Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:41

Кыргызстан

ОББО: Kыргыз модасы Европада

Ырчы Каныкей ОББОнун кийими менен

ОББО брэндинин негиздөөчүсү Сумсарбек Мамыралиев ишкердүүлүгүн Бишкекте чакан дүкөндөн баштаган. Кийин дүйнөдөгү эң атактуу университеттердин бирин бүтүрүп, бүгүн кыргыз модасын сүрөөнгө алууда.

Ушул күндөрү Берлинде Жашыл жумалык өтүп жатат. Ондогон жылдардан бери дүйнөнүн булуң-бурчунан экологиялык таза товарларды, айлана-чөйрөгө залал келтирбеген технологияларды элге таанытып келе жаткан бул жумалыкта ушул күндөрү нарындык уздардын кол эмгектери ОББО деген марка менен көрсөтүлүүдө. ОББО маркасынын негиздөөчүсү Сумсарбек Мамыралиев 28 жашта, Бишкекте математикалык мектепти орусча бүтүрүп, Улуу Британияда Кэмбридж университетинде билим алган.

Маекти бул жерден угуңуз:




ОббОнун YouTube-дагы видеосу:

"Данисте": Чырдын башы жердеби?

Оштогу жатаканалардын жашоочулары жакшылыктан үмүт үзө элек

"Азаттык" даректүү (документалдуу) үналгы баяндардын "Данисте" түрмөгүн баштады. Алгачкы чыгарылышта Ошто жер басып алгандар жөнүндө кеңири баяндалат.

Былтыр улуттар аралык кагылышты баштан кечирген Кыргызстандын түштүгүндө ноябрда “кыргыздар өзбектердин үлүш жерин басып алыптыр” деген кабар жамы журтту бир дүрбөлөңгө салган. Кандуу окуялардан беш ай өтүп-өтпөй жаңы уруш чыгып кетеби деп корккондор көп болду. Анткени 20 жыл мурдагы “Ош окуяларына” алып келген себептердин бири да жер басып алуу менен байланыштуу болгону эч кимдин деле жадынан чыга элек.

Алгы сөз

“Азаттык” радиосунун “Данисте” деп атаган жаңы программасынын алгачкы бул чыгарылышында соңку жер басып алуунун артында кимдер турганын айтып беребиз.

№8-жатакана, Ош, декабрь, 2010
Кабарчыбыз Эрнист Нурматов Оштун Кара-Суу районунда жер басып алгандардын басымдуу бөлүгү 20 жылдан бери үнү бийликтерге жетпей, убада кылынган жер тилкесине ээ боло албай келген жатакана жашоочулары экенин данистелей алган. Андай адамдар Ош шаарындагы бир кичи райондогу жайгашкан үй-бүлөлүк жатаканаларда жашашат. Биз бул адамдардын аракетин жактабайбыз да, аларды айыптабайбыз. Болгону жылдар бою чечилбей келген “социалдык жара” ириңдеп кетсе, акыр аягында кандай чоң “саясий проблемага” алып келээрин гана айткыбыз келет.

Каармандар

71 жаштагы Курманбек Тайтаев аксакал №8 үй-бүлөлүк жатаканада кичинекей бөлмөдө байбичеси, бир уулу менен жашайт. Чала-була жабылган балкондун эшигинен шуулдап эле суук кирип турганын сезбей коё албайсың. Астынан кадимкидей сыз өтөт. Айтып отурса, ушул төрт дубалга да ал оңой менен жетишкен эмес экен. 20 жыл көмүр кенинде, дагы 20 жыл пахта заводунда иштеп тапканы ушул болуптур. Андан бери шаардан үй же жер алууга мүмкүн болгон эмес.





Курманбек Тайтаев
Оштун Манас-Ата кичи районундагы үй-бүлөлүк жатаканаларда мындай оор турмушту баштан кечирип жаткандар аз эмес. Алардагы бир бөлмөлүү үйлөрдүн көбүндө эки-үч кожолуктан жашайт.

Алардын бири - Салима Камалованын бүлөсү.




Жатакананын далисинде электр зымдары ачык эле ар жактан ачылып, илинип турганы өзгөчө коркутат экен. Айнек-терезелери да жок. Сыртта жаш балдар үчүн ойной турган аянтчасы да жок. Анан алар ушул зымдарга асылып, ойношот.

Коридордо электр тогунун зымдары да ары-бери асылып турат
Альбина мындан төрт жыл мурда караңгы коридордо ойноп отуруп, төртүнчү кабаттын ачык терезесинен түшүп кеткен. Ошондон бери ал буту-колун оорутуп, түзүктөп баса албай калган.

Альбинанын апасы мага атын атагысы келбеди. Кызын тынбай дарылатып тураарын айтат.

Альбина жашаган бул №7 жана анын жанында жайгашкан №8 жатакананын балдар аянтчасы азыр машиналар токтой турган жайга айланып калыптыр. Жаш балдар машинелер менен аралашып, чуркурашып куушуп ойноп жүрө беришет. Гаражында да ушул коргондун балдары чогулуп ойноп жатышканын көрдүм. Атайын ойной турган аянтчасы жок жаш балдар подьезддеринде жүрө беришет.



7-жатакананын подвалына суу толуп, жыттанып кеткен.

Коридордо чымын-чиркей ызылдап жүрөт. Бул жерде жашагандар “Ушунун айынан балдарыбыз ооруп калат” деп жатышат.

Жатаканын коменданты Бурул Саипова өз арыз муңун айта берип тажап бүткөн. Бул маселелердин чечилишинен ал түңүлүп деле калган.

“Жайында чымын-чиркей төртүнчү кабатка чейин каптап кетет. Анан тамакка конот – кандай кеселдер пайда болмок эле анан?”

Бул жердеги жатаканаларда кандай жугуштуу оорулар бар экенин облустук үй-бүлөлүк дарыгерлердин бул райондогу өкүлү Салима Токтосуновадан уга алдым.

Жалпысынан Ош шаарындагы Манас-Ата кичи районунда 23 үй-бүлөлүк жатакана бар. Алардын баары дээрлик жыйырма жылдан бери ремонт көрө элек. Булар - 40-60 жыл мурда курулган имараттар. Жатаканалар учурунда «Октябрдын 50 жылдыгы» атындагы пахтадан кездеме токуу бирикмесинде иштеген жаштарга арналып салынган.




Ошол жатаканалардын баары азыр анда жашап калгандарга менчикке өткөрүлгөн. Аталган заводдо 30 жылдай иштеп өндүрүш бөлүмүнүн башчылыгына чейин жеткен Абдижалил Курманбаев бул тууралуу мындайча эскерет:



Ошентип жумушсуз калган жатакананын жашоочулары өзүнчө үй салыш үчүн шаардык бийликтерден жер бөлүп берүүнү талап кылышат. Ага жооп болгуча эле миңдеген адамдар так ушул Манас-Ата кичи району менен чектеш турган Кара-Суу районунун ал кездеги Калинин колхозуна, азыркы Нариман айыл округуна караштуу жерди басып алышат. Бийлик өкүлдөрү бул жерлер үлүшкө берилгенин эскертип, аларга башка жактан жер берүүнү убада кылышкан. Бирок убада убада боюнча калып, жатаканада жашагандар ошондон бери жер тилкелерине ээ боло албай келишкенин айтышууда.

Эркежан Ормонова
Мен учурунда басылган ал жерге барып, №4 жатакананын жашоочусу Эркежан Ормонованын баянын уктум. 1990-жылы так ушул жерди басып алгандардын арасында ал да болгон экен.

Эми ошондон жыйырма жыл өтүп, былтыр июндагы кандуу окуялардан кийин тарых дагы кайталангандай болду. Ошондогу жер басып алгандар 2010-жылдын ноябрында Кара-Суу районунун Кызыл-Кыштак жана Ишкеван айылдарынын жерлерин ээлеп алышты. Мында 1500 чукул киши чыкты.




Жалпысынан 70-80 гектарга жакын жерлерди бөлүштүрүп алышкан. Ошо учурда айрым жалпыга маалымдоо каражаттары “жерлер өзбек улутундагылардыкы болгону үчүн кыргыздар басып алышыптыр” деген сыяктуу маалыматтарды да таркатып жиберген эле. Бирок жер басып алгандар өздөрү “бул жердер мамлекеттики болгону үчүн басып алдык” дешти.

Кайра эми жер басып чыккандардын талабын укканы мен Ишкеванга келип, бул жерде тургандардын арасында Гүлбү деген эже менен сүйлөшүп калдым.



Жергиликтүү бийлик ал адамдардын аракетин заматта “мыйзамсыз” деп, ал кишилер бирөөлөрдүн үлүш жерлерин басып алышты дешкен. Мен өзүм ошол күндөрдөгү окуяларды чагылдырып жүрүп, бир топ бийлик өкүлдөрү менен сүйлөшө алдым. Эгер жер тилкелери берилсе да, шаардын башка аймактарынан берилээрин билдиришкен эле.

Жакында Ош шаарынын 1-вице мери Таалайбек Сабиров менен да сүйлөштүм. “Жер берилген күндө да жатакананын жашоочулары өзгөчө статуста каралбайт”, - деди ал. Атайын түзүлгөн комиссия гана чыныгы жерге муктаждардын тизмесин иликтеп чыгаарын кошумчалады.



Мен жер басып чыккан ал кишилердин укугун коргоп жаткандардын бири Айсалкын Карабаева менен ошондо да, анан бир канча убакыт өткөндө да кайра жолуктум. Бийликтер алгач үлүш жер деген Кара-Суу районундагы Кызыл-Кыштак жана Ишкеван айылдарындагы ошол жерлер, анын айтымында, кийин аукционго сатыкка коюлган экен.

“Бул жерлер үлүшкө берилген” деп айтылып жатат. Бирок “Ош жаңырыгы” гезитинде (кайсыл саны экенин билбейм) ошол Кызыл-Кыштак айылына караштуу жерди аукционго коюп сатып жатышат. Бул фактыларды ошол жерде турган эл кармап алып, аябай кыжырданып турушат. Ошол үлүш деген жерлерди бир ай өтүп-өтпөй аукционго коюшканын туура эмес деп ойлойм.”

Азыр эми жерге муктаждардын тизмесин түзгөн мамлекеттик комиссияга 15 миңдей адам кайрылганы маалым болду.

"Саясий салт"

Манас-Ата кичирайонундагы үй-бүлөлүк жатаканаларда жашагандарга жер качан берилет - азырынча белгисиз. Ошто мында башка кичирайондордо да шарты катаал үй-бүлөлүк жатаканаларда миңдеген адамдар жашашат.

1990-жылы басылып алынган жерде азыр жаңы үйлөр салына баштаганы көрүнөт, декабрь, 2010
Эксперттердин айтымында, эгер жер талаш маселеси жакын арада чечилбесе, жаңы нааразылыктардын, жаңжалдын чыгышына да себеп болуп калышы ажеп эмес. Аймактык серепчи Жыргалбек Жээнбеков жердин жетишсиздиги социалдык жарылууга алып келиши мүмкүн:

“Социалдык чыңалуунун чеги жакшылыкка алып барбайт. Тарых өзү күбө. Буларда иш болбосо, турак-жайы болбосо, мамлекеттен социалдык жеңилдик албаса, булардын проблемалары кантип чечилет?”

Негизи, жер басып алуу Кыргызстандын акыркы жыйырма жылдагы тарыхында ири саясий өзгөрүүлөр, жаңжалдар менен коштолуп келди. 1990-жылдагы Оштогу кандуу окуяларга алып келген негизги себептердин бири да жер басып алуу менен байланыштуу болгон эле. Былтыр июндагы окуядан кийин да ал тема кайра көтөрүлдү. 2005-жылдагы, анан былтыркы ыңкылаптардан кийин да жер басып алгандар чыгышты. Башкача айтканда, жылдар бою чечилбей келген социалдык проблема өзүнчө эле “саясий салтка” айланып баратат.

Соңку сөз

Оштун Манас-Ата кичи районунда 33 миңдей калк жашайт. Анын дээрлик жарымынан көбү жатаканаларда күн кечиришүүдө. 20 жылдан ашуун убакыттан бери мамлекеттен жер тилкесине ээ боло албай келген бул адамдардын соңку талабы канчалык мыйзамдуу же мыйзамсыз экенин талдаган жокпуз.

Жылдар бою ремонт көрбөгөн жатаканалардын айрымдарына бийликтер курулуш материалдарын жеткирип жатышканы кабарланууда
Бир чети, шаардын бийлиги да алардын талабын жарым-жартылай орундатып, үнүн басыш үчүн 20 жылдан бери ремонт көрбөгөн 4 жатакананын үстүн жаап берүүгө жетерлик жыгач-ташын терип, уста акыларын төлөп бериптир.

Ал эми калган 19 жатаканада жашоо мурдагыдай эле. Мени таң калтырганы, үстүнөн жамгыр жааган сайын суу тамчылаган үйдүн тургундары оор турмуштан да сынбай, дагы эле юморун жоготпой жашап жатканы болду.

Батыш: Түркиянын Жакынкы Чыгыштагы ролу артууда

Батыш басма сөз каражаттарында Кыргызстандагы коопсуздук маселеси жана Түркиянын Жакынкы Чыгыштагы таасири талкууга алынууда.

Eurasia View интернет барагында жарыяланган макалада Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаевдин жакында кармалган “Жайшул Махди” аттуу террордук уюмдун мүчөлөрү бир катар стратегиялык объекттерге, анын ичинде Бишкектеги элчиликтерге, милиция бекеттерине жана “Манастагы” америкалык транзиттик борборго чабуул жасоону пландаштырганы тууралуу айткандары мисалга тартылып, “кыргыз жетекчилиги “террор коркунучу” делинген картаны ойноп жатат” деген пикир айтылган.

Макалада “кыргыз бийлиги өлкөдө террор коркунучун апыртып, атүгүл ойлоп чыгарууну өзүнө ыңгайлуу деп таап келгени” белгиленет. Макалада Курманбек Бакиевди бийликтен кулаткан апрель ыңкылабынан бери кырдаал дээрлик көзөмөлгө алынганы менен, Ош жана Жалал-Абадда улуттар аралык абал али да болсо туруксуз бойдон сакталып жатканы белгиленип, терроризмге караганда этностор аралык абал курч экени айтылат.

Макалада Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаевдин террор коркунучу тууралуу айткан сөздөрү премьер-министр Алмазбек Атамбаев менен АКШнын мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Сьюзан Эллиоттун жолугушуусуна туш келгенине көңүл бурулуп, кыргыз бийлиги “террор коркунучу” делинген картаны алып чыкканы бышыкталат.

Аталган баракчада чыккан дагы бир макалада Кыргызстанда мугалимдердин нааразылыгы күчөп жатканы кабарланат. Декабрда миңдеген мугалимдер иш таштап көчөгө чыкканы эске салынып, өкмөт бир катар убадаларды берүү менен ошондо нааразычылык аракетин токтоткону, эми алар айлык акылардын эки эсе көбөйтүлүүсүн талап кылып жатканы кабарланат.

Wall Street Journal гезитинин кезектеги санында Түркиянын Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштарына жана Түркиянын бул аймакта өсүп бараткан таасирине сереп салган макала жарыяланды. 21-январда Стамбул шаарында Ирандын өзөктүк программасына байланыштуу башталган жыйын Түркиянын аймакта маанилүү оюнчу катары ролун бекемдегени айтылган макалада, “ондогон жылдардан бери Жакынкы Чыгыштагы араб өлкөлөрү менен байланыштарына анча маани бербей келген Анкара үчүн бул дипломатиялык бурулуш мааниге ээ” деген пикир айтылат.

Түркиянын Hürriyet гезитинде чыккан макалада өткөн аптада Иран өзөктүк программасына байланыштуу маселени чечүү максатын күткөн Стамбулдагы жыйынга катышкан Орусиянын тышкы иштер министри Сергей Лавровдун түрк бийлиги менен өткөргөн сүйлөшүүлөрүнө сереп салынып, Түркия менен Орусиянын ортосундагы кызматташтык күч ала баштаганы маалымдалат.

Аликбек Жекшенкулов: Президент мөөнөтүн узарттырбайт

“Акыйкат” партиясынын төрагасы президент Роза Отунбаеванын мөөнөтүн узартабыз дегендер бекер эле аны уят кылып жатат деп эсептейт.

“Азаттык”: Сиздин партия президенттик шайлоого катышабы, эгер катышса жалгыз барасыздарбы, же башка партияларга жармакташыппы?

Аликбек Жекшенкулов: Шайлоого өлкөдөгү бардык саясий күчтөр катышат. Анын ичинде “Акыйкат” партиясы да катышат. Бирок кайсы бир коалициябы, же союз менен барабызбы, аны азырынча чече элекпиз. Анткени шайлоого расмий түрдө старт бериле элек.

“Азаттык”: Сиздерди шайлоого “Ар-намыс” партиясы менен барат экен деген сөздөр чыгып жатат. Сүйлөшүүлөр болуп жатабы?

Аликбек Жекшенкулов: Азыр аны айтыш эрте. Кайсы партия менен барарыбызды убакыт тактайт. Бирок биздин партия Кыргызстандын келечегин ойлогон, патриот күчтөр менен демократияга негизделген коом түзгөнгө багыт алган партиялар менен иштешкенге даяр.

“Азаттык”: Кыргызстанда азыркыдай шартта президенттик шайлоо өлкөгө залакасын тийгизбейби? Кайра саясий оюндар башталып дегендей...

Аликбек Жекшенкулов: Өзүңөр деле байкап атсаңар керек, тилекке каршы саясий оюндар башталды. Парламенттин отуруму болуп атканда да, саясий лидерлер интервью берип чыгып атканда да саясий оюндар катуу башталганын байкасак болот. Кээ бирлери өтө эрте баштап алды, анын жыйынтыгы кандай болоорун убакыт көрсөтөт.

Менимче, Кыргызстан абдан татаал жолду тандап алды. Биримдик, ынтымак маселеси, же Кыргызстандын келечеги, демократиялык жолдон тайбайбызбы, же таябызбы деген чоң суроо туулуп жатат.

“Азаттык”: Бул ирээт да парламенттик шайлоодогудай тышкы күчтөрдүн аралашуусу мүмкүнбү?

Аликбек Жекшенкулов: Бул мыйзам ченемдүү көрүнүш. Алардын аралашуусу президенттикке талапкерлерден көп көз каранды. Ошолор кандай багыт алса, мамлекеттин, улуттун кызыкчылыгын астыга койсо алар кирише албайт. Жок, эптеп бир мамлекетке жагынайын, ошолордон бир каражат жардам алайын деген лидер болсо анда таасир этиши мүмкүн.

Бирок кайсы мамлекет болсун, кошуна мамлекетпи, же чоң геосаясат ойногон мамлекеттер болобу таасир эткенге аракет кылганы бул мыйзам ченемдүү нерсе. Кайсы мамлекеттин тарыхын алсаңар да ар дайым ушундай болгон. Мына, убагында Мао Цзэдун СССРдин жардамы менен бийликке келген. Ленин болсо Германиянын жардамы менен Октябрь революциясын жасаган. Ошондуктан бул жерде маанилүү маселе – саясий лидерлер кайсы жолду тандайт дегенде турат.

“Азаттык”:
Былтыркы парламенттик шайлоо административдик ресурстар салыштырмалуу аз колдонулуп, таза өттү деп бааланды эле. Сиздин оюңузча, парламенттик шайлоодон президенттик шайлоого кандай сабактар алынышы керек?

Аликбек Жекшенкулов: Ачык айтыш керек, бул жерде баягыдай жогору жактан көрсөтмө түшүп, чоң административдик ресурстар иштеген жок. Бирок райондун деңгээлинде, анан участкалык комиссиянын деңгээлинде административдик ресурс иштеди. Андан сырткары акчалуу партиялар участкалык комиссияларды коррупция менен, коркутуп-үркүтүү менен добуштарды көп топтоп алды. Мына ушундай кемчиликтер президенттик шайлоодо да болушу мүмкүн.

Октябрдагы шайлоодон кийин бир топ партиялар келечекте ошондой кемчиликтерди жоюу үчүн көп орчундуу маселелерди көтөргөн. Бүгүнкү күндө республиканын, облустун, райондун жана участкалык комиссиянын деңгээлинде кандай кемчиликтер болушу мүмкүн экенин коомчулук билет. Эми бийликтин максаты ошол кемчиликтерди жоюп, ачык-айкын шайлоо өткөрүшү керек. Ал эми шайлоого катышкан саясий лидерлер паракорчулукту, криминалды пайдаланган учурларга барбашы керек.

“Азаттык”: Азыркы президент Роза Отунбаеванын мөөнөтүн узартып коюу тууралуу андан-мындан сунуштар, демилгелер көтөрүлүп жатат. Буга кандай карайсыз?

Аликбек Жекшенкулов: Менимче, бул мыйзамга жатпайт. Мындай демилге көтөргөндөр Роза Отунбаеваны бекер эле уят кылып жатышат. Ал кишини мен жакшы билем, чогуу иштешкенбиз, мындай болбойт. Өзүңөр билесиңер, бул жерде жагынуу катарында чыккан майда-чүйдө топтор чыгышы мүмкүн. Ал киши мындайга жол бербейт го деп ойлойм.

“Азаттык”: Рахмат.

Мукар Чолпонбаев: Парламентте мынчалык оройлук болгон эмес

Депутаттардын жүрүм-туруму, сүйлөгөн сөздөрү тууралуу Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Мукар Чопонбаев ой бөлүштү.

“Азаттык”: Жаңы парламенттин иштеп жатканына бир топ болуп калды. Сиз анын ишине, депутаттардын жүрүм-турумуна көз салып турсаңыз керек. Азыр депутаттардын дарегине сүйлөгөн сөздөрү, билдирүүлөрү боюнча бир топ дооматтар айтыла баштады. Сиз аларга кандай мүнөздөмө бересиз? Дегеле парламентке кимдер келди?

Мукар Чолпонбаев: Мен бүгүнкү парламентке келген депутаттарга анча ыраазы болгон жокмун. Биринчиден, париялык тизме деп койгондон кийин эле, ошол партиянын жетекчисине көз каранды болуп, анын айтканын аткарып, эмне десе ошону жасагандар келет экен. Эгерде ар бир депутат шайлоочулардын элегинен өткөн болсо мындай депутаттар келбейт эле.

“Азаттык”: Депутаттык этика деген бар эмеспи. Ушуга ылайык, депутаттар министрлер болобу, же дагы башка өкмөт мүчөлөрүн кагып-силккенге, алардын жеке керт башына асылууга укугу барбы?

Мукар Чолпонбаев: Депутаттар эле эмес, министрликтерде, мамлекеттик кызматта тургандан кийин ар бир адамдын өзүнүн этикасы болуш керек. Мамлекеттик кызматта турган адам кичипейил, сүйлөгөн сөздөрүнүн баары орундуу болуп, ойлонуп сүйлөшү керек да. Өзгөчө өзү теңдүү адамдарды кагып-силкпей. Анткени кандай айтсак да мамлекеттик кызматта жүргөн адамдар, элдин ичинен төбөсү көрүнүп калган адамдар болот да. Мына ошолор элдин көзүнчө бири-бирин кагып-силкүү, ошол кагып-силкүүдөн жабыр тарткан башка адамга эмес, ошондой аракетке барган депутаттын өзүнүн аброюна шек келтирип, анын деңгээлинин кандай экенин көрсөтүп турат.

“Азаттык”: Эми атын айтпай эле коёлу, парламенттин бая күнкү жыйынында “бөрү баласы ит болбойт”, деп айткан депутаттар болду. Мындай сөздөр эмнеге алып келиши, арты эмне менен бүтүшү мүмкүн?

Мукар Чолпонбаев: Кимиси кандай деп, депутаттардын атын атай берген туура болбос. Ар кимиси эми дагы ойлонуп көрүшөр. Себеби депутаттардын көпчүлүгү жаңы келген депутаттар. Эч качан мындай мамлекеттик кызматта иштеп көргөн эмес, адамдар менен иштеп жетекчи да болушкан эмес. Ушуга байланыштуу алар бийлик деген ушу экен, илгери бирөө айткандай “мен жетекчи болсом, сен акмаксың, сен жетекчи болсоң, мен акмакмын”, дегендей мааниде иштегиси келген адамдар болуп жатат. Алардын өздөрүн мындай алып жүрүүсү жакшылыкка алып келбейт.

“Азаттык”: Парламенттеги орой, одоно көрүнүштөрдөн арылуу үчүн кандай чаралар керек?

Мукар Чолпонбаев: Мындай нерселер анча-мынчадан болуп келген. Бирок мынчалык чоң деңгээлде кыргыз парламентинин тарыхында болгон эмес. Ошол кезде этика деген атайын комиссиялар түзүлүп, ал комиссиялар мындай учурлардын баарын карап, тарбияга салганга аракеттерди жасачу эле. Айтып атпаймынбы, мурда депутаттар иргелип, мурда-кийин мындай кызматтарды көргөн, мамлекеттик кызматта иштеп тажрыйбасы бар адамдар келишет эле.

“Азаттык”: Парламенттин Этика комитетинде депутаттарды сылыктыкка үйрөтүү боюнча чаралар каралганбы?

Мукар Чолпонбаев: Эми бул маселени өздөрүнүн регламентинде, Этика жөнүндө жобосунда карашы керек. Бирок мындай чаралар болгону менен аларга моралдык эле анча-мынча таасир кылгандан сырткары, депутаттык ыйгарым укуктарынан ажыратуу, же болбосо элге салуу деген маселелер жок да. Азыр болгон бир гана мүмкүнчүлүк ошол партияга, анан фракциянын жетекчисине ошол депутаттын жүрүм-туруму тууралуу билдирүү жасап, эгерде өтө эле ашып кете турган болсо депутаттыктан чыгаруу маселесин койсо жакшы болор эле.

“Азаттык”: Сиз спикер болуп турганда депутаттардын чектен чыккан учурлары болду беле?

Мукар Чолпонбаев: Мен спикер болуп турганда депутаттардын бири-бирине, аткаруу бийлигинин өкүлдөрүнө, министрлерге мынчалык орой мамиле жасаганын көргөн эмесмин.

Орой мамилеге кабылгансызбы?

Бишкектин бир көчөсүнөн көрүнүш.

Бул жолу кыргыз коомундагы жүрүм-турум маданиятын талкууга коёбуз.

“Азаттык” бул аптада кыргыз коомундагы жүрүм-турум маданияты жана этика темасын сунуштайт. Анын алкагында саясатчылардын этикасы, карапайым жарандардын сүйлөө, бири-бирине кайрылуу, тамак ичүү, эркек менен аялдын, улуу менен кичүүнүн өз ара мамилеси, көчөдө жүрүү маданияты – кыскасы, жумурай журттагы ичара мамилелерди ар тараптан кеңири чагылдырабыз.

Биз бири-бирибизге сылык, кичипейил мамиле жасайбызбы, көчөдө, үйдө, мекеме ичинде, кала берсе парламент залында орой, одоно көрүнүштөн арылуу мүмкүнбү? – бул суроолор боюнча сиздерден сунуш, сын пикирлерди күтөбүз.

Чек арадагы көйгөйлөрдүн чети да оюла элек

Президент Роза Отунбаева жаңыдан түзүлгөн Коргоо кеңешинин алгачкы жыйынын өткөрүүдө, 22-январь, 2011.

Коргоо кеңешинин алгачкы жыйынында чек арадагы талаштуу маселелерди тез арада чечүү зарылдыгы козголду.

Президент Роза Отунбаева жаңыдан түзүлгөн Коргоо кеңешинин 22-январдагы алгачкы жыйынында чек ара тилкелерин аныктоо боюнча коңшулар менен сүйлөшүүлөрдү улантып, тез арада талаш-тартыштуу маселелерди чечүүгө аракет жасоо керектигин билдирди.

Айласы кеткен эл маселени өзү чечкенге өттү

Бийликтер чек ара маселесин чечкенге чындап киришкиче, айласы кеткен жергиликтүү эл анча-мынчасын өздөрү жоюп жатат.
Биз бийликтегилердин оозун карап отура берүү болбостугун түшүнүп, чек ара маселесин чечүүдө өз мүмкүнчүлүгүбүздү колдонууну чечтик.Айымкан Амираева
Кыргыз-өзбек чегиндеги кыргыз чек арачылары, Баткен

Баткенде ким болбосун, чек ара маселеси козголгондо жарылып сүйлөп беришет. Бул аймакта чек арага байланыштуу көйгөйлөр толгон-токой. Бийликтер аларды чечип жетише албаганда, жергиликтүү эл "Ыктыярдуу отряд" уюмун түзүп алган.

Баткен шаарынын тургуну Айымкан Амираева мына ушул отрядга 2009-жылдан бери мүчө. Анын айтымында, мындай уюм аймактагы Чек ара бөлүгүнүн мурунку зардалы Саитжан Эратовдун тушунда түптөлгөн:

- Биз ага (Саитжан Эратовго) барып, эмне себептен бизде чек араны коргоо начар, каралбайт, өзбекстандыктар каалаган жерге малын айдап келет, каалаган жагынан таштарды жүктөп кетип атат деп кайрылганбыз. Ал “чек арада аскерлерибиз аз, аскерлерге каралган каржы маселеси бизде өтө татаал. Ошон үчүн чек арага байланышкан көп маселелерди чече албайбыз”, деди. Анан биз, ушинтип эле кала бергенге болбойт, бул чек ара элге керек, биздин Баткен элибиздин келечеги үчүн керек. Бизге эми ушинтип эле силердин оозуңарды карап отурганга болбойт. Бүгүнкү күндө эртеңки келечегибиз үчүн энелер-аталар, акыл-эси бар адамдар силер менен кошо аракет кылалы, мүмкүнчүлүгүбүздү колдонолу деп туруп, ошол жерде "Ыктыярдуу отряд" түзүлгөн.

Айымкан Амираева сыяктуу чек арага күйүп-бышкан карапайым адамдар Жалал-Абадда да, Ошто да табылат. Анткени жайыт, жер талаш, жолго байланышкан маселелер бул аймактарда да арбын. Бирок алар проблеманы толук чече алышпайт.

Президенттин талабы
Кошуналар менен сүйлөшүүлөрдү улантуу керек жана эң кыска мөөнөттө мамлекеттер аралык чек аралар боюнча талаш-тартыш маселелерди чечүүгө аракет жасоо зарыл. Роза Отунбаева

Президент Роза Отунбаева 22-январдагы Коргоо кеңешинин жыйынында чек ара маселелерин жоюу жергиликтүү карапайым адамдарга жардам берүүдөн, аларды өздөрүнүн аймактарында туруктуу жашап калышына шарт түзүүдөн башталышы керектигин баса белгиледи:

- Биздин мамлекеттик чек аралардын коопсуздугу аларды демаркациялоону абдан так жүргүзүүнү талап кылып жатат. Кошуналарыбыз менен сүйлөшүүлөрдү улантуу керек жана эң кыска мөөнөттө мамлекеттер аралык чек аралар боюнча талаш-тартыш маселелерди чечүүгө аракет жасоо зарыл. Ошондой эле бул чек ара маселелеринде биз азыркы учурда Баткен, Жалал-Абад жана Ош областында дыйкандарга, элге жазга карата көп жардам берип, аларды ошол жерге турукташтырууга аракет жасоо - биздин олуттуу максатыбыз. Ушуну ишке ашырышыбыз керек.

Бирок айрым байкоочулар акыркы он жылдан ашуун убакыттан бери аягына чыкпай, созулгандан созулуп келаткан чек ара тактоо иштери тез арада чечилип калаарынан күмөн санашат. Анткени Кыргызстандын Тажикстан жана Өзбекстан менен чектеш аймактарында талаштуу делген жерлер арбын. Тараптар бир канча жылдан бери ушул маселеде орток пикир таба албай, сүйлөшүүлөр дал ушундай талаштуу жерге келгени такалып, андан ары жылышы кыйын болуп турат.

Созулган сүйлөшүүлөр качан соңуна чыгат?

Коомдо бир топ талаш-тартышты жараткан Үзөңгү-Кууш, Каркыра жайлоосунун коңшу мамлекеттерге берилиши парламентте чечилген. Жогорку Кеңештеги “Ар-Намыс” фракциясынын мүчөсү Бөдөш Мамырованын айтымында, ушул тапта парламенттке чек ара маселелерин мамлекет пайдасына чечүү тууралуу сунуш келип түшө элек:
2009-жылы Өзбекстан чек араны бойлой өз алдынча аң казып салган, Жалал-Абаддагы чек ара тилкеси, 2009-жылдын 10-июну.

- Чек ара боюнча иштеген мекемелер бизге атайын мыйзам чегинде бир дагы документ көтөрүп келгенин көрө элекмин. Мамлекеттин кызыкчылыгында, чек арабызды тактап, биз ала турган жакты биз алып, тигилердики тиги жакта калсын деген мыйзамды ушул мезгилге чейин көтөрүп келе элек. Мына биз канчадан бери иштеп жатабыз. Андан көрө биз бул жерди берип коёлу, анткени коңшу мамлекеттерибиз күчтүү, биз алар менен тең ата болуп сүйлөшө албайбыз , ошон үчүн бул чечилип калды эле, ушуну ратификациялап бергиле деп келгендер болуп жатат.

Кыргызстан бүгүнкү күндө Кытай менен гана чек арасын толугу менен аныктап алган. Казакстан менен чек араны тактоо аяктап калды деген менен бир-эки жагдай калганы айтылууда. Тажикстан жана Өзбекстан менен чек ара тактоо боюнча сүйлөшүүлөр 2000-жылдардын башында башталганы менен, бир токтоп, кайра уланып аягына чыкпай келүүдө. Кыргыз-өзбек өкмөттөрү токтоп калган бул ишти өткөн 2010-жылдын жазында кайра жандантууга макулдашкан. Бирок ага жетпей эле Кыргызстанда бийлик алмашып кетип, иш кайра токтоп калды.

Ошентип бул эки өлкө менен чек ара тактоо иштери кайра качан уланаары дале белгисиз бойдон.

Күн тартибинде - коопсуздук

Коопсуздук кызматынын Беш-Күңгөй айылындагы атайын операциясы, 5-январь, 2011-жыл

Кыргызстандын президенти Роза Отунбаева өлкө коопсуздугун сактоо үчүн кечиктирилгис чаралар керек деп билдирди.

Өлкө башчысы бул тууралуу 22-январда Бишкекте өткөн Коргоо кеңешинин алгачкы жыйынында айтты.

Апрель, июнь окуялары, андан соң Бишкекте менен Оштогу жардыруулар жана жардыруу аракеттери, терроризм-экстремизмге байланышкан жагдайлардан улам өлкө коопсуздугу кыл учунда деген сөздөр кийинки кезде көп айтыла баштаган болчу.

Президент Роза Отунбаева өз сөзүндө өлкө коопсуздугуна ичтен жана сырттан келчү негизги коркунучтарды атады. Бишкекте террорчу деп шектелген топту кармоодо тартип коргоо органдарынын төрт кызматкеринин окко учушу көп нерседен кабар берет деп билдирди. Муну эң оболу мамлекеттик саясаттын аксап жатканы менен түшүндүрдү:

- Биринчи кезекте диний экстремизмге каршы иммунитет жок болгонун, биздин саясаттын бул чөйрөдө алсыз экенин, тиешелүү мамлекеттик органдардын салттуу эмес саясий жана диний агымдардын идеологиялык агрессиясына каршы коомдук өнүгүүнүн туура жолун көрсөтүп, тоскоол кыла албагандыгын баяндап турат.

Президент уюшкан кылмыштуулук ички коопсуздук үчүн өтө коркунучтуу болгонун белгилеп, өлкөнүн өнүгүшүн татаалдаштырып жатканын айтты. Р. Отунбаева "уюшкан кылмышкерлерлердин кийинки талабы бийлик болушу ыктымал" деп эскертти.

Президент ички коопсуздук үчүн маанилүү дагы бир жагдай улуттар аралык ынтымак экенин белгиледи:

- Улутчул жана шовинисттик жоопкерчиликсиз жана демагогиялык көз караштар коомду жардан алыс учурат. Элди дүрбүтөт. Жек көрүү жана душман болуу сезимдерин пайда кылат. Мындайды биз башыбыздан өткөрдүк. Улуттук маселелер тынчтык жана өз ара түшүнүү болмоюнча биз сабырдуу, ынтымактуу жана өнүккөн коом кура албайбыз.

Коргоо кеңешинин алгачкы жыйынында президент коррупция маселесине токтолду. Саясий чөйрөдөгү коопсуздукту да эң маанилүү деп атады:

- Кыргызстан элинин биримдигин бузуп жана өлкөдөгү кырдаалды курчутуп жаткан экстремисттик идеялар менен чыккан айрым коомдук биримдиктер жана партиялардын аракеттерине каршы алдын ала тиешелүү чаралар көрүлүүгө тийиш.

Айрым талдоочулар өлкө коопсуздугуна сырттан келчү коркунучту быйылкы президенттик шайлоо менен да байланыштырып жатышат. Былтыр парламенттик шайлоо көрсөткөндөй, айрым мамлекеттердеги саясий-экономикалык кызыкчылыгы бар күчтөрдүн шайлоо процессине аралашуусу коопсуздук жагынан бир топ маселелерди жаратышы ыктымал экенин айтууда.

Жогорку Кеңештин “Ар-намыс” фракциясынын мүчөсү Каныбек Осмоналиев коопсуздукка байланыштуу терс жагдайлар өкмөттүн алсыздыгынан улам болууда деген пикирин “Азаттыкка” билдирди:

- Кичине бир нерсе болсо эле диний экстремизм деген сөздөр болуп жатат. Эч кандай паникага көңүл бурбашыбыз керек. Менимче баары таза, ак ниет иштеши керек. Биринчи кезекте күч структуралары. ИИМ, УКМК баягыдай ойду-тоону сүйлөбөстөн коопсуздукту сакташ үчүн өз аракеттерин кылышы керек.

Өлкөнүн жаңы Баш мыйзамына ылайык, буга чейин иштеп келген Коопсуздук кеңеши жоюлган болчу.

Президент 22-январда атайын мыйзамдын иштелип чыгышын жана парламентте анын кабыл алышын күтпөй эле, өзүнүн конституциялык укугунан пайдаланып Коргоо кеңешин түзүү, анын курамын жана убактылуу жобосун бекитүү боюнча саясий чечим кабыл алганын билдирди. Муну кечиктирилгис чара катары атады.

Талдоочу Токтогул Какчакеевдин баамында, Коргоо кеңеши эң оболу аскерий маселелер менен алпурушчудай:

- Биринчи ирээтте аскердик жана аскерге таандык, ага ылайыктуу келген иштердин баары тең ушул кеңеш аркылуу жүргүзүлчүдөй болуп турат. Калгандардын баары тең экинчи пландагы нерселер. Менимче бүгүнкү күндө аскердин маселеси кайра жаралып, кайра түзүлүп, аларды кайра куралдантып, кайра машыктырчу жолго түштүк.

Өлкөдөгү соңку жайгдайлардан улам өлкө коопсуздугуна байланыштуу бир топ маселелер жаралган. Жаңы түзүлгөн Коргоо кеңешинин алгачкы жыйынында кабыл алынган чечимдер ал маселелерди кандай чечерин убакыт таразасы аныктар.

Камчыбек Ташиев: Биздин киши президент болот

Камчыбек Ташиев

“Ата Журт” партиясынын лидерлеринин бири Камчыбек Ташиев “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Убактылуу өкмөттүн финансы министри Темир Сариевдин банк кутучаларынан алынып, колго таратылган акчалардын таржымалы коом ичинде уу-дуу болууда. Сиз бул иштин бир гана чети дегендей айттыңыз, калганын качан айтасыз?

Ташиев: 2010-жыл биздин мамлекетибиз, эл-журтубуз үчүн өтө оор жылдардан болду. Ошол эле мезгилде катуу өзгөрүү болду. Биз ошол саясий өзгөрүүнү жактайбыз, ага эч кандай каршылыгыбыз жок. 7-апрелден кийин мамлекеттин жоопкерчилигин мойнума алам, мындан ары бардыгын азыркыдан жакшыраак жашатам деген адамдар бийликке келди. Бирок алардын жасаган жумуштары такыр башкача болду. Мына бир эле мисалды айтайын: ошол мезгилде мыйзамсыз түрдө банктарда кутучалар ачылганда атайын комиссия түзүлүп, коомдук жана мамлекеттик уюмдардан, граждандык коомдон өкүлдөр кирбестен, бир гана укук коргоо органдарынын адамдары кирген.

Канча кутуча ачылды, ичинен канча акча чыкты жана ал акчалар кандай сарпталды - бардыгы азыр бүдөмүк. Парламентке берген маалыматында Темир Сариев 1 млн. 300 миң долларды бөлгөнбүз деп айтты. Кайсы мыйзамдын, кайсы документтин негизинде бөлүнгөн дегенде, кыргызча жөн эле болгон экен. Актай кагазга кол койдуруп эле 5-10-30 миң долларларды алып кете беришкен. Тартипти сактоо үчүн укук коргоо органдарына, же башка мамлекеттик органдарга тыйын жетпегендин негизинде акчаларды бергенбиз дейт. Макул, биз аны түшүнөбүз. Бирок эч кандай укук коргоо органдарына тиешеси жок, айталы, токой чарбасы, мамлекеттик каттоо, министрлердин жардамчылары алып кете беришкен. Бул финансылык жоопкерсиздик. Бизде өтө көп маалымат, документтер бар. Бирок ошол эле мезгилде биз мамлекеттин тынчтыгын, бүтүндүгүн сактап калуу үчүн документтерибизди парламентте каралган маалда гана, өңүтү келгенде гана чыгаралы деп кармап турабыз.

“Азаттык”: Сиздер качан чыгарышыңыздар мүмкүн, дегеле бул иштин аягына ким чыгат, прокуратурабы же парламентпи, ким териштирет?

Ташиев: Банктан канча акча алынганы да бүдөмүк. Бүгүн биз банктагы кутучаларды ачканда комиссиянын курамында кайсы адамдар болгонун толук алабай жатабыз. Себеби, баары жашыруун жүргүзүлгөн. Туура, банктарда мурдагы президенттин тууган-уругунун, же бала-чакасынын, жакындарынын кутучалары болушу мүмкүн. Ошол эле мезгилде өз акчаларын сактаган башка граждандар болушу мүмкүн да, биздин Кыргызстандын эле эмес, башка чет өлкөлөрдүн дагы. Демек, бул жерде түздөн-түз атуулдардын укуктары бузулган. Бул маселеге сөзсүз түрдө парламент чекит коюшу керек.

Курал тараткан эмесмин

“Азаттык”: Өзүңүздүн жеке ишмердигиңизге байланышкан суроолорду бере кетейин. Түштүктө Ташиевди элдик баатыр аташат экен, кээ бир үйлөрдө портретиңиз илинип турат дешет. Ошол эле кезде сизди ашынган улутчул, керек болсо июнь кагылышы учурунда бир тарапка курал да тараткан болуш керек деген имиштер Интернет аркылуу тарап кетти. Мына ушуну ачыктап берсеңиз?

Ташиев: Эми бүгүн ар түрдүү сөздөр айтылып жүрөт. Эгерде мени кыргыз журтунун, кыргыздардын улутчул жигиттеринин бири деп айтышса, мен капа болбойм, буга сыймыктанам. Себеби, кыргыз мамлекетинде кыргызды сактап калмайынча, кыргызды өнүктүрмөйүнчө башка улуттарыбыз өнүкпөйт. Кыргызстанда кыргыздар башка улуттардын алдында жоопкерчиликти сезишибиз керек. Былтыркы июнь окуяларында биринчи оор күндөрдө оболу биз кыргыздарды өзбектерден коргодук. Андан кийин өзбектерди кыргыздардан коргодук. Улуттук комиссиянын отчетунда да согуштун башталышы бул өзбек улутундагы граждандарыбыздын кыргыз элине койгон чабуулу деп айтылып турат. Өзбек улутундагы сепаратисттердин, мамлекетти бөлүп-жарабыз деген адамдардын тилегин таш каптырыш үчүн биз кыргыздарды өзбектерден коргодук. Кыргыздар эки күндөн кийин кайра өзүнө келип, мурда өлүп кеткен балдарыбыздын, кыздарыбыздын намысы үчүн чыгабыз деген маалда өзбектерди кыргыздардан коргодук.

Биз ошол маалда өмүрүбүздү тобокелге салдык. Бир эле мисалды айтып кетейин, Жалал-Абадда 20 миңден ашык кыргыз Сузактагы өзбектер менен чабышабыз деп турган маалда, Жалал-Абад борборунда бир дагы мамлекеттик орган, бир дагы мамлекеттик ишмер жогунда мен эл алдына чыгып токтотууга мажбур болдум жана ошол колумдан келди. Кылган ишимдин негизинде миңдеген адамдардын өмүрүн сактап калдык.

“Азаттык”: Бул ушак да болуп калышы мүмкүн, бирок Камчы Ташиев июнь окуяларынын маалында курал тараткан деген да сөздөр чыгып кеткен эле...

Ташиев: Улуттук комиссия толук бойдон изилдеп чыкты. Бир дагы курал менин колумдан тарап, же болбосо мен кайсы бир аскер же милиция бөлүкчөлөрүн басып алып, курал алгандыгым боюнча бир дагы факты катталган эмес жана жок.

“Азаттык”: Сайтка чыккан бир кабарда өч алуучу күчтөр бар, ошолор кара тизме түзгөн экен, ошол тизмеде Ташиев баш сапта жүрөт деген маалымат тарады эле. Бул сизге белгилүүбү?

Ташиев: Мен кыргыз элимди коргогондугум үчүн, кыргыз элимдин тагдырына күйгөндүгүм үчүн курман болууга даяр бол десе, мен даярмын. Кыргызстандын кайсы бир бурчунда кайсы бир кыргызга оорчулук келсе, ал кыргыздын ар-намысы тебеленсе, мен ал үчүн тикемен тике турам.

Акыретте улутуңду сурабайт

“Азаттык”: Кыргыздар жана өзбектер деп басым жасап жатасыз. Түштүктө көп сандагы өзбек тектүү кыргызстандык жарандар жашайт эмеспи. Экөөнүн ортосундагы жара, кетип калган жик ордуна келиш үчүн, эки эл бир өлкөнүн жараны катары жанаша жашаш үчүн эмне кылуу керек?

Ташиев: Тарых үчүн айтышыбыз керек, 1963-жылы, 1990-жылы кыргыз менен өзбек кагылышкан, 2010-жылы да кагылышты. Эгерде ушуну ачык айтып, ак сүйлөп, ушул чабышуулардын себептерин алып чыкпасак, бул дагы кайталанышы мүмкүн. Азыркы биздин неберелерибиз дагы 20 жылдан кийин мен кыргызды коргойм, кыргыз мамлекетинин бүтүндүгүн сактайм деп өз өмүрлөрүн кыйып, же көптөгөн жаманчылыкка дуушар болушу мүмкүн.

Эмне үчүн кыргыз менен өзбектин чабышы токтобой келет? Менимче, кыргыз менен өзбек жанаша ынтымактуу жашаганга толук шарт бар. Мусулман динин өзбек да, кыргыз да тутабыз. Акыретке барганда Алла талаанын алдында сен өзбек элең, сен кыргыз элең деп сурабайт. Ошондо биздин кылган жакшылык, соопкер иштерибизди жана күнөөлөрүбүздү сурайт. Ошондуктан, кыянатчылык жасаардын алдында сөзсүз ошол акыретти ойлоп коюшубуз керек.

Июнь айындагы чоң кагылышты болтурбай койсо болмок. Кыргыздын саясатчылары бири-бирибиз менен бийлик талашып отуруп, эки элди кагыштырып алдык. 7-апрелден кийин бийликке келген адамдар билимине, илимине, же болбосо эл-журт арасында кадыр-баркына карабастан, каалаган адамдарды каалаган жумушка коё башташты. Ошонун кесепети июнь айындагы өзбек-кыргыз кагылышына алып келди.

“Азаттык”: Кечиресиз, бийликтин кадр саясаты эки элдин ынтымагына кандай доо кетириши мүмкүн, ушул түшүнүксүз болуп атат?

Ташиев: Бир мисал: Жалал-Абад облусуна губернатор кылып менин досум Бектур Асановду алып барышты. Ал өзбектердин козголуп атканын, өзбектердин туура эмес жолго барып атканын билип туруп, облустук администрацияны каршылаш саясий күчтөр басып алган маалда органдардын күчү менен тазалаштын ордуна ал өзбек сепаратисти Кадыржан Батыровдон күч сурап барат. Батыров өзүнүн адамдары менен чогулуп келип, обладминистрацияны аткылап, 3 адам каза болот, 80ге жакын адам жарадар болот. Каза болгон үчөө тең кыргыз, жарадарлардын 90 пайызы кыргыздар болот.

“Азаттык”: Сиз Жалал-Абадда өзбектер менен аралаш чоңойдуңуз. Өзбек жамааттары өзүмдүн тилим, маданиятым өркүндөсүн, мыкты уул-кыздарым мамлекеттик бийлик органдарында, тартип коргоо органдарында иштесин деген өтүнүчтөрдү, талаптарды коюуга акылуубу Кыргызстандын жараны катары?

Ташиев: Акылуу. Түштүктө жашаган өзбек туугандарыбыздын тилин, маданиятын, билимин өркүндөткөнгө шарт түзүп берүү - мамлекеттин түздөн-түз милдети. Ошол эле мезгилде өзбек улутундагы кыргыз жараны мамлекеттик тилди билиш керек, сөзсүз түрдө кыргызча сүйлөш керек. Андан тышкары мен өзбекмин, бирок кыргыз эли үчүн, кыргыз жери үчүн жанымды берүүгө даярмын деп айтышы керек.

Өзбек улутундагы биздин кыргыз жараны билимдүү, илимдүү, маданиятуу болсо, биз андай адамдарды бийликтин бардык баскычтарына койгонго милдеттүү болобуз. Ошондо гана бизде тынччылык болот. Эгерде биздин мамлекетибизде жашап туруп, бирок Кыргызстандын мыйзамдарына баш ийбей, тилибизди өзүбүзчө өркүндөтөбүз, өзүбүзгө автономияны сурайбыз, күч менен кыргыз элин коркутуп отуруп, өз улутубузду белгилейбиз дей турган болсо, бул жаңылыштык.

Мен ачык эле айтып коёюн, түштүктөгү биздин өзбек туугандардын байлыгы, жашоо шарты, жашаган үйлөрү, минген унаалары, көп эле кыргыз андай жүрө албайт. Алла тааланын берген байлыгын, ырыскысын булар тепти. Бул карапайым элге эмес, өзбектердин арасынан чыккан байларга айтылган сөз.

“Азаттык”: Адам өзү ишкер болсо, байыгандын көзүн билсе, ал күнөөлүү эмес да?

Ташиев: Кыргызстанда кайсы улут болбосун - өзбекпи, оруспу, кыргызбы - баарына байыш үчүн, жакшы жашаш үчүн, жакшы өмүр сүрүш үчүн бирдей шарттар түзүлгөн. Бирок ошол тапкан-ташыган дүйнөнү, жакшылыкты кайрадан жакшылыкка жумшаганга үйрөнбөй калдык.

Улуттук комиссиянын отчетунда белгиленген Кадыржан Батыров, Салахуддинов, Иномжан Абдрасулов ж.б. түштүктөгү эң бай адамдардан. Булар өз байлыктарын кыргызга үстөмдүк кылууга жумшашкан. Мына, Өзбекстанды алалы. Туура, ал жакта жашаган кыргыз боордошторубуз мамлекет тарабынан корголот, бирок ошол эле мезгилде мен кыргыз улутундамын, бай жашаймын деген адамды көрбөдүк. Кыргыз улутундагы адамдардын бардыгы Өзбекстанда жакыр жашайт, экинчиден, бири да бийлик бутактарында жок.

Биз Кыргызстанда өзбек улутундагы адамдардын баарына бирдей шарт түзүп бергенбиз. Бизде өзбек улутунда депутаттар, бийлик органдарында, генералдар бар.

Ким экенине карабай, бетке айтабыз

“Азаттык”: Эми Өкмөт жөнүндө сүйлөшөлү. Эксперттердин оюна таянсак, оңой менен бир казанда башы кайнабаган СДПК, «Республика» жана "Ата Журт" партияларынан Өкмөт түзүлдү деп айтылып жатат. Бул азыркы оор акыбалдан чыгалы, регион аралык, улут аралык чатак болуп кетпесин, Кыргызстандагы бейпилдик орнотолу деген саясый өкмөт болуп калды деп айтып жатышат. Сиздин оюңуз кандай?

Ташиев: Туура, саясий өкмөт болуп калды. Бул өкмөттүн эң башкы милдети -мыйзамсыздыкты токтотуу. Мыйзамсыздык токтосо эле бардыгы ордуна келет. Ошол эле улуттар аралык мамиле, ошол эле экономикалык жана финансылык саясат да ордуна келет. Ар түрдүү карама-каршы күчтөр менен бирге мамлекетибиздин, элибиздин кызыкчылыгы үчүн саясий келишим түздүк жана бардыгыбыз элдин тынчтыгын сактап, мамлекетке кайсы бир деңгээлде мыйзамдуулукту орнотолу деген максатты көздөдүк.

“Азаттык”: Анда азыркы финансы чатагы дейли, алдыда президенттик шайлоо башталганы турат, стабилдүүлүккө, Өкмөттүн туруктуу иштешине залакасын тийгизбейби?

Ташиев: Ар бир эле өкмөт узак убакыт иштей алат деп айта албайбыз. Өкмөт тез-тез алмашып турганга бүгүнкү Конституциябыз шарт түзүп отурат. Бирок Өкмөт иштесин, бири-бирибизге жакшы гана сөздөрдү сүйлөп, бири-бирибиздин былыгыбызды жаап-жашыра берели дей турган болсок, туура эмес. Акыры бул чоң жарылууга алып келиши мүмкүн. Ошондуктан, биз мамлекеттик деңгээлдеги жетекчилердин былыктарын, туура эмес иштерин так айтып турушубуз керек.

“Азаттык”: Сиз лидерлеринин бири болгон «Ата Журт» жөнүндө айрым басылмалар улутчулдар партиясы деген мүнөздөмө берүүдө. Максатыңыздар, идеологияңыздар тууралуу угармандарга түшүндүрмө берип кетсеңиз?

Ташиев: «Ата Журт» партиясын 2006-жылы үч адам түзүп чыккан, азыркы парламент төрагасы Келдибеков, депутат Жапаров жана мен. Бир жума болду, партияны кайра каттоодон өткөрдүк. Биздин партиябыз азыр «Ата Журт» мекенчил партиясы деп аталат. “Улутчул” дегендери кайсы бир деңгээлде туура. Биз кыргыз мамлекетинде жашагандан кийин кыргыз элинин тагдыры үчүн, келечеги үчүн жоопкерчилигибизди сезебиз. Биз кайсы бир деңгээлде улутчулдукту карманабыз. Мыйзамдын чегинде улутчулдук мекенчилдикти билдирет. Ал эми мыйзамдан ашкан улутчулдук бул кылмышкерликти билдирет. Биз кылмышкер улутчул эмеспиз.

Бакиевди алып келем деген эмесмин

“Азаттык”: Сиздин Лейлектеги жолугушууңуздан тартылган видео азыр да Фейсбукта илинип турат, ошондо Бакиевдерди алып келиш керек деп, ошондой эле жердешчилик маселелерди көтөргөн экенсиз. Ушуну дагы ачыктап берсеңиз жакшы болот эле.

Ташиев: Лейлек боюнча эртеси эле айткам. Ошол маалда «Ата Журт» партиясына ар түрдүү органдар, айрыкча Улуттук коопсуздук кызматы тарабынан ар түрдүү кысымдар болуп аткан. Шайлоого үч күн калганда ошол тасманы алып чыгышты. Ошентип биздин партиянын аброюн түшүрөбүз деген чоң саясий технологиялар иштеген. Бакиевди мамлекетке кайтарып келүү биздин оюбузда жок жана болушу да мүмкүн эмес. Мындан ары да айтабыз, Бакиевди алып келебиз деп аракет кылсак, биз аны сөзсүз түрдө мамлекеттин, эл-журттун алдында жооп берүүсүн талап кылып туруп алып келебиз. Бакиевдин мамлекетке келип, жөн эле жашап калуусуна шарт жок.

“Азаттык”: Мунун баары анан, сиздин оюңузча, монтажбы?

Ташиев: Баары монтаж болгон, шайлоо алдында биздин партияны түндүк тараптагы шайлоочуларыбызга жаман көрсөтүү болгон. Мен дагы бир жолу айтып коёюн, мен кыргыз үчүн, - ал түндүктүк болобу, түштүктүк болобу - жанымды бергенге даярмын. Эч качан түндүк-түштүк деп бөлгөн эмесмин. Бир эле мисал: мына карачечекей кызымды Чүйгө келин кылып бердим. Андай эле жердешчил болсом, бербей койбойт белем?

“Азаттык”: Быйылкы күрдөөлдүү окуя - бул президенттик шайлоо. Өзүңүз президенттикке жарышка чыгасызбы, же болбосо «Ата Журт» партиясы бирөөнү чыгарабы?

Ташиев: «Ата Журт» чечим кабыл алган, партиядан сөзсүз түрдө кандидат чыгат. Кудай буюрса, Алла таалам, эл-журтубуз колдосо, ошол «Ата Журт» партиясынан чыккан адам быйыл президент болот.

“Азаттык”: Ал адамдын ким экендигин жакын арада айтасызбы?

Ташиев: Жок, жакын арада айтылбайт. Бирок биз «Ата Журттан» бир адамды президенттикке даярдап турабыз. Ким экени партиянын чечимине жараша болот.



Бектур Асанов: Батыровдон жардам сураган эмесмин


Жалал-Абад облусунун губернатору Бектур Асанов "Азаттыкка" курган маегинде Камчыбек Ташиевдин айыптоолорун четке какты.


Кубат Чекиров: Бектур мырза, Жогорку Кеңештин депутаты Камчыбек Ташиев сизди “Кадыржан Батыровдун жикчил күчтөрүн пайдаланып, июнь коогалаңындагы кырдаалды ырбатып жиберди” деп айыптап жатат. Жалал-Абадда облустук акимчиликти сиздин каршылаштарыңыз басып алганда, Ташиевдин айтымында, сиз Батыровдун кишилеринин жардамы менен имаратты бошоткон экенсиз. Ошол маалда кыргыздардан үч адамга ок жаңылып, көз жумуп, 80ден ашуун адам жарадар болгон экен. Камчыбек Ташиев сизди “ушинтип кыргыз-өзбек мамилесин курчутуп жиберди” деп күнөөлөп жатат. Буга сиздин кандай жообуңуз бар?

Бектур Асанов
Асанов: Бул таптакыр туура эмес. Өзүңүз билесиз, бүгүнкү күндө ошол убакыттагы Убактылуу өкмөттү колдогон жергиликтүү бийликтин өкүлдөрүн бир беткей жамандоо жүрүп жатат, өзгөчө түштүк аймагында.

13-майда бакиевчил реваншисттер администрацияны басып алгандан кийин 14-май күнү биздин аракетибиз менен, Убактылуу өкмөттү колдоочулар тарабынан бошотуу аракеттер болгон. Сузак, Жалал-Абад шаарынын, Базар-Коргон, Ноокен райондорунун тургундары шаардын четине чогулуп, администрацияны көздөй жол тарткан.

Мен эч качан Батыровго кайрылган эмесмин. Тескерисинче, “бир да өзбек улутундагы адамдар катышпасын” деп, жалаң гана кыргыздар бошотконбуз. 14-майда да Кадыровго “эч кандай жардамдын кереги жок, 2 миңден ашуун убактылуу өкмөттүн тарапкерлери чогулду, бизге эч кандай жардамдын кереги жок” деп айтканбыз. Бирок ошол Ленин көчөсү менен өтүп баратканда, шаарга кирген көчө да, Кадыржан Батыровдун 500-600дөй кишиси кошулуп кеткен. Алар “биз да Кыргызстандын жарандарыбыз. Биз да Убактылуу өкмөттү колдойбуз. Биз да Кыргызстанда болуп жаткан саясий процесстерге аралашабыз”,-деген. Ошондуктан мени бул жерден Батыровдун жардам сурады деп айыптоо туура эмес. Мунун Жалал-Абаддын эли жакшы билет.

Кубат Чекиров: Камчыбек Ташиев өзү июнь окуяларында кыргыздар менен өзбектердин ортосунда арачылык милдетти гана аткарып чуркап жүргөнүн айтып жатат. Сиздин оюңузча Ташиев мырзанын бул окуялардагы ролу кандай болгон?

Асанов: Мен бул жөнүндө азырынча унчукпай турам. Себеби азыр Улуттук комиссиянын жыйынтыгы чыкты. Парламенттик комиссия иш жүргүзгөнү жатат. Ошону менен бирге 4-5 айдан бери өтө абройлуу, дүйнөлүк масштабдагы кадыр-барктуу эл аралык комиссия да иштеп жатат. Ушул комиссиялар жыйынтыгын чыгаргандан кийин мен өзүмдүн июнь окуялары боюнча позициямды айтам.

Улуттук комиссиянын чечими бир беткей, супсак, кургак, кээ бир күчтөрдүн кызыкчылыгын көздөп гана чыгып калган. Негизги тополоңдун келип чыгышы, кимдер күнөөлүү экендиги тууралуу сөз жок. Ошондуктан бүгүн чыгып аткан “баатырлар”, кыйынмын дегендер, “элди коргоп калган кыйындардын” жүзү ачылат, так, конкреттүү далилденет деген ишенич бар. Себеби буга жеткиликтүү далилдер, материалдар бар. Мындай материалдарды жергиликтүү бийлик, эл, коомдук, укук коргоо уюмдар тарабынан Улуттук комиссияга берилген. Менин таң калганым – эмнегедир Улуттук комиссия алардын бирин да алып чыккан жок.


К.Ташиев: “Биздин киши президент болот"
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:03 0:00

Мечиттер шектүү имамдардан тазаланууда

Жылдын жаңырышы менен Кыргызстанда муфтийат кызматкерлери, казы-имамдар сынактан өтө баштады. Элүүдөн ашуун имам кызматтан бошотулду. Бул Дин башкармалыгындагы реформанын алгачкы кадамы катары коомчулукка жарыяланды.

Өткөн жылдын жайындагы Ош коогалаңы, ага удаалаш жардыруулар мечиттерге көлөкө түшүрүп, ал тургай момун мусулмандар сыйына турган ыйык жайлар коррупция, диний түркөйлүк менен экстремизмге тамырлаш дегенге чейин ар кыл айыптоолор айтылууда.

Түштүктөгү жаңжал маалында көпчүлүк мечиттер мусулмандарды ынтымак-ырашкерликке чакырса, алардын азганактай өкүлдөрү жаатташкан тараптарды бири-бирине тукуруп турган деген доолор да ачыкка чыга баштады.

Оштун Алай мечитине ондогон адам бешим намазга келишет. Өткөн жайдагы жаңжалга чейин бул мечитте шаарда жашаган өзбек-кыргызы дебей, же болбосо жөн эле жолу түшүп калган сапардагы момун мусулмандар келип намазга жыгылчу.

Бул күндөрү белгилүү себептерден улам өзбек тектүүлөр жана башка шаардыктар өз үй, өлөң төшөгүн убактылуу таштап кеткендиктен, эми мечитке келгендердин да саны кыйла аз.

50 жаштагы өзбек тектүү Бахадыр Тажибаев жергиликтүү карапайым тургундар (алардын ичинде өзбектер) кендирди кескен жокчулуктун айынан Кыргызстандан кетип жаткандыгын айтып, бирок мусулман жамааты былтыр улуттар аралык кагылышууга бүт бойдон аралашып кетпегендигин баса белгилейт:

- Мусулмандар эч качан бири-бири менен жоолашкан эмес. Ал тургай жаңжал маалында да исламды түшүнгөн мусулмандар бирге турдук.

Ал өлкөнүн экономикасы ирденсе эле сыртка кеткендер кайра кайтып, дал ушул мечитте намазга жыгылып, бейкут жашоого чогуу бет алат деген ишенимде экенин "Азаттыкка" айтты.

Кыргызстандын жалпы калкынын 85 пайызын мусулмандар түзөт, андыктан түштүктө былтыр июнда болгон кандуу жаңжалдан кийин мечиттер кыргыз-өзбекти кайра элдештирип, ынтымакка чакыра турган жай болот деген ишенимди аркалагандар арбын.

Жергиликтүү диниятчылар жума намазга жыйылган эки улуттун өкүлдөрүн бирдей ырыс алды ынтымакка чакырып, мындан аркы бирге жана бейпил жашоонун зарылдыгы тууралуу кеп-кеңешин мечиттерде байма-бай айтып келди.

Бирок ошол эле учурда айрым мечиттер экстремисттик топтордун жайына айланып, июндагы жаңжал маалында ошондой топтор да баш көтөргөнү тууралуу шектенүүлөр айтылууда.

Былтыркы жайдагы кандуу окуялардын илеби сууй электе, Бишкекте жана Ошто орун алган жардыруулардын бардыгы тең диний экстремисттердин колунан келгендиги тууралуу жоромолун кыргыз бийлиги расмий билдирди.

Кыргызстандын Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасынын орун басары Марат Иманкулов "Азаттыкка" курган маегинде кээ бир мечиттер түштүктөгү окуялар маалында бейкүнөө элди канга бойоп, отко салган топтор үчүн кайсы бир деңгээлде багыттоочу ролду ойноду деген пикирин билдирди:
Марат Иманкулов, Улуттук коопсуздук комитетинин жетекчи орун басары, 2010-жылдын октябры


- Жаңжалдын биринчи күндөрү өзбек тегиндеги жаш уландар көп катышканын мен билем. Анткени өзбек жаштары салыштырмалуу динге көп тартылган, мечиттерге барышат. Ал эми экстремисттик топтор аларды мечиттердин айланасынан кармап алар менен таанышат. Андан кийин Исламдын негиздерин, Куранды дагы терең үйрөтөбүз деген шылтоо менен көбүнчө кечинде аларга экстремисттик идеяларды тамакка туз-мурч сепкендей кошуп окутушат. Мына ушундай жол менен көптөр экстремисттик жолго түшүп кетет.

Айрым башка адистер дагы Иманкулов мырза айткандай "Хизб-ут Тахрир", Өзбекстандын Ислам кыймылы, "Ислам Жихады" сыяктуу арасында белгилүүсү да, анча кеңири белгисизи да болгон жана тамыры Ооганстан менен Пакистандагы радикалдык "исламчы" жоочулардын топторуна барып такалат деп шектелген уюмдарды Кыргызстандын коопсуздугунун чоң коркунучу катары баалашууда.

Муфтийаттагы реформа темирдей тартипти көздөйбү?

Чөлкөмдөгү демократиялык жетишкендиктердин үлгүсү катары саналган Кыргызстан эми өз аймагында Исламдын таасирин кайрадан таразалап, дин кызматкерлерин бир сыйра сыдыргыдан өткөрүп, мечит-медреселерди Муфтийаттын катуу көзөмөлүнө алуу багытындагы иш-чараларды жүргүзүүдө. Муфтийаттын бул реформасын ар ким ар кандай баалоодо.

Мусулман калкы басымдуулук кылган башка да пост-советтик өлкөлөрдөгү дин башкармалыгында жүргүзүлгөн бул сыяктуу реформалар авторитардык режимдердин Исламды мамлекеттик бийликтин "куралына" айлантуу аракети катары сыпатталып келген.

Бишкектеги "Дин, Мыйзам жана Саясат" борборунун директору Кадыр Маликов Кыргызстан Муфтийатындагы реформа өлкөдөгү демократиялык эрежелерди бузбайт деп санайт. Анын оюнча, бул кадамдар экстремизм сыяктуу коркунучтардын алдын алуу аракети катары ишке ашып жатат:

Кадыр Маликов Бишкектеги "Дин, Саясат жана Укук" борборунун директору
- Мечиттерге билимсиз, диний билими жок, же экстремисттик топтор менен байланышы бар делген имамдар жетекчилик кылган учурлар арбын кездешет. Азыр болсо муфтийат имамдарды кайра дайындоо милдетин өзүнө алып, ал үчүн атайын курс уюштуруп, экзамен алып, алардын кесипкөйлүк деңгээли менен билимин, жүрүм-турумун баарын кайра сынактан өткөрөт.

Дин башкармалыгындагы реформа ошол эле учурда түрдүү кайчы пикирлерди да жаратпай койгон жок.

Реформа мына башталат деп күтүлүп жаткан кезде, өткөн жылдын декабрь айында, Ошто 5 имам кызматтан алынып, алардын бардыгы тең өзбек тектүүлөр болуп чыкты. "Балким буга июндагы жаңжалдын дүрт жанышына айрым өзбек райондорунда жайгашкан мечиттердин имамдарынын тийешеси бар болчу" деген доомат дагы себеп болгондур, деп жоромол кылгандар да бар.

Ал эми алиги мечиттердин өкүлдөрү өздөрүнө карата айтылган дооматтарды четке кагып келишет.

Балбан кыздардын таймашы өттү

21-январда Бишкекте кыздар арасында эркин күрөштөн өлкө чемпиондугу үчүн таймашуулар өттү. Күч сынашууга 50гө жакын тандалган балбан кыздар катышты.

21-январь күнү кыздар арасында эркин күрөш боюнча 44, 48, 51, 55, 59, 63 жана 72 кг. салмактагы күч сынашуулары өтүп, мыктылар иргелди.

Жеңил салмакта Бишкектеги Шералы Сыдыков атындагы олимпиадалык резерв окуу жайынын окуучусу Кундуз Кушубекова өлкө чемпиону аталды.

48 кг. салмакта оштук балбан кыз, жаштар арасында Азия чемпионаттарынын жеңүүчүсү Михрнисо Нурматова байге үчүн таймашууга бишкектик Айзада Жаналиева менен чыкты. Мында Михрнисо былтыркы чемпиондук наамын сактап калды.

Михрнисо Нурматова “Азаттыкка” курган маегинде эркин күрөшкө кыздар кызыга баштаганын, эл аралык деңгээлдеги мелдештерге барып, тажрыйба топтоонун зарылдыгын айтып берди.

51 кг. салмакта бишкектик Бермет Нурлан кызы, 55 кг салмакта таластык Айша Акбарова өлкө чемпионатынын биринчи орунун камсыз кылышты.

59 кг. салмакта Кыргызстандын чемпиону аталган кочкорлук кыз Айсулуу Тыныбекова апасы, таякелери балбан болгонун айтып, эки сиңдиси да эркин күрөш менен машыгып жүргөнүн кошумчалады.

- Менин спортко ышкыбоздугум апам жактан ооп келиптир. Таякелерим чоң балбан болушкан. "Эр тайын тартат" дегендей эле, мен да таякелеримди тартып калсам керек. Эркин күрөшкө агам катышчу. Аны менен үйдө күрөшө берчүмүн. Анан эркин күрөш боюнча шугулданып, мелдештерге катышып, мурда уялып жүрсөм, азыр сыймыктанчу болдум. Чынында алдыда Ташкентте өтө турган Азия чемпионаты турса кантип күрөштү таштайм? Тескерисинче, кыргыз кызынын күчтүү экенин тастыктоо үчүн жан үрөп, бардык аракетимди жумшап, Лондон олимпиадасына жолдомо алып, мөрөй алууну максат кылып жүрөм.

63 кг .салмакта эл аралык мелдештерде өлкө намысын коргоп жүргөн Бишкектеги Шералы Сыдыков атындагы олимпиадалык резерв окуу жайынын окуучусу Нестан Кыязова бардык атаандаштарын утуп, өлкө чемпионатынын алтын медалын тагынды.

- Чоң атамдар да балбан болушкан экен. Атам эркин күрөш боюнча Кыргызстандын спорт чебери. Анын таасири болсо керек. Мен да күрөшкүм келе берчү. Агам да эркин күрөш менен машыгат. Алар менен үйдө күрөшө берчүмүн. Спорт ден соолукка гана өбөлгө болбостон, адамдын мүнөзүнүн калыптанышына, чыдамкай, эмгекчил болушуна себепкер болот экен. Мен көп эл аралык мелдештерге, Азия чемпионаттарына барып, көзүм ачылып, намыскөй болуп калдым. Лондондо кыргыз элимди сүйүнтүп, байге алып, Кыргыз туусун обого көтөрсөм деп тилек кылып, талбай машыгып жүрөм. Менин жолумду жолдоп үч сиңдим да эркин күрөш менен машыгат. Кенже сиңдим да жаштар арасында Кыргызстандын чемпиону болду.

72 кг. салмакта Азиянын көп жолку жеңүүчүсү, 14-15-Азия оюндарынын коло байге ээси Яна Панова бул ирет күйөрмандардын үмүтүн актады. Ал финалда Кыргыз Техникалык университетинин студенти Элзат Абылан кызын артыкчылык менен утуп алды.

Кыргызстандын эркин күрөштөн кыз-келиндер командасынын улук машыктыруучусу Нурбек Изабековдун пикиринде, мурда кыздар күрөшкөндөн уялып, мелдешке катышпайт эле. Айылдагы таланттуу, чыдамкай, кара жумушка бышкан бабалары балбан кыздар бул спортко маани бербей жүрүшөт.

- Чынында элибизде Кыз Сайкалдай, Жаңыл мырзадай баатыр мүнөз кыздар арбын. Ошол кыз-келиндердин спорттогу бактысы ачылбай жүргөнү өкүндүрөт. Көп жылдар бою спортко катышып жүргөн башка улуттардын шаардык кыздарынан айылдан келген кыздар чыйрак, шамдагай, чыдамкай келишет. Бүгүнкү күнү өлкөбүздө кыздар спортун жөнгө салуучу бирикме алигиче түзүлө элек

Кыргызстандын кыз-келиндер эркин күрөш федерациясынын вице-президенти, жаштар арасында дүйнө чемпиону Асейин Төрөгелдиевдин айтымында, быйыл кыздардын даярдыгы дурус экен.

- Мени кубандырганы - кыргыз кыздарынын эркин күрөшкө болгон кызыгуусу артып, эл аралык аренада өлкө намысын коргой баштаганы. Алыскы Ак-Талаа районунан жана Таластан келген балбан кыздар үмүттү жандырды. Алардын катарында туубаса балбандыгы байкалган кыздар бар экен. Айрыкча Айсулуу Тыныбекова, Айша Акбарова, Нестан Кыязованын чеберчилиги жыл өткөн сайын жогорулап, эркин күрөштүн сырларын үйрөнүп жатышат. Келечегин ойлогон өлкө жетекчилери биринчи кезекте болочок энелердин, кыз-келиндердин ден соолугуна көңүл буруусу зарыл.

Кыргыз кыздарынан олимпиадалык алтын медалга алгачкы болуп жөө күлүк Мария Кулчунова ээ болгон. Ал 1988-жылы Сеулда өткөн 24- Олимпиадалык оюндарда 400 метрге чуркоодо марага биринчи келген.

Кыргызстандык кыз-келиндер Тамара Акимова, Гүлзина Өмүралиева, Бактыгүл Токторбаева, Наташа Фадеева, Алтынай Темиркулова, Яна Панова, Ирина Орлова, Мехринсо Акбарова жана башкалар самбо жана эркин күрөш боюнча дүйнө, Азия чемпионаттарында жеңишке жетишкен.

Жылдан жылга дүйнө жүзүндө кыз-келиндердин эркин күрөш, дзюдо, таэквандо, оор атлетика жана чыгыш өнөрлөрүнө кызыгуу артып баратат. Эл аралык кыз- елиндер мелдештери да өткөрүлгөнү менен өлкөнүн командалары сейрек гана катышып жүрүшөт.

"Кабардагы" чатак

“Кабар” маалымат агенттигинин иш таштаган журналисттери президенттин басма сөз катчысы Султан Каназаров менен жолугушкандан кийин өз иштерин кайра улантышты.

21-январда "Кабар" маалымат агенттигинин журналисттери агенттиктин жетекчиси Жыргалбек Турдукожоев менен иштеше албай тургандыктарын айтып, иш ташташты.

Агенттиктин иш таштаган жамааты жетекчинин "кесипкөй эместиги" жана "журналисттердин чыгармачыл эркиндигин чектөөсү" ушундай кадамдарга барууга мажбур кылганын белгилешүүдө.

“Кабар” агенттигинин кыргыз кызматынын кабарчысы Эмил Момуновдун айтымында, айлык акынын бир топ кыскарышы да журналисттердин нааразылыгын жаратууда.

- Ж.Турдукожоев кесипкөй журналист эмес, адам катары да деңгээли төмөн, аймагына карап мамиле кылып, ар бир кадамды текшерип, эч жакка чыгарбайт. Чет өлкөлүк элчиликтер, чоң кызматтагы адамдар менен да маек алууга тыюу салып атат. Кымбатчылык болуп, кыйналып атканда айлык, калем акыларыбызды азайтып, сыйлыктарды кыскартып салды. Мурда он миң алгандар 6-7 миң сом алып калды. Чыгармачылык жактан да абдан чектөө киргизип салды.

“Кабар” агенттигинин жетекчиси Жыргалбек Турдукожоев журналисттердин дооматтарын негизсиз деп эсептейт. Ал бул кызматка келгени бир топ чарбалык иштер жолго салынганын билдирди.

- Керек болсо мен келгени мамлекеттик агенттикте маалымат, жарыя жактан кызмат көрсөтүү күчөтүлдү. Бул деген менеджердик иш да, экономикалык-каржылык ишти жакшы койгондук. Дагы бир топ булактарды таптым. Эзели айлыктын көлөмүнөн эки, эки жарым эсе сыйлык алган эмес экен. Муну өздөрү айтып атышат, бул факт. Мындан тышкары бир ноутбук, эки нетбук, 5-6 компьютер сатып алдык бүт тобу менен. Мындай мурда болбоптур.

“Кабардын” кызматкерлери 20-январда президент Роза Отунбаевага кайрылып, Ж.Турдукожоевдин саясаты менен макул эместигин жана аны кызматтан алуу өтүнүчүн билдиришкен.

Агенттиктин журналисти Махабат Момуналиева мындай кайрылуу буга чейин да жөнөтүлүп, жооп болбогонун кабарлады.

- Бул маселе бүгүн же кечээ эле чыга калган жок. Директор бул кызматка келгенден эки айдан кийин эле бул маселе чыккан. Т.Турдукожоев келгенде эле “силер компетенттүү эмессиңер, силер Бакиевге иштегенсиңер, Бакиевдин адамысыңар” деп бир эмес, көп жолу айткан. Биз мамлекеттик агенттик болгондуктан мамлекет башчысы ким болгонуна карабай ошого иштейбиз да. Роза Отунбаева болобу, Бакиев, Акаев болобу аларга деле иштеген. Ошону бул киши түшүнгөн жок. Биз директордун алып барган саясатына каршыбыз. Эртең менен саат тогузда келесиң, журналга белгиленесиң, кечиксең түшүнүк кат жазасың. Кыскасы бир күндө төрт-беш жолу текшерет. Ошондуктан чыгармачылыкка деле эч кандай шарт түзүлбөйт.

Жыргалбек Турдукожоев иш таштаган журналисттерди козуткан, өлкө туруктуулугуна каршы адамдар бар экенин кошумчалады. Бирок ал адамдардын ким экенин ачыктаган жок.

- Мен башында эле айткам, талап катуу болот деп. “Кабар” агенттигинин деңгээли өтө төмөн болуп калганын кыргыз эли билет. Ушул жерде оппозицияда жүргөндө бизге маалымат жыйын өткөргөнгө мүмкүнчүлүк бербей коюшпадыбы. Азыр мен жарыялап эле атам го. "Биз журналисттербиз, кайсы жерде мазактап, шылдыңдадым" десем бири далилдей албай коюшту. Эгер журналист өзүнүн милдетин аткарбаса, эмгек тартибин бузуп, жүйөсүз жумушка бир күн келбей койсо мен рахмат айтайынбы? Мен бул маселени жакында алып чыгам. Артында ким турганы анан билинет.

Ушул эле күнү агенттиктин жамааты менен президенттин басма сөз катчысы Султан Каназаров жолугуп, абал менен жеринен таанышты. “Кабардын” жетекчиси жана иш таштаган жамааты менен сүйлөшкөн Каназаров бул маселе кайсы өңүттө чечилери тууралуу "Азаттыкка" буларды билдирди:

- Эң башкысы маалымат токтоп калбаш керек. Биринчи ирээтте “Кабардын” окурмандарынын позициясын, ошолордун кызыкчылыгын көздөп чечим кабыл алышыбыз керек. Өлкө башчысынын наамына келген кайрылууну карап чыгуу үчүн бизге да убакыт керек. Карап чыгып, биздин да чечимди билдиргенге чейин иштөө чечимине келиштик. Албетте бул кандайдыр бир каралып чыгышы керек.

“Кабар” агенттигинин жамааты 24-январга чейин бийликтин чечимин күтө турган болду. Журналисттер белгиленген мөөнөткө чейин алардын талаптары аткарылбаса башка чараларга барарын эскертишти. Агенттикте жалпысынан 49 адам иштейт, орточо айлык акы 4-5 миң сомдун тегерегинде.

Айлыктын аздыгына, жетекчининин мамилесине нааразы болгон агенттиктин жети журналисти өткөн жылдын декабрь айында бир учурда арызын жазып кызматтан кеткен.

Карасуулук Камаловдор кимдер?

Рашод Камалов. 2010-жылдын 23-июлу.

Белгилүү имам Мухаммадрафик кары Камаловдун уулу Рашод Камалов экинчи ирет кармалганы айтылууда. Анын атасы 2006-жылы Ош шаарында коопсуздук күчтөрүнүн атайын иш-чарасы учурунда окко учкан болчу. Деги, диниятчы Камаловдор кимдер?

Камаловдордун улуусу Садыкжан ажы Кыргызстандын эгемендик жылдарынын башындагы туңгуч муфтийи жана легендарлуу парламенттин депутаты болгон.

Ал 1990-жылдардын башында демократиячыл маанайы менен айырмаланган Аскар Акаевдин президенттикке талапкердигин колдогон депутат катары да маалым болгон.

Садыкжан ажы Камалов (Камалиддин) совет бийлигинин тушунда Ливиядагы бүткүл дүйнөлүк Ислам университетинде окуган. Учурда ал Ош шаарында жайгашкан эл аралык Ислам кызматташтыгы уюмун жетектейт.

Кара-Суудагы мечит
Садыкжан ажы Камалов ата-бабаларынан бери динге кызмат кылган адамдар экендигин айтып, кийинки мезгилде алардын аты-жөнүн ар кандай диний агымдарга байланыштырган өнөкөт күч алгандыгын белгиледи:

- Камаловдордун феномени дегенде бири вахабий деп жөнү жок айыпташса, экинчилери да андай-мындай деп айтып келе жатышат. Бирок бизге кандай болбосун адамдар келишет. Биз ушул "Хизб-ут Тахририби", коммунистиби же башкасыбы мечитке кандай адам келсе да, биз аларды кубалабастан, диндин жолун түшүндүрүп, арам менен адалды түшүндүрүп келатабыз. Мындан башка саясатка аралашып, бийликке же мамлекетке каршы иштерибиз жок.

Садыкжан ажы Камаловдун диний аалымдыгы Кыргызстанга гана эмес, бүтүндөй Орто Азияга чейин белгилүү.

Совет бийлигинин тушунда Орто Азия мусулмандар башкармалыгынын төртүнчү курултайында анын талапкердиги чөлкөмдүк муфтийликке чейин көрсөтүлгөн, бирок өткөн эмес.

Суроо жараткан табышмактуу жагдай

Чет элдик диний аалымдар жана белгилүү инсандар менен болгон байланышынан улам Садыкжан Камалов Кыргызстандын жана Өзбекстандын атайын кызматтарынын көз кырына илингендиги айтылып жүрөт.

Садыкжан Камалов, "Ыңгайсыз суроолор" берүүсүндө, сентябрь, 2006-жыл
Коомдук ишмер Имамберди Жалилов Садыкжан ажы Камаловдун инсандык жана аалымдык сапаттарын мындайча мүнөздөдү:

- Кийинки учурда ажылыкты уюштуруу маселесине көп аралаша баштады. Өзү тетик, диний билими жогору. Сөзсүз түрдө көрпенделик кемчиликтерден кур эмес. Көпчүлүгү аны вахабизмдин өкүлү катары билишет. Бирок ошол түшүнүктүн өзүн бизде туура эмес түшүнүшөт. Мына ошондой маанидеги каралоодон Садыкжан Камалов да алыс эмес. Араб тилдүү өлкөлөрдөгү банкирлер, аалымдар жана саясатчылар менен байланышы бар.

Камаловдордун үй-бүлөсүнөн чыккан таасирдүү аалымдардын экинчиси,
Кара-Суудагы ири мечиттин имамы маркум Мухаммадрафик Камалов болгон.

Айрым булактарда аны Өзбекстандын президенти Ислам Каримовго каршы чыккан диний аалым Абдывали Мирзоевдин шакирти катары да эскеришет.
Мирзоев 1995-жылы Ташкенден Москвага учак менен сапарга жөнөп жатып, ошол бойдон дайынсыз жоголгон.

Имамберди Жалилов Мухаммадрафик Камаловдун өлүмү мына ошол табышмактуу жагдайга байланыштуу болушу мүмкүн деп божомолдойт:

- Мухаммадрафик Камалов Өзбекстандан чыккан террорчулук менен алектенген деп шектелген адамдар менен бир унаада бара жаткан учурда атайын кызматтын операциясы учурунда атылган. Анын чын эле кандайдыр бир экстремисттик куралдуу топтор менен байланышы болгонбу же бул жөн эле кокустук болгонбу - аны биздин коопсуздук органдары жакшы билет болуш керек. Ал кишинин бир кыйын жагы - ал фарси, араб тилдеринде эркин сүйлөп, алардын оозеки жана жазма адабияттын жакшы өздөштүргөн адам болчу.

Суракка чакырылды, убактылуу кармалды


Маркум Мухаммадрафик Камаловдун уулу Рашод Бишкек шаарында милиция тарабынан кармалды. Анын кармалышынын себептери туурасында Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын өз атын атабаган өкүлү "Азаттыкка" жума күнү түш оой кыскача маалымат берип, эки өзбекстандык атуул Рашод Камаловдун үстүнөн арыз жазып, 2009-жылы ноябрда Сауд Арабстанга виза алып берем деп алардан 6300 доллар акча алып бербей койгон деп даттанышканын, ошонун негизинде ага "алдамчы" деген доо коюлуп, 19-январдагы Бишкек шаардык Свердлов райондук сотунун чечиминин негизинде ал убактылуу абакка кармалганын айтты.

Бишкек шаардык ИИБ басмасөз кызматынын өкүлү Рашод Камаловдун кармалышы тууралуу. Орусча. 2011-жылдын 21-январы.
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:10 0:00
Түз линк


Ал эми Кыргызстандын ички иштер министрлигинин басма сөз кызматы мындай кабарды жума күнү (эртең менен) тастыктаган эмес.

Рашод Камалов набыт болгон атасынын ордуна Кара-Суудагы мечитте имамдык кызматты аткарып келген.

Рашоддун кенже иниси Рашид Камалов агасы милицияда суралып, кайра койо берилгендигин бейшемби күнү "Азаттыкка" мындайча айткан болчу:

- Жок, акем камалган эмес. Ошондой бурмаланган маалымат кетип калыптыр. Ал киши кайсы бир маселе боюнча көрсөтмө берип, сурак берип эле чыккан. Азыр Бишкекте. Байланыштырайын десем телефону өчүк болуп жатат.

2006-жылы окко учкан Мухаммадрафик карыны жерге берүү каадасы нааразылык чарасына айланып кете жаздаган.

Анда жасат салынган табытты колдоруна көтөргөн эки миңден ашуун адам Кара-Суу шаарын тегеренип “Шахид мубаррак” ("шейит кеткен мубарек болсун!") деп ураан чакырышкан болчу.

Айрымдары карасуулук бир тууган Камаловдордон "ваххабийлердин" колдоочусу деп шектенишсе, башкалары аларды суннийлердин ханафийлик мектебинин гана жактоочулары жана тек гана коңшу өлкөлөрдөгү мусулман диниятчыларын куугунтуктоонун эпкини менен курулай жаманаттыга алынып жаткан дин өкүлдөрү катары санашат.

Намазкана: талкуудан жаралган талаш

21-январда Мусулмандар союзу менен “ЭрК” партиясы Жогорку Кеңештеги “Ар-намыс” фракциянын мүчөсү Турсунбай Бакир уулунун укугун коргоп билдирүү таратты.

Алар Т. Бакир уулу “Азаттыктын” “Ыңгайсыз суроолор” сыналгы берүүсүнө чыккандан кийин укук коргоочулар ага көө жабуу аракетин көрүүдө деп нааразы болушууда. Укук коргоочулар болсо, тескерисинче, депутаттын эфирдеги жүрүм-турумун сынга алып, анын “грант жейт” деген дооматтары туура эмес деп айтып чыгышты.

“Ыңгайсыз суроолордун” 12-январдагы чыгарылышы парламенттеги намазканаларды ачууга арналган. Ага катышкан “Демократия жана жарандык коом үчүн” коалициясынын жетекчиси Динара Ошурахунова менен депутат Турсунбай Бакир уулу кайым айтышып кеткен болчу.

“Эрк” партиясынын төрагасы Раис Алымкулов маалымат жыйында "Жогорку Кеңеште намазканаларды ачууга байланышкан талаш-тартышты кайсы бир күчтөр атайлып күчөтүп жатат", деп билдирди. Анын пикиринде, бул коомдо өзү эле жөнгө салынып калчу маселе болчу:

- Бул маселе бирөөгө керек болгон үчүн көтөрүлгөн. Бейөкмөт уюмдардын өкүлдөрү, айрым журналисттер кичине толеранттуу болушу керек. Мисалы, Жогорку Кеңеште тыныгууга чыкканда ким эмне ичип жатканын, кофеби, же чайбы, же башка ичип жатканын коомчулукка алып чыкпайбыз да. "Ичсе иче берсин, эмне кылса ошо кылсын" дейбиз. Эмне үчүн алар намазга жыгыларда шарт эле "коомго коркунуч алып келип атат, бизге жамандык алып келип жатат" дегенге барып жатабыз? Билбестиктен барып атабыз.

Укук коргоочулар намазканаларга байланыштуу өздөрүнүн пикир-сунушу туура эмес талданып жатканын айтып келишет. “Эркиндик үнү” коомдук корунун жетекчиси Сардар Багышбеков “Азаттыкка” укук коргоочулар мусулмандардын намаз окуусуна каршы эместигин, Жогорку Кеңеште намазканаларды ачуу өлкөнүн Баш мыйзамына ылайык келбей турганын айтып жатканын белгиледи:

- Өлкөдө дин эркиндиги берилип жатат. Ар кандай шарттар түзүлүп жатат. Дин эркиндигине эч кандай каршылыктар, тоскоолдуктар жок деп ойлойбуз. Ошондуктан Конституцияда жазылгандай, светтик мамлекет болгондон кийин баары мыйзам чегинде болуш керек. Биздин сунушубуз ушул болчу. Анан кээ бир адамдар, Турсунбай Бакир уулу да биздин сөздөрүбүздү, ой-пикирибизди туура эмес чечмелеп, элге туура эмес жеткирип жатат.

Намазканага байланыштуу “Азаттыктын” “Ыңгайсыз суроолор” берүүсүндөгү талаш-тартыштан кийин Укук коргоочулар кеңеши Т. Бакир уулуна бойкот жарыялашкан болчу.

“Азаттыктын” “Ыңгайсыз суроолор” берүүсүнүн алып баруучусу Аида Касымалиева намазканаларды ачууга байланыштуу программа тууралуу буларды айтты:

- Муну атайын провокация деп айтып жатышат. Биз бул теманы өзүбүз ойлоп таап, анан аны курчуткан жокпуз. Мен программага кадимкидей эле даярдангам. Динара Ошурахунованы чакыргам жана Жогорку Кеңештеги Акылбек Жапаров менен Турсунбай Бакир уулуна кайрылгам. А. Жапаровдун жардамчылары ал киши ордунда болбогонун айткандыктан Т. Бакир уулуна чалгам. Ал “ооба, биз Акылбек экөөбүз көтөргөнбүз, бир ал бул идеяны парламентте айтып чыккан, бирок муну мен деле көтөрөм, идеянын ээси мен”, деп айткан. Анан келишкен. Эч ким, эч кандай алдын ала даярданган эмес. Булардын бирөө депутат, бирөө укук коргоочу. Чынын айтсам мен алар ушинтип жаңжал салат деп күткөн эмесмин. Анткени алар телепрограммага тартылып жатканын билишет. Анын үстүнө биздин “Ыңгайсыз суроолор” форматы боюнча бирөөнүн жеке проблемасын эмес, олуттуу маселелерди көтөрөт деп катышуучуларга алдын ала мен ар дайым айтам.

Жыл жаңырар алдында Кыргызстан мусулмандар башкармалыгы 2011-жылдан тарта муфтият жума күндөрү иштебей турганын жарыялаган. Андан көп өтпөй парламентте жума күнкү жыйында намаз окуу маалында эки саатка тыныгуу жарыялоо демилгеси көтөрүлгөн. Ушундан кийин парламентте атайын намазканаларды ачуу керектиги айтылып чыккан.

“Азаттыктын” берүүсүндө намазкана тууралуу талаштуу талкууга түшкөн депутат Турсунбай Бакир уулу парламентте депутаттык күбөлүк жана төш белги алган күнү Конституцияга эмес, куранга ант берген болчу. Депутаттын бул аракети да кыйла талаштуу сөздөрдү жараткан эле.

Коогалаң: айыптуулар эркиндиктеби?

Ош шаарынын бир катар тургундары июндагы коогалаңга байланыштуу козголгон кылмыш иштерин иликтөө солгун жүрүп жатканын айтып, нааразылыгын билдирип жатат. Шаардык милиция мындай дооматтарды четке кагууда.

“Ош шейиттери” коомдук уюму жайдагы коогалаң боюнча кылмыш иштери жакшы иликтенбей жатканын билдирди. Уюмдун жетекчиси Тургунай Айтиева “кылмыштарды иликтөө учурунда тартип коргоо кызматкерлери коррупцияга жол берип жатат”,-деди:

Тургунайым Айтиева
- Жайдагы окуяларга байланыштуу жүргүзүлүп жаткан кылмыш иштери массалык түрдө, эптеп кутулуу аракетинде “сот, тергөө иштери жүрүп жатат экен” дегендей эле болуп атат. Биринчи болуп кылмыштарга тиешеси бар башкы күнөөлүүлөрдүн, адамдарды өлтүргөндөрдүн эч кимиси жок. Бардыгы Өзбекстан, Орусия, Түркияда качып жүрүшөт. Жабыркагандар кылмышкерлерди кармап келип, колдоруна тапшырып койсо да, сыртка чыкпоо тууралуу тил кат менен чыгарып, ал жерге чыккандарды андан ары качырып жиберишүүдө. Аларды эмне десе болот? Жалпы жүргүзүлүп жаткан иштерде коррупция болуп жатканы ачык эле сезилип турат.

Гүлзада Султанова
Уюмдун мындай билдирүүсүн коогалаңда жолдошунан айрылган Гүлзада Султанова да бышыктады. Анын белгилешинче, июнь айындагы тополоң учурунда жолдошу, милициянын полковниги Адылбек Султановдун өлүмү боюнча күнөөлүүлөрдү тартип коргоо кызматкерлери качырып жиберишкен:

- Менин күйөөмдүн соту нормалдуу өткөн жок. Күйөөмдү өлтүргөндөрдүн бири да жок, аларды карап турган, көрүп калгандар, жөнөкөй эле бирөөлөр кармалып калган. Башкы кылмышкерлердин бардыгы качып кеткен. Башчылары кармалбаса бул жерде кандай чындык болот? “Кармалды, азыр ооруканада турат” деген жерден качырып жиберишти.

“Кыңыр иш кырк жылда билинет”

Ал эми тартип коргоо органдары мындай айыптоолорду четке кагууда. Шаардык ички иштер башкармалыгынын кылмыш иликтөө бөлүмүнүн башчысы Башкур Абдыкалыков козголгон кылмыш иштеринин бир тобунун бети ачылгандыгын маалымдады.

- Жакшы иликтенбей жатат деген менен макул эмесмин. Биз колубуздан келишинче иштеп жатабыз. Болгон нерселердин баарын иликтеп жатабыз. Мисалы, июндагы башаламандыктар учурунда 74 киши дайынсыз жоголсо, алардын 16сы эле калды, калгандарынын өздүгүн аныктап бердик. Өздүгү аныкталбаган өлүктөр боюнча 66 болгон, бардыгы биригип. Бүгүнкү күндө алардын да 14ү эле калды. Калган бардыгынын өздүгүн аныктаганбыз.

Башкур Абдыкалыков
Башкур Абдыкалыковдун белгилешинче, июндагы коогалаңга байланыштуу жалпысынан 3 миңден ашык кылмыш иши козголгон:

- Июндагы коогалаң боюнча жалпысынан 3051 кылмыш иши, анын 3029 иш кылмыш иликтөө багыты боюнча. Анын ичинен адам өлтүрүү факты болсо, ал кылмыш иштердин 25инин бети ачылган.

Козголгон кылмыш иштерин иликтөө жакшы жүрбөй жатканына байланыштуу жабырлануучулар тарабынан нааразылыктар арбын болуп жатканын өз кезегинде Ош шаарынын прокурору Латыпжан Жумабаев да билдирди. Прокурордун “Азаттыкка” маалымдашынча, ушул тапта шаардык көзөмөл органы атайын топ түзүп, Ош шаардык ички иштер башкармалыгынын ишин текшерүүгө алууда:

- Карапайым адамдар тарабынан милиция кызматкерлеринин дарегине карата кылмыш иштери начар иликтенип жаткандыгы тууралуу, күч органдары аларга карата орой мамиле жасап жаткан тууралуу арыз дооматтар көп түшүп жатат. Ошол себептүү прокуратура кызматкерлеринен түзүлгөн атайын топ, тергөө кызматкерлеринин, оперативдүү иш алып баруучу милиционерлердин ишин текшерүүгө алып жатат.

Коогалаңга байланыштуу козголгон кылмыш иштери боюнча шектүү делип 300 киши кармалган. Алардын 268и убактылуу кармоо жайында жатат. Маалым болгондой, этностор аралык кагылышуу учурунда мерт болгон 429 кишинин денеси табылган.

Апта: Чырлуу корутунду, ири державалар оюну

Улуттук комиссия июнь калабасы боюнча парламентке маалымат берди. Бакиевдердики делген миллиондор кандай бөлүнгөнү ачыкталды. Кыргызстанда президенттик өнөктүк башталууда. Ошого жараша Россия менен АКШнын таймашы кайрадан байкала баштады.

Канталамай...

Курманбек Бакиев жана анын жакындарына таандык деп эсептелген банк ячейкаларынан Убактылуу өкмөт тарабынан алынган миллиондогон долларлардын издери чыга баштады.Убактылуу өкмөттүн каржы министри Темир Сариевдин парламентте билдирүүсүнө караганда, жалпысынан банк ячейкаларынан 21 миллион доллар алынып, анын ичинен 7 млн. долларга жакын акча убактылуу бийликтин өкүлдөрү ортосунда бөлүнгөн.

Азыркы мезгилде коомчулукта жана депутаттарда "бул каражаттар чын эле ошол кездеги кырдаалды турукташтырууга жумшалганбы же жеке чөнтөктөргө түшүп кеткенби? Бул ячейкаларды талкалап, акчаларды алуу канчалык мыйзамдуу көрүнүш? Булардан башка дагы канча ячейкалар талкаланган" деген суроолор турат.

Андан сырткары бул ишти каракчылыкка окшотпой, мыйзам чегинде жасоого мүмкүнчүлүк кандай эле болбосун деген да суроо жок эмес.

21 млн. долларды бөлүүгө байланыштуу окуя убактылуу бийликтин бейнесине дагы көлөкө түшүрүп, ар кандай шектенүүлөрдү күчөтүп турат. Бул асыл максат жана идеяларды көтөрүп чыккан адамдарга коомчулук тараптан ишеним кетүүсүнө алып келүүдө.

Аликбек Жекшенкулов
“Акыйкат” партиясынын лидери Аликбек Жекшенкулов:

- Менин оюмча мына ушундай окуялар жалпы мамлекетке тескери таасирин тийгизет. Эмне себептен? Ансыз деле бүгүнкү күндө элдин мамлекетке, саясатчыларга ишеними жок. Анан кечээ ушул маселени карап жатканда күнөөлүү болуп аткан тарап да, күнөөлөгөн тарап да бийликтин аброюн ойлош керек эле. Ушул моралдык жагынан, ишеним жагынан саясатка чоң таасирин тийгизе турган окуя болду.

“Атуулдук коом коррупцияга каршы” өкмөттүк эмес уюмунун жетекчиси Төлөкан Исмаилова ячейкалардын бузулушу жана акчалардын бөлүнүшүнө байланыштуу ишке мындай баа берди:

- Бул аябай одоно болгон иш. Анткени тийиштүү процедураларсыз алар эч качан бирөөнүн мүлкүнө колун салбаш керек. Анткени мыйзамды жана таза, демократиялык өкмөт деген форматты бузушкан. Процедурасыз жана соттун чечимисиз эч качан бирөөнүн мүлкүнө эч ким кол салбаш керек жана сала албайт. Экинчи жагынан бизди аябай өкүнткөнү - азыр гана мырза Сариев кимге канча жана кандайча бөлүнгөнүн айтып жатышы. Бул да аябай былык жана ыплас башкаруу. Биз бүгүнкү күндө алган сандарды гана көрбөй, ошол алган кишилердин отчетун угушубуз керек.

Жогорку Кенештин депутаты Абдырахман Маматалиев 21 млн. доллардын кандайча бөлүнүшү Эсеп палатасына жолдонуш керек деген пикирде.

Ал эми акчаны алган адамдар ал кандайча сарпталганы тууралуу оозеки маалымат бере башташты. Маселен, “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев ага берилген 20 миң долларды Жалал-Абадга алпарып таратканын айтты. Азимбек Бекназаров да ага бөлүнгөн 120 миң доллардын 20 миңи Нарынга, 100 миңи ошол эле Жалал-Абадга жөнөтүлгөнүн билдирүүдө.

Бирок эң ири суммада акча алган УКМК, Коргоо, Ички иштер министрликтери жана 80 миң долларга жакын акча алган президенттик аппараттын башчысы Эмил Каптагаев өзүнүн жообун бере элек.

Wikileaks интернет булагы ар кандай жашыруун сырларды ачуу менен дүйнөгө таанымал болду. Дүйнө коомчулугунда, асырэсе Батышта бул интернет булактын ишин оң баалагандар арбын.

Ошол эле Батышта салыктан качууну оор кылмыштардын бири катары баалайт. Бирок ага карабай Швейцария банкында салыктардан жашырган байлардын каражаттары тууралуу Wikileaks сайтына маалымат бергени үчүн бир банкирди Европада соттошту. Анткени банкирдин банк сырын ачканы кылмыш катары бааланды...

Комиссиянын корутундусу

Узап бараткан аптада кыргыз коомчулугунун көңүлүн бурган дагы бир окуя – бул июнь коогалаңы боюнча Улуттук комиссиянын отчетунун парламентте угулушу болду. Улуттук комиссия корутундусунда июнь айындагы кандуу калабага күнөөлүү катары айрым өзбек лидерлерин атады жана Убактылуу өкмөттүн да жоопкерчилигин белгиледи.

Корутундуда Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү Азимбек Бекназаров, Исмаил Исаков, Кеңешбек Дүйшөбаев, Болот Шер, Ош жана Жалал-Абад облустарынын губернаторлорунун саясий жоопкерчилигин карап көрүү сунушталган. Ошол эле кезде ал учурда күч структарларын координациялаган комиссияны жетектеген азыркы өкмөт башчы Алмазбек Атамбаев жана президент, өкмөттүн функцияларын өзүнө Убактылуу өкмөттүн жетекчиси катары алган Роза Отунбаеванын ысымы жоопкерлердин арасында аталган эмес. Бул өз кезегинде отчетто кимдир-бирөөлөр атайын калкаланган деген шекти жаратты.

Натыйжада бул парламентте эле эмес, Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрүнүн ичинде да нааразылыкты, суроолорду пайда кылды.

Депутат Анарбек Калматов мына ошол маселени көтөрүп чыкты:

- Баш мыйзамдын 88-беренесинин үчүнчү бөлүмүндө өкмөт коомдук тартип, мыйзамдуулукту сактайт, жарандардын коопсуздугун, укугун жана эркиндиктерин коргойт деп бадырайып жазылып турат. Мында ошол өкмөт жооп бериши керекпи же бербеши керекпи? Жооп бере турган өкмөттүн башчысы азыр президент болуп отурат. Орун басары премьер-министр. Алар өздөрүнүн иш-аракеттерине баа береби?

Калматовдун сөзүнө комиссиянын төрагасы Абдыганы Эркебаев мындай жооп берди:

- Ошол мезгилдеги өкмөт башчысы, азыркы президент Роза Отунбаева. Биз ал жагдайды эске алдык. Ал киши менен бул боюнча пикир алыштык. Бирок мен түз эле айтайын, эл шайлаган президентти мен ушул боюнча жоопкерчилигиңиз бар деп айткан жокмун. Айта да албайм. Ар бир адам өзүнүн ишине сын көз менен карап, кемчилиги болсо сезип, эл алдында өзү айтышы керек.

Эркебаев ошондой эле Атамбаев башында турган күч структураларын жетектеген комиссия иш жүзүндө иштебей калганын белгиледи:

- Мына Атамбаев экономика блогун тейлеген биринчи вице-премьер-министр болгон. Ал жетектеген комиссия иш жүзүндө иштебей калган. Ошого карабай Атамбаевди чакырдык. "Сиз ушундай комиссиянын төрагасы болгон экенсиз" деп жоопкерчилигин сурадык. Ал маалымат берди. Болгону эки-үч жолу чогулдук, бизге шарт, ыйгарым-укуктар болгон эмес деп жооп берди. Менин жеке адамдык түшүнүгүмдө да, комиссия да ушундай жыйынтыкка келди Атамбаев түздөн-түз ал ишке жооп бере албайт.

Улуттук комиссиянын корутундусу боюнча парламент токтом кабыл алып, анда президентке тийиштүү чечимдерди кабыл алуу сунушталды.

Улуттук комиссиядан сырткары өкмөттүк эмес уюмдар, акыйкатчы түштүк окуяларын иликтөө боюнча комиссия түзүп, корутундуларын даярдаган. Андан сырткары Киммо Кильюнен башында турган эл аралык комиссия да иштеп жатат. Алар тийиштүү маалыматтарды топтоп, эми талдоо жана корутунду чыгаруунун үстүндө иштеп жатканын декабрь айында билдирген.

Январь айында Жогорку Кеңеш июнь окуяларын иликтөө боюнча депутаттык комиссия түзүп, ал да тийиштүү иликтөө иштерин жүргүзүп жатат.

Түштүк окуялар боюнча комиссиянын корутундусун талкууда парламентте саясий маданияттын төмөн экендиги байкалганын байкоочулар белгилешти. Маселен, бир депутат айымдын башка улуттун өкүлүнө карай “бөрү баласы ит болбойт” деп айтуусу өтө эле орой жана одоно болду.

Андан сырткары кээ бир учурда мамлекеттик сырга жакын маселелер депутаттар тарабынан ачуу үстүндө шардана айтылып жатышты.

Эми Улуттук комиссиянын корутундусу президентке тапшырылып, ал тарабынан тийиштүү чечим кабыл алынууга тийиш.

Президенттик таймаш

Күзгү парламенттик шайлоодон кийин саясий күчтөр эми президенттик шайлоого кам көрө баштады. Шайлоо быйыл күз айларында болууга тийиш. Анткени Роза Отунбаеванын референдум аркылуу алган ыйгарым укуктары 2011-жыл менен аяктайт.

Президенттик шайлоого катышууга “Ар-намыс” партиясынын лидери Феликс Кулов, КСДПнын лидери Алмазбек Атамбаев, “Бүтүн Кыргызстандын” лидери Адахан Мадумаров, "Ата Журт", “Ата Мекен” партиялары даярданып жатканы маалым.

Саясат таануучу Марс Сариев президенттик өнөктүк башталып калды деген
пикирде:

- Президенттик өнөктүк болсо башталды. Азыркы лидерлерден аябай аракеттенип жатканы Феликс Кулов. Адахан Мадумаров курултай өткөрөм деп аракеттенип жатат. Өмүрбек Текебаев бар. “Ата Мекен” мугалимдерди колдоп жатат. Менин оюмча, Алмазбек Атамбаев деле президенттик шайлоого катышуусу мүмкүн.

Булардан сырткары Марат Султанов, Аликбек Жекшенкулов, Азимбек Бекназаров сыяктуу саясатчылар да ат салышууга түшүүгө каршы эмес.

Азыркы мезгилде мүмкүнчүлүгү эң күчтүү саясатчы катары Феликс Кулов каралууда. Кезинде “бийлик тынчтык жол менен колго берилет” деп апрель авантюрасын уюштурган Феликс Кулов акыркы кезде салмак алып, эски жан-жөкөрлөрүн бүтүндөй чогултууга да жетишип отурат.

Андан сырткары Феликс Куловдун эң таасирлүү колдоочусу Кремлде отурат. Бирок Москвага байланыштуу бир ньюанс бар, ал президенттик шайлоолордун эки өлкөдө улаалаш өтүүсүнө байланыштуу. Эгерде президенттик шайлоо Кыргызстанда быйылкы жылдын соңунда өтсө, Россияда келерки жылдын жаз айларынын башында болот. Анын үстүнө орустар ушул кезге чейин шайлоого Владимир Путин барабы, же Дмитрий Медведев барабы чече элек.

Владимир Путин менен мамилеси бар Алмазбек Атамбаев да күчтүү талапкер. Аны Кыргызстандын административдик ресурсу сүрөөнгө алаары да маалым.

Бирок Кремль акыркы мезгилде Атамбаевге жакын Бабановду жана президент Роза Отунбаеваны “Независимая газета” аркылуу катуу “чымчылай” баштады. Маселен, бул газета “Манастагы” күйүүчү майга байланыштуу бизнес Отунбаева менен Бабановго өткөнүн жана алар ишти сырдуу “Мегаойл” компаниясы аркылуу жүргүзүп жатканын жазып чыкты.

Бул маселе парламенттин отун-энергетика комитетинде карала турган болуп, “Независимая газетанын” макаласы депутаттарга таратылып, бирок “жабылуу аяк жабылуу” бойдон калтырылды.


Москванын гезиттериндеги маанайларга караганда Роза Отунбаева, Алмазбек Атамбаев көп багыттуу саясат жүргүзүү аракети менен Кремлдин купулуна толбой жатышы мүмкүн.

Февраль айынын башында Кыргызстанга келе турган Түркия өкмөт башчысы Режеп Тайып Эрдогандын сапары да Москвада кайсы бир деңгээлде “кызганыч” менен кабыл алынышы толук мүмкүн. Түрк жетекчилиги менен Алмазбек Атамбаевдин жакшы байланышы бар экени көпчүлүккө белгилүү.

Экинчи жактан Кыргызстанды бекем кармоо тактикасын АКШ да улантып келатат. Анткени Ооганстандагы антитеррордук операциянын аягына качан чыгаары белгисиз. Ошого жараша “Манастагы” Транзиттик борбор өтө маанилүү жана зарыл обьект катары турат.

Кыргызстан менен АКШнын мамилеси апрель ыңкылабынан кийин пайда болгон бир топ ыңгайсыздыктарды басып өтүп, учурда дурус деңгээлде турат. Бул өткөн жылы Роза Отунбаеваны АКШ президент Барак Обаманын кабыл алышы, АКШ делегацияларынын Кыргызстанга "ат тезегин кургатпай" келип турушу менен да байкалып турат. Апта башында Бишкекте АКШнын Мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбордук Азия боюнча орун басарынын жардамчысы Сьюзен Эллиот болуп, ал жогорку деңгээлде кабыл алынды. Андан сырткары АКШ “Манастагы” аскерлери үчүн Бишкектен азык-түлүк сатып алууга макул болду.

Албетте кыргыз-америка мамилесин ууландырып турган “кумалак” да жок эмес. Бул - “Минакорпко” байланыштуу чатак. Кыргыз тарап аны Бакиев менен коррупциялык байланышы бар деп айыптаса, АКШ анын баарын четке кагууда. Муну менен АКШ “Минакорпту” эле эмес, Бакиевди да коррупционер эмес деп чыккандай болууда. Кыязы кыргыз жетекчилигин мына ушул нерсе өзгөчө кайыштырып турат.

"Кыргызда томолонуп-жумалангыча арак ичүү азайды"

Аш-тойлордун чоңу, айтылуу тамада, театр жана кинонун актеру, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Асылбек Өзүзбеков арак ичүү маданияты тууралуу “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Асылбек мырза, сиз бир топ аш-тойлордо тамадалык кылып жүрөсүз. Эми кыргыздын кыйласы той бергенде ичкиликти суудай агызып жибермейи бар. Арасында ичкиликти суудай ичкени да, ичпегени да бар дегендей. Сиз алып барган тойлордо "тоголонуп" калгандар, тоюп алып тополоң чыгаргандар болобу? Байкап жүрөсүзбү, ошол ичкилик ичүү маданияты кандай, кай жагына баратат?

Асылбек Өзүбеков: Илим, бул ичкилик темасын таң атпай баштаганың кызык болду (күлүп). Элестетип атам, эгерде “Азаттык” радиосун угуп жаткан, кечээ ичип алып, азыр башы ооруп отургандар болсо экөөбүздү тилдейт болуш керек.

Бул турмушта мунуң оңой менен арыла албай турган нерсе экен да. Көйгөйлүү маселелердин бири - ичкилик. Кээде керек деп ойлойт экенсиң, кээде “атаңгөрү, ушуну эмнеге чыгарды” деп да ойлойт экенсиң. Эми канчадан бери талаш-тартыштарды жаратып келсе да мунсуз жакшылыктар, тойлор өтпөйт экен.

Туура айтып атасың, мен ишиме байланыштуу тойлордо көп болом. Акыркы убактарда, акыркы жылдарда бир нерсени байкап атам: ичкиликти тойго келген коноктордун арасында, эмнегедир тартынып, "ушуну ичпей эле койолу" деп азыраак ичкендерди көп байкап жатам. Мурда чындыгында томолонуп-жумаланып ичип, мушташ болгон тойлордо, бычакташкан тойлордо, эки жаат болуп мушташкан тойлордо кыйла болдум. Ичкиликтин айынан баары.

Мына калп айтпайын, акыркы 4-5 жылдан бери бир нерсени байкап жүрөм. Ушу тойлордо ичкилик канчалык көп болсо да эмнегедир элдин байкап ичип атканы, тандап ичип атканы, уурттап татып ичип атканы мени сүйүндүрүп жүрөт. Тойлордун акырында ушунчалык сонун бүтүп атканы сүйүндүрүп жүрөт. Демек кыргыздын ичкиликке болгон өзүн-өзү тарбиясы дейбизби, түшүнүүсү дейбизби, айтор ушул жагы сүйүндүрүп атат. Болбосо майда-чүйдө, ондон бири, 200 киши болсо ошолордун 2-3 кишиси мас болуп калганын көрүп калам. 200 коноктун арасынан бул аз да. Жокко эсе. Мурда бул көп болчу. Ошондуктан элде ушул ичкиликке болгон башкача мамиле, аны көп ичүү терс нерсе экенин түшүнүү мамилеси пайда болгонуна сүйүнөм.

“Азаттык”: Ичкилик ичкенге келгенде кеээде айтып калышат го, “ичкилик ичкенди билбейт экен” депчи. Демек сиз ичсе да чегин билип, канча ичүүнү эл үйрөнүп баратат деген мааниде айтып атасызбы?

А.Өзүбеков: Ооба, ошондой мааниде айтып атам. Анан акыркы убакта байкап жүрөм, ошол тойлорго да, кичинекей отуруш болсо да таза арак издеп, “накта арак болсун”, “таза арак болсун” деп издегендерин байкап атам. Баягыдай эле арзанына карап, туш келди дүкөндөрдөн ала коюп, коё коймой эмес, кымбат болсо да таза арак берели дегендей, “ооруп калбасын, кыйналып калбасын конокторубуз” дегендей багытта кетип аткандарды көп байкап жүрөм.

“Азаттык”: Мен да байкап жүрөм, элитардык топтордун арасынан, чет элдиктерден дегендей, ал топтордо ичимдикти таптап, тандап ичип, ичсе да чеги менен 2-3 рюмкадан ичишет экен. Ушундай тенденция кыргыздын арасында өсүп атканын айтып атасыз. Ошол эле маалда биз көрүп эле атабыз да, ичип алып аш-тойлордо мушташ чыгаргандарды. Деги кыргыз ушул ичимдик дегенди кимден үйрөндү? Эскиден ата-бабаларыбыз арак-шарап иччү эмес да?

А.Өзүбеков: Иччү эмес. Бизде бозо деген болгон жана бар. Бозо эми ата-бабадан келаткан, илгерки өзүбүздүн дене жумшарта турган сонун ичимдиктердин бири да. Угуп отурсаң илгери отуруштарды деле өткөрүп келишкен экен ошол бозо менен. Бирок өзгөчө өткөрүп келген экен.

Бул арагың кийин эле Орусиянын курамына киргенден кийин эле башталды да. Муну мен Алтай жергесинен да көрдүм. Ошол алтайлыктар өздөрү моюнга алышты, “200 жылдан ашык убакыттан бери Орусиянын курамында туруп, ушинтип алтайлык кыргыздар тукум курут болуп баратабыз, кийинки муун жок болуп баратат” деп сыздап, чоң өкүнүч менен айтып атышат.

“Азаттык”: Ичкиликке байланыштырып айтып атышабы? “Арактын айынан ушундай” деп?

А.Өзүбеков: Ооба, ичкиликке байланыштырып айтып атышпайбы. Деградация болуп баратышкан экен. Себеби 30-35 жаштагы балдарын көрсөң, карып кеткендей көрүнүшөт экен да. Бизде ошондой нерсе, Илим, байкайсыңбы, шаардан айылга барып калган да так ошол Алтайдагыдай нерсе.

Шаарда жашоо ритми башка, ичкиликке болгон мамиле башкача. Мен айткандай, шаарда ичкенди билип калышты. Ал эми айылдарды кыдырып, өзүңдүн айылыңа барып көчөдө басып көрчү, жөө. Бурч-бурчтарда төрт-бештен карта ойноп отургандарды көрөсүң. Ары-бери өткөндөрдөн арак үмүт этип, “кел, он беш сом тайштай кет”, “кел, жыйырма сом таштай кет” деп шаардан келаткандардан бирдеме өндүрүп калайын дегендер, чогулуп алып бөтөлкө издемейлер, арак издемейлер, апарзан эле алып ичкендерди көрүп алып жүрөгүң ооруйт. Кээде тамаша-чынга аралаштырып айтам, “эй, ушинтип отургандан көрө огородуңарды казып, тияк-биягыңарды тазаласаңар болбойбу” десең, “жок” деп уруп да койбойт. Анан кебетелерин карасаң, 40-50 жаштагы кишилерди карачы, абышка болуп калган. Арактын, тамекинин айынан. Мына ушул нерселердин баарын козгоп атканыңар жакшы болуп атат. Бул маселени биз мамлекеттик деңгээлде көтөрүп чыгышыбыз керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Э.Өмүралиев: “Кумтөр” боюнча митингдердин артында саясий күчтөр бар

Мурдагы вице-премьер-министр, “Кумтөр” кенин иштетүү боюнча эки тараптуу келишимдин башында тургандардын бири Эсенгул Өмүралиев бул кендин айланасындагы кырдаал тууралуу “Азаттыктын” суроолоруна жооп берди.

“Азаттык”: Эсенгул мырза, жакында эле Балыкчыда “Кумтөр” кениндеги ишкананын өндүргөн алтындын 68 пайызын элге берүүнү талап кылган митинг өттү. “Центерра Голд” компаниясы ошол “Кумтөрдү” иштеткен "Центерранын" Торонтодогу акциялары биржада 300 миллион долларга түшүп кеткени тууралуу билдирүү таратып атат. Бул ошо митингдердин өтүп атканына, улутташтыруу жөнүндө сөз болуп атканына байланыштуу деп түшүндүрүп жатышат. Сиз кандай ойлойсуз, ушундай талаш-тартыштар, ушул сыяктуу каршы болгон митингдер мурдатан бери эле уланып келатат?

Эсенгул Өмүралиев: Өзүң айткандай, бул маселе жаңылык эмес. “Кумтөрдүн” тегерегиндеги оюндар “Кумтөр” долбоору башталгандан бери эле келатат. Эми анын ичинде кээ бир объективдүү учурлар да бар. Көпчүлүк убакта бул маселенин тегерегинде баягы саясий оюндар жатат. Менин оюмча Балыкчыда көтөрүлгөн маселеде так ушул саясий маанидеги нерсе жатат. Себеби, менин билишимче, 2006-жылы Барскоондо, Балыкчыда, Тоңдо ушундай чоң маселе көтөрүлгөндө, өкмөт тарабынан ошол маселелердин баары каралып, негизинен жергиликтүү элдин пайдасына көп маселелер чечилип, негизги социалдык маселелер жабылган. Ошондуктан ушундай маселе жок болушу керек эле. Бирок чыгып калганы, демек мунун артында бир кандайдыр бир кызыкчылыктар жаткандай көрүнүп атат.

Ал эми “Кумтөрдүн” тегерегинде саясий туруктуулук болбой калган убакта албетте биржада реакция болот. Ошого жараша акциянын деңгээли өйдө же төмөн түшүп турат.

“Азаттык”: Мурда иш башталып атканда “Кумтөр” боюнча чет элдик компания менен түзүлүп атканда абал кандай? Мамлекеттик кызыкчылык каралбай калган деп эле айтылып келет. Башында келишим кандай эле?

Э.Өмүралиев: Эң биринчи келишим түзүлгөндө биз ошол компания менен алтынды иштетүүнүн негизги принциптерин сүйлөшкөнбүз. Биринчиден, алтынды өндүрүү үчүн чоң кредит керек болгон. Ал акча бизде да жок, ал компанияда да жок болчу. Ал компания өзүнүн акчасы менен иш баштап, 50 миллион доллар менен, андан кийин кредит алып, ошонун эсебинен долбоорду ишке ашырмак. Ал кредитти жапканча, 10 жылдын ичинде “Кумтөрдөн” түшкөн пайда 67, 33 пайыз эрежеси боюнча алтын кенди иштетип компанияга түшүп турмак. Кредиттер жабылгандан кийин, 10 жылдан кийин Кыргызстандын үлүшү 67 пайыз, тигилердики 33 болмок. Анан кредиттер такыр жабылып бүткөндөн кийин компания Кыргызстандын менчигине өтөт деген келишим болгон.

Кийин ар кайсы убакта ар кандай өзгөртүүлөрдү жүргүзүп атып, ушундай эрежелер жоголуп кеткен. Азыр биз “Центерранын” ичиндеги акциябыз менен калып калдык да. Эми анын көлөмү, салмагы ошол биринчи түзүлгөн келишимдин салмагына барабарбы же жокпу, аны изилдеш керек. Аны мен карабай туруп айта албайм.

“Азаттык”: “Кумтөрдөгү” акцияларын мамлекет сатып жиберсе эле туура деген пикирлер да айтылып жүрбөйбү. Негизи эле “мамлекет карамагындагы объектилерди жакшы иштете албайт, анткени мамлекет ар качан начар башкаруучу” деген кеп бар эсемпи?

Э.Өмүралиев: Ар бир тараптын өз акциясы бар да бул жерде. Аны кимиси кааласа өзү сата берет. Мисалы, биздин 33 пайыз акциябызды Кыргыз мамлекети сатам десе, эч кимден уруксат сурабай эле сата берет. “Центерра Голд” өз акцияларын сатам десе, сата берет. Булар биргелешкен ишкана да. Бул жерде улутташтыра турган эч нерсе жок. Бул эл аралык келишим менен бекиген келишим. Мунун өзүнүн макамы бар, аны улутташтыруу деген маселе болушу да мүмкүн эмес бул жерде.

Бул жерде менеджерлик команда өкмөттүкү эмес. Биз жанагы компанияга бергенбиз, алар иштетип атат. Эгер биз кенди алып, өзүбүз ишететебиз десек, анда биз аны өлтүрөбүз. Себеби бизде андай менеджерлик команда жок. “Кыргыз алтын” канча жылдан бери “Макмал” кенин иштетип атат, биз көрүп атабыз го анын жыйынтыгы эмне болуп атат.

“Азаттык”: “Кумтөрдүн” тегерегиндеги талаш-тартыштар башталганда, туруктуулук бузулганда Торонтодогу акциялар түшүп кеткен учурлары, инвестициялык жагдайга таасирин тийгизери айтылып эле келет. Туруктуулук болушу үчүн кандай чаралар керек?

Э.Өмүралиев: “Кумтөр” деген Кыргыз мамлекетинин экономикасында өзгөчө орду бар долбоор да. Маселен өнөр-жай өндүрүшүнүн 40 пайызын бүгүнкү күнү ушул кен берет. Бюджеттин чоң үлүшү ушул “Кумтөрдөн” келет. Ошондуктан менимче жок деген ушул иштеп аткан, мамлекеттик казынага акча түшүрүп аткан ишканаларга жакшы шарт түзүп бериш керек. Булар иштеп туруш керек. Башкасын иштете албай атып эми бу иштеп аткан долбоорлорду кыйратсак, эртеңки күнү ансыз да ыдырап турган бюджетибиз такыр көтөрүмсүз болуп калат.

Ошондуктан мунун тегерегиндеги оюнду токтотуш бийликтегилердин бардыгынын кызыкчылыгында болушу керек. Булар оюнду карап турбай, тескерисинче, ошол оюндарды тезирээк токтотуп, туруктуу абалга алып келиш керек. Ошондо жанагы Торонтодогу түшүп кеткен акциялардын баасы көтөрүлөт. Эгер алар көтөрүлсө, ал деле биздин кызыкчылыгыбызда да. Себеби "Центеррадагы" өзүбүздүн акциябыз бар. Анын деңгээли жогору болсо, ошол жердеги биздин үлүшүбүз да жогору болот. Ошондуктан бул маселе боюнча өкмөт туруктуу абалга алып келип, бул компанияны колдоп, шарттарды түзүп бериши керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Зиядуллого жапа тырмак жардам берилүүдө

2010-;sks Июнь коогалаңында ок жеген 15 жаштагы Зиядулло Журабаев. 21.01.2011.

Июнь коогалаңында ок жеген 15 жаштагы Зиядулло Журабаев 19-январда Оштон Бишкекке которулуп, 26-январдагы ийгиликтүү операциянын натыйжасында тизесинде калган автомат огу алынды. Ага өлкөдөгү бир катар бейөкмөт уюмдар жана карапайым атуулдар колдоо көрсөтүп жатат.

Бишкектеги Улуттук оорукананын урология бөлүмүндө.

Бул жерде шаршембиден (19-январдан) бери Зиядулла Жоробаев (Зиядулло Журабаев) аттуу өспүрүм дарыланууда.

Аны Оштон "Улыбка" балдар кору, Бишкектеги “Балдарга Жаңы жылдык белектер” долбоору, "Эркиндиктин добушу" уюму, "Сезим" кризистик борбору жана башка бир катар кыргызстандык атуулдар уюштурган кайрымдуулук жардамдын аркасында Бишкектеги ооруканага жеткиришкен.

Зиядулло Оштогу Черемушки кичи районунун тургуну, төрт бир туугандын улуусу.

Анын "Азаттыктын" кабарчысына айтканына караганда, былтыр июндагы улуттар аралык кагылышуу маалында, тактап айтканда, 12-июнь күнкү атышуулар маалында ал ата-энеси, бир туугандары менен баш калкалай качып баратканда ага ок жаңылганн.

“Азаттык”: Буга чейин дарыландың беле?

Зиядулло Журабаев:
Ооба, Оштон карашты. Ооруду.

“Азаттык”:
Азырчы?

Зиядулло Журабаев:
Саал аягым ооруп жатат.

Ош коогалаңында талкаланган турак-жайлар
Кансырап жатып калган өспүрүмдү дароо Оштогу балдар ооруканасына жеткиришип, денесинен октор алынган.

Бирок бир жак бутунан аксап жатканынан улам, жергиликтүү дарыгерлер баланын табарсыгында октун сыныгы калган болушу мүмкүн деген шек менен Бишкекке жиберишкен.


“Азаттык”: Денеңде дагы эле ок бар деп ойлойсуңбу?

Зиядулло Журабаев: Ооба.

“Азаттык”: Кайсы жериңде?

Зиядулло Журабаев: Мына...

Өспүрүм Зиядулло оң жак тизесин көрсөттү.

Бишкектеги дарыгерлердин айтымында, Зиядуллонун денесине кирген үч октун дээрлик баары тең алынган.

Бирок темирдин майда сыныктары жамбаш сөөгүнүн тегерегинде бир аз калган. Бирок алар эч коркунуч жаратпайт, дешет адистер.

Урология бөлүмүнүн башчысы Нурбек Садырбеков Зиядуллого жардам берип, бекер жардам көрсөтүүгө даяр болгонун, бирок операция жасоо зарылчылыгы чыкпаганын "Азатыктын" кабарчысына айтты:

- Баланын абалы жакшы, температурасы жок, өзү басып жүрөт. Биз УЗИ, рентген жасадык. Табарсыктын көлөкөсү, иштеши таза, ичинде октун сыныктары жок, заара кылганы жакшы, анализдери таптаза.

Бирок эмне себептен бала бир жак бутунан аксап басып жатканын билүү үчүн эми травматология боюнча адистерден текшерилет.

Эгер алар зарыл десе жаткырып, дарылашат.

Бирок балага атайын калыбына келтирүү курсу гана талап кылынат дейт адис.

Зиядуллонун апасы Одина Журабаева айым баласы окко кабылган күндөрдү эстегиси келбейт.

Болгону азыр Зиядулло аксап басып калганынын себебин билип, дарылатып алсам деген тилеги бардыгын "Азаттыкка" билдирди:

- Бала аксап, ооруп жатат. Ичим ооруп жатат дегенинен бизди бул жерге жөнөтүштү.

Июнь окуяларын иликтеген Улуттук комиссиянын маалыматы боюнча, Кыргызстандын түштүгүндө былтыркы кагылыштан каза болгон 426 адамдан тышкары 1930 адам ар кандай жараат алган.

Ал эми Кыргызстандын саламаттык сактоо министрлиги түштүктөгү когалаңда жабыр тартып, медициналык жардам сурап кайрылгандардын жалпы саны 2300дөн ашык деп билдирүүдө.

Бирок алардын канчасы балдар болгону боюнча мамлекеттик органдарда да, бейөкмөт уюмдарда да азыр бирдиктүү маалымат жок.

Интернет булактарында июнь окуялары учурунда набыт болгон балдардын саны сексендин тегерегинде болушу мумкүн деген сөз да так эмес, дешет адистер.

Жабыр тарткан өспүрүмдөрдүн бири - Зиядуллого жапатырмак жардам бергендердин арасында кыргыз, орус, өзбек, украин жана башка тектеги кыргызстандыктар болушту.

Алар Зиядуллонун саламаттыгынын акыбалы тууралуу бири-бири менен "Фейсбуук" коомдук тармагы аркылуу маалымат үлөшүп жатышты.

P.S. Соңку толуктоо. Ийгиликтүү операция

Быйыл 26-январда Кыргызстандын ордо шаары Бишкектеги Улуттук ортопедия жана травматология борборунда июнь окуяларында үч ок тийген 15 жаштагы Зиядулла Жоробаевге (Зиядулло Журабаев) ийгиликтүү операция жасалып, анын тизесинде калып калган ок алынды.

Зиядулланын апасы Одина (Адина) Журабаева шаршембидеги операциядан соң байланышкан “Азаттык” үналгысынын кабарчысына бул операция ийгиликтүү болгонун айтып, бишкектик дарыгерлерге ыраазычылык билдирди.

Кыргыз саламаттык сактоо министри, таанымал дарыгер Сабырбек Жумабеков бир саатка жакын созулган бул операция жеңил болгонун айтат:

- Ок тизе муундун артынан кирип, эки сөөктүн ортосуна такалып калган. Ошону алып салдык. Ал ок алынбаса баланын басканына кыйын болуп, кан тамырга да зыянын тийгизмек. Кадимки эле автоматтын огу экен.

Министр мындан сырткары баланын башка жерлерине да октун чачырандылары тийгенин, бирок ал анын ден соолугуна кооптуу эмес экенин белгиледи. Бирок эгер зарылчылык болсо бул чачырандылар да алынат.

Зиядулла эми биротоло сакайып кеткенче дарыгерлердин көзөмөлүндө болот. Министр Сабырбек Жумабековдун айтымында, өспүрүм эми сылтыбай түз басып калат.

Ж.Касаболотов: Маалыматтык коопсуздук тилден башталат

Жыргалбек Касаболотов

Конфликтолог, Коомдук телеканалдын Байкоочу кеңешинин мүчөсү Жыргалбек Касаболотов “Азаттыкка” курган маегинде маалыматтык коопсуздук жаатында айтып берди.

“Азаттык”: Жогорку Кеңеште июнь коогасын иликтеген Улуттук комиссиянын төрагасы Абдыганы Эркебаев депутаттардын суроосуна жооп берип жатып, Кыргыз мамлекети июнь коогасында маалыматтык кармашта жеңилгенин кайра-кайра белгиледи. Дегеле медиа эксперттер өлкөдө бирдиктүү медиа талаа болбогонун, өзгөчө кыргыз тилдүү маалымат каражаттары аксап жатканын деп айтып келатышат. Эмне себептен Кыргыз Республикасында маалымат каражаттары атаандаштыкка туруктуу болбой жатышат? Эмне себептен Талас, Чүй облусунда Казакстан, Орусиянын, Ош, Жалал-Абадда Өзбекстандын маалымат каражаттары басымдуулук кылып келет? Жалпылап айтканда өлкө Орусиянын медиа айдыңына көз каранды делет. Эмнеге 20 жыл эгемендиктен бери мындай абалдан чыга албай келатабыз?

Жыргалбек Касаболотов: Мунун көптөгөн себептери бар. Ички себептери жана тышкы себептери бар. Тышкы себептери ошол биздин мамлекеттин башындагылар өздөрү тышкы саясий таасирге туруштук бере албай, биздин өзүбүзгө пайдалуу кээ бир демилгелерди аягына чейин алып кете албай калган жактары болгон. Ички себептери болсо ички мүмкүнчүлүктөрү.

Дегеле буга чейин маалымат коопсуздугуна көңүл бурулган эмес. Бирок бул тууралуу айтыла баштагандан бери эле дегенде 5-6 жыл болду.

Эми негизги маселелер эмнелер болуп жатат? Биринчиден, өлкөдө бирдиктүү маалымат мейкиндигинин жоктугу. Бул сыналгыга байланыштуу. Түштүктө ошол Өзбекстандын өзбек тилдүү электрондук маалымат каражаттары басымдуулук кылат, түндүктө болсо Орусиянын орус тилдүү маалымат каражаттары басымдуулук кылат. Алар көп каражат жумшагандыктан алардын чыгарган программалары, продукциялары алда канча сапаттуу, көрүмдүү болгондуктан элдин баары ошону көрүп жатат.

Кыргыз мамлекетинде болсо бүт өлкөгө тарай турган маалымат каражаты катары эки эле электрондук маалымат каражаты болгон. Бул КТРК жана “Азаттык”. Кийин ЭлТР кошулду. Бирок “Азаттык” эл аралык экенин эске алганда, КТРК, ЭлТР жана дагы 2-3 канал калат экен. Ошол эле убакта тышкы каналдар абдан көп. Ошол эле Өзбекстанды ала турган болсок, алардын берген продукциясы да алда канча профессионалдуу болуп атат. Өзбек тилине которгондо, оригиналдуу продукция ошол өзбек тилинде жаралгандай кылып которуп коюп атышат. Биздикилер андай деңгээлге жете элек.

Экинчиден, биздеги маалымат каражаттардын чет өлкөлөрдө өздөрүнүн кабарчылык пункттары, өз кабарчылары да жок. Демек биз тышкы дүйнөнү караганда, бизге маалымат берип аткан тыштагы өлкөлөрдүн маалымат каражаттарынын көзү менен карайбыз. Андан тышкары ошол эле тыштагы маалымат каражаттарынын да Кыргыз мамлекетинде кыргыз тилин да, өзү иштеген маалымат каражатынын да тилин билген журналисттердин катмары өсүп чыга элек. Болгону “Азаттык” менен Би-Би-Сиде гана бар. Калган чет элдик маалымат каражаттардын өкүлчүлүктөрүндө башка жактын журналисттери, ошол мамлекеттин өкүлдөрү иштешет.

Эгерде Ош окуясында Кыргызстандагы ошол чет элдик өкүлчүлүктөрдө кыргыздар иштеген болсо, ошолордун өз кабарчылары бул жактан кабарларды берип турган болсо, анда бир топ кабарлар башкача өңүттө да кетмек.

Ош окуясында маалыматтык согушта утулганыбыздын бери дегенде эки-үч себеби бар. Биринчиси, маалымат булактары кимдер болду? Ким көбүрөөк кыйкырса, журналисттер ошолорго көңүл бурат. Анын үстүнө, дегеле дүйнөлүк практикада улуттук азчылыктардын үнүнө көбүрөөк көңүл бурулат. Экинчиден, чыр-чатактын зомбулук стадиясын чагылдыруу, жааташкандардын бир тарабы үстөмдүк кылып аткан убакка келип калды да. Ошол боюнча көргөн-билгендерин жазып алып, экинчи тараптыкын албаган бойдон кетип калышты.

Анын үстүнө, өзүбүздүн дагы күч органдардын жетекчилеринин, тиешелүү органдардын башчыларынын кемчилиги болду.

Эгерде чет өлкөлүк журналисттер ачык, бейтарап маалымат бергиси келсе, кандай болгон күндө да экинчи тараптыкын да берип, объективдүүлүк кылмак. Демек азыркы учурда элдин чет элдик маалымат каражаттарына, ал тургай ошол эле эл аралык стандартты карманабыз дегендерге да ишенбей, жактырбай карап калганы ошондон болду. Ал тургай мунун саясий резонансы, ЕККУнун полициялык миссиясынын келишине ишенбөө, нааразы болууга чейин алып келди.

“Азаттык”: Июнь айында ушундай жаман окуя болуп кетти. Ошол окуя учурунда маалыматтык саясатта көптөгөн кемчиликтер болгонун, өлкө бул жагынан жеңилгенин адистер, Улуттук комиссиянын мүчөлөрү, бийликтегилер өздөрү деле айтып атышат. Маалыматтык саясатты бекемдөө, жакшыртуу үчүн эмнелер керек?

Ж.Касаболотов: Маалымат каражаттарынын ичинен эң таасирдүүлөрү биздин шартта бул - электрондук маалымат каражаттары. Демек бул теле жана радио деген сөз. Биздин өкмөт тээ Акаев, Бакиев заманынан бери эле көптөгөн жыштыктарды башкага да бергиси келбей, өзү да тыңыраак колдоно албай, чечкинсиздик кылып басып жатат ошол жыштыктарды.

Ошол жыштыктарды биздин жарандарга, биздин юридикалык тараптарга бериш керек, конкурс менен. Ошол конкурстун шарттары мындай болсо: биринчиден, жок дегенде жалпы өндүрүмдүн 70 пайыздан кем эмеси кыргыз тилинде болушу керек. Экинчиден, журналистиканын жалпы стандарттарын сөзсүз түрдө сакташ керек, эч кандай кара пиарга жол бербеш керек. Үчүнчүдөн, өкмөттүн ырасмий маалыматтарына кайсы бир деңгээлде убакыт берилиши керек. Өлкөнүн бардык аймактарына тараш керек деген үч-төрт шартты коюп, жыштыктарды аянбай эле бериш керек эле. Ошондо алар бири-бири менен атаандашмак, бирок биздин өлкөгө керектүү, жалпы платформанын негизинде атаандашмак. Атаандашса атаандаша берсин, кайра жакшы.

Ошондой шартта талаптарды аткарыш үчүн жок эле дегенде кыргыз тилинде маалыматтар көбөйүп, жалпы эле мамлекеттик тилдеги маалыматтын көптүгү маалыматтык коопсуздук жагынан пайдалуу болмок.

Анан дагы бир нерсени туура түшүнүш керек: Ош окуясы, мурдагысы да, кийинкиси да башка этникалык топторду кыргыз улутунун тегерегинде интеграциялоо болбогону үчүн орун алды. Унитардык мамлекетте, дегеле кандай шартта болбосун сөзсүз түрдө негизги улуттун тегерегинде ошол мамлекеттеги башка этникалык азчылыктар интеграциялашкан убакта гана кандайдыр бир жарандык коомду түзүү тууралуу сөз кылса болот. Бизде болсо аң-сезими ар кандай багытта калыптанган жарандардын муундары өсүп чыкты. Азчылыктардын кээ бирлери Өзбекстанды карайт, кээ бирлери Орусияны карайт, кээ бири Батыш жакка үңүлөт, ошентип теги башка болсо да Кыргыз мамлекетин мекеним деген бирдиктүү көз караштагы, бирдиктүү менталитетте болгон адамдарды өстүрө алган жокпуз. Эми бизде ошону өстүрүү милдети турат.

Ал үчүн биз – мамлекеттик тилди өнүктүрүш керек. Өлкөдө иш кагаздардын баары, көрнөк-жарнактардын баары мамлекеттик тилде болгондо гана мамлекеттик тил мыйзамы күчүнө кирген болот. Калган убакта башка этникалык топтор өздөрүнүн тилин өнүктүрө берсин, ага шарттарды түзөлү, өз тилдеринде гезит-журнал ача берсин, маданияттарын өнүктүрсүн. Бирок Кыргыз мамлекетинде кыргыз тили үстөмдүк кылганда гана тил жагынан бирдиктүү, коммуникативдик платформа пайда болот деп айта алабыз.

“Азаттык”: Тил маселеси демекчи, Кыргыз тилдүү журналисттер биримдиги президентке, Жогорку Кеңештин төрагасына, анан премьер-министрге кайрылуу жолдошту. Ошол кайрылууда "мамлекеттик мекемелер маалыматтарын мамлекеттик тилде таратсын, иш кагаздары кыргызча болсун анан телерадио боюнча мыйзамдын сегизинчи беренеси аткарылсын" деп айтышты. Ушундай талаптар ошол жалпы платформанын түзүлүшүнө өбөлгө боло алабы?

Ж.Касаболотов: Кыргыз мамлекетинде туруп кыргыз тилдүү журналисттердин укугу бузулуп атат. Биринчи иретте өз тилинде маалымат алуу укугу. Мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзам бузулуп атат. Кыргыз өлкөсүндө мамлекеттик тил кыргыз тили болгондон кийин, демек бардык тараптарга таратылып аткан ырасмий маалыматтар биринчи кезекте мамлекеттик тилде болууга тийиш. Өлкөдө калктын басымдуу бөлүгүн кыргыз тилдүүлөр түзөт. Демек көпчүлүктүн укугу да бузулуп атат.

Андан тышкары, бул маалыматтын оперативдүүлүгүнө жана сапатына да таасирин тийгизип аткан нерсе бул. Эгерде мамлекеттик органдар жок дегенде биринчи кезекте журналисттер үчүн кыргызча маалыматтарды даярдап бергенди үйрөнүшсө, анда жок дегенде ошонун өзү да мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзамдын аткарыла баштоосуна өбөлгө түзөт болчу. Анткени алар иш-кагаздарын да ошого жараша оңдой башташат. Адегенде биз прецедент түзүш керек. Ошондой абалды түзүп, аны утуп алгандан кийин калган жактарын да ишке ашырганга өбөлгө түзүлөт.

“Азаттык”: Ошол эле маалда биз айтып аткан кыргыз тилдүү маалымат каражаттары өз продукцияларын сатууга, болгондо да мыкты сатууга, башкаруунун алдыңкы түрлөрүн колдонууга муктаждай. Медиа менеджерлер керектей. Себеби кыргыз тилдүү басылмалар 1000-2000 тираж менен чыгат, аны аз эле адам окуйт. Ошону менен эле кандай жакшы маалымат болсо да көмүлүп калып атат. Ошол маалыматтарды которуу, жайылтуу, заманга жараша интеграция болуу аракети жок. Бул жаата эмне айта аласыз?

Ж.Касаболотов: Кыргыз тилдүү басылмалардын өзүнүн профессионалдык проблемалары бар. Бул объективдүү жана субъективдүү проблемалар. Мисалы, объективдүү проблемалар катары алардын каражаты аз болгондуктан, күндө чыкканга, профессионалдык жагын көтөргөнгө мүмкүнчүлүктөрү жок. Субъективдүү жагын айтсак, көбү 90-жылдардагы журналистиканын деңгээлинде калып калышкан дагы, такталбаган маалыматтарды кетирүү, өзүнүн жеке пикирин таңуулоо сыяктуу нерселерге көп көңүл бурушат. Ушул жагынан кыргыз тилдүү басылмалар, гезиттер уттуруп атышат. Ишенимден да ажырап атышат. Эгерде булар фактыны так берип, өзүнө көбүрөөк ишеним туудура турган болсо, эл ошону көбүрөөк окумак.

Экинчиден, кыргыз тилдүү басылмалар азырынча улуттун эмес, кайсы бир саясий топтордун, күчтөрдүн куралы болуп атат. Бизде жалпы улуттук, жалпы жарандык маселелерди көтөрүп чыга турган, ошого багытталган басылмалар дээрлик жокко эсе. Бизде басылмалар көбүнчө көз карашы жагынан эмес, өзүлөрүнүн аркасында турган саясатчылардын же саясий күчтөрдүн ким экенине жараша бөлүнүп атышат. Чындап келгенде, кайсы басылма болбосун, кайсы маалымат каражаттары болбосун ал жарандык коомдун кызыкчылыгын коргой турган каражатка айланышы керек болчу. Жарандык коом дегенде биз кеңири түшүнүшүбүз керек, жалпы кыргыз элинин деп. Эми ал бара-бара түзүлүп кете турган нерсе деп ойлойм. Бара-бара өздөрү деле буга көңүл бөлүп, чечет деген ишеним бар.

“Азаттык”: Рахмат.

Маалыматты кыргыз тилинде ким берет?

Кыргыз тилдүү маалымат каражаттары 20-январда өлкө президентине, парламент спикерине жана өкмөт башчысына кайрылуу жолдоп, маалыматтарды адегенде мамлекеттик тилде жазып таркатуу демилгесин көтөрүштү.

Ал ортодо орус тилиндеги маалымат каражаттарынын айрым өкүлдөрү орус тилдүү маалымат керектөөчүлөрдүн кызыкчылыктарына доо кетирбөө керек деген пикирин билдиришүүдө.

Кайрылуу ээлеринин жүйөөсү боюнча, бул саамалыкты кыргыз журналистикасынын сапатын арттырууга көмөкчү болмокчу.

Кыргыз тилдүү журналисттер биримдиги президент Роза Отунбаевага, парламент төрагасы Акматбек Келдибековго жана премьер-министр Алмазбек Атамбаевге ачык кайрылуу жолдошту.

Жыйырмадан ашуун ири маалымат каражаттары кол койгон кайрылууда Кыргыз мамлекетинде жарандардын 70% ашууну кыргыз тилдүү болгондуктан мамлекеттик мекемелер маалымат таратууну жана иш кагаздарын жүргүзүүнү оболу кыргыз тилинде алып барууну ирээтке келтирүү өтүнүчү жазылган.

Мезгил талабы

“ЭлТР” телеканалынын жетекчиси Шайырбек Абдрахманов мындай демилге кыргыз тилинин өсүп-өнүгүшүнө салымын кошот деп эсептейт.

- Экинчи маселе кыргыз тилинде маалымат алуу кыргыз тилдүү журналисттер үчүн жана маалымат каражаттары үчүн өтө ыңгайлуулукту түзөт эле. Ошондой эле оперативдүүлүккө сөзсүз таасирин тийгизет. Кыргыз тилинде маалыматтарды таратып жаткан тарап так, даана таратса аны алгандар да так, оперативдүү бермек.

Кыргыз тилдүү журналисттер биримдиги тараткан кайрылууда ошондой эле 2008-жылдын 24-апрелинде Жогорку Кеңеште кабыл алынып, ошол эле жылы президент кол койгон “Теле көрсөтүү жана радио уктуруу жөнүндө” мыйзамдын мамлекеттик тилге байланыштуу беренесин аткаруу механизмин иштеп чыгып, анын аткарылышын көзөмөлдөө сунушталган.

Акмат Алагушев
“Журналисттер” коомдук бирикмесинин жетекчиси Марат Токоев бул мыйзам чынында чийки болгон деп эсептесе, медиа өкүлчүлүктүн жетекчиси Акмат Алагушевдин баамында, эртеби-кечпи бул маселе көтөрүлмөк.

- Мындан башка курчурак маселе барбы, же жокпу - ошолорду караш керек. Чынын айтканда муну таразага коюп айтса бир жөн. Эгер кайрылуу авторлору ушундай чечимге келгенден кийин алардыкы деле туура болсо керек. Бирок эртең болобу, башка күнүбү, бир жылдан кийинби бул маселени сөзсүз көтөрүш керек болчу.

“Теле көрсөтүү жана радио уктуруу жөнүндө” мыйзамга ылайык, бардык телерадиолор берүүлөрүнүн 50% кыргыз тилинде чыгып, ал эми программалардын 60% Кыргызстанда даярдалган маалыматтар болушу керек эле.

Маалыматтык боштук коркунучу

Ал арада орус тилиндеги маалымат каражаттарынын айрым өкүлдөрү орус тилдүү маалымат керектөөчүлөрдүн кызыкчылыктарына доо кетирбөө керек деген пикирин билдирип чыгышты. Алардын айрымдары мунун жол-жоболору аймактарга жана андагы угарман, көрөрмандарга карата иштелип чыгышы керектигин айтышууда.

“Регион.кж” маалымат агенттигинин редактору Игорь Шестаков бийлик маалыматты кайсы тилде таратпасын маалыматтык боштукту жаратпагандай жагдай түзүшү керек деген ойдо.

- Бизде азыр эки, башкача айтканда расмий жана мамлекеттик тил бар да. Бардык маалыматтар маалымат каражаттарына сөз жок эки тилде таратылышы керек. Бул жерде дагы бир маселе бар: чоң чөйрөсү бар орус тилдүү маалымат каражаттары да так маалыматты алышы керек. Эгерде эле бийлик тараптан маалыматтык боштук болуп калса, маалыматтар так эмес чыгып кетүү коркунучу бар. Эки тилде тең маалымат берүүгө келгенде мамлекет биринчи кезекте өзү кызыкдар болуш керек.
Кыргыз тилинде маалыматтарды таратып жаткан тарап так, даана таратса аны алгандар да так, оперативдүү бермек.


Буга чейин деле президент, өкмөт жана министрликтер тарабынан маалыматтарды жалаң орус тилинде таратууну айрым журналисттер сынга алып келген. Өкмөттүн маалымат саясаты бөлүмүнүн жетекчиси Кубан Абдымен бул маселе эске алынып караларын “Азаттыкка” билдирди.

- Сөзсүз түрдө эске алынат. Колдон келген аракеттерди жасайбыз. Өкмөттүн аппараты тарабынан болгон маселе - азыр абал бир эле мезгилде бир маалыматты эки тилде жазганга мүмкүнчүлүк бербей жатат. Ошол маселесин чечкенден кийин, министрликтердин маалымат катчылары менен сүйлөшүп, башкаларга үлгү болгондой аракет кылабыз.

Маалыматтарды адегенде мамлекеттик тилде жазып таратуу демилгесин көтөргөн кайрылууга жыйырмадан ашуун маалымат каражаттары, КТРК, “ЭлТР”, “Кыргыз туусу”, “Эркин-Тоо”, “Жаңы Агым”, “Айат пресс”, “Кыргыз руху” гезиттери, “Кабар” маалымат агенттиги жана башкалар кол койгон.

Эл кайрадан “суроо” белгисине айланууда

Жарык көргөн гезиттердин башкы темасы парламентте талкууга алынган Ош окуясы болууда.

“Кыргыз руху” гезити президент Роза Отунбаевага, Жогорку Кеңештин төрагасы Ахматбек Келдибековго, премьер-министр Алмазбек Атамбаевге кыргыз тилдүү журналисттер биримдигинин кайрылуусун жарыялады.

Кайрылуунун өзөгүн өлкөдөгү мамлекеттик мекемелер маалымат таратууну мамлекеттик тилде, телекөрсөтүү менен радиоуктуруулардын берүүлөрүнүн теңинен көбүн кыргыз тилинде жүргүзүү механизмин иштеп чыгууну көзөмөлгө алуу өтүнүчү түзөт.

Журналист Айзада Абазованын “Мамлекеттин жүгүн ким көтөрөт?” деген макаласында: “былк этпестей көрүнгөн Бакиевдин бийлигин кулатканда калпагын көккө ыргыткан кыргыз эли бүгүн депрессиялык абалда. Себеби айланып келип эле баягы бийлик башында олтургандар же Бакиевдин үй-бүлөсүнөн башкасы кайрадан бийлик башына келишти. Атургай кечээ эле Бакиевдин бийлигин сүрүп таштаган Атамбаев, Текебаев, Отунбаева, Исаков өңдүү оппозициянын көрүнүктүү өкүлдөрү бийликте отурганы менен Бакиевдин талапташтары аркылуу кайрадан көчөгө түртүлүп калуу коркунучунда турат” деп жазуу менен эми парламент ар кайсы комиссияларды бетине кармап, бири-бири менен тытыштыра бербей, экономиканы, элдин турмушун көтөрүүнү ойлошу керектигин, өкмөттү 120 депутаттын алдына апкелип алып кайра-кайра сурак кыла бербей, иштөөгө мүмкүнчүлүк берүү зарылдыгын кулак какты кылды.

Белгилүү журналист Азизбек Келдибековдун “Папкестан пародиялары” да “Кыргыз рухунун” ушул санында.

“Форум” гезити Алмамбет Саралаевдин макаласын сунуш кылды. Жогорку Кеңештин төрагасын сынга алган автор аталган макаласында Акматбек Келдибеков: “Бразилияда жаратылыш кырсыгынан 500 адам өлсө, бизде туура эмес саясат жүргүзгөндөн 800 адам өлдү” деп айтты. Эгер ал 7-апрелде Акүйдүн алдында атылган 87 баланын өлүмү боюнча ушундай бүтүм чыгарса, анда ал өзү да жоопкерчиликте болот. Балдардын башын жуткан Бакиевдин бийлиги экенин, ал бийликтин курамында Акматбек мырзанын өзү да отурганын эл жакшы билет. Анын “аныктамасы” анык болсо, анда апрель окуялары боюнча айыпталып жаткандардын баарын актап, камалгандарды бошотуп, алардын ордуна Убактылуу өкмөттүн 14 мүчөсүн отургузушубуз керек экен да” деп жазды.

“Жаңы агым” гезити саясый баяндамачы Алым Токтомушевдин “Эски тепши” деген макаласы менен жаңы санын ачты.

“Апрель “революционерлери” 2005-жылдагы “революционерлер” сыяктуу эле бийликке жетсек коррупция менен күрөшөбүз, элдин, жердин байлыгын элге кызмат кылдырабыз деп келген. Тилекке каршы анын бирин аткарышпады. Коррупция менен күрөшмөк түгүл, коррупцияга белчеден баткандарды жазалоонун демократиялык механизмин иштеп чыгалган жок” деп жаны кашайган баяндамчы кайрадан бийликке келген “бакиевчилердин” аты-жөнүн тизмелеп, бийлик башындагылардын 7-апрелде каза болгондордун кыркылыгында Бакиевдердин жан-жөкөлөрүн бийликке жолотпойбуз деген антын аттап кеткенин эстетти. Макаласын аяктап баратып: “Ошондон улам орус жомогундагы эски тепши эске түштү. Биз да ошол кемпир сымал азыркы бийликке аябагандай чоң үмүт, бекем ишеним артып алып, акыры эски тепши менен калат сыяктанабыз”,- деп жазды.

“Жаңы агымдын” бул санына мындан тышкары алакандай кабарлар, КТРдын айланасындагы талаштар бар.

“Алиби”
гезити Убактылуу өкмөттүн финансы министри Темир Сариевдин “Банктагы акчалардан Улуттук коопсуздук кызматына 150 миң доллар, ИИМге 10 миң доллар берилген” деген аталыштагы түшүндүрмөсүн шардана кылды.

Кимге канчадан доллар бергенин тизмелеп көрсөткөн Темир Сариев, президенттик аппараттын башчысы Эмил Каптагаевге 43 миң доллар, Бишкек ички иштер башкармалыгына 20 миң доллар, Топчубек Тургуналиевге 5 миң доллар, Азимбек Бекназаровго 120 миң доллар, Убактылуу өкмөттүн аппаратына 20 миң доллар, Бишкек шаарынын Ленин району боюнча кошуундардын жетекчисине 15 миң доллар берилип, Жалал-Абад шаар мэриясына 100 миң доллар которулганын айтып чыкты.

Сариев дагынкы тизмелерди дагы айтты. Андан ары экинчи жолу алынган 5 млн. доллардын 1 млн. 484 миң доллары июнь окуяларына сарпталганын, мындан кимдерге канчадан берилгенинин сан эсебин көрсөтүп берди.

Сариев ачыкка чыгарган долларлардын санына ой жүгүрткөн макала автору “Биздеги бардык башаламандыктарга УККга караганда ИИМ көп тартыларын адилеттик үчүн айта кетели. Бөлүнгөн акчаларды карасаңар Коопсуздук комитетине 150 миң доллар бөлүнсө, милицияга 10 миң гана доллар болүнгөн” деп белгилеген гезит, акча алган адамдардын арасынан биринчи болуп Өмүрбек Текебаев үн катып,Сариевдин колунан алган 120 миң долларды 12-13-майда Ош менен Жалал-Абадда Бакиев бийлигинин “бунттарына” каршы турган милиция менен жоокерлердин тамак-ашына, жана башка керектөөлөрүнө таратып бергенин маалымдады.

“Кыргыз туусу” гезити “Эмгек акы канча көтөрүлөт?” деген макала сунуштап, дыйкандар быйыл 1 млрд. сом 9 процент менен насыяга берилерин, мугалим 2800 сомдун ордуна май айынан тартып 7881 сом айлык ала баштаарын, жогорку билимдүү врач 1877 сомдун ордуна майдан тартып 9 миң сом, ал эми алыскы тоолуу аймактагы врачтар 15 миң сом, бир жарым ставкада иштегендер 20 миң сомдон ашык маяна ала тургандыгын, ал эми маданият кызматкерлеринин орточо айлыгы азыркы 2308 сомдон 7 миң сомго чейин көбөйөрүн маалдымдаган макала басты.

Журналист Күмөндөр Усуптегиндин Нарын шаарына арналган макаласы “Тоо койнундагы шаардын капчыгы жана көйгөйү” деп аталат.

Окумуштуу Кусеин Исаев макаласын “Жашасын Манасизм, же мамлекетти түп-тамырынан бери жаңылоонун зарылчылыгы” деп атап, өзгөнү ээрчип, өзүн унутуп, коногуна бийлеттирип, өз жолун табалбай келаткан элдердин тобуна кыргыздар да кирерин, азаттыкка чыкканына 20 жылдын жүзү болуп, элдик революция 2 президентти кууп түшкөнүн, 8 жолу Баш мыйзам өзгөртүлгөнүн, 10 жолу өкмөт алмашып, 5 жолу Жогорку Кеңеш шайланганын, бирок алигиче басар жолун, барар жерин тактай электигин белгилеп, ага кандай жолдор менен баруу жолдорун баяндайт.

Ушул макалага улай Арабаев атындагы университеттин ректору Төлөбек Абдрахмановдун “Азгырык идеялардан арылуунун жолу барбы?” Же Кыргызстанга кандай идеология керек?” деген макаласын тартуулады. Окумуштуу Кыргызстандын алдында “кокту-колот” сепаратизмине азгырылуу коркунучу бар экенин эскертип, модернизацияланган “кыргыз исламына” багыт алуу туура болорун сунуштаган.

Кичинекей Ажария килейген Кыргызстанга өрнөкпү?

Президент Михаил Саакашвили Батумиде. 2006-жыл.

Грузия жетекчилиги Ажарияны өнүктүрүүгө акыркы жылдары өзгөчө көңүл бурууда. Былтыр октябрда Грузия парламенти Кобулетидеги эркин экономикалык аймак жөнүндө атайын заң кабыл алды. Кара деңиздин боюндагы эл эс алчу курорттуу аймактарды тазалыкта сактоо үчүн кароосуз малдарга салынган айып пул да көбөйтүлдү.

5 миллиондон ашуун эли бар Кыргызстанга өткөн жылдын жети айында 144 миллион доллар түз тышкы инвестиция салынды. Бул, финансы министри Чоробек Имашевдин ырасташынча, 2009-жылдагыдан 70 процентке аз. Ал эми Грузиянын курамындагы 400 миңге жетпеген калкы бар Ажариянын экономикасына өткөн жылы чет элдиктер 108 миллион доллар түз инвестиция салды.

Ажарияны алсак, жан башына 270 доллар инвестиция туура келсе, Кыргызстанда жан башына 27 доллардан туура келет. (Эгерде былтыр июнда Ош жана Жалал-Абадда болгон коогалуу окуялар чет элдик ишкерлердин жүрөгүнүн үшүн алып, өлкөдөн качырганын айтсак, Кыргыз өкмөтү инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн чечкиндүү чара көрбөсө, жакын арада бу чөйрөдө оң бурулуш болору күмөндүү.) Ушундан улам, “Автономиялуу Ажария кантип чет элдик капиталды кызыктыра алды?” деген суроо туулат.

Грузия Чехиянын тажрыйбасын улантты

Грузиянын телеканалдары тындырбай берип жаткан бул кулактандыруу бизнесмендерди ыңгайлуу убакытты жана өкмөт берип жаткан жеңилдиктерди пайдаланып, Ажариядагы эркин экономикалык аймактарга капитал салууга чакырат. “Ишкерлер, сиздер байысаңыздар жергиликтүү эл да байыйт”,-деп аяктайт сыналгыдан чыккан жарыя.

Кара деңиз жээгиндеги Кобулети эркин экономикалык зонасына инвестиция салган ишкерге Ажар өкмөтү кандай жеңилдиктерди берет? Кандай шарт түзөт?

Кечки Батуми

Бу суроолорду Ажариянын Финансы министрлигинин аймактарды өнүктүрүү бөлүмүнүн башчысы Тенгиз Зоидзиге узатканымда, ал мындай деди:

- Эркин экономикалык аймакка капитал салган адамга 1800 чарчы метр жер жана ал жерде курулчу имараттын долбоору бекер берилет. Мейманкана үчүн бардык коммуналдык байланыштар, анын ичинде суу түтүктөрү, таштандылар акчу куурлар, жол жана телекоммуникация өкмөттөн жасалат.

Деңиз жээгиндеги курорттуу зонадагы бир чарчы метр жердин базар баасы, Зоидзенин айтышынча, азыр 70 доллар турат. Мындай жеңилдик эң алды 100 же андан көп орундуу мейманкана курган ишкерлерге берилет.

Айтмакчы, Чехиянын өкмөтү да Түштүк Кореянын автомобиль жасоочу Hyundai компаниясын өлкөгө келтирүү үчүн ишкана жайгашчу жерге чейинки 65 чакырым асфальт жол куруп, кошумча темир жол да тартып берген. Натыйжада, корейлер ишкананы жумуш күчү арзан Польшага эмес, аларга мыкты шарт түзүп берген Чехияга курган.

Биринчи кадам - 100 орундуу мейманкана

Азыр Ажарияда чоң мейманкалар жок. “Бизде азыр эң чоң деген мейманканалар 65 орундуу,-дейт Тенгиз Зоидзе.- Жүз орундуу мейманкалар жок. Ошон үчүн 100 же андан көп орундуу мейманкана курулган болсо, ал 15 жылга мүлк жана киреше салыгынан да бошотулат. Ошондой эле казинону бекер ача алат. Мүлк салыгы Грузияда кыймылсыз мүлктүн баланстык баасынын 1 процентине барабар. Киреше салыгы таза кирешеден орточо 10 процент өлчөмүндө алынат”.

Грузия парламенти туристтик аймакты өнүктүрүү үчүн 2009-жылдын ноябрында 100 орундан чоң мейманкалардын казинолорун жылдык төлөмдөн куткарган. Азыр Батумиде казино ачууга зарыл лицензиянын наркы 250 миң лари же 150 миң долларга жакын акча болот.

Грузин өкмөтүнүн курорттук аймакты өнүктүрүүгө багытталган иш чаралары чет элдик инвесторлорду кызыктырууда. Батумиде Азербайжандын “ДИА Холдинг” компаниясы жаңы жыл алдында 35 миллион долларлык мейманкананы кура баштады. 12 кабаттуу мейманкана келерки жайга ачылууга тийиш. Азыр да ири долбоорлор боюнча сүйлөшүүлөр жүрүүдө.

“Азыр армениялык жана грузиялык компаниялар да мейманкана куруп жатышат. Чет элдик компаниялар менен да сүйлөшүп жатабыз. Жакында келишимге кол коюлса, алардын тизмелери да жарыяланат”,-деди Зоидзе.

Ырасмий Тбилиси туризмди болочоктуу тармак деп эсептейт. Өткөн жылы Тбилиси-Батуми ортосунда тез каттамдуу темир жолдун курулушу да башталды. Батуминин курорттуу жээгинде кароосуз жүргөн малдарга айып пул салынчу болду. Былтыр Ажарияга 800 миңден ашуун турист келген. Ал эми Кыргызстанга да ушунча турист келди. Бул 2009-жылдагыга караганда 40 процентке аз.

Грек-рим күрөшүнөн өлкөнүн чемпиондору аныкталды

20-январда Бишкекте грек-рим күрөшүнөн өлкө чемпионаты аяктады. Бээжин олимпиадасынын коло байге ээси, Азия чемпиону Руслан Түмөнбаев жеңилип калды.

20-январда Бишкекте Кожомкул атындагы спорт сарайында грек-рим күрөшүнөн өлкөнүн 2011-жылкы чемпионаты жыйынтыкталды.

19-январда грек-рим күрөшүнөн 3 салмак боюнча Кыргызстандын 2011-жылкы чемпиондору аныкталса, 20-январда төрт салмак боюнча таймашууларга сексенге жакын балбан катышты.

60 кг. салмакта күрөшүп жүргөн Бээжин олимпиадасынын коло байге ээси, Азия чемпиону Руслан Түмөнбаев үчүнчү орунду ээлеп, Азиз Бейшалиевден утулду.

Мыктылар иргелип отуруп, финалга “Дордой” спорт клубунун балбаны, жаштар арасында Азия чемпионатынын күмүш медаль ээси Азиз Бейшалиев менен Бишкектеги олимпиадалык даярдоо борборунун өкүлү Данияр Ибраимов чыгып, Азиз жеңишке жетишти.

Кыргызстандын 2011-жылдагы чемпиону Азиз Бейшалиев Азия чемпионатында өлкө намысын коргой турганын “Азаттыкка” айтты.

74 кг. салмакта күрөшүп жүргөн Азиянын эки жолку чемпиону, Азия оюндарынын алтын байге ээси Данияр Көбөнов дүйнө биринчилигине даярдык көрүп жүргөндүктөн мелдешке катышкан жок.

Бул салмакта “Эмгек резерви” спорт коомунун балбаны Темирлан Таиров менен бишкектик Самат Шердаков финалда беттешип, Темирлан өлкө чемпиону аталды. Аттандаштары дагы күчтүү жигиттер болгонун Темирлан айтты.

Өлкөгө эмгек сиңирген машыктыруучу, грек-рим күрөш федерациясынын президенти Арзыбек Кожошевдин пикиринде, быйылкы чемпионат атаандаштык маанайда өттү.

96 кг. салмакта Кыргызстандын көп жолку чемпиону, олимпиадалык даярдоо борборунун балбаны Азат Эркинбаев финалда жалалабаддык Тынычбек Токторбаевди утуп, өткөн жылы алган чемпиондук наамын сактап калды.

Азат Эркинбаев алдыда дүйнө, Азия чемпионаттарынын сыноолору турганын айтып, анда Кыргызстандын намысын коргой турганын “Азаттыкка” билдирди.

Балбандарды сүрөөнгө алуу үчүн келген Жалал-Абад шаарынын мэри Максатбек Женбеков жаштар арасындагы өлкө чемпионаты апрелде Жалал-Абадда өтөрүн айтып, жаштардын спортко кызыгуусу күч алганын кошумчалады.

120 кг. оор салмакта “Бүркүт” спорт клубунун балбаны Мурат Романов былтыркы чемпиондук наамын сактап, финалда бишкектик Аскер Эфендиевди утуп алды.

Аксы окуясы боюнча сот иши жанданды

2002-жылы 17-мартта Аксынын Боспиек айылында окко учкандар.

Аксы окуясы боюнча соттук териштирүүлөрдү Бишкек аскер гарнизондук соту карай баштады. Бирок сот отурумуна журналисттер киргизилген жок.

Сегиз жылдан бери аягына чыкпай келе жаткан Аксы окуясы боюнча сот иши 2005-жылы жандандырылып, бирок 2007-жылы кайрадан жабылып калган.

Андагы сот отурумунда Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын мурдагы башчысы Кубанычбек Токобаев жана анын орун басары Абдимитал Калбаев сыяктуу жетекчилер үч жылга шарттуу түрдө эркинен ажыратылышкан.

Акыркы чекит койулбай, Аксынын жашы тыйылбайт

Жогорку Соттун маалымат катчысы Бакыт Рысалиев бул ирет мурда кылмыш жоопкерчилиги кыскартылып кеткен мурдагы аткаминерлердин иши каралып жаткандыгына токтолду:

- Бул боюнча мурдагы президенттик администрация жетекчисинин мурдагы орун басары Болот Жанузаков, мурдагы башкы прокурор Чубак Абышкаев, Жалал-Абад облусунун ошол учурдагы прокурору Зоотбек Кудайбергенов жана Улуттук коопсуздук кызматынын облустук башкармалыгынын башчысы Таштан Мамбеталиев айыпталып жатат. Буларга "кызмат абалынан кыянаттык менен пайдаланган" деген айып койулган.

Аксы окуясы боюнча ошол учурдагы бир катар жетекчилердин жана күч түзүмдөрүнүн башчыларына иш козголуп, айрымдары жабылса, калгандары кыскартылып кеткен. 7-апрелде башкы прокуратуранын ичиндеги аталган кылмыш иштери күйүп кетип, кийин калыбына келтирилген.

Саясатчы Азимбек Бекназаров Аксы окуясына чекит койулуп, ушуга чейин күнөөлүүлөр жазасын ала электигин белгиледи:

- Токтоп турган үч кылмыш иши бар болчу. К. Бакиев учурунда алардын айрымдары кыскартылган. Кээ бирөөлөрдүн иштери такыр эле өндүрүштөн чыгарылып салынган. Мына ошол калган үч кылмыш иши да, өткөндө өрттөлүп кеткен экен. Биз жактоочулардын жана башка адамдардын колунда болгон көчүрмөлөрдүн негизинде ошол үч иштин бирөөсүн гана кайрадан калыбына келтиргенбиз. Ошол иш иликтенип бүтүп, мына эми сотко өткөрүлүп берилген экен. Бул иш боюнча мен күбө катары өтөм.

Саясатташып кеткен сот иши

Анткен менен коомчулук арасында Аксы окуясына тиешелүү укуктук баа берилбестен, жылдан-жылга саясатташып кеткендиги белгиленип келет. “Кылым шамы” бейөкмөт уюмунун жетекчиси Азиза Абдрасулова Аксы окуясы боюнча соттук териштирүүлөр мына ошондой көрүнүштөрдүн айынан создугуп жаткандыгына токтолду:

Аксы окуясы үчүн жооптууларды жоопко тартууну талап кылган митингдер бир нече жолу өткөн. 17-март, 2009-жыл
- А. Бекназаров бийликке келсе эле бул иш кайрадан жанданып, кызматтан кетери менен эле токтотулуп калып жатат. 2005-жылы да бул иш көтөрүлүп, тергелип-тескелип отуруп, 2007-жылы Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгын жетекчилиги К. Токобаев, А. Калбаев жана С. Дубанаевдер шарттуу соттолгон болчу. Эми ошол учурда каралбай калган башка адамдардын айрымдарынын гана жоопкерчилиги каралып жаткан экен. Бирок муну менен эле Аксы окуясына чекит коюлат деп айта албайм. Бул ишти саясатташтырып салышты. Андай болбогондо ошол окуяда адамдардын окко учкан учуру боюнча эле жакшылап иликтеп, тергегенде эмдигиче бүтмөк.

Жашыра турган сыр барбы?

Кайрадан калыбына келтирилген сот отурумуна жабырлануучулар келген жок. Ошондой эле сот жараянына төрагалык кылуучу Алмазбек Апышев маалымат каражаттарынын сотко катышуусуна тыйуу салды. Буга, анын айтымында, айыпталуучу тараптын келтирген өтүнүчү себеп болгон.

Журналист Рысбек Токтоналиев ачык өтө турган соттук отурумга кабарчылардын себепсиз эле жерден киргизилбеши ар-кандай күмөн саноолорду пайда кылып жаткандыгын белгиледи:

Аксы окуясында окко учкандардын элесине арналган эстелик.
- Беш жылдан бери соттук териштирүүлөр боюнча материалдарды чагылдырып жүрөм. Биринчи жолу ушундай тоскоолдукка кабылып жатам. Сотко төрагалык кылуучу отурум ачык экендигин эске албастан, "айыпталуучулардын кызыкчылыгы үчүн" деп эле кабарчыларды залдан чыгарып жиберди. Бизде эмнеге отурумду жабык өткөрүп, эмнени жашырып, жаба алышпай жатат деген ой калды.

Аксы окуясы боюнча бул сот отуруму эсеби боюнча жыйырма тогузунчу болуп эсептелет. Сот отурумунун мындан ары дагы улантыла тургандыгы маалым болду.

2002-жылы 17-мартта Аксынын Боспиек айылына жакын жерде, мурдагы депутат Азимбек Бекназаровду бошотуу талабы менен митингге бара жаткан анын жактоочуларын таратуу учурунда алты адам окко учкан.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG