдырып келдик. Ал эми Тогузбулакка чейин жете алган жокмун. Абал өтө эле оор, жабыркаган үйлөрдө элдер жашабайт. Акыркы маалымат боюнча 575 үй толугу менен жараксыз деп табылды, ал үйлөрдө жашаганга болбойт. Биз ар бир үйгө кирип көрдүк, чын эле үйлөрдүн жарымы кулап калган, аябай катуу ажырап кеткен.

- Ошол жер титирөөдөн жабыркаган жабырлануучулардын өздөрү менен жолугуштуңузбу. Мисалы, алардын көпчүлүгү айтып атышат колдоо жетишсиз болуп жатат деп. Ошонун себептерин иликтедиңизби?

- Мен биринчиден Ташбулак деген айыл бар экен, ошол жерде профтехлицейдин жатаканасында Тогузбулактан, башка жактардан көчүп келишип 62 үй-бүлө, 200дөн ашык адам келип жашап аткан экен. Ошолордун бардыгы менен жолугушуп, ар биринин бөлмөсүндө кирип чыгып, алар менен чогулуш өткөрдүк. Алар айтат, мамлекеттик, райондук администрация убагында келип жардам берип, ушул жака көчүрдү, биз үйүбүздө болсок болот эле, бийлик бизди ушул жака алып келди, бирок биз адегенде макул болбой аттык эле, кийин макул болгонубуз туура болуптур, анткени жаш балдар, аялдар, чалдар үшүп калмак экен деп.

- Чатырда тургандарга бардыңызбы?

- Мен аларга жете албай калдым. Берки Башбулак айылындагылардын бардыгы менен сүйлөштүм, алар айтат жылуу, бир маал ысык тамак берип атат дейт. Алардын ыраазычылыгын уктум.

- Ошол жерде дагы өзүңүз деле уккандырсыз, президент келип ал-акыбалды сурабайт деп нааразы болгондор аз эмес деп атышат. Ал эмес айрым тургундар бийлик жетекчилер шайлоо болгондо гана келишет деп атышат. Президент ал жерге качан барышы мүмкүн, маалыматыңыз барбы?

- Мен ал боюнча айта албайм. Бирок сөзсүз түрдө эле президент барыш керек деп айтуу туура эмес. Анткени президент болуп аткан абалдын бардыгын өзүнүн көзөмөлүндө кармап турат, бaарыбызды жиберип атат ошол жерге, администрациянын атынан биринчилерден болуп мен барып келдим. Менден кийин да көп адамдар барат. Мен барган күнү премьер-министр Чудинов, андан кийин Баекова барып кетти. Бир топ депутаттар жардам берип кетишти. Ошол жерде облустук губернатор күнүгө беш жолу кыдырып атат. Өзгөчө министрликтен барып атат. Сөзсүз түрдө эле президент барыш керек эмес. Жыйынтык болгондо, тиешелүү уюштуруу иштер жүргүзүлүп бүткөндөн кийин барыш керек деп ойлойм. Бирок эртели-кеч президент сөзсүз түрдө барыш керек. Бирок жанагыдай нааразылыктарды мен уга алган жокмун.

- Гуманитардык жардамдарга кызыгып көрдүңүзбү?

- Гуманитардык жардамдар боюнча мен маалыматтарын алдым. Ал жерде атайын фирмалар, фонддор колунан келген жардамдарын берип атышыптыр. Ошолордун бардыгын бөлүштүрүүдө тиешелүү түрдө жер-жерлерде комиссия түзүлгөн. Ар бир айылдарда айылдын абройлуу адамдарын, аялдарды, жаштарды катыштырган комиссиялар бар. Келген жардамды элге бөлүп берип атыптыр айылдагы комиссиянын аркасы менен. Бул жерде райондук, облустук администрация, же республикадан эч кандай кийлигишкен жок.

- Маегиңизге ырахмат.

“ДЕ-ФАКТО” ГЕЗИТИ БИЙЛИККЕ ЭМНЕ ҮЧҮН ОППОЗИЦИЯДА ТУРАТ?

“Азаттыктын” таңкы уктурууларынын кезектеги маектеши “Де факто” гезитинин негиздөөчүсү Чолпон Орозобекова болду.

- Көз карандысыз талдоочулар өткөн жылы Кыргызстанда басма сөз эркиндиги 2004-жылдын деңгээлине түшүп кетти деп баалашты. Сиз ушуга кошула аласызбы. Кыргызстандагы басма сөздүн абалына кандай баа бересиз?

- Албетте андай пикирге кошулам. Анткени азыркы учурда биздеги акыбал мактанаарлык деле эмес. Соңку эки жыл ичинде жылыштар болмок турсун кайрадан артка кеттик десек болот. Мисалы, балким коңшу өлкөлөргө, Өзбекстанга салыштырмалуу акыбалды бир аз дурус деп мактанаарбыз, бирок өтө эле начарлады десек да болот. Себеби бийлик тараптан акцияларын күч менен тартып алуу, сатып алуу жолу менен көптөгөн ММКларды баш йидирүү ишке ашты. Мисалы, бүгүнкү күндү алсак бир дагы эркин телеканал калган жок. Ошол эле 2004-жылы бирин-экин болсо дагы эркин сөздү айта алган, башка пикирди бере алган телеканалдар бар болчу. Азыркы күндө алардын бири да жок.

- Азыр журналистиканы иликтөөчүлөр маалымат каражаттарын бийликчил, оппозициячыл деп бөлүп жүрүшөт. Анда “Де-факто” маселен оппозициялык көз караштагы маалымат каражаттарынын катарында да алып жүрөт. Гезит өзү кандай принциптерди тутунат?

- Биз гезитти түптөп атканда оппозициялык болобуз деген максат менен чыккан эмеспиз, бирок соңку учурда (биздин гезиттин чыкканына бир жыл толо элек) чоң-, рефрендум, шайлоо сыяктуу чоң окуялар болуп кетпедиби. Ошолорду чагылдыруу учурунда биз оппозициялык пикирлерге да орун берип отуруп, биз өзүбүз кандай оппозициялык гезит болуп калганыбызды чынында билбей калыптырбыз.

-Ошол эле мезгилде, мисалы “Де-фактонун” аркасында оппозициялык күчтөр турат, ушул гезитти оппозициялык күчтөр негиздеген деген дагы көз караштар бар. Сиз ушуну кошо айта кетсеңиз, эмне үчүн ушундай сөздөр айтылып атат, чын эле ошондойбу?

- Оппозиция чынында биздин гезитке көп чыгат. Соңку окуялар учурунда чын эле биз алардын трибунасы болуп бердик. Себеби оппозиция кайда барат, КТР мисалы аларды жолотпосо, уктурбаса. Кечээги эле үзөңгүлөшү болуп, кечээ эле оппозицияда жүргөн Мелис Эшимканов аларды бүгүн жолотпой калды. Башка ММКлардын баары бир кылка бийликтин сөзүн сүйлөп атса, оппозиция кайда барат бизге келбегенде. Биз алардын трибунасы болуп, алардын элге жеткирбегенде анда гезиттин элге эмне кереги бар. Менин пикиримде, гезит натурасында бийликке оппозициячыл болуш керек. Бийликке жагалданган гезиттин кимге кереги бар. Ансыз деле бизде өкмөттүк гезиттер жоюлган жок. Президент бийликке келгенде аларды акционерлештирүү боюнча указ чыгарып, бийликтен ажыратам деген, ал убадасын аткарган жок. Анан ушундай толгон токой өкмөттү, бийликти жактаган гезиттин фонунда айла жок оппозициячыл болот экенсиң.

- Тили так гезитке кандайдыр бир бийлик тарабынан куугунтук болгон жери жокпу?

- Конкреттүү кадамдар баштала элек. Бирок Акүйдүн өтө эле жогорку кабатындагы адамдардан соңку 10-15 күндүн ичинде мага телефон аркылуу коркутуп-үркүтүүлөр болуп атат. Мен алардын фамилиясын азыр убактылуу айта албайм, себеби мен аларды далилдей албайм. Бирок менимче бизге дагы куугунтук башталганы турат окшойт. Телефондон жоготобуз, гезитиңерди жабабыз деген сыяктуу сөздөр башталды. Куугунтуктар эгерде болуп кала турган болсо менин эскертип коерум, биз бир 1 же 2 саясатчы эмеспиз, гезиттин аркасында миңдеген окурмандар турат.

- Маегиңизге чоң ырахмат. Ишиңиздерге ийгилик каалайбыз.

БЕКТАШ ИЛИЯСОВ: ЗИЛЗАЛАНЫН КЕСЕПЕТТЕРИН ЖОЮУДАН МУРУН, АНЫН АЛДЫН-АЛУУ КЕРЕК

Маектешкен Бекташ Шамшиев, Бишкек Кийинки жылдары Кыргызстанда жер титирөөлөр көбөйө баштады. Ош облусундагы табигый кырсыктын айынан жүздөгөн үй-бүлөлөр кыштын кыраан чилдесинде үйсүз калып, урап кетчү мектептерге бара албай балдар окуудан өксүп отурушат. Табигый кырсыктардан коргонуунун амал-айласы, жер титирөөнүн сабактары өкмөт менен коомчулук тарабынан терең талданып, жыйынтыгы чыгарыла элек. Мына ушул теманын тегерегинде “Азаттыкка” окумуштуу илимпоз Бекташ Илиясов маек куруп берди.

Бекташ мырза, кийинки кездерде мына жер титирөөлөр абдан көп болуп жатат. Ушуга токтолсоңуз.

Жер титирөө Кыргызстанда болгон жана боло берчү мыйзам ченемдүү көрүнүш. Анткени, биз сейсмикалык жактан активдүү аймакта жашайбыз. Акыркы эле 30 жылдын ичинде жыйырмага жакын жер титирөө болду. Ар жыл сайын бирден жер титирөө болуп турат. Жер титирөөгө алдын ала даярдануу – илимий жактан изилдөө иштерин жүргүзүш керек. Бул боюнча үч версия бар: биринчиден, сейсмикалык жактан райондоштуруу картасы. Анда эмне көргөзүлөт? Кайсы жерде кандай күчтөгү жер титирөө болот, кайсы убакытта? Бирок бул азырынча татаал иш. Кандай кылып курулуштарды куруш керек? Мына кептин бардыгы ушунда. Түштүктө жаңы жылда болгон жер титирөө кезектеги майда жер титирөө. Мисалы салыштырмалуу Жапония, Америкага караганда бул илимий изилдөөгө керек боло турган гана маалымат. Бизде курулуштардын начардыгынан ушундай кыяматка келдик. Бул үчүн эмне кылыш керек болчу? Курулуш болуп жаткан учурда, же болбосо сейсмикалык жактан райондоштук карта бар. Ошондо көрсөтүлгөн чоңдуктарды мыйзам ченемдүү негизде бузбай, ошону пайдаланып, ылайыкташтырып курганда мындай кыйроолор болбойт эле, эл кыйналбайт эле. Мен өзүм 46 жыл сейсмологияда иштедим. Ошонун ичинде толгон-токой жер титирөөлөрдүн күбөсү болдум. Ошондо ар бир эл башкарган чоңдор, урандылардын үстүндө туруп алып, “биз жардам беребиз”,-дейт. Бирок ошонун кесептин жойгонго гана көңүл бурат. Ал эми ошонун кесептин келтирбеш үчүн бул жөнүндө эч бир сөз дагы болбойт, чампалап куруп берип, башкасына көңүл бурбайт. Мына Жапонияны алалы. Бизге караганда он эсе сейсмикалык жактан активдүү район. Мындай жер титирөөлөр аларга эч билинбейт. Ал эми Оштогу жер титирөө магнитудасына салыштырганда, эгерде Рихтердин шкаласы менен караганда 4-5 балл. Союз кезинде иштелип чыккан шкала бар: 12 баллдык, ошол боюнча 6 балл деп жатат. Эми 6 баллга туруштук бере албаган курулуш – андай курулуштун кереги жок. Ошонун ичинен көпчүлүгү мектептер. Элдин көп чогулган жеринде, беш-алты мектептин талкаланып калышы бул өзү чоң окуя. Ошондуктан эл башкаруучулар, проектный институттар, Госстрой ушул жер титирөөлөрдү анализдеп, бир жыйынтыкка келип, аны азайтууга аракет кылышы керек. Болбосо, шалаакылык болуп жатат.

Өткөн жылы болгон жер титирөөдө Кочкордо көбүн эсе турак жай коомдук жайлардан дагы көбү жараксыз болуп калды. Ал эми Баткенде “сынч” деген жыгач менен бурчтарын бекемдеп салган үйлөрдүн көбү эч нерсе болгон жок. Кыргызстандын түндүк тарабына “сынч” маданияты, ошонун үлгүсү келе элек. Ошондой болсо дагы элдин бардыгы тең эле бекем материалдар менен үй курганга мүмкүнчүлүгү жок да.

Баткендеги жер титирөө менен Кочкордогу зилзаланын күчү жагынан бирдей эле. Ал эми сейсмикалык талкаланышы эки башка болду. Өзүң айтып жаткандай, Баткен жакта көп таралган жыгачтан арматура коюп, каркастардын бардыгы жыгачтан тургузулуп, ортосун колектеп тургузган үйлөрдүн сейсмикалык жактан туруктуулугу өтө күчтүү. Биздин кыргыздын боз үйүндөй. Мына ушундан эле жыйынтык чыгарса болот. Кара кирпичтен курдурулган бир катарга койбой, колдон келсе эки катар кирпич коюлуп, ортосуна ылайды тууралап, бекемдесе бул элдик антисейсмикалык болмок. Бел курчоо айнектин ылдый жагынан жалпак болот темирби, же жалпак темирден шыбак өткөрүүнүн алдында айланта курчап туруп, бекем тарттырып, анан айнектин үстүнөн дагы ошондойду бекем тарттырса, сейсмикалык жактан туруктуулугу 25-30 пайызга чейин өсөт. Бишкектин тегерегин айтып кетиш керек. Кудай өзү сактасын! Бул өтө татаал. Кыямат мындан күчтүү болот.

Дайыма эле жер титирөө абдан коркунучтуу экендиги айтылып келе жатат. Бирок мурдагыдай эле чампаланган үйлөр дагы эле курулуп жатат. Ал эми азыр Бишкектин өзүндө, башка шаарларда деле бийик кабат үйлөр салынып жатат. Алардын кандай салынып жатканына кызыккан киши жок.

Кыргыздардын келечегинде эң оор жерлер Бишкек шаарынын тегерегинде курулуп жаткан үйлөр. Ушуга мамлекет көзөмөлдү күчөтсө жакшы болмок. Анткени элди сакташ керек. Барынан кымбаты – элдин өмүрү. Шаардын ичиндеги курулуп жаткан чоң сулуу курулуштар, өңчөй 4-5 кабаттуу имараттар. Булар антисейсмиканы кантип колдонуп жатканын мен жакшы байкаган жокмун. Анан эң өкүнүчтүүсү, курулуп бүткөн мурунку бийик 5-9 кабаттуу үйлөрдүн алдында тешип эле, ар кайсы дүкөн, ресторан, оюн зоок жайларды орнотуп жатышат. Бир тешикти жасаш үчүн айнекти чоңойтуп, эшик орноткондо 10 пайызга жакын ошонун сейсмикалык жактан туруктуулугу начар жагына өзгөрөт.

Кыргызстанда кийинки кездерде сейсмология илимине көңүл бурулуп жатабы? Сиз ушул институтта көп иштеген экенсиз.

Каржыланышы жагынан азыркы ахыбалга салыштырганда туура эле десек болот. Бирок анда кадр маселеси курч турат. Мисалы, Кыргызстандагы окуу жайлардын бирөө дагы сейсмолог же туруктуу геофизиктерди даярдабайт. Азыр ушул сейсмология институтунда жана экспедициясында жер титирөөнү жазып алган жазуусун чечмелөөгө киши калбай калды десем жаңылышпайм. Жер титирөө болгон учурда эстеп, бизди алып кетип, алып келип, биздин ойлорду укчу дагы, анан кайра унутулуп калат. Өнүккөн мамлекеттерде биринчи орунда илим изилдөө алдыга коюлат. Илим изилдөө бизде унутта калды. Академиктердин айлыгы эптеп бирине-бирин жеткиргенге гана жетет. Ошондуктан менин оюмча академиянын структурасын карап чыгыш керек. Анткени, академия пенсионерлердин клубу болуп калды. Жаштарды алып келүү үчүн айлыгын эки эсе көбөйтүү керек. Таланттуу жаштар бар, алар даярдалып чыгууда.

Маегиңиз үчүн рахмат.

ЖАҢЫ БИЙЛИК + БҮТКҮЛ ӨЛКӨНҮ МЕНЧИКТЕШТИРҮҮБҮ?

“Бишкек пресс клубуна” берген интервьюсунда мурдагы депутат Дооронбек Садырбаев эски парламентти өлкөдө приватташтырууну башташ үчүн атайылап таратты. "Мен өткөн Жогорку Кеңешти идеалдуу деп айталбайм, оппозиция анда деле майнаптуу ийгиликке жетише алган эмес, бирок канткен менен алардын айткан-дегендери аркылуу элдин кулагы чындыкты угуп туруучу. Эми тигил же бул тармакты менчиктештирем десе эчким каршы болбойт. Өлкөдө буга каршы боло турган оппозиция да жок. Ошондуктан ушул жарым жылда, керек болсо жакынкы беш жыл ичинде өлкөдө эч кандай маанилүү саясый окуя болбойт" деп билдирген. Дагы бир экс-депутат Азимбек Бекназаров, ушул эле маалымат клубу аркылуу минтип айтты: "Парламентке 2003-жылы энерготармакты менчиктештирүү үчүн А.Акаев агездеги өкмөт башчысы Н.Танаевди жиберген, парламентти макул кыла албай ал бир ай бою жүргөн, анан бир жарым айдан кийин К.Жумалиевди жөнөткөн, ага да көнгөн эмеспиз, биз он жыл бою өлкөнүн өзөгү болгон энерготармактын менчиктештирилишине каршы турганбыз. Анын менчиктештирилишине агезде И.Масалиев, мен, А.Мадумаров жана башкалар каршы болгонбуз. Алтургай парламентке А.Акаев өзү келип суранганда да макулдук берген эмеспиз. Тилекке каршы азыркы бийлик Акаев менчиктештире албай калган дал ушул тармакты менчикке бергени жатат",- деп билдирген Бекназаров мырза андан ары, өткөн жылы парламантке Ф.Кулов, андан кийин Турдумамбетов келип макул кылалбай, кийин документтерин көтөрүп А.Атамбаев келип өткөрө албай кеткенин, бүгүн эми бийликтин көктөн тилегени жерден табылганын, анткени парламент да, өкмөт да өзүнүкү экенин, эчким ооз ачып каршы боло албастыгын, ал эми Кыргызстандын эли элдин мына ушул эң кирешелүү байлыгын бир ууч чиновниктер менчиктеп алганы жатканын түшүнбөй жатканын, бул бийлик жашап турганда каалаган мыйзамдарын каалагандай өткөрүп ала берерин, мындай саясат ушул бийлик аламшканга чейин жашай берерин айтты.

Ошол эле учурда “Ак жол” партиясынын мүчөсү Табылды Орозалиев, менчиктештирүү жагдайында азырынча сөз боло электигин, депутаттар арасында да бул маселе талкууланбаганын, ошондуктан энерготармагы туурасында ар кандай ой жоруу азырынча эртелик кыларын, мына ушундай маанилүү маселелерди оппозиция ар дайым өз пайдасын үчүн пайдаланганга кынык алгандыгын билдирди.

Мына ушул энергетика маселеси бизден кем эмес суу байлыгына кожоюндук кылган коңшу Тажикстанда кандай болду экен? Ушуга токтолсок. Жаңырган жылдын алгачкы күндөрүндө Тажикстандын Кожент шаарынын кичирайондорунда жашаган көпчүлүк тургундар газсыз калды. Үчүнчү январдын кечинен тартып гана кечкисин эки-үч, күндүзү эки-үч сааттан газ берилип турду, деп кабарлады “Фергана Ру” маалымат агенттиги. Тажикстандын Согди облусу газдан тышкары электр энергиясына да таңсык болуп, аймактын Канибадам, Кожент, Кайракум өнөржай ишканалары токтоп калды. Облустун 3 шаары менен 3 районуна электр тогу суткасына 2-3 сааттан гана берилип турду. Тажикстандын кубаттуу ГЭСтеринин баары республиканын түштүгүндө жайгашкандыктан өлкөнүн түндүгүн жалгыз Кайракум ГЭСи камсыз кылалбай келет. Тажикстан эми бул маселени Өзбекстанга өзү импорттоп келаткан энергиянын эсебинен чечкени жатат. Деги эле энергетикалык кризис алдында турган өлкө мындай абалдан чыгуу үчүн узак жылдарга жете турган кубаттуу ГЭСтерди курушу керек. Ошол эле учурда Тажикстандын түндүгүндө электр энергиясын пайдалануу үчүн баанын жаңы тарифи киргизилди. Тажик тургундары эми электр энергиясынын бир киловатт сааты үчүн буга чейин төлөп келген 2,5 дирамдын ордуна 3,5 дирамдан же кыргыз акчасына айлантканда мурдагы 40 тыйындын ордуна 60 тыйындан төлөп калмакчы деп билдирди “Ферган Ру” маалымат агенттиги.

“Фергана Ру” дагы бир кабарында казак президенти Нурсултан Назарбаев Кытай менен мамилени чыңдоо Казакстандын тышкы саясатындагы приоритеттик стратегиялык негиздердин бири болуп саналат деп КЭР төргагасы тарабынан атайын жөнөтүлгөн Кытай Мамлекеттик Кеңшинин мүчөсү Тан Цзясюанем менен жолугушуусунда билдиргенин, кытай жак эки тараптуу долбоорлордогу металлургия, транспорт жана машина куруу тармагын өнүктүрүүгө жардам бергиси келип жатса, казак тарап кайра иштетүү индустриясы менен жогорку технологиялык өндүрүшүн өнүктүрүү маселесин биринчи планга коюуда деп жазды.
Шайлообек ДҮЙШЕЕВ

КАМБАРАТА КӨЧҮ БАШТАЛДЫБЫ?

Камбарата ГЭСтеринин курулушунун техникалык экономикалык негиздемесин түзүү боюнча конкурсту Электрик де Франс менен ПрайсВатерХаусКуперс фирмалары жеңип алды. Конкурс декабрь айынын аягында Москвада өткөрүлгөн. Ага жалпысынан үч компания катышкан.

Мурдагы Жогорку Кеңеш «Токтогул каскадындагы ГЭСтердин өзгөчө статусу жөнүндөгү» мыйзамга өзгөртүү киргизип, анын алкагынан Камбарата ГЭСтерин чыгаргандан кийин жаңы ГЭСтерди куруунун техникалык экономикалык негиздемесин түзүү үчүн тендер жарыяланган. Күз айларында өткөрүлгөн алгачкы тендер натыйжасыз аяктаган. Андан кийин экинчи ирет тендер жарыяланып, ага Электрик де Франс менен ПрайВатерХаусКуперс биргеликте, алардан сырткары британиялык Мотт МакДональд Лимитед жана Канаданын СНК-ЛАВАЛИН Интернешнл инк компаниялары катышкан. Конкурстун жыйынтыгын Кыргызстандын «Электр станциялар» ачык акционердик коому, Россиянын «Интер РАО ЭЕС» жабык акционердик коому жана Казакстандын «Казкуат» акционердик коому жыл соңунда жарыялап, анда Электрик де Франс менен ПрайсВатерХаусКуперс жеңип алганын ачыктаган.

«Кыргызнефтитрейдерлер бирикмесинин» башчысы Базарбай Мамбетовдун маалыматы боюнча, Электрик де Франс менен ПрайсВатерХаусКуперстин эмгеги үчүн кыргыз тарап 6 миллион доллар төлөп бериш керек. Бул өтө чоң сумма. Ал Кыргызстан бюджети үчүн дагы оорчулук келтирет.

Бирок Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Райымбек Мамыров тендерди утуп алган компаниялардын дүйнөлүк атакка ээ экенин белгилеп, буларга токтолду:

-Техникалык экономикалык негиздемени ушул эки компания иштеп чыгып бере турган болсо-анда бул экөө тең дүйнөгө атагы чыккан компаниялардан. Алар даярдаган документтерге инвесторлордун баары чын эле ошондой экен деп баа беришет. Анткени аларга элдин баары ишенет. Ошон үчүн бул жакшы жумуш болду деп эсептеймин.

Райымбек Мамыровдун айтымында, 6 миллион долларды бул эки компанияга Кыргызстан өзү төлөп берет жана муну Камбарата ГЭСтерин куруунун башталышы деп атаса болот.

Физика-математикалык илимдеринин кандидаты Бекташ Илиязовдун айтымына караганда, Камбарата ГЭСтерин куруу боюнча иликтөө иштери СССРдин убагында эле жүргүзүлгөн. Долбоорлоо иштери менен катар

ГЭСтин жер титирөөгө туруштук берүү мүмкүнчүлүгү да каралган:

-Камбарата-1, Камбарта-2 ГЭСтеринин курулуш участокторунун сейсмикалык жактан коркунучтуулугу иликтенген. Ал биздин иликтөөлөрдө белгиленген. Мына бул китепте корутунду да турат. Ал боюнча туруктуулугу 8 баллга чейин деп белгиленген. Эгерде Рихтердин шкаласы боюнча 8 балл болсо мүмкүн эмес. Анда курулуш жүргүзүү кыйын болуп калат. Биздин бергенибиз 12 шкалалуу советтик долбоорлоо институттары иштеп чыккан шкала. Ал боюнча 8 баллда курулуш жүргүзүү коркунучтуу эмес.

Ошентип, тендерде жеңип алган компаниялар менен эми техникалык экономикалык негиздемени түзүү боюнча келишим түзүлүп, андан кийин Электрик де Франс менен ПрайсВатерХаусКуперс долбоорлоо ишине киришмекчи.

ОШ: СПИД ДАРТЫНА ЧАЛДЫККАНДАРДЫН САНЫ ӨСҮҮДӨ

Ош аймагында СПИД дартына кабылгандардын саны улам өсүп баратат. Соңку мезгилде бул ооруга балдардын чалдыкканы көбүрөөк байкалууда. Айрым сыркоолор дарыгерлер кароодон баш тартышкандыгын айтып даттанышса, мамлекеттик органдар мындай маалыматты төгүндөө аракетинде.

«Хо и корпорейшн» юридикалык компаниясынын түштүктөгү директору Музафар Абидов Оштогу маалымат жыйынында баса белгилегендей, ВИЧ-инфекцияга чалдыккан кээ бир жарандар дарыгерлер аларды текшерүүдөн жана дарылоодон качып жатышкандыктан, аргасыздан аталган мекемеге укуктук жардам сурап кайрылышкан:

- Биринчи иш күнүбүздөн баштап бизге телефон аркылуу кайрылышты, СПИД менен ооруйбуз, бирок дарылоо мекемелери бизди кабыл албай атат деп. Мен ойлойм, бул ооруу өтө эле, буга жардам көрсөтүбүш керек эмес деген туура эмес. Ар бир Кыргызстандын жаранына кайсы жагдайлар болбосун жардам көрсөтүлүш керек, - дейт Музафар Абидов.

Оштогу антиСПИД борборунун башкы дарыгери Түгөлбай Мамаев Ош облусу жана шаары боюнча 2007-жылы 24 бала, 4 эне ВИЧ-инфекцияга кабылгандыгын, мындан тышкары дагы 3500 наристе текшерилүүгө муктаждыгын, кезекте 10 000 ымыркай тургандыгын билдирип, коркунучтуу илдет менен ооругандарды ак халатчандар кабыл албай койгон фактылар катталбагандыгын, андай окуя болсо, доктурларга карата токтоосуз чара көрүлөөрүн ырастады:

- Биздин мыйзам бар, эгерде ВИЧ инфекциясын билип туруп ооруканага жаткырбаса бул жоопко тартылчу нерсе, - деди Түгөлбай Мамаев.

Мындай тыянакты Ош аймактык ооруканасынын башкы дарыгери Аман Нуралиев да бекемдеп, кайрылгандардын бейөкмөт уюмга даттануусунун себеби жүйөөсүздүгүн кыйытты:

- Чындыгында Ош шаарында азыркы мезгилде СПИД илдетине дуушар болгон атуулдар аябай көп. Сөз жүрүп атат ооругандарды дарыгерлер карабайт, ооруканага жаткырбайт экен деп. Мунун бары калп, - ушинтти Аман Нуралиев.

Жергиликтүү талдоочу Гүлзат Газиева ак халатчандардын адам тагдырына кайдыгер өнөкөтүн эске салып, кесибине шалаакы мамиле жасагандарга жаза чектемейинче, акыбал жакшырбайт деген көз карашта.

- Бул жерде мисалы жаш балдар өз каалоосу менен ооруп калган жок да. Алар барган ооруканалар сөзсүз түрдө кабыл алып, милдеттүү түрдө дарылашы керек. Эгерде кимдир бирөө баш тарта турган болсо, алар жоопко тартылыш керек деп ойлойм, - дейт Гүлзат Газиева.

РААТБЕК САНАТБАЕВ ЖАРЫК ДҮЙНӨДӨН ӨЧКӨНҮНӨ ЭКИ ЖЫЛ ТОЛДУ

Атактуу балбан Раатбек Санатбаевди мурдагы жылы 8-январда Бишкектеги 7-кичи районунда инисинин үйүнүн алдынан белгисиз бирөөлөр атып кетишкен. Раатбектин өлүмү тууралуу ар түрдүү божомолдор айтылган менен бул кылмыштын бети алигиче ачылган жок. Былтыр Раатбекти эскерүү эл аралык мелдеши өткөрүлдү. Көзү тирүү болсо Раатбек Санатбаев элине далай эмгек кылмак деп эскеришет, замандаштары.

Грек-рим күрөшү боюнча ХХ-кылымдын эң мыкты балбаны аталган Раатбек Санатбаевдин жалданма киши өлтүргүчтүн огунан кайтыш болгонуна эки жыл болду. Раатбек спорт менен 22 жыл машыгып, Кыргызстанды дүйнөгө тааныткан балбан эле. Грек-рим күрөшү боюнча Азиянын эки жолку чемпиону болуп, Азия оюндарында эки ирет күмүш байге уткан. Дүйнө чемпионатында коло медаль тагынып, Атланта жана Сидней олимпиадаларында өлкөнүн намысын коргогон. 13 ирет эл аралык Гран- при мелдештеринде жеңишке жетишкен. Спорттогу ийгиликтери «Даңк» медалы, Улуттук олимпиада комитетинин ордени менен бааланган. Чоң спорттон кеткенден бери өлкөнүн олимпиадалык даярдоо борборунун директорунун орун басары болуу менен бирге ишкерчилик кылып, бизнесте да алектенип келаткан.

Кыргызстанды эл аралык аренага тааныткан Раатбек Санатбаев менен үзөңгүлөш ага- инидей болуп беш жыл бирге иштеген Кыргыз маданиятына эмгек сиңирген ишмер Руслан Искенов жаш балбандарга күрөш сырларын, ыкмаларын үйрөткөнүн, кыргыз спортун реформалоо боюнча ой- максаттары болгонун жана бийик адамкерчилигин айтып, Раатбекти эскерди:

- Далай Гран- при мелдештерде Кыргызстандын намысын колдон чыгарбады. Эми эмне болуп, кандайча каза болгонун билбей турабыз. Душмандары деле жок болчу, элден карыз деле алган эмес экен. Ачык көңүл, жайдары, кең пейил жан эле. Раатбектин алдыга койгон максаттары арбын эле, аткарылбай калды..

Раатбектин эки ирет Азия чемпиону болушуна салым кошкон устаты, Казакстанга жана Кыргызстанга эмгек сиңирген машыктыруучу Эржан Ахметов "Алматыда калып спорт тармагында иште, же бизнеске аралаш, биз канаттууга кактырбайбыз десек, Раатбек Кыргызстандын туусун көтөрөм деп", Бишкекке баса бергенин арман кылып айтып жүрөт.

- Кыргызда таанымал инсандар саналуу гана. Алар: Чыңгыз Айтматов, Болот Шамшиев жана спорттон Раатбек Санатбаев. Ушундай эр азаматты сактай албай, ниети каралардын колунан бейажал тапканына ишенбей турам. Кыргызга мындай жигиттер керек эле, Раатбек дагы далай кызмат кылат болчу.

Спорт коомчулугу мурдакы жылы Раатбекти Улуттук олимпиада комитетинин жыйынында бул уюмдун мүчөлүгүнө көрсөтүп, жетекчи органына сунуштап жатышкан. Эгерде Улуттук олимпиада комитетине президенттикке талапкерлигин койсо спорт коомчулугу колдоп кетмек, ошондуктан анын жашоосуна айрым атаандаштары кыянатчылык кылды деген пикирлер да айтылып келди.

Тирүү кезинде Раатбек менен көп ирет кездешип, спорт тууралуу далай маек курчу элек. Бир ирет маркум Раатбек Санатбаев кыргыз спортун көтөрүү үчүн айыл спортуна көңүл буруу керектигин мындайча айтып берген эле:

- Биринчи кезекте айыл спортуна, айылдык жаштарга өзгөчө көңүл буруп, атайын программа кабыл алып, район, шаар жана айыл өкмөт башчыларын милдеттендирип койсо, кыргыз спортунун тамыры, келечеги айылда. Таланттуу жаштардын багы ачылбай келүүдө. Дене тарбия, спорт тууралуу мыйзам да чийки. Ага толуктоолорду киргизүү керек.

Бишкек шаардык спорт комитетинин жетекчисинин орун басары Бообек Кадыркулов Раатбектин адамкерчилиги бийик болгонун айтып, “анын өлүмүн саясатка байланыштырууга болбойт, тирүү болсо кыргыз спортуна зор салым кошуп, мыкты жетекчи чыкмак” дейт:

- Эми эмне болуп, кандайча каза болгону алигиче табышмак, себебин билбей турабыз. Ачык көңүл, жайдары, кең пейил жан эле. Раатбек бош убактысында спорт залга келип жаш балбандарга күрөш сырларын, ыкмаларын үйрөтүп турчу. Ал спорт менен гана жашап, жалын жаштыгын мекендин намысын коргоого жумшаган.

Даназалуу балбан, бийик адамкерчиликтүү Раатбек Санатбаев бардык спортчуларга үлгү, кыргыз спортунун сыймыгы эле, биз аны көзү тирүүсүндө барктай да, сактай да албадык, деп эскерет, анын шакирттеринин бири, грек- рим күрөшү боюнча Азиянын эки жолку чемпиону Данияр Көбөнов.

- Раатбектин атын спорт мектептери, көчөлөргө ыйгарып, ысымын түбөлүккө калтырып, эл аралык мелдештерди өткөрүп туру үчүн демилгелер көтөрүлүүдө. Кузүндө Раатбек аганы эскерүүгө арналган эл аралык мелдеш өткөрүлүп, мен баш байгени утуп алдым. Анын эки уулу жана жубайы Сайра эженин колунан байге алдым. Эми Бишкектеги, ФОКко анын атын бересе, дурус болоор эле.

Раатбектин жесири Сайра Санатбаеванын айтымында буйуртма менен өлтүрүлүшү боюнча кылмыш ишинин бети алигиче ачылбай турат.

Раатбектин ысымы өзү билим алган Жалалабаттагы мектебине жана ушул шаардагы спорт мектебине дагы ыйгарылды. Раатбек Санатбаевдин сөөгү Бишкектеги Аларча көрүстөнгө коюлган. Былтыр жубайы Сайра, уулдары Бексултан, Даулет, кызы Азема жана достору эстелигин коюшту.

8-ЯНВАРЬ: ТАРЫХ БАРАКТАРЫ

Генерал Кауфмандын жазалоочу отряды менен Исахасан уулу Пулат баштаган козголоңчулар 1875-жылдын 6-январында Анжыян алдында беттешкен. Айтылуу сүрөтчү В. Веращагиндин кыргыз турмушун чагылдырган сүрөт жыйнагы 1894-жылы окуурмандардын колуна тийген.

Кокон хандыгынын 19-кылымдын экинчи жарымында Россия империясына таянып, калкты ченемсиз эзүүсү Исхак Асан уулу Пулат баштаган кыргыздардын көтөрүлүшүнө кириптер кылды. Кокон ханы Насреддиндин өтүнүчү менен падышалык бийлик ханга жардам көрсөтүш максатында, генерал-губернатор Кауфман жетектеген 1400 жазалоочу аскер берген. Жазалоочу отряд менен козголоңчулар ортосунда бир канча кан төгүлгөн кагылыш жүрүп, бирок орус аскерлери башында чечүүчү жеңишке жетише алган эмес. Каршылашкан тараптар 1875-жылдын 6-январында Анжыян алдында беттешип, козголоңчулар оор жеңилүүгө дуушар болушкан.

1879-жылдын январь айында Чүй суусу ташып, муз аралаш суу Токмок шаарын каптай баштаган. Бу күндөрү Токмоктун көчө, базарларын бир метр чамалуу муз каптап, шаар турмушу оордогон. Учурдан пайдаланган жергиликтүү бийлик, буга чейин Токмокто орун алган уезддик борборду 1878-жылы Пишпекке которуу чарасы өз маалында жасалгандыгын билдирүүгө ашыккан.

Айтылуу сүрөтчү В. Веращагиндин кыргыз турмушун чагылдырган сүрөт жыйнагы 1894-жылдын бу күнү окуурмандын колуна тийген. В. Веращагиндин Кыргызстанды кыдыруу маалында тартылган «Бай кыргыз аңчы шумкар менен», «Кыргыз кыз», «Ысык көл жээги», «Барскоон капчыгайы» сыяктуу сүрөттөрү жыйнакка киргизилип, ал искусство күйөрмандарынын купулуна толгон.

«Атажурт» жана «Кыргызстан патриоттук» кыймылына кирген 40 чамалуу адам жана оппозициячыл саясий партиялардын лидерлери менен бир канча парламент депутаттары 2005-жылдын бу күнү Жогорку Кеңештин кашына пикеткы чыгышты. Пикетчилер «Атажурт» кыймылынын теңтөрайымы, экс-министр Роза Отунбаеванын укугун коргоп, аны парламенттик шайлоого талапкер кылып каттоону талап кылышты.

Президент Аскар Акаев 2005-жылкы парламенттик шайлоого утурлай, 8-январда Токмок шаарынын тургундары менен жолугушуу өткөрдү. Мамлекет башчысы парламенттик жана президенттик шайлоону демократия талаптарына ылайык өткөрүүгө болгон шарттар жасалгандыгын билдирди. Аны менен бирге Кыргызстандагы шайлоону Украина жана Грузиядагы «түстүү революция» өңүткө буруу аракети жасалып атканын белгилеп, Саакашвили жетектеген Грузия бийлиги америкалык филантроп Ж. Соростон айлык алат деп айыптады.

Бу күнү, 1208-жылы монгол өкүмдары Батый, 1587-жылы немец астроному Күндөгү такты тапкан Йоханнес Фабрициус, 1812-жылы австриялык композитор Сигизмунд Тальберг, 1824-жылы англис жазуучусу Уильям Коллинз, 1891-жылы немец физиги, Нобель сыйлыгынын лауреаты Вальтер Боте жарык дүйнөгө келсе, 1984-жылы драматург жана котормочу Касымбек Эшмамбетов жарык дүйнө менен кош айтышкан.

КАМЧЫБЕК ТАШИЕВ: ӨЗГӨЧӨ КЫРДААЛДАР МИНИСТРЛИГИ ЭКИ МИЛЛИАРД АКЧА АЛБАЙТ

Жаңы жылдын биринчи күндөрү болгон жер титирөө Ош областынын ондогон айылдарында кыйроолорго алып келди. Кырсыктын кесепеттерин жоюу боюнча кандай аракеттер көрүлүп жатканын “Азаттыкка” өзгөчө кырдаалдар министри Камчыбек Ташиев айтып берди.

- Кырсыкка бир апта болуп калды. Жер титирөөгө кетирген чыгымдардын эсеби чыктыбы. Талкаланган имараттардын саны, чыгымы баш-аягы канча болуп атат?

- 1-январдан баштап биздин министрлик иштеп атабыз. Биздин аппарат жер-жерлерде күнү-түнү иштеген режимге өттүк. Беш күндөн бери иштеп отуруп, бүгүнкү күндө көз менен көрүп тактадык. Адистер толугу менен 1-февралга чейин тактап чыгышы керек. Бүгүнкү күндө 6 миң 852 турак-жай изиденип чыкты. Ошонун үчү толук бойдон ураган, ал эми авариялык абалда 726 жеке үй жана 5 көп кабаттуу үй (анда 94 үй-бүлө турат), бир оорукананын стоматологиялык бөлүмү, 8 орто мектеп, бир башталгыч мектеп, бир клуб авариялык абалда.

- Министр мырза, ошолорду калыбына келтирүүгө болжолдуу канча каражат керек экен?

- Азыр өкмөт токтом кабыл алып атат, ошонун негизинде толук материалдык чыгымы аныкталат. Аларга кайсы акыбалда, кайсы маалда жардам берүү боюнча өкмөткө толук маалымат бердик. Бүгүн-эртең өкмөттүн токтому чыкса эле, ошол боюнча иш башталат.

- Жер титирөөнүн чыгымдарын азайтуу үчүн негизи кандай чаралар керек деген суроо пайда болуп атат. Мисалы экономикалык талдоочу Базарбай Мамбетов министрликти жоюп, ага кеткен чыгымдарды региондордо механикалаштырган ыкчам топ түзүү аркылуу чечүү керек деген оюн айтты, анткени бул министрлик бюрократташып кетти деп өзүнүн аргументтерин келтирип атат. Өткөн парламенте министрликти катуу сындаган депутаттардын бири сиз элеңиз. Албетте, министрлик эмне үчүн ушундай доомаатардан арыла албай жатат деп ойлойсуз?

- Туура айтасыз, мен да кечээ экономикалык талдоочу Базарбай Мамбетовдун айткан сөзүн уктум жана окудум. Элге чыгып айтканда чындыкты жана так маалыматты айтыш керек. Ал киши эмне үчүн ушундай сөздөрдү айтып атат билбейм. Жок жерден мисалдарды алып айтып атат. Анын айтуусу боюнча Өзгөчө кырдаалдар министрлиги жылына 2 млрд. сом алат, анын 1 млрд. 400үн өздөрү жеп коет дейт. Биз жылына болгону 391 миллион гана акча алабыз, бул жерде эч кандай 2 млрд. жөнүндө сөз жок. Ал эми айлыгыбызга болгону 66 млн. 953 миң сом акча кетиребиз. Бул кишинин айтуусу боюнча биз бир миллиард 400 миң кетирип атыптырбыз. Бул киши он эсе эмес 20 эсе көп цифраны айтып атат. Ушундай калп маалыматтар менен элди элди кыжаалат кылып атат, бул туура эмес. Эгерде бизде кандайдыр бир кемчиликтер болсо, так маалыматтарды берип, так фактылардын негизинде боло турган болсо биз ар дайым өзүбүздүн кемчилигибизди жойгонго аракет кылабыз.

- Маегиңизге ырахмат.

ОРУСИЯ ЭМГЕК МИГРАНТТАРЫНА БӨЛҮНҮҮЧҮ КВОТАНЫ КЫСКАРТТЫ

Муса Мураталиев, Маскөө калаасы Орусиянын миграция боюнча федералдык кызматынын башкармасы таркаткан маалыматка караганда 2008-жылы өлкө эки миллион гана эмгек мигрант кабыл алуу үчүн план түзүүдө. Бул былтыркы жылга салыштырганда үч эсеге аздык кылат. Сырттан көз салуучулардын болжолунда федералдык бийликтин мигранттардын Орусияга келүүсүн чектөө - иш издегендердин көпчүлүгү жумушту Москва менен Санкт-Петербургдан издеп жатышканынан улам болгон. Ал шаарлар анчалык көп чет элдик жумушчу күчүнө муктаж эместиги ырас, бирок, ошол эле учурда өнүгө баштаган региондордо курулуш, өнөр жай жана айыл чарба жумуштарын аткарууга жумушчулар керек дешет.

Орусиянын миграциялык кызматы быйыл эки гана миллион чет элдик жумушчу ишке аларын билдирди. Былтыр виза албай катташып жүргөн КМШ өлкөлөр атуулдарынан – Кыргызстан андай өлкөнүн бири – 6миллион жумуш издеп келгендерге уруксат берилген экен. Быйылкы берилип аткан орундун кайсы аймакка канчасы керек экендиги азырынча так эмес.

Эки гана субъектте: Свердловск облусу 150 миңден көбүрөөк жумушчу жана Маскөө 300 миң жумушчу аларын билдирип чыгышты. Федералдык Миграция кызматынын жетекчиси Константин Ромодановский айтканга караганда, 2007-жылы Орусияга жумуш издеп келгендерди жолго салуу жемишин бере баштаган. Кеткен жылы ишке уруксаты жок чет элдик кишилерди ишке алган кожоюндардан казынага 4 млрд. рубл штраф төктүрүлгөн. Ага дейре мынчалык штраф төгүү эч убакта болгон эмес. Ошону менен катар жетекчи Маскөө менен Питер шаарларына жумуш издеп келген конокторду ишке алууну кескин кыскартуу болгонун да кеп кылган.

Бул маселе боюнча Маскөөдөгү кыргыз диаспорасынын жетекчилеринин бири Арстаналы Юсуповду кепке тартып кыскача маек курдук:

«АЗАТТЫК»: -Орусияга келип туруучу мигранттарды бийлик кыскарта баштады. Кыргызстандан келип аткан боордошторубуздун абалы кандай болор экен?

ЮСУПОВ: -Быйылкы, 2008-жылдан баштап мигранттарга квота эки эсеге кыскартылды. Бул деген, демек мурдагыдай эле иш издеп келгендердин баарына жумуш берилбейт дегендик. Жакшы текшерүүдөн кийин орусчаны билген, адистиги бар адамдарга уруксат берилет. Ошол эле учурда 2006- же 2007-жылы Орусиянын кайсы жеринде иштебесин, эгерде ал иштеген жердин ээси ага жакшы жумушчу деген мүнөздөмө кагазын жазып берсе, андай киши кайра ишке алынат. Ал эми жаңы иш издеп келгендер үчүн абдан кыйын болот.

«АЗАТТЫК»: -Кыргызстанда башка өлкөгө барып иштеп келейин дегенер саны азайып атабы же көбөйүп атабы?

ЮСУПОВ: -Жылдан жылга көбөйүп атат, азайган жок.

«АЗАТТЫК»: -Бул жерде, өзүңүз билерсиз, өңү бурууларды улутчулдар кодулап, жерүү, а кээде кол салып, өлтүрүп кетүү бар. Ошол адат калып баратабы же мурунку эле калыбындабы?

ЮСУПОВ: -Баштагыга караганда ачыктан ачык чыгып үгүт айтуу азайгансыйт, же сыналгы менен маалымат каражаттары жашырып жаап көргөзбөй атышабы, бирок ал бар. Ошондой эле бул нерсе (улутчулдук маанай – ММ) жок болбойт, боло берет.
Анализчилер баамында ири шаарларга келгиндерди жолотпоо максатында мыйзамын катуулатып, өкүмөт ошону менен мурдатан тартыш болуп келаткан элет жерлериндеги жумушчу күчүнө зыян келтирет дешет.

КЫРСЫК БАСКАН ЭЛ БАКИЕВ БАСЫП КЕЛБЕГЕНИНЕ КЫЖААЛАТ

Ош областында зилзаладан жабыр тарткандар президент менен парламент төрагасы кыйын кезеңде калкынын тагдырына кайдыгер карап жатат сындашып, алар жакын арада өздөрү келип кабар албаса, массалык түрдө нааразылык акциясына чыгаарын айтышууда. Кырсык болгон аймакты кыдырып көргөнү келген вице-спикер Чолпон Баекованын жана башка депутаттардын жер титирөөдөн жапа чеккендерге жардам көрсөтүү жөнүндө берген убадаларына алар ишенбей жатышат.

Жогорку Кеңештин вице-сипкери Чолпон Баекова жетектеген депутаттар тобу эки күн бою Ош облусундагы жер титирөөдөн жапа чеккен аймактарын кыдырып, жабырлануучулардын арыз-муңдарын тыңдап, көйгөйлөрүн кагазга түшүрүп, маселени парламентте кабыргасынан коюшаарын убада кылып кайтышты.

Карасуу районунун Тогузбулак айылынын тургуну Уулкан Алимбекова кыргызстандыктардын башына күн түшкөндө жалпы эл шайлаган Президент Курманбек Бакиев, Жогорку Кеңеш спикери Адахан Мадумаров каникулун, башка иштерин жыйыштырып коюп, кырсыкка кабылгандардан кабар албагандыгына кейип-кепчип, али да кеч эместигин туюндурду.

- Сууктун күнү кыйын экен. Президентибиз келип деле кабар алса болот эле. Депутаттарыбыз, премьер-министр келип кетти. Алар эртең силерге жакшы жардам берилет, гуманитардык жардамдар келет деген. Жылуу палаткалар берилет деди эле. Мына үч палатка берилди. Бирок ага деле адам отурууга мүмкүн эмес экен. Андан көрө бизге жылуу палаткаларды берсин. Күтүп жатабыз, - деди Уулкан Алимбекова.

Ал эми апааттан жабыркаган Ош шаарынын жашоочусу Салтанат Алымбекова мамлекет жетекчилиги алардын талабын аткармайынча үйлөрүнөн жылбастыгын, жергиликтүү мамлекеттик органдар жанды кашайтса, аргасыздан өлкө жетекчисине чейин барып, массалык түрдө пикет, ачкачылык жарыялашаарын маалымдады.

- Эгерде бизге сөз жүзүндө айтып, алдап койсо, пикетке чыгууга туура келет. Бакиевге барабыз, ачкачылык жарыялайбыз, - ушинтти Салтанат Алымбекова.

Ал эми Жогорку Кеңештин төрагасынын орун басары Чолпон Баекова кайгыда олтургандардын капачылыгын тең бөлүштүн ордуна парламент учурда каникулда экендигин, ошого карабастан минтип мекендештеринин акыбалын суроого убакыт табышкандыгын, азырынча 30 адамга спикердин корунан 300 миң сом ажыратышкандыгын, 10-январдагы сессиясында 2008-жылдын бюджети талкууланаарын, ошондо жер титирөөдөн кырсыктагандарга кошумча каражат караштырылаарын «Азаттыкка» маалымдады.

Жергиликтүү талдоочу Кадырбек Байгазиев мындай учурда Жогорку Кеңеш чукул сессиясын чакырып, өлкөдөгү акыркы кырдаалды кароого милдеттүү экендигин, а түгүл жогорку эшалондогу жетекчилер калк арасында болуп, алардын ысык-суугун тең бөлүшсө, азыркындай социалдык чыңалуу болбойт эле деген маанайда.

- Ушундай мезгилде, албетте, биз шайлаган парламентарийлер, биз шайлаган жетекчилер келип, элдин көңүлүн алып, аларга жакындан жардам көрсөтсө жакшы болмок. Ушул жерде тил эмизип, ана-мына жайгаштырдык деген жергиликтүү жетекчилерге чара көрсө жакшы болмок эле. Ушул кыйын мезгилде жетекчилер келип тикеден-тике жардам көрсөткөн учурда алар кыйла бир топ ишеничке кирмек эле, - деди Кадырбек Байгазиев.

7- ЯНВАРЬ: ТАРЫХ БАРАКТАРЫ

Кыргызстанга совет бийлиги орногондон кийинки диний багыттагы биринчи пикир келишпестик 1928-жылдын 7-январында чыккан. Өлкөнүн 11 коомдук уюм жетекчилери 1993-жылдын 7-декабрында Кыргызстан калктарынын курултайын өткөрүү сунушу менен президентке кайрылышты.

Энесайлык кыргыздар 1657-жылдын 7-январында Красноярскиге келишкен. Красноярск воеводасы М. Скрябиндин билдирүүсүнө караганда Кыргыз ээлигинин Алтыр аймагынан 4 адам келип, ага монголдордун тымызын аракети туурасында кабарлашкан. Кыргыздардын кабарлоосуна ылайык монгол Алтынханынын уулу Лоджан атасынын орустарга берген шерттин бузуп, Красноярск чебине кол салуу үчүн кам көрө баштаган.

Кыргызстанга совет бийлиги орногондон кийинки диний багыттагы биринчи пикир келишпестик 1928-жылдын 7-январында чыккан. Христиандардын 7-январдагы эски Рождество майрамы жумушчу күнгө туш келгенине карабастан, борбор шаардын дүкөндөрү иштебей кардарларга кызмат көрсөтүлгөн эмес. Диний көз караштагы конфликт маалымдоо каражаттарында чагылдырылып, «Сахар Сахарыч» деген псевдоним менен бирөө «жумушчу күнү магазиндер иштебей Фрунзе шаары акылынан адашты» деген фельетон жарыялаган.

Таанымал сынчы Б. Медовойдун маалымдоо каражаттарында жарык көргөн сын макаласынан улам, маданият коомчулугу 1953-жылдын бул күндөрү таланттуу жаш калем туурасында кабар алган. Б. Медовой «Кыргызстан» адабият альманахынын кезектеги санын кескин сынга алган. Ал альманахта жарык көргөн Ч. Айтматовдун «Ашым» жана «Газетачы Дзюйо» аңгемеси купулга толо тургандыгын айрыкча белгилеген. Сынчы Б. Медовой, студент Ч. Айтматов кыргыз адабиятындагы орус тилинде жазган биринчи кыргыз экендигин жана анын чыгармалары көркөм сөз менен келиштирилген ийкемдүү тилде жазылгандыгын баса көрсөткөн.

Өлкөнүн 11 коомдук уюм жетекчилери 1993-жылдын 7-декабрында президент Аскар Акаевге Кыргызстан калктарынын курултайын өткөрүү сунушу менен кайрылышты. Кайрылууда Кыргызстанда жашаган калктардын көйгөйүн курултайда талкуулап, этникалык топтор арасындагы ынтымак, ырашкерчиликти арттыруу керектиги белгиленген. Курултай өткөрүү демилгесине «Кыргызстан эли» уюмунун жетекчиси Т. Мүлкүбатов, «Астүрк» түрк ассоциациясынын төрагасы М. Изаттов, «Чинсон» корейлер ассоциасынын төрагасы В. Цой, «Иттипак» уйгурлар ассоциациясынын төрагасы Н. Кенжеев, «Орзу» өзбек ассоциациясынын төрагасы И. Садыкбаев, дунган ассоциациясынын төрагасы Ю. Дунларов, «Фольстрат» немец ассоциациясынын төрагасы В. Диль, Славяндар фонддун төрагасы В. Вишневский, «Туган тел» татар-башкорт калкынын маданий борборунун төрагасы Э. Смагулин, еврейлердин «Менора» маданият коомунун төрагасы А. Кацев, курддардын «Ныштиман» ассоциациясынын төрагасы С. Касымов кол коюшкан.

КЫРГЫЗСТАНДА ПРЕЗИДЕНТТИК ЧУКУЛ ШАЙЛОО ӨТКӨРҮЛҮШҮ МҮМКҮНБҮ?

Аманбек Жапаров,Бишкек Саясатчылардын кыйласы Грузиядагыдай мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо ушул жазда Кыргызстанда да өтүшү мүмкүн деп болжоп, парламенттик чукул шайлоо аркылуу келген “Ак жол» саясий партиясынын башкы вазийпасы ушул болорун айтышууда. Президентке конструктивдик оппозициядагы саясатчылар болсо мындай божомол чындыкка коошпойт дешет. Президент Курманбек Бакиев жана анын партиясы азырынча кезексиз президенттик шайлоого байланыштуу кыйыр түрүндө да билдирүү жасай элек.

Белгилүү саясатчы Нур Омаров өткөн жылдын декабрь айынын башталышында өлкөдөгү саясий абалга өзүнүн баасын берген. Ал биринчилерден болуп парламенттик шайлоо бурмаланып, бийликтин партиясы алтымыштан ашуун добушка ээ болоорун, жазында президенттик чукул шайлоо өткөрүлөрүн алдын ала айтып чыккан эле. Омаров парламенттик шайлоо анын божомолунан да ашкере мыйзам бузуулар менен өткөнүн, бийлик мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоого жазында барат, деген божомолун «Азаттыкка» төмөндөгүчө чечмеледи.

- Негизинен Кыргызстанда президенттик чукул шайлоо өткөрүү менимче жазында же жайдын башында күтүлүүдө. Бул мөөнөтүнөн мурда өткөрүлгөн парламенттик шайлоого байланыштуу. Себеби президент толугу менен өзү көзөмөлдөй турган парламентти түздү. Эми өзүнүн позициясын чыңдоого аракет кылат.

Омаров белгилегендей президенттик чукул шайлоо өткөрүү менен Курманбек Бакиев оппозицияны саясий айдыңдан алсыратып, өзүнүн жеке бийлигинин үстөмдүгүн арттыруу максатын көздөөдө.

Ал эми «Ата Мекен» партиясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин айтымында, Кыргызстанда кезексиз президенттик шайлоо өткөрүүгө саясий негиз жок. Бирок Грузия менен Казакстандагыдай ыкма колдонулушу толук мүмкүн деген көз карашта.

- Мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо өткөрүү акыркы убактарда кеңири колдонулуп жатат. Мисалы, коңшу Казакстанда өткөрүлгөн парламенттик, президенттик шайлоолор буга улгү.Бийликтин атаандаштары даяр эмес мезгилде өз кызыкчылыгына кырдаалды пайдаланып казак президенти ушундай шайлоо өткөрдү. Кыргызстанда ушундай технология майда-чүйдөсүнө чейин колдонулду. Мына ушундан улам бизде дагы кезексиз президенттик шайлоо өткөрүлөт деген божомолун айрым саясатчылар айтып жатышат. Алардын айтканындай жазында кезексиз президенттик шайлоо өткөрүлсө, бул тарыхый жоопкерчиликсиздин үлгүсү болуп калат. Референдум, парламенттик шайлоо өткөрүлдү. Өлкө не деген экономикалык проблемалардын алдында турат. Бийлик биринчиден социалдык-экономикалык маселеге өзгөчө көңүл буруусу зарыл. Ошондуктан быйыл чукул президенттик шайлоо өткөрүүгө саясий негиз жок. Бирок бул ыкма Кыргызстанда толугу менен колдонулушу мүмкүн.

«Эркиндик» партиясынын лидери Топчубек Тургуналиев болсо бийлик быйыл президенттик мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүүгө барбайт, деген ишенимде. Саясатчынын айтымында, өткөн жылдагы баалардын кескин өсүшү, экономикадагы абал, шайлоочуларды иренжиткен референдум, парламенттик чукул шайлоо бийликке болгон элдин ишенимин жоготту.

- Эгерде президенттик шайлоо мөөнөтүнөн мурда өткөрүлө турган болсо анда быйыл эмес, 2009-жылы күзүндө өткөрүлөт. Ага чейин 16-декабрдагы парламенттик шайлоо жөнүндө элдин жаман пикирин бир аз жымсалдап, ага чейин демократиялык аракеттерди жасап, экономиканы мүмкүн болушунча алдыга жылдырып, элдин турмушун дурусурак кылгандан кийин президенттик шайлоону кезексиз өткөрүүнү ойлошот го. Быйыл эле, жазында же күзүндө президенттик чукул шайлоо өткөрүлөт дегенге мен анчейин ишенбейм. Себеп дегенде референдум менен парламенттик шайлоодон кийин бийликке шайлоочулардын пикири жаман болуп калбадыбы. Анан инфиляциянын өсүшү, баалардын кымбатташы, айлык, пенсиялардын алардан жогору көтөрүлбөй жатканы негизги фактор болот. Элдин турмушу абдан начар.

Тургуналиев белгилегендей бийлик 2010-жылда болуучу президенттик шайлоо өтө татаал болот десе, президенттик орунду сактап калууга кезексиз шайлоо өткөрүү ыңгайлуу болсо, анда президенттик чукул шайлоо өткөрүлүшү мүмкүн.

Президент Курманбек Бакиев жана анын партиясы азырынча кезексиз президенттик шайлоого байланыштуу кыйыр түрүндө да билдирүү жасай элек.
Ал эми расмий бийлик элдин калың катмары Жогорку Кеңештин түзүмүнө өз добуштарын берип, өкмөттүн курамы түзүлгөндөн кийин саясат менен эмес өлкөнүн экономикасын көтөрүүгө негизги күч аракеттерин жумшарын айтып келет.

БАЗАРБАЙ МАМБЕТОВ: ӨЗГӨЧӨ КЫРДААЛДАР МИНИСТРЛИГИН ЖОЮУ КЕРЕК

Энергетика боюнча эл аралык эксперт, эмгек сиңирген куруучу Базарбай Мамбетов “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып, Өзгөчө кырдаалдар министрлигине жыл сайын бюджеттен 2 миллиард сом бөлүнө турганын, бул каражаттын 600 миллион сому табигый кырсыктан кийинки абалды калыбына келтирүү иш-чараларына жумшалса, калган 1 миллиард 400 миллион сому министрликтин өзүн гана камсыздоого кетип жатканын айтты. Анын пикиринде бюрократияга баткан, натыйжасыз иштеген бул структуранын борбордук аппаратын кескин кыскартып, жер-жерлерде гана анын мобилдүү механизацияланган кошуундарын түзүү абзел. Мындайча айтканда бул Өзгөчө кырдаалдар министрлиги толук түрдө реформага муктаж, андай болбогондо анын иштеп жатышынын зыяндан башка пайдасы жок дегенди билдирет. Азыркы Өзгөчө кырдаалдар министри Камчыбек Ташиев, Жогорку Кеңештин трибунасынан бир топ жолу азыр өзү жетектеп жаткан министрликтин ишин сынга алып, анын жетекчилигин миллиондорду жеп коюшканын айтып, айыптап келген. Экс-министр Жаныш Үрүстөмбеков андай айыптоолорду четке кагып келген эле. Эми аты аталган министрликке катуу сындарды айтып келген мурдагы депутат Камчыбек Ташиев өзү бул министрликти жетектеп, байкоочулар Өзгөчө кырдаалдар министрлиги дагы деле болсо мурдагыдай иштеп жатканын, аны тез арада өзгөртүү керектигин айтып жатышат. Өзгөчө кырдаалдар министри Камчыбек Ташиев өзү жетектеген мекеменин айланасындагы кептер жана анын кандай иштеп жатканы тууралуу “Азаттыктын” эртеңки таңкы түз эфиринде айтып бермекчи. Сүрөттө: Өзгөчө кырдаалдар министри Камчыбек Ташиев

“ЭЛ ҮНҮ”

"Эл үнү" уктуруусуна бул жолу Ош облусунда болуп өткөн жер титирөөдөн жабыр тарткандар кайрылып, кандай катаал шарттарда жашоого мажбур болуп жатышканын айтышты. Ошондой эле күн санап өсүп бараткан баалар, азык-түлүктүн, газдын, көмүрдүн кымбатчылыгы тууралуу айткандар да болду.

КАТУУ ЖЕР ТИТИРӨӨГӨ ЧЫДАМДУУ ТУРАК-ЖАЙ КУРУУ МЕЗГИЛИ

Өтүп бараткан аптада коомчулуктун көңүлүн Ош облусунда болгон жер титирөө бурду. Жыл жаңырган күнү удаа катталган жер силкинүүлөр бир топ турак-жайлардын урашын шарттап, кыш күрөөдө жергиликтүү тургундардын бир тобун бейпайга салды.

Жыл жаңырары менен Фергана өрөөнүндө болгон жер силкинүүнүн таасири Кыргызстандын түштүк аймагында алты баллга чейин жетип, андан Ош аймагы, анын ичинде Карасуу районунун Тогузбулак, Ноокат районунун Көкбел, Жарбаш айылдары көбүрөөк жабыркады. Араван, Алай райондору да кырсыкка кирептер болушту. Алдын ала эсептөөлөргө караганда, жалпысынан 400 чамалаш үй опурталдуу абалда, отуздан ашык турак-жай таптакыр жараксыз деп табылды. Алардын катарында сегиз мектеп, бир оорукана, айылдык бир маданий клуб бар.
Учурда жер титирөөнүн кесепеттерин атайын комиссия иликтеп жатат. Экология жана чукул кырдаалдар министрлигинин жетекчилиги колунан келген жардамдын бардыгын аябай берип жаткандыгын байма-бай айтышууда. Өкмөт жетекчилиги, жергиликтүү бийлик тикеси менен туруп, жаратылыш кырсыгына кирептер болгондорго колдоо көрсөтүү аракетин кылышты. Жума күнү кырсык болгон жерлерди кыдырып чыккан Игорь Чудинов элди бушайман кылган учур артта калды деп билдирди:

- Эл азыр тынчтанып калды. Анткени, кырдаал көзөмөлдө болууда. Жергиликтүү бийлик, өкмөт, президент жеке өзү дагы алгачкы күндөрдөгү кырдаалга тынчсызданды.

Алгачкы күндөрү кырсык болгон жерлерди биринчи вице-премьер министр Искендербек Айдаралиев, өзгөчө кырдаалдар министри Камчыбек Ташиев, жергиликтүү бийлик башылары кыдырып, жер титирөөдөн жабыркагандарга бардык жардамдар болорун убада кылышкан.

Анткен менен, үй-жайсыз калган тургундарды жайлуу, жылуу жерге жайгаштыруу, тамак-аш менен камсыздоо, опурталдуу деп саналган үйлөрдөн кооптуу эмес жайларга көчүрүү аракеттери жабырлануучуларды канааттандырган жери жок. Ош шаарындагы жараксыз деп табылган алты турак үйдүн биринин тургуну Канымгүл Сулуева «Азаттыктын» Оштогу кабарчысына буларды билдирди:

- Жашоого мүмкүн болбой калгандан кийин ушунча элди талаага таштабай, бир жерден үйлөрдү берүү керек, ооз жүзүндө эле кыйкырып-кыйкырып, айтып-айтып кете бербей. Биз азыр министр келди, мэр келди деп эле сүйүнүп атабыз. Элдин ал-акыбалын ойлоп, иш жүзүнө ашыруу керек.

Ал эми Карасөгөт кыштагынын тургуну Алымжан буларды белгиледи:

- Өкмөткө жардам бергенине ырахмат. Бирок чатыр ушунчалык жука экен, түндө жаш балдар ыйлап чыгышты. Бири бешикте, бири эки жашар. Карап туруп ыйладым, ачык айтайын. Балдарым жаш, кандай болот? Аларга да отун-суу, тамак-аш, кийим керек. Малым бар, биякты да карашым керек. Тирилик кантет?

Жер титирөөдөн жапа чеккендердин дагы бири «Чатырда жети киши жаттык. Тоңуп кала жаздадык. Эми айла жок, үйгө киришке мүмкүн эмес, кирбедик» деп кейиди.

Өлкөнүн түштүк аймагынын ушундай жагдайга кирептер болгон жерлери мамлекетке канча чыгым алып келгендигин комиссия эсептеп бүтө элек. Акыркы жер титирөө өкмөттүн капчыгына бир топ эле оорчулук алып келди деп эсептеген талдоочулар өкмөттү жер титирөөнү алдын алуунун чараларын жетиштүү көрбөй жатат деп сындашууда. Талдоочу Базарбай Мамбетовдун көз карашында ушундай кыйчалыш жагдайга кирептер болбоо үчүн жалпы мамлекеттик саясат болушу керек. Ансыз элди жаратылыш кырсыгына камдуу турууга үйрөтүү кыйын болот:

- Имараттарды, үйлөрдү курганда тектоникалык сыныктар жок жерге курганга элди үйрөтүп, мамлекеттин тартибине салышыбыз керек. Антпесек, жер титирөөнүн азабын тарта беребиз. Жер титирөөгө каршы тура турган, тогуз баллга чыдай турган үйлөрдү, мектеп, оорукананын имараттарын, ишканаларды администрациялык имараттарды салышыбыз керек. Ошону мамлекеттик тартип катары киргизе албай жатпайбызбы.

Базарбай Мамбетов мамлекет жаратылыш кырсыктарына каршы ырааттуу саясат жүргүзүүгө кудуретсиз болуп, өңчөй саясий кызыкчылыктарга азгырылып жатат дейт:

- Жакынкы аралыкта мамлекеттин ага кудурети жетпейт. Мына бизде мамлекеттик архитектура комитети деген бар да. Ушунун структурасы ар бир район-облуста бар. Ошол жакшы иштеп, мамлекеттик милдетин аткарса жакшы болот эле. Ал бюрократиялык аппаратка айланып, сүйлөгөнүн, айткан акылын, жасаган ишин эч ким укпайт. Алардын чыгарган тартибин эч ким аткарбайт. Кептин баары ошондо болуп атпайбы. Ошондуктан, бул мекемени бир мамлекеттик структурага айландырышыбыз керек.

Ошол эле мезгилде окумуштуулар Кыргызстан жер титирөөдөн кыйгап өтө албастыгын белгилеп жатышат. Жаңы жетилип келаткан тоо кыркаларында жайгашкан Борбор Азия чөлкөмүндө жер титирөөлөрдүн байма-бай болуп турушу мыйзам ченемдүү көрүнүш. Анын катарында Кыргызстанда 2008-2013-жылдар жалпысынан жер титирөөнүн арбыган учуруна туура келет. Илимдер Академиясынын Сейсмология институтунун башчысы Канат Абдырахматовдун билдиргенине караганда, айрыкча кыш мазгилдеринде жердин силкинүүсү арбыш ыктымалдыгы бар:

- Биздин илимдин деңгээли анча жогору эмес. Бирок 2008-жылы ошол Ош аймагында, Жалалабаддын тескей аймагында болушу мүмкүн деген божомолду өзгөчө кырдаалдар министрлигине берип атабыз. Ошондуктан, бул аймактын жарандары ага даяр болушу керек.

Дүйнө жүзүндө жер титирөөнүн болор учурун так аныктоого кудуреттүү илимий ачылыш жасала электиги буга чейин айтылып эле келатат. Ошентсе да, болжолдуу маалыматтарга таянуу аркылуу тигил же бул өлкөнүн эл башылары калктын коопсуздугуна камылгаларды көрүшү керек экендигин окумуштуулар эскертип жүрүшөт. Канат Абдырахматовдун белгилегенине караганда, Илимдер академиясы божомолдорду өкмөттүн тиешелүү тараптарына ырааттуу билдирип турат. Бир топ талдоочулар өкмөт сабак алып, жер титирөөнү алдын алуучу системалуу аракеттерди көрүүгө жетиштүү эле тажрыйба топтогондугун айтышууда. Ал эми талдоочу Базарбай Мамбетовдун пикиринде, маселенин бардыгы жаратылыш кырсыктарын алдын алуу чараларын жүргүзүү милдетин алган Чукул кырдаалдар министрлигинин бюрократиялык ситстемага айланып кеткендигинде болуп жатат:

- Чукул кырдаалдар министрлигинин колунан эч нерсе келбейт. Анткени алар бюрократиялык аппарат болуп калган. Былтыр бюджеттен министрликке 2 млрд. сом бөлсө, ошонун болгону 60 млн. сомукурулуштарга, жер титирөөдөн кыйраган үйлөрдү кайра курууга жумшалыптыр. Калган 1 млрд. 400 млн. сом министрликтин аппаратын, кызматкерлердин айлыгын, машинесин, иш бөлмөлөрүн жабдууга кеткен да. Мындай болбойт. Министрликтин ордуна эле облустарда мобилдик механизациялашкан топторду түзүшүбүз керек. Ошол утуш берет.

Ош облустундагы жер титирөөнү Кыргызстанда акыркы жылдардагы алгачкы чоң жер титирөө деп айтууга болбойт. Өткөн жылдын 26-январында Кочкор районунда, андан кийин Баткенде болуп, жергиликтүү калк анын кесепеттеринен эмдигиче арыла албай, өкмөттөн алган жардам чыгымды толук жаба албастыгын айтып, убара тартып келатышат. 1992-жылы Токтогул районунда болгон жер титирөө үч айылды толугу менен кыйратып кеткен, 70-жылдары болгон Ысыккөл өрөөнүндөгү катуу силкинүү Сарыкамыш айылын талкалап кеткен.

СЫРТКЫ КАРЫЗДЫ ТӨЛӨӨГӨ КАЗЫНАДАН МИЛЛИАРДАГАН АКЧА КЕТЕТ

Кыргызстандын HIPC программасына кирүү-кирбөө маселеси 2006-жылы саясатчы менен бейөкмөтчүлөрдүн сүйүктүү темасына айланган. Кийинки жылдын башында бийлик башчылары Кыргызстан программага кирбей тургандыгын жарыя кылышкан. Ал арада карызды жабыла чогуу төлөп ийүү тууралуу патриоттук демилгелер чыгып, бирок да атайын ачылган эсепке акча аз түшүп, азырынча бош турат. Эмдиги жылдан тарта Кыргызстан бюджетинен 4 миллиард ашуун сом жалаң тышкы карыздарды төлөөгө жумшамакчы. Ички карыз маселеси да чечиле элек.

Кыргызстандын тышкы карызы 2 миллиарддан ашуун долларды түзөрү элдин баарына дайын. 2005-жылдан бери өкмөт сырттан күргүштөтүп карыз акча албай калганын, келип аткан каражаттардын дээрлик баары жарым-жартылай грант же бүтүндөй грант экенин айта берип тажагандай деле болду окшойт. Карыз акчаны кайтарууга өткөн жылы 2 миллиард ашуун сом бөлүндү. Бул акча эмдиги жылдан тарта эки эсеге арбып, өлкө бюджетинин кыйласын эңшерип түшөрү турулуу иш.

Өткөн жылкы дурус дегидей экономикалык көрсөткүчтөрдү инфляция басып, капыс түзүлгөн экономикалык кысталыш жагдайдан кантип чыгуу тууралуу өкмөттүн айкын-ачык программасы жок болуп чыкты. Ошондон тышкы карызды кайтаруу маселеси быйыл деле кыйла курч проблемага айланганы туру. Анын үстүнө Кыргызстандын 2 миллиард 96 миллион доллар тышкы карызынан тышкары 3 миллиард ашуун сом ички карыздары да турат. Иши кылып, тышкы-ички карыздарды төлөө бюджетке оорчулугун олчойто салчу оор жүк болмокчу. Мындай шартта, “Экобанктын” директорлор кеңешинин төрагасы Улан Сарбановдун ырасташынча, өлкө экономикасын алдыга жылдырчу бирдиктүү команданын түзүлүшү керек, дагы бир шарт, ага элдин ишеними болушу зарыл:

- Эгер адамдар экономикалык команданын ишти жөндөп кетерине ишенбесе натыйжа чыгышы кыйын. Эртеңки күнү өлкө жетиштүү өндүрүштү камсыз кылып, карызды кыйналып-кысталбай төлөй алчу болсо аны кеп кылып деле кереги жок,- дейт Улан Сарбанов.

Мурдагы өкмөт башчысы, “Арнамыс” партиясынын жетекчиси Феликс Куловдун пикиринде, Кыргызстан социализм заманында деле Москвадан ушу азыр чет өлкөлөрдөн алып жаткан карызына теңдеш колдоону алып турган:

- Советтер Союзу кезинде тыштан келген көмөк, Москванын жардамы азыр биз эларалык каржы институттарынан алып жаткан каражатка тең болчу. Принцибинде эч нерсе өзгөрүлгөн жок. Биз бутубузга туруп алдык. Бул кемчиликпи же күнөөбү – аны тарыхчыларга таштайлы. Мен ага тереңдебей эле коеюн. Карыз үчүн калктын эч кандай күнөөсү жок, айыптын баары башкаруучуларда.

Тыштан келген карыздар эки тараптуу жеңилдиктер менен же андайы жок, ошондой эле көп тараптуу жеңилдиктери менен жеңилдиктери жок шартта берилгендери бар. Алардын теңинен көбүн көп тараптуу жеңилдиктери менен алынган карыздар түзөт. Анын жалпы суммасы 1,5 миллиардга жакын доллар. Сырттан келген карыз акчалардын көпчүлүгү сомдун наркын түшүрбөй сактап калуу, бюджеттин таңкыстыгын жабуу үчүн алынып келген:

- Каржы ресурстары биздин мамлекеттик бюджеттин жетишпестигинин ордун толтуруш үчүн алынган. Ал 50% гpант менен кыйла жеңил шарттарда берилүүдө,- дейт Кыргызстандын мурдагы каржы министри Акылбек Жапаров.

Парламенттин мурдагы депутаты Темир Сариевдин айтуусунда, жеңил келген акчалардын кайрымжысы анча деле болгон жок:

- Анткени арзан акчанын заманы болуп жaтат да. Арзан, жеңил табылган акчалар жеңил колдонулат.

Быйыл деле өткөн жылдагыдай эле Кыргызстан бюджетинен 52 миллион доллар акчаны тышкы карыздарды төлөөгө бөлмөкчү. Өлкө HIPC программасына киргенде бул акча социалдык проблемалардын тыгынчыгына жумшалмак. Башта социалисттик “жалпы казандан” жардам алууга көнгөн Кыргызстан экономикалык өз алдынчалыкка жетише алабы – кеп ушунда.

КЫШКЫ ЧИЛДЕДЕ ЖАЙКЫ ЧАТЫРДАГЫ ЖАШОО

Зилзаладан жапа чеккендерди жергиликтүү бийлик жана Чукул кырдаал министрлиги жука чатырларда жашоого мажбурлашкандыгына жабыркагандар каршы болушууда. Аларды Оштогу сапарында биринчи вице-премьер-министр Искендер Айдаралиев да колдоду. Ошого карабастан облус жана район чоңдору мындан башка айла жок дегендей түр көрсөтүшүүдө.

Чукул кырдаал министрлигинен алынган соңку маалыматка караганда, адистердин катышуусунда азырынча Ош облусундагы 2000 үй текшерилип, анын 300 чактысы, ошондой эле 8 мектеп, 1 оорукана, 1 айылдык клуб жараксыз деп табылды. Кырсыктан катуу жапа чеккен Карасуу районуна караштуу Карасөгөт, Тогузбулак, Лаңгар кыштактарынын 230 жашоочусу чатырларда жашап жатышат. Ноокат районунун тургундары деле кудум ушундай акыбалда.

Карасуу районундагы Тогузбулак айылынын тургуну Ырысбек Айтибаев Чукул кырдаал министрлиги тараткан чатырлар жайкыга ылайыктуу экендигин, анда түнөгөн балдар түгүл чоң кишилер ооруп жатышкандыгын төмөндөгүчө баяндады:

- Палаткада 7 баш адам жаттык, же жарык жок, же жылуу жок, тоңуп кала жаздадык. Айла жок, үйгө киришке мүмкүн эмес. Палаткага жашоого болбойт, - деди Ырысбек Айтибаев.

Жер титирөөдөн Карасуунун Тогузбулак кыштагынын бүтүндөй 100 үйү тең кыйраган. Кышкы ызгаарда бала-чакасы менен чатырда титиреген Жамийла аттуу келин чукул кырдаал министри Камчыбек Ташиевдин жана эл турмушун бир жактуу чагылдырган өкмөттүк телевидениенин дарегине сын жолдоп, аны жердештерин чукул арада, турак жай менен камсыздоосун өтүндү.

- Бири күнү өтө коркунучтуу болду. Кечээ МЧСтин балдары келди. Түштүктө болуп атат айланайындар, - дейт Жамийла.

Биринчи вице-ремьер-министр Искендер Айдаралиев : "Бул палаткаларда жашаш болбойт. Биз кечээ күнү айттык",- деп кычыраган суукта жабырлануучуларды чатырларга жайгаштырууга катуу тыюу салды.

Ош облус губернатору Аалы Карашев чатырдан башка каерде жашатабыз дегендей түр көрсөтүп, Карасуунун Тогузбулак айылына 100 чатыр, 1 машине көмүр жөнөтүшкөндүгүн кайрадан эске салды.

Ош жергесинин кырсык баскан жерлерин кыдырып Бишкекке кайтаардын астында Кыргызстандын биринчи вице-премьер-министри Искендер Айдаралиев «Азаттыктын» кабарчысынын суроолоруна жооп берип жатып, апааттан жапа чеккендер көңүл сыртында калбастан, мамлекеттин такай камкордугунда болооруна ишендирди.

- Мамлекет болгондон кийин мамлекет камкордук кылат. Мен ойлойм биздин президентибиз да буга түзмө-түз кийлигишип, маселелерди чечкенге аракет кылат.

ДЕМОКРАТИЯНЫН КЫЧКЫЛТЕГИ АЗАЙЫП БАРАТАБЫ?

Бүгүн Бишкек пресс-клубу жылдын мыкты он журналисттин атап, атайын диплом жана акчалай сыйлыктарды тапшырды. Сыйлыктарды тапшыруу аземинде Коомдук саясат институтунун президенти Муратбек Иманалиев Орто Азия чөлкөмүндө Кыргызстандын журналистикасы жогорку деңгээлде экенин баса белгиледи. Жылдын мыкты деп тандалган он журналисттин бири - “Азаттыктын” кабарчысы Бекташ Шамшиев “Калыстык үчүн” сыйлыгына татыктуу болду.

“Журналисттердин укугун коргогондугу үчүн” Медиа өкүлдөрү институтунун директору Илим Карыпбеков сыйланды. Анын айтымында, өлкө эгемендүүлүккө ээ болгондон бери журналисттер үчүн өткөн жылдагыдай оор жыл болгон эмес. Массалык маалымат каражаттарына мамлекеттик чиновниктер тарабынан дооматтар көп коюлуп, ар кандай өңүттөгү айып тагууларга дуушар болушкан. Журналисттердин укугун коргоону кыргыз бийлиги Алишер Саиповдун өлүмүнөн кийин гана эске алымыш болду, дейт Карыпбеков.

-Өткөн жылы бийлик журналисттердин укугун коргоо боюнча эч кандай чара көрүшкөн жок. Бирок калыстык үчүн айта кетүүчү нерсе, журналист Алишер Саиповдун өлүмүнөн соң бир топ журналисттер токмок жегенден кийин бейөкмөт уюмдар менен жалпыга маалымат каражаттары биригип өкмөткө, президентке бир нече ирет кайрылышкандан кийин кандайдыр бир кыймыл пайда болду.

Илим Карыпбеков өткөн жылы журналисттерге кол салуу фактылары боюнча укук коргоо органдары мыйзамдын чегинде чара көрөт деген ишенимде.

Маалыматтарга караганда былтыр Жалалабаттагы “Сентябрь” телекомпаниясынын имаратына белгисиз адамдар кол салууга аракеттенип, Бишкекте МТРКнын кабарчысы Кайрат Биримкуловду, “НБТ”нын башкы редактору Владимир Плотниковду токмоктоп кеткен. Ошондой эле бир катар журналисттерди коркутуу, аларга кол салуу боюнча 21 факты катталган.

“Кесибине жанын аябагандыгы үчүн” номинациясы боюнча сыйлык “Сиесат” гезитинин башкы редактору маркум Алишер Саиповго каза болгондон кийин ыйгарылды. Журналист Алишер Саиповду 24-октябрда Ош шаарында белгисиз бирөөлөр атып кетишкен эле. Буга чейин айрым талдоочулар анын өлүмүн кесиптик ишине байланыштырып, өзбек бийлигин катуу сынга алгандыгы үчүн Өзбекстандын атайын кызматтары анын өлүмүнө себепкер болушу мүмкүн деген божомолдорун айтышкан. ИИМдин басма сөз кызматынын маалыматына караганда бул иш боюнча тартип коргоо органдары иликтеп-тергөө иштерин жүргүзүүдө.

“Кесипкөйлүүлүк үчүн” сыйлыкка татыктуу болгон Би-би-си үн алгысынын Бишкектеги кабарчысы Султан Жумагулов Кыргызстандагы сөз эркиндигинин абалына карата пикирин төмөндөгүчө билдирди.

-Кыргызстанда сөз эркиндиги тилекке каршы кыязы бара-бара кагаз бетинде калат окшойт. Себеби массалык маалымат каражаттарына карата азыркы жышаан ошол багытка баратат. Башка ойду, башка пикирди, башка көз карашты айта турган бир дагы телекомпаниялар калган жок. Бири-бирин туураган, бири-бирин кошумчалаган бийликтин сөзүн сүйлөгөн телеканалдар эле калды. Гезиттерден болсо “Агым” оппозициянын үнүн угузуп, ачуу чындыкты айтканга аракет кылышчу эле. Мына эми ал гезит дагы бийликтин сөзүн сүйлөп калды. Сөз эркиндиги деген демократиянын кычкыл теги да. Эгер анын оозу жабылгандан кийин Кыргызстанда демократия бар деп айтыштын кажети жок болуп калат.

Бишкек пресс-клубу бир катар медиа өкүлдөрүнө “Оперативдүү иштери үчүн”, “Кесибине берилгендиги үчүн”, “Журналисттик иш чараларды мыкты уюштургандыгы үчүн” номинация боюнча сыйлыктар ыйгарылды. Аталган мекеме мындай иш чараны жылыга уюштура турган болду.

Коомдук саясат институтунун президенти Муратбек Иманалиев журналисттерди куттуктап, сыйлыктарын тапшыруу менен бирге Орто Азия чөлкөмүндө Кыргызстандын журналистикасы жогорку деңгээлде экендигин баса белгиледи. Анын баамында, сөз эркиндиги коңшу мамлекеттерге салыштырмалуу жогору ал эми Прибалтика жана Европага салыштырмалуу абдан эле төмөн.

КЫРГЫЗСТАН БАШ МЫЙЗАМДЫ КАЙРА ӨЗГӨРТҮҮГӨ БАРАБЫ?

Кыргызстандагы бир катар саясий партиялар өткөн жылкы референдумда кабыл алынган Конституцияга өзгөртүү, толуктоолорду киргизүү зарыл деген маселени көтөрө башташты. Партия өкүлдөрүнун айтымында, ага Кыргызстандын акыркы конституцияларын иликтөөгө алган Европа комиссиясынын бүтүмү түрткү берет.

Кыргызстандын акыркы бир жыл ичинде үч жолу кабыл алынган Конституциясын кайрадан карап чыгып, өзгөртүү киргизүү демилгеси алгач жыйырмага жакын саясий партия жана коомдук уюмдардын башын бириктирген “Акыйкат үчүн” кыймылын түзүү жыйынында көтөрүлгөн. Кыймылга мүчө “Таза коом” саясий партиясынын лидерлеринин бири Табылды Акеровдун айтымында, буга Венеция комиссиясынын Конституция боюнча чыгарган бүтүмү түрткү берет. Анткени, комиссия анда “Кыргызстандын парламенти өлкө президентинин укук-милдеттерине тең ата боло тургандай күчкө ээ эмес” деп, конституциялык реформа боюнча талаштын башы бир гана президент, өкмөт жана парламенттин ортосунда укук- милдеттерди бөлүштүрүүдөн чыккан деген жыйынтыкка келген. Мына ушундан улам “Акыйкат үчүн” кыймылынын ичиндеги “Коомдук парламент” Конституция баш болгон бир катар маанилүү мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү маселесин президент менен парламентке жолдойт дейт “Таза коом” партиясынын лидерлеринин бири Табылды Акеров:

- Коомдук парламент өзүнүн отурумдарында тиешелүү мыйзамдарга өзгөртүү, толуктоолорду киргизүү долбоорлорун иштеп чыгып, аны кабыл алууну Жогорку Кеңештен талап кылат. Ошондой эле Конституцияга да өзгөртүү, толуктоолорду киргизүүнү талап кылат. Анткени, Венеция комиссиясы биздин Баш мыйзамды карап чыгып, анда президенттик бийликтин өтө күчтөндүрүлгөнүн жана ал жоболор дүйнөдөгү башка өлкөлөрдүн Баш мыйзамдарынан көчүрүлүп туруп президенттин бийлиги өтө күчтөнүп калгандыгын баса белгилеген.

Конституция кабыл алынган референдумдан кийин эле аны өзгөртүү зарылдыгын дароо “Ар намыс” партиясы билдирген. Партиянын саясий кеңешинин мүчөсү Бөдөш Мамырованын баамында, бирок Конституцияга өзгөртүү киргизүү талабын бийлик түзгөн “Ак жол” партиясынан куралган парламенттин карашы күмөн:

-Эми азыр парламентте ал талаптарды карай турган күч жок. Парламентке оппозициялык маанайдагы же Конституцияны өзгөртүү боюнча өз сунуштарын берген партиялар келсе каралмак. Эми азыр ким карайт? Эч ким карабайт. Бирок биз кандай болгон күндө да парламентке кайрылабыз ,- дейт Б.Мамырова.

Кыргызстандын Адилет министри Марат Кайыпов болсо Конституцияны өзгөртүү маселесин козгоонун азыр зарылдыгы жок деген пикирде. Анткени, Венеция комиссиясынын бүтүмү эгемен мамлекеттер сөзсүз аткарчу милдет эмес дейт Марат Кайыпов:

- Венеция комиссиясынын корутундусу башка мамлекеттер сөзсүз түрдө аткара турган корутунду эмес. Экинчиден, Венеция комиссиясынын корутундусуна таянып, ошону шылтоо кылып эле кай бир саясий партиялардын жетекчилери Баш мыйзамга кайрадан тийише бергенин токтотсо жакшы болмок. Анткени, Кыргызстанга саясий туруктуулукту араң алып келдик.

Марат Кайпов мындан тышкары референдум жолу менен кабыл алынган Конституцияны эл гана референдум аркылуу өзгөртө алаарын эске салды.

“Акыйкат үчүн” кыймылы жалгыз эле Баш мыйзам эмес Шайлоо Кодексине, “Саясий партиялар”, “Мамлекеттик кызмат” сыяктуу мыйзамдарды да өзгөртүү зарылдыгын билдирүүдө. Анткени, мурунку бийлик тушунда кабыл алынган айрым мыйзамдарды азыркы бийлик өз кызыкчылыгына эптүү пайдалана баштады дейт “Таза коом” партиясынын лидерлеринин бири Табылды Акеров:

- Маселен, “Мамлекеттик кызматкерлер” жөнүндөгү мыйзам бар. Ошол мыйзамда мамлекеттик кызматкер кайсы бир саясий партиянын мүчөсү боло албайт деген талап бар. Албетте, бул Акаевдин бийлиги өкүм сүргөн мезгилде кабыл алынган мыйзам. Бирок, азыркы бийлик ушул мыйзамды өтө пайдаланып, жакында эле өкмөт курамын түзүүдө Социал-демократтар партиясындагы министрлерди кызматтан алды. Ал эми ошол Социал-демократтар партиясынан чыгып алган Акылбек Жапаров башка министрликти жетектеп, министрлик кызматын сактап кала алды. Ошондуктан, ушул мыйзамды да карап чыгып, өзгөртүүлөрдү киргизиш керек.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG