Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:23

Кыргызстан

“Жаңылануу” марафону, тынчтык жарыштары

1-майда Бишкек мэриясы, “Эреп” бейөкмөт уюму жана АКШнын эл аралык өнүктүрүү долбоору тынчтык жарыштарын өткөрдү.

1-майдагы майрамдык маанай тартуулаган тынчтык жарыштары саат 10до башталып, Ала-Тоо аянтында аяктады.

АКШ жаңы конуштардагы жаштарды тынчтык жарыштарына катышуусуна колдоо көрсөткөнүн USAIDдин Өткөөл мезгилдеги демилгелер программасынын өкүлү Эшли Моретц “Азаттыкка” билдирди.

- Бул долбоор Америка эли USAID аркылуу каржылаган көптөгөн долбоорлордун бири. Чынында спортко бардык жаштар кызыгат. Ошондуктан 1-майда аба ырайы да жакшы болуп, жаштарга майрамдык маанай тартуулап жатабыз. 48 жаңы конуштардан жаштар, балдар келип жарыштарга катышууда. Жаштар активдүүлүгүн көрсөтүп, спорт достукка, ынтымакка данакер болду. Эми Бишкекте жаштар үчүн күлкү фестивалын жана КВН өткөрөбүз.

500 жана 1000 метрге жарыштарга катышып, мөрөй алышкан жаштар, мектеп окуучулары ден соолук үчүн спорттун зарылдыгын “Азаттыкка” айтып беришти.

Кесиптик-техникалык окуу жайларынын өкүлдөрүнүн жарышында Бишкектеги 18-лицейдин окуучусу Табылбек кызы Жылдыз марага экинчи болуп келди.

Жылдыз келечекте олимпиада, дүйнө чемпиону болуп, Кыргызстанды дүйнөгө таанытсам деген тилекте.

Жаңы конуштарда “Жаңылануу” долбоорун ишке ашырып жаткан “Эреп” бейөкмөт уюмунун жететекчиси Мирзат Ажиев ушундай мелдештер көп өтүп турса деген тилегин билдирди.

Бишкек шаардык спорт комитетинин төрагасы Шейшенбек Бакиров 1-майдагы майрамдык маанай тартуулаган мелдештерге 2 миңдей улан-кыз, жаштар, спортчу катышканын айтып, “бул жарыштар ден соолукка чакырык болду” дейт.

Алтын, күмүш жана коло медаль тагынып, баалуу белектерди алган жаштар өздөрүн дүйнө, олимпиада чемпиондорундай сыяктуу сезишип, жаркын майрамдык маанайда кубанычтуу кайтып баратышты.

Жээнбеков: Былтыркыдай чабал эмеспиз

Өткөн жылы түштүктөгү коогалаңдан кийинки азыркы кырдаал, ушул жылга белгиленген президенттик шайлоо өңдүү темалардын айланасында Ош облусунун губернатору Сооронбай Жээнбеков “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Жер-жерлерде жазгы талаа жумуштары кызыды. Бирок Ош облусунун айрым райондорунун дыйкандары үрөндөрдүн жана жер семирткичтердин тартыштыгын, атүгүл кымбат болгонун айтышууда.

Сооронбай Жээнбеков: Кудайга шүгүр, былтыркыга караганда дыйкандарга быйыл көбүрөөк жардам көрсөтүлүп жатат. Күйүүчү майдын бир литри 24 сомдон таратылууда. Азыр дээрлик бардыгын пахта үрөнү менен толук камсыздадык. Эң жогорку үлгүдөгү үрөндөрдү Өзбекстандан, Кытайдан тарттык.
Ош аймагында чыныгы муктаждарга жер бөлүнбөстөн, ким шылуун болсо, акчалуу болсо же кызматта иштесе гана жер алып жүрүшкөн.


Албетте нарк боюнча кооптонуу бар. Дыйкандар былтыр бул жаатта кымбатчылык болду деп какшап жатышат. Алардын эсебинде пахтанын килосун 85 сомдон саткан учурлар болуптур. Ошол себептен биз дүйнөлүк бааларды тыкыр салыштырып атабыз. Мына быйыл деле “ак алтындын” баасы төмөндөбөйт деген маалыматтар бар.

Экинчиден, бизди күйүүчү май маселеси өтө кыйнап атат. Литри 42 сомду чапчыды. Тажикстанга салыштырмалуу бир аз арзан. Ал жакта 50-55 сомдон кемий элек. Ошондуктан премьер-министр Алмазбек Атамбаев Орусияга эки ирет каттады. Эки документке кол коюлду. Казакстан бизге күйүүчү майды таптакыр өткөрбөй койду. Ошого карабастан орустардын тилин таптык. Солярка наркы кыйла көтөрүлүп кетти, бирок жок эмес, бар.

“Азаттык”: Айрым маалыматтарга караганда, аймакта коомдук-саясий абал тынч эместигинен улам акыркы мезгилде башка өлкөлөргө агылган жарандардын саны кескин өстү. Абал чындап эле санаага салчу деңгээлдеби?

Жээнбеков:
Кыргызстанга кызыккан сырткы да, ички да күчтөр толтура. Өлкөнүн байлыгын жана өзүн мурдагыдай эле каалагандай кылып пайдаланыбыз деген арам ойлуу күчтөр жок эмес. Былтыркы Ош коогалаңын дагы кайталайбыз дегендер бар. Бул боюнча маалыматтар бизге үзгүлтүксүз түшүп жатат.

Биздин тартип коргоо органдарыбыз былтыркыдай чабал эмес. Ар кандай жоруктарга убагында сокку урганга даяр турушат. Учурда кайгуул-күзөт полкунун санын 500гө көбөйттүк. Мындан тышкары ушул тапта туруктуу машыгуулар өтүп атат. 4-майда Ошто он эки мамлекет катышкан машыгуу өтөт. Иш-чарага Бишкектен да кошумча күчтөр тартылат.

Биз азыр ар кандай арам аракеттерге бекем туруштук бергенге жана өз убагында сокку урганга кудуретибиз жетет. Эң негизгиси былтыркы коогалаңдын кайталанышына жол бербейбиз.

Эки элдин кагылышуусунан эч ким уткан жок. Бул жаңжалдан мамлекет абдан чоң зыян тартты. Канчалаган адамдар бейкүнөө каза таап, канчасы майыпка айланды. Эң башкысы мындан карапайым кишилер гана жапа чегишти.

Коогалаңдан кийин...
Тополоңду уюштургандар, билесиздер, чет өлкөдө качып жүрүшөт. Буйруса мамлекет бир аз тыныгындан кийин аларга да колубуз жетет. Бул үчүн убакыт талап кылынууда. Канткен күндө да эчендеген кылымдар бою ынтымык-ырашкерликте жашап келген элибиз мындан кийин да ошол тейде жашоосун улантканы оң. Антпесек бизге сырттан инвестор жана башка донорлор жолобойт.

“Азаттык”: Мамлекеттик “Кайрылман” программасына ишенип чет өлкөлөрдө жашаган кыргыздардын түпкү мекенине кайтуусу күчөдү. Биз билгенден тажикстандык жүздөн ашуун кыргыз көчүп келип, учурда Ош облусунда жашап жаткан чагы. Алардын көбү жер тилкесине, турак-жайга жана акча каражаттарына муктаж экендигин айтышууда. Бул маселе кантип чечилүүдө?
Биздин тартип коргоо органдарыбыз былтыркыдай чабал эмес. Ар кандай жоруктарга убагында сокку урганга даяр турушат.


Жээнбеков: Союз мезгилинде көп кабаттуу үйлөр курулуп келген. СССР таркагандан кийин бул жараян токтоду. Ошондон кийин турак-жай үчүн жер аянттары берилип жатты. Бирок биз анализдеп чыктык. Айрыкча Ош аймагында чыныгы муктаждарга жер бөлүнбөстөн, ким шылуун болсо, акчалуу болсо же кызматта иштесе гана жер алып жүрүшкөн. Ошондуктан Ош облусу боюнча азыр 80 миң адам жер тилкеси үчүн кезекте турат.

Ош шаарынын чеке-белиндеги Каттасай массивинен 5 гектар, Араван районунан 1200 гектар жер таптык. Биринчи ирээтте өз жарандарыбызды гана жер тилкеси менен камсыз этип, анан гана сырттан көчүп келишкен кандаштарыбызга көңүл бурмакчыбыз. Өзүбүздөгү маселени чечпестен кайрылмандарга жардамдашабыз деген бул – популизм.

Кээ бири айтып жатпайбы, албетте, биз – боордошпуз. Аны танбайбыз. Бирок алар да бизди түшүнсүн. Баарынын убакыт-сааты келет. Ошентсе да кайрылмандардын өтө муктаждарын мукуратпайбыз. Өкмөткө кайрылып, түйшүгүн жеңилдеткенге сөзсүз жардамдашабыз.

“Азаттык”: Сиз мурда Социал-демократиялык партиянын активдүү мүчөсү элеңиз. Угушубузга караганда, өкмөт башчы Алмазбек Атамбаев менен да досчулук жайыңыз бар. Президенттик шайлоого Алмазбек Атамбаевдин да катышаары күтүлүүдө. Анда административдик ресурстарды колдонуп, ал кишини сүрөбөйсүзбү?

Жээнбеков: Элибизде шайлоого ишеними жоголгон десем жаңылышпайм. Айрыкча “Ак жол” партиясын шайлаганда, 2009-жылдагы президенттик шайлоодон кийин ишеним кеткен. Анда эл шайлаган эмес, аткаминерлер жыйынтыгын Бишкекте чыгарып турушкан. Бюллетендер дээрлик жасалган, эл катышпаса деле “толук келди” деп эсептешкен.
Өлкөнүн байлыгын жана өзүн мурдагыдай эле каалагандай кылып пайдаланыбыз деген арам ойлуу күчтөр жок эмес.


Башкы максатыбыз – элдин мамлекетке ишенимин кайтаруу. Өлкөнү чындап башкара турган уул-кыздарыбызды эл шайлашы кажет. Себеби мамлекеттин ээси – Кыргызстандын жарандары. Он киши отуруп алып, миңдеген добуштарды будамайлап, бурмалоосу кечирилгис кылмыш.

Ооба, азыр деле кемчиликтерден куру эмеспиз. Кантсе да көч бара-бара түзөлөт. Алдыдагы президенттик шайлоодо элге кеңири мүмкүнчүлүк берүү зарыл. Бул ирет добуштарды бурмалап, элдин укугун кимдир бирөөлөрдүн кызыкчылыгына бурабыз дегендерге каршы турабыз. Биз бул үчүн бийликке келген эмеспиз. Мамлекетибиз таза жолдо өнүгүшү керек.

Алмазбек Атамбаев президенттик шайлоого катышам деп эч жерде айта элек. Ал киши учурда өлкөнүн экономикасын көтөрүп, мамлекетти бутуна тургузуу менен гана алек.

“Кумтөр”: жаңы шарттар, башка жолдор

Кыргызстандын “Центерра голд инк” компаниясын башкаруу укугу кеңейүүдө. Эми анын бир вице-президенти Кыргызстандын өкүлү болот.

"Центерра голд инк" компаниясы “Кумтөр” алтын кенинен киреше таба баштаган 2001-жылдан бери Кыргызстанга болгону 14,6 миллион доллар таза киреше төккөн. Бирок 2010-жылга эле дивиденд катары 33 миллион доллар берүүгө макул болууда. Бул тууралуу "Кыргызалтын" ишканасынын башкаруучу жетекчиси Осмонбек Артыкбаев 30-апрелдеги маалымат жыйынында билдирди.

-“Кумтөрдөн” ушул убакытка чейин Кыргызстандын бюджетине 1, 468 млн. доллар каражат түшкөн. Андан тышкары да "Центерра голддон" бюджетке акча түшсүн деп жатабыз. Азыр 33 млн. доллар акча түшкөнү жатат. Негизинен бул чечилди. Майдын ортосуна чейин бул акча түшөт.

Ийгилик катары бааланган шарттар

Бул маселелер "Центерра голд инк" компаниясынын президенти Стивен Лангдын 18-апрелде Кыргызстанга жасаган сапарында козголгон экен. Ал эми 29-апрелдеги “Центерра голд инктин” директорлор кеңешинин жыйынында бул сунуштар колдоого алынган.

Артыкбаевдин оюнча, “Кумтөрдү” иштетүүдөн түшкөн Кыргызстандын кирешеси мындан ары жыл сайын өсүп турмакчы. Ошондой эле ал мындан ары "Центерра голд инк" компаниясынын бир вице-президенти Кыргызстандын өкүлү болорун билдирди.

- Кыргызстан жалаң гана Кыргызстандын аймагындагы компанияларды башкарбай, дүйнөлүк деңгээлдеги долбоорлорду башкарганга мүмкүнчүлүк алып турат. Себеби "Центерра голд инк" компаниясынын вице-президенти Кыргызстандын өкүлү боло турган болду.

Осмонбек Артыкбаев
Мындан сырткары "Центерра голд" компаниясынын директорлор кеңешинин курамына Кыргызстандан үч адамды киргизүү макулдашылган. Буга чейин 11 кишиден турган директорлор кеңешинин курамында Кыргызстандын эки өкүлү бар эле.

Ал эми "Кумтөр голд компани" жабык акционердик коомунун директорлор кеңешине, текшерүүчү комиссиясына да эми "Кыргызалтын" ишканасынын бирден өкүлдөрү киргизилет жана компаниянын башкаруучу төрагасынын орун басары кыргыз тараптан болмокчу. Артыкбаев бул жетишилген шарттарды эгемен Кыргызстандын ири ийгилиги катары баалоодо.

Жаңы келишим сунуш кылгандар да бар

Анткен менен "Центерра голд инк" компаниясы менен Кыргыз мамлекетинин ортосундагы келишимдерди кайра карап чыгуу керек деген пикирлер да айтылууда.

Парламенттеги "Ата Мекен" фракциясы 27-апрелдеги жыйынында "Кумтөрдүн" тегерегиндеги маселелерди талкуулап, фракция "Кумтөр" боюнча жаңы келишимдин долбоорун иштеп чыгууга аракет көрөрүн айткан.

Кыргызстан менен “Центерра голд инктин” ортосунда келишим акыркы ирет 2009-жылы апрелде жаңыртылган. Бул келишим 2021-жылга чейин жарактуу. Ал учурунда мурдагы келишимдерге караганда Кыргызстан үчүн көбүрөөк пайдалуу деп бааланган.

“Ата Мекен” фракциясынын депутаты Жоомарт Сапарбаев “келишимди өзгөртүүдөн майнап чыкпаса да, “Кумтөрдөн” пайда табуунун башка жолдорун издеп жатабыз” дейт.

- Азырынча биз башка бир жолдорду кароодобуз. Келишимди өзгөртө албасак да Кыргызстандан чыккан алтынга кошумча салык киргизүүнү ойлонуштуруп жатабыз. Алар Кыргызстандан чыгарып кеткен алтынга салык төлөшү керек. Ошол салык аркылуу алтындын кирешесин көбөйтүүгө аракет кылып жатабыз.

Монголиянын мисалы

“Центерра голд” компаниясы “Кумтөрдөн” тышкары Монголиядагы “Боро” алтын кенинин акциясына да ээлик кылат. Жоомарт Сапарбаев өткөн жылы Монголия өкмөтү менен “Центерра голд инк” компаниясы Монголия үчүн пайдалуу болгон жаңы келишим түзүшкөнүн кеп кылды.

- Монголия өкмөтү 2009-2010-жылдардын баштап жаңы келишим түзүштү. Ал келишим боюнча чыккан алтынды элүү-элүү кылып тең бөлүшөт. Андан сырткары үстөк кирешеге 68 пайыз салык киргизип жатышат. Бул да абдан жакшы кадам. Болгону бул келишимдер 2013-жылдан тарта күчүнө кирет экен. Ошондой эле чыккан алтындын баары капитализация болуп биринчи Монголиянын банкында кармалат экен.

"Кумтөр" алтын иштетүү ишканасы Кыргызстандагы бирден-бир ири ишкана. Ал өлкөнүн жалпы экспортунун 39 пайызын, өндүрүштүн 26 пайыздан ашыгын, ал эми ички дүң продукциянын 10,5 пайызын түзөт.

Ири ишкана болгонуна байланыштуу негизги салык төлөөчү да болуп эсептелет. Жалпысынан "Кумтөрдөн" ушул убакка чейин Кыргызстандын бюджетине 1, 468 миллион доллар каражат түшкөн. Ошол эле кезде айрым байкоочулар “Кумтөрдү” иштетүүдөн мындан да көп пайда көрүүгө мүмкүн экендигин айтып келишет.

Грузияда полиция реформасы кантип ишке ашты?

Шота Утиашвили "Азаттыктын" кабарчысы Жанар Акаевдин суроолоруна жооп берүүдө. Тбилиси, 28-апрель.

Грузин полициясынын өкүлү Шота Утиашвили "керемет реформа" кантип ишке ашканын "Азаттыкка" айтып берди.

Грузияда 2003-жылдагы революциядан кийин келген жаңы бийлик күч органдарында “керемет реформа” жасап салганы айтылып жүрөт. Азыркы грузин полициясы таптакыр пара албайт, айлыгы жогору жана эл арасында чоң кадыр баркка ээ. Алар мындай реформаны аз убакыттын ичинде кантип ишке ашырды? Мунун сырын ушул күндөрү Тбилисиде жүргөн кабарчыбыз Жанар Акаев Грузин полициясынын маалымат-аналитикалык департаментинин башчысы Шота Утиашвилиден сурады.

- Шота мырза, Кыргызстанда бир катар жаш саясатчылар кыргыз милициясын Грузиядагыдай реформа кылууну бийлике сунуш кылып жатышат. Силер реформаны кантип жасадыңар, маңызын айтып бериңизчи?

- Реформанын негизги маңызы - Грузин полициясы коррупцияга каршы күрөшүш керек болчу. Эгерде полиция пара албаса, акыйкат иштесе анда уюшкан кылмыштуулукту, дегеле кылмыштуулукту жоюуга да болор эле. Биз муну түшүндүк.

Полициянын эң негизги милдети бул карапайым калкты тейлөө, ошон үчүн калк полициянын ишине нааразы болбошу керек. Соңку жети жыл ичинде Грузин полициясынын рейтингин карап көрсөңүз 80% адамдар полицияга ишенип калды, бизде полиция бар, алар бизди коргойт деген ишеним элде пайда болду.

Тбилисидеги полиция имараты.
- Мен Тбилисиге келип эле полиция иштеген имараттарга абдан таң калдым. Баары эле айнектен жасалыптыр, министр отурган имараты баш болуп. Эмне себептен имараттарды ушундай кылып курдуңар?

- Ачык-айкындуулук бул биздин негизги принцип. Полициянын милдети элди тейлөө болгондон кийин эл аларды көрүп билип турушу керек. Полициянын бөлмөсүндө кимдер отурат, алар кантип иштеп жатышат баары ачык айнектен көрүнүп турушу керек. Ачыктык - бул элдин полицияга болгон ишенимин кайтарат. Элдин ишеними биз үчүн абдан маанилүү. Ошон үчүн полициянын бардык имаратын айнектен куруп чыктык.

- Революцияга чейин милиция болуп иштегендердин баарын кызматтан бошотуп салдыңар, азыр алар кайда болду экен, же баары жумушсуз калыштыбы?
Криминал ар дайым чабал аймакты издейт, милициясы пара алган, бийлик криминал менен алака-катыш кылса боло турган өлкөлөрдө криминал доор сүрөт.

- Мурда Грузияда 80 миң милиция болгон, азыр болсо 26 миң гана полиция бар. Кызматтан бошогондор бизнеске кетишти, көпчүлүгү жумушсуз калышты, кээлери жаңы кесипке өтүштү. Бирок бизде башка жол болгон эмес. Элден пара алып, баңгизат сатып алектенген милициянын бизге эмне кереги бар, андан көрө алардын жумушсуз калганы жакшы.

- Грузин бийлиги милицияны реформа кылгандан кийин криминалды өлкөдөн таптакыр кууп чыккан деп айтылат. Кыргыз бийликтери да азыр криминал менен күрөшүп жатабыз дешүүдө. Силер криминалдан кантип арылдыңар?

- Анын жолу жөнөкөй эле. Полиция иштеген мамлекетте криминал деген болбошу керек. Грузияда полиция реформасы ийгиликтүү ишке ашып, полиция пара албай калганда криминал да дароо түшүндү, алар Грузиядан качып чыгып кетишти. Криминал ар дайым чабал аймакты издейт, милициясы пара алган, бийлик криминал менен алака-катыш кылса боло турган өлкөлөрдө криминал доор сүрөт. Биз аларга катуу күрөш жарыялагандан кийин аз убакыттын ичинде Грузиядан качып чыгып кетишти. Азыр көпчүлүгү Москвада дешет.

- Азыр Грузин полициясынын айлыгы канча?

- Мурда болжол менен айына 40 АКШ долларын алчу экен. МАИ кызматкерлери болсо мамлекеттен айлык күтпөй эле коррупция менен жашап калышкан. Азыр полиция болуп ишке киргендер 400 АКШ долларын алышат, тажрыйбасы көбөйгөндө 2 миң АКШ долларына чейин маяна болот.
Ийгиликтүү реформа жасаш үчүн биринчи кезекте саясий эрк керек. Бул техникалык маселе эмес, саясий маселе.

- Мен Тбилисинен көчөлөрүнөн бир дагы МАИ кызматкерин көргөн жокмун. Грузияда жол коопсуздугу кандайча камсыздалат?

- Билесизби мурда бизде МАИ кызматында 16 миң кызматкер иштеген. Сиз кызыгып сурап жаткан полиция реформасын биз дал ушул МАИ кызматкерлеринен баштадык. Алгач 16 мин кызматкердин баарын жумуштан бошотуп, 2 миң МАИ кызматкерин алдык. МАИ кызматкерлерин жумуштан бошотуп жатып айттык, "жигиттер, эми мындан ары мындай коррупция менен жашоого болбойт" дедик. Андан кийин 2 миң полиция МАИнин милдетин аткарып баштады, элестетип көрүңүз мурдагыдан 7 эсе аз кызматкер калды.

Грузин полициясы мына ушундай айнек кеңседе иштейт.
Аларга жаңы имидж түздүк, айлыгын бир топ жогору коюп бердик. Аларды кызматка алганда компьютерлештирилген ыкма менен сыноодон өткөрүп, андан соң үч жума полиция академиясында окутуп, анан көчөгө чыгардык.

Жаңы машина, жаңы каражаттар, жаңы форма менен чыгышты, пара алууга катуу тыюу салдык. Алгач эле пара алгандары да болду, бирок аларды катуу жазага тарттык, кийинкилери такыр пара албай калды. Азыр сиз көчөдөгү карапайым адамдардан сурамжылоо кылсаңыз деле полиция пара алат деген сөздү укпайсыз.

- Коррупция азыр бардык кыргызстандыктардын жүрөгүн өйүгөн чоң көйгөй. Айтыңызчы, биз коррупцияны кантип жойсок болот? Сизди азыр балким Кыргызстандын ички иштер министри жана башка аткаминерлер окуп калышы мүмкүн?
Эң негизги нерсе - азыр Грузин полициясы өзүнүн жумушу менен сыймыктана алат. Алар пара албайт, эл алдында жүзү жарык.

- Ийгиликтүү реформа жасаш үчүн биринчи кезекте саясий эрк керек. Бул техникалык маселе эмес, саясий маселе. Эгерде бийликтегилердин реформа жасайбыз деген каалоосу болсо, милиция эле эмес бардык тармакта жасаш керек. Эгерде комплекстүү реформа жасабаса бир тармакты реформа кылабыз деген идеясы ишке ашпайт. Биринчиден - саясий эрк, экинчиден, реформаны тез аранын ичинде ишке ашырыш керек. Реформа кылабыз деп популисттик сөздөрдү айта берсе эл ишенбей калат, аны иш жүзүндө ашырыш керек. Ошондо эл бийликтин реформа жасаганын көзү менен көрүп, ишеним артат, үмүт пайда болот.

- Реформа жасаш үчүн акча керекпи? Силер акчаны кайдан таптыңар?

- Мен сиздин пикириңизге макул эмесмин. Мисалы биздеги МАИ кызматын реформалоону айтайын, мурда 16 миң адам иштесе азыр 2 миң кызматкер иштейт. Бул деген акчаны үнөмдөө жана жаңы каражаттарды сатып алуу дегенди билдирет. Албетте биздин кызматкерлер деле мурда азыраак акчага иштеп турушту, андан соң айлыкты көтөрүп бердик, алардын ишинин акыбети кайтты. Эң негизги нерсе - азыр Грузин полициясы өзүнүн жумушу менен сыймыктана алат. Алар пара албайт, эл алдында жүзү жарык. Ошон үчүн азыр көпчүлүк грузин жаштары чоңойгондо полиция болууну кыялданып калышты.

- Рахмат.

Мыскалдын мукам добушу, керемет эле созушу

Мыскал Өмүрканованын Улуттук филармонияда илинип турган сүрөтү.

“Ай баратат” рубрикабыз мукам үндүү ырчы, Кыргыз эл артисти Мыскал Өмүрканованын чыгармачылыгына арналды.

Комуз менен ырдап жаңылык киргизген Мыскал

Өткөн доордун 40-60-жылдары кыргыздын кыйырына таанымал ырчы Мыскал Өмүркановага убагында музыка адистери Орто Азия менен Казакстанда кезикпеген өзгөчө үндүү, табийгат тартуулаган кооз добуштуу ырчы катары баа беришкен. Анын атайын музыкалык билими болбосо да татаал аваздык боёкторду таап ырдаганда өзүнө гана тиешелүү мукамдуу ыргактар коштоп турчу.

Элдик ырларды ырдаганда ырчылардын арасында ачыла элек бөтөнчө аваз менен созуп, аялдардын арасынан биринчилерден болуп комуз менен доошу айкалышып, кыргыз музыка өнөрүнө жаңылык киргизген.

Ал 1958-жылы Москва шаарында Кыргыз Республикасынын маданиятынын жана көркөм өнөрүнүн он күндүк декадасында Бектемир Эгинчиевдин “Алымкан” деген ырын бир мүнөттөн ашык созгондо ошол кездеги мамлекет жетекчилери тан берип, ордунан тура калып кол чабышкан деп айтып калышат.



Айылдык ийримден чоң сахнага

Мыскал Өмүрканова 16 жашында өзүнүн айылдашы Сагынаалы деген жигитке турмушка чыгат. Сагынаалы комузда кол ойнотуп, күүлөрдү катыра черткени менен ырдаганга шыгы жок болот.

Отузунчу жылдары ачылган мектепте ыр-бий ийрими ачылып, Сагыналы келинчеги Мыскалды да ал ийримдеги хорго катыштырат. Мына ошондо Мыскалдын бугуп жаткан таланты ачылып, ырчы келин атыгат. Кыркынчы жылдары филармонияга хорго алынып, кийин өз алдынча комуз менен ырдап чыгат.

Мыскал Өмүрканованы көрүп калгандар анын үнү, аткаруучулук чеберчилиги, кайталангыс репертуары, өзүнчө эле керемет дүйнө болчу деп калышат.

Ал улуттук аваздардын негизинде бир нече элдик обондорду өзү чыгарып, комузга үн кошуп ырдап чыгат. Бирок көпчүлүк ырлары нотага түшүрүлбөй бары-жогу деле билинбей калган.



Залкар төкмө Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райгүл Деркембаева жаш кезинде Мыскал Өмүрканова менен катташып, чай ичишип калганын, анын кайталангыс талантына күбө болгонун эскерди.

Райгүл Деркембаева
- Мыскал эженин ырдоо манерасы, тембри да абдан мыкты эле. Андай тембр азыр жок. Мыскал эжедей болуш кыйын. Жада калса үнүнө окшошкону дагы жок. Азыркы жаш ырчылар узагыраак кылып созуп койсо эле, “мен Мыскалга окшоп ырдап калдым”, дешет. Кеп узак созушта эмес, үнүндөгү тембрде. Мыскал эже кандай ырды ырдаса дагы добушу коңгуроодой болуп, өзгөчө бир музыкалык ыргактар, кайрыктар кошулуп турчу. Бу кишиге үндү Кудай таала берсе керек.

Эл сыйлаган ырчы өтө ак көңүл, жоомарт, ичинде кылдай каралыгы жок, бала кыял, ишенчек болуптур.

- Эми ойлосом Мыскал эже аябагандай ак көңүл, ичинде кыпындай да кири жок адам экен, жарыктык. Мындай кишини айкөл деп койсо жарашат го. Анткени оюна эч нерсени албай, “мени жаман көрүп атабы, жакшы көрүп атабы же жамандык кылып атабы, колтугунда котур ташы барбы”, деп түк элес албаган, ойлобогон сонун киши эле.


Эл оозунда элек жок

Мыскал Өмүрканова тууралуу эл арасында ар кандай имиш кептер көп. Учурунда аны "ичкиликке абдан берилип кеткен, көчөдө калган", деген сөздөр калк арасына жөө тумандай тараган.

Мыскал Өмүрканова, сүрөт качан тартылганы белгисиз.
Ал эми Райгүл Деркембаева болсо Мыскал эжени өмүрүнүн акырына чейин көрүп, сыртынан көз салып жүргөнүн, анын “аракка берилип кеткен” деген аңыз кептин эч бир чындыкка коошпой турганын белгиледи.

- Мен чындыгында Мыскал эжени темир жол вокзалында же пиво саткан жерлерде жүргөнүн көргөн жокмун. “Эл оозунда элек жок”, деп бекер айтышпаса керек. “Аял калп айтпайт, каңырыш угат” дегендей белгилүү кишилердин артынан апыртылып айтылган кеп ээрчийт. Балким Мыскал эже кээ бир жерде арак ичсе ичип койгондур. Анда элге абдан таанымал эле. Мыскал, Мыскал болуп турганда кафелерден көрүп калгандар аны сөзсүз эжекелеп, колунда болгону менен сыйлашчу.

Анан эл оозуна алынган артисттердин артынан укмуштуудай сөздөр ээрчип, калпты-чынды койгулап, бирге экини кошуп айта беришет эмеспи. Кыргыз эл артисти Анвар Куттубаева эже бизге кошуна болчу. Мыскал эже экөө абдан ынак курбу эле. Экөө жакшынакай кийинип алышып, колтукташып басканда терезеден карап туруп, "кандай гана кудай берген улуу таланттар" деп сыймыктанып карап турчумун. Бир дагы жолу Мыскал эжени жүдөп жүргөнүн, жыгылып калганча ичкенин көргөн жокмун. Кудай алдында чындыкты айтып коёюн, ал киши аракка баш-оту менен берилип кеткен эмес.

Көрүнүктүү ырчы Мыскал Өмүрканова Жумгал районунун Дыйкан айылына караштуу Башкуугандыда 1915-жылы жарык дүйнөгө келген. Өткөн дордун кыркынчы жылдары Бишкекте филармонияга кызматка алынып, кыргыздын залкарлары менен Кыргызстандын аймагын түрө кыдырып, өнөрүн элге тартуулаган.

Ал 1976-жылы кышында 61 жашында каза болуп, сөөгү Чоң-Арык айылынын батыш жагындагы ар улуттун өкүлдөрүнүн сөөгү коюлган жалпы көрүстөнгө коюлуп, эстелик дагы тургузулбай калган.

Орусиядагы кыргызстандыктар эми бир жума каттоосуз жүрө алат

Миграция боюнча Оштогу жыйын, 29-апрель

Кыргызстан менен Орусиянын расмий өкүлдөрүнүн 29-апрелде Ош шаарындагы жолугушуусунун жыйынтыгында тараптар ушундай чечимге келишти.

Мындан тышкары кыргыз жарандарынын Орусиядагы укуктарын коргоо жагынан пикир алмашуулар болду. Кыргызстандан 350 миңден 500 миңге чейин жараны Орусия шаарларында ар кандай жумуштарга тартылган. Алардын басымдуу көпчүлүгү Кыргызстандын Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарынан.

Орусиядагы мигранттарга жеңилдик берилеби?

Кыргыз өкмөтүнүн башчысы Алмазбек Атамбаев башында турган расмийлер Ош шаарында орусиялык миграция кызматынын өкүлдөрү менен миграция маселесин талкууга алды. Өкмөт башчысы Алмаз Атамбаев жыйындын негизги максаты миграцияга байланышкан эки өлкө ортосундагы мыйзамдык базаларды жакшыртуу, кыргыз мигранттарын атайын укуктук жактан даярдоо жана мындан кийинки кызматташтыкты жакшыртууга багытталганын билдирди:

- Азыркы учурда Орусия менен миграцияга байланышкан жетиштүү мыйзамдык базалар бар. Башка маселе, ушул мыйзамдык базалар тууралуу буга чейин кыргыз өкмөтү, тиешелүү мекемелер Орусияга чыгып кетип жаткан эмгек мигранттарын даярдоо боюнча иштерди алып барган эмес. Мигранттардын көпчүлүгү өз укуктары тууралуу түшүнүгү жок. Бул жыйын дал ушундай маселеге багытталууда. Бул жерге Россия Федерациясынын миграция кызматынын мыкты адистери келди. Алар мигранттар эле эмес биздин министрлер да билбеген мигранттарга байланышкан маселени түшүндүрүп беришти.

Орусиялык миграция кызматынын маалыматында соңку учурларда орус өкмөтү миграция тууралуу мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизген. Бул боюнча Кыргызстандын миграция кызматтары көбүрөөк маалымат таратышы керек. Анткени бул өлкөдөн барган эмгек мигранттарынын саны миңдеп саналат, дейт Орусия президентинин алдындагы аймактар аралык жана чет элдик байланыштар боюнча башкармалыктын жетекчиси Сергей Винокуров:

- Кыргызстандын миграция кызматтары эмгек мигранттарынын укуктарын реализациялоо боюнча аларга көбүрөөк маалымат берип турушу керек. Бизде бул боюнча өкмөттөр аралык комиссия иш алып барып жатат. Эмгек мигранттары боюнча кызматашуу үчүн атайын жумушчу топтору түзүлгөн. Демек, бул маселени ырааттуу түрдө алып барса болот.

Он жылда үч жүз миң кыргызстандык орус атуулдугун алган

Кыргызстандын эмгек жана миграция министри Алмазбек Абытовдун айтымында, учурда жырым миллиондон ашуун эмгек мигранттарынын 80 пайызы Орусия аймагында эмгектенет:

- Орусия федералдык миграция кызматтарынын маалыматында, 2010-жылы Орусия аймагына мыйзамдуу түрдө кирген мигранттар саны 130-140 миңдей жаранды түзөт. 80 миңдей кыргызстандык жарандар жумуш издеп Орусия аймагында мыйзамсыз жүрөт.

Абытовдун айтымында, кыргыз өкмөтү мигранттардын маселеси боюнча бир катар көйгөйлөрдү чечүү аракетин көрүүдө. «Маселен буга чейин Орусияга барган мигрант үч күндүн ичинде барган жерине катталышы керек болсо, биз аны бир аптага чейин деп узарттык», - дейт Абытов. Анын пикиринде, Кыргызстан бажы союзуна кирсе мигранттардын көп маселелери чечилмек:

- Биринчиден, жумушка жайгашуу үчүн берилген уруксатты офицалдуу алуунун зарылдыгы жок болуп калат. Жумуш берүүчү адам өзүнүн өкмөтүнөн жумушчулар саны боюнча квота сурап олтурбайт. Бир гана жумушчу менен жумуш берүүчүнүн ортосунда келишим түзүлөт да, маселе бир топ эле женилдейт.

Расмий өкүл буга чейин кыргыз мигранттары дал ушул маселер боюнча чоң тоскоолдуктарга учурап келгенин белгилеп жатат.

Кыргызстандык мигранттардын маселеси соңку он беш жылдан бери эле чечилбей, улам оор бойдон калып келүүдө дейт серепчилер. Дал ушундай кыйынчылыктардан улам жылына миңдеген кишилер чет эл өлкөнүн жарандыгын алып жатканы айтылууда. Соңку маалыматтарга караганда, 10 жылдын ичинде 300 миң кыргызстандык орус атуулдугун алган.

Расмийлер эми бул орус-кыргыз алакаларынын жанданышы чет жерде иштеп жүргөн эмгек мигранттарына чон жардамын тийгизет деп ишендирүүдө. Жакырчылык жана жумушсуздук күч алган Кыргызстанда дал ушул мигранттар эсебинен миңдеген бүлөлөр күн кечирип, эмгек мигранттарынан жыл сайын миллиондогон каражаттар түшүп турат. Бирок алар бул каражаттарды өз ден-соолугу, кээ учурда өмүрү менен төлөп келүүдө.

Коопсуздук: Ишенген кожом сен болсоң ...

Күчөтүлгөн тартипке Ош окуясынын бир жылдыгы жакындашы да себеп болду.

Алдыдагы май майрамдарын утурлай 30-апрелден баштап Кыргызстандын күч түзүмдөрү күчөтүлгөн тартипте кызмат өтөөгө өттү.

Буга өткөн жылкы июнь окуяларынын бир жылдыгынын жакындап келе жаткандыгы да себеп болду. Ошол эле учурда парламент өлкөдөгү коопсуздукту талкуулоонун жыйынтыгы менен чек ара кызматынын кол башчысын жана анын орун басарын кызматтан алуу талабын койду. Анын аталган тармактын жетекчилигинин дарегине бир катар сын-пикирлер айтылып, алардын жоосунсуз жоруктарын чагылдырган фактылар келтирилген.

Коопсуздук чаралары

Алдыдагы май майрамдарынын учурунда коомдук тартипти сактоо үчүн ички иштер органдары тиешелүү иш-чараларды бекитти. Ошондой эле ички коопсуздукту бекемдөө багытында диний кырдаалга жана улуттар аралык мамилеге таасир этүүчү жагдайларды көзөмөлдөө иштери күч алгандыгы айтылды.

Ички иштер министринин маалымат кызматынын өкүлү Бакыт Сейитов ар кандай күтүлбөстүктөрдүн алдын-алуу боюнча иш-чаралардын мерчеми иштелип чыккандыгына токтолду:

- Ички иштер органдары тарабынан өткөн жылкы июнь окуяларынын бир жылдыгына байланыштуу атайын коопсуздук чаралары иштелип чыкты. Ар кандай шарт-жагдайларды алдын алуу боюнча Ошто жана Бишкекте атайын машыгуулар өткөрүлдү. Бүгүнтөн баштап ички иштер органдарынын өздүк курамы күчөтүлгөн кызмат абалына өткөрүлдү.

Чек ара кызматындагы “чеке жылытпаган” иштер

Ошондой эле өлкөнүн чек ара коопсуздугун күчөтүү маселеси да күн тартибине койулууда. Бирок аталган тармактын жетекчилигинин акылга сыйгыс жүрүм-туруму жана коопсуздукка коркунуч келтире турган аракеттери 29-апрель күнү парламенттин кароосуна койулду. Бул боюнча чек ара кызматынын полковниктеринин кайрылуу каты депутаттарга таркатылып берилди. Бирок анын мазмууну этикалык себептерден улам ачык жарыяланган жок.
Мурда бир аскер бөлүгүндө бир жоокер кокустан каза болсо, бүтүндөй командачылык кызматтарынан кетишет эле. Азыр мына башында эки жоокер, анан бир сержант өлтүрүлүп жатса... Жөн эле өлүм эмес, токмоктолуп өлтүрүлүп жатса, буга жоопкерчилик болуш керек да...
Ахматбек Келдибеков

Жогорку Кеңештин коопсуздук жана коргонуу иштери боюнча комитетинин төрагасы Исмаил Исаков чек ара аскерлеринин кол башчысы Закир Тиленовду жана анын орун басары Чолпонбек Турусбековду кызматтан алуу сунушу менен чыкты:

- Жетекчиге мына момундай кемчилдиктер бар экен оңдоңуз деп айтса, ага эч кандай реакция кылбаса андай жетекчини эмне кылыш керек? Анын арты менен мына чек ара кызматынын аскерлеринин арасынан тартипсиздик орун алып, бирин-бири токмоктоп, барымтага алып, керек болсо бирин-бири өлтүргөн учурлар катталып жатса. Мына жанагы катта дагы көрсөтүлгөндөй аны көзөмөлдөй тургандар өздөрү аскер бөлүктөрүндө арак ичип алышып, тайраңдап жүрүшсө эмне кылыш керек өзүңүздөр айткылачы. Алдыңарда берилген маалыматты карап, ошонун негизинде добуш берип койуңуздар.

Ким кимдин башынан аттады?

Буга чейин Закир Тиленов чек ара коопсуздугун бекемдөөдө аскерий жана каржылык ресурстардын жетишсиздигин айтып чыккан. Бирок айрым эл өкүлдөрү жетекчиликте кемчилик орун алган учурда башка көйгөйлөрдү мисал келтирүүгө негиз жок деп айтышты. Ошол эле учурда Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев чек ара кызматынын эмгек жамаатынын атынан жазылган ал кайрылуу каттан кабары жок экендигин белгиледи. Анын айтымында, мындай даттануулар алгач жетекчиликке келиш керек эле:

- Бул жамааттык арызды мен биринчи жолу көрүп жатам. Бирок мындай арыз-даттануу биринчи бизге келиш керек эле. Анан жетекчиликтин башын аттап өтүп анан башка тарап аркылуу арыздарын жөнөтүү туура эмес. Биз ошого жооп бербей койгондо анан ушундай кылышса туура болмок. Биз бул боюнча кызматтык иликтөө жүргүзөбүз.

Чек арадагы кайдыгерлик, же коопсуздук кимдин колунда?

Анткен менен чек ара кызматынын полковниктеринин атынан даярдалган кайрылуу каты эл өкүлдөрүнүн көпчүлүгүнүн кыжырын келтирди. Алардын айрымдары мындай жетекчилерге өлкөнүн чек ара коопсуздугун ишенүүгө болбойт деп чыгышты. Ошол эле учурда айрым депутаттар орун басарынын жосунсуз жоругу үчүн кол башчынын жоопкерчилигин талап кылууну туура эмес деген турумду карманышты.

Жогорку Кеңештин төрагасы Ахматбек Келдибеков Закир Тиленов чек ара кызматындагы жоокерлердин жана сержанттын өлүмү үчүн жооп берүүгө тийиш деди:

- Мурда бир аскер бөлүгүндө бир жоокер кокустан каза болсо, бүтүндөй командачылык кызматтарынан кетишет эле. Азыр мына башында эки жоокер, анан бир сержант өлтүрүлүп жатса... Жөн эле өлүм эмес, токмоктолуп өлтүрүлүп жатса, буга жоопкерчилик болуш керек да. Биздин бир тууганыбыз болсо дагы жоопкерчилигин карашыбыз керек. Мынтип олтурсак өлкөнүн коопсуздугу кандай абалда калат? Президент өзү дагы бул боюнча чечкиндүү чечим кабыл алат деп ишенем. Себеби аморалдык жүрүм-турум боюнча жанагы катты окугандан кийин кайсы жетекчи карап отура алат?

Жыйынтыгында чек ара кызматынын жетекчилигин алмаштыруу сунушу бекитилди. Ошондой эле Коргоо кеңешине жакын арада чек ара коопсуздугунун көйгөйлөрүн токтоосуз кароо маселеси тапшырылды.

Апта: Коопсуздукка коркунучтар, президенттик өнөктүктүн учкундары

Кыргыз-өзбек чек ара тилкесиндеги кыргыз чек арачылары, Баткен.

Кыргызстан менен Түркия стратегиялык кызматташуу боюнча Жогорку Кеңеш түздү. ЖК депутаты Марат Султановдун үйүнө граната ыргытылды.

Июнь калабасын иликтеген Эл аралык комиссиянын жетекчиси Киммо Килюнен иликтөөсүнүн жыйынтыгын 3-майда жарыяларын билдирди. Парламент чек ара жана коопсуздукка байланыштуу маселени талкуулады.

Улуттук коопсуздукка кайдан коркунуч бар?

Жума күнү парламент чек ара жана жалпы эле коопсуздук боюнча УКМКнын жетекчиси Кеңешбек Дүйшөбаев жана УКМКнын алдындагы Чек ара кызматынын башчысы Закир Тиленовдун маалыматын укту.

Мамлекетке түшүп турган коркунучтар тууралуу Кеңешбек Дүйшөбаев
буларды билдирди:

- Биздин коопсуздукка таасир эткен бир катар факторлор бар. Мен алардын ичинен биринчи орунга чек ара сызыктарынын аныкталып бүтпөгөндүгүн жана талаш жерлердин чечилбегенин чыгарам.

Экинчиден, биздин кошуналар талаштуу жерлерди өздөрүнүн пайдасына, анын ичинде жылма экспансия менен чечүү аракетинде болууда.

Үчүнчүдөн, чектеш аймактарда жер, суу талаштары, жаңжалдары, аларды чечүүдө кошуна мамлекеттердин күч структуралары ачык болбосо да аралашып кетип жатканы бар.

Төртүнчүдөн, контрабанда жана баңгизаттарын ташуу. Андан сырткары чектеш жерлерден биздин жарандардын көчүп кетип жатуусу, аскерлерибиздин тыгыз жайгаштырылбагандыгы, жикчилдик жана миграциялык маанайлардын июнь окуясынан кийин болушу коркунуч алып келүүчү факторлордон. Сырттан келаткан да коркунуч бар. Ооганстан менен Пакистан тарапта эл аралык террористик топтор биригип жатышат. Алар Борбор Азия регионунда кырдаалды дестабилдештирүүгө аракеттенүүдө
.

Кеңешбек Дүйшөбаевдин айтымында, Кыргызстан коопсуздугуна Тажикстанда кырдаалдын курчушу да коркунуч туудурат. Өзбекстан чек араны бекемдөө боюнча бардык аракеттерди күчөтүп жатат. Кошуна өлкө чек ара аскерлерин атайын багыттагы жоокерлер менен бекемдеп жатат. Аларды камсыздоо үчүн аскерий учактар, техникалар тартылууда. Жалпысынан мына ушундай факторлор Кыргызстандын коопсуздугуна коркунуч туудуруп турат.

Чек араны аныктоодо кайсы документтер негизги?

Чек араны аныктоодо мамлекеттер ар түрдүү мезгилдеги документтерге таянып, өздөрүнүн кызыкчылыгын коргоп калууга аракеттенүүдө. Маселен, кошуна мамлекеттер 1920-жылдардагы документтерге таянса, Кыргызстан 1955-жылдагы документтерди карманууда.

Бирок Жогорку Кеңештин Коопсуздук жана коргонуу боюнча комитетинин төрагасы Исмаил Исаков чек араны аныктоодо 12 мамлекет 1991-жылы жетишкен Алматы декларациясына таянуу зарылдын билдирди:

- 1991-жылы Алматы декларациясын кабыл алышкан. Ал келишим бардык өлкөлөр тарабынан ратификацияланган. Мен ошол чек ара маселеси боюнча декларациянын үзүндүсүн окуп берейин. “Мамлекеттер ортосундагы административдик чек араны жана анын бузулбастыгын таануу жана урматоо менен КМШнын мамлекеттери, келишимдин аткарылышын өздөрүнүн Конституциясына ылайык кепилдейт".

Кайталап коёюн, "өз Конституциясына ылайык чек аранын сакталышына кепилдик берет" деп жазылган. Ошол учурдагы чек араны таанып жатышат. Биз ошонун "бузулбастыгын сактайбыз" деп милдеттенме алып жатышат
.

Исмаил Исаковдун пикиринде, кошуна мамлекеттер менен чек араны аныктоодо мына ошол Алматы декларациясына таянуу керек. Бул декларациядан тайуу Каркыранын жана башка жерлердин кетүүсүнө алып келди.

УКМКнын башчысы Кеңешбек Дүйшөбаев чек араны аныктоо боюнча иштерде жылыш бар экенин айтып, мурунку бийлик беш жыл ичинде 40 чакырым чек араны аныктаганын, жаңы бийлик кыска мөөнөттө мына ошончо өлчөмдө чек ара сызыгын тактаганын белгиледи.

Марат Султановдун үйүнө граната ыргытылды

28-апрелдин түнүндө Жогорку Кеңештин депутаты, “Ата Журт” фракциясынын мүчөсү Марат Султановдун Бишкектеги үйүнө граната ыргытылды. Үйдүн дарбаза, дубалдарына гранатанын бөлүкчөлөрү тийип, тилекке жараша киши жабыркаган эмес.

Марат Султанов бул жардырууну өзүнүн саясий ишмердүүлүгү менен байланыштырууда:

- Менин касташкан адамдарым деле жок. Башка саясатчылардан
айырмаланып, жан сакчыларды жалдап жүрбөйм. Керек болсо айдоочум да жок. Күнүбү же түнүбү рулда дайыма өзүм эле жүрөм.

Өзүм кечээ эртең менен Москвадан учуп келгем. Кечинде балдар менен жолугуп, кечки он бир кыркта үйгө келдим.

Менин версиям боюнча, бул жөн эле менин бир саясий көз карашыма байланыштуубу, же бир күчтөр мени бирөөгө тукуруп, ошондон чагым жасагысы келип жатабы ал жагын ачык айта албайм. Шайлоого биз деле бир аз даярдык көрүп жатабыз. Андан баш тартпайбыз. Бирок ушундай жол менен бизди бирөөлөр коркутабыз дешсе, анда алар терең жаңылышат.


Азыркы мезгилде жардыруу боюнча кылмыш иши козголуп, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет иликтөө ишин жүргүзүп жатат. Жардыруунун себептери боюнча ар түрдүү версиялар бар. Анын ичинде саясат, финансылык иштер, шайлоо өнөктүгү башталаар алдында пиар болуш мүмкүнчүлүгү айтылууда.

Саясий себептерге токтоло турган болсок, Марат Султановдун президенттик шайлоого катышуусу боюнча сөздөр жүргөн менен ал ачык айтыла элек болчу. Мына эми Марат мырза президенттик шайлоого катышууну көздөп жүргөнүн тастыктап берди.

Марат Султановдун саясаттагы жолу

Талдоочулардын баамында, Марат Султанов элге караганда элитага көбүрөөк таанымал саясатчы. Анын саясий олимпке чыгуусу Аскар Акаевдин мезгилинде башталган. Ал кезде Улуттук банк, Каржы министри кызматтарын аркалаган. “Кыргызгазмунайзат” Шалхар Жайсаңбаев тарабынан талоонго учуратылганда Марат Султанов бул ишкананын директорлор кеңешинин төрагасы болгон. Ошол эле мезгилде Улуттук банкты дагы жетектеп турган.

Курманбек Бакиев учурунда Жогорку Кеңештин төрагасы болуп, акыркы мезгилде каржы министри болуп турган. Өткөн жылы парламенттик шайлоо мезгилинде ары-бери чайпалып туруп, соңунда “Ата Журтка” кошулган. “Ата Журттун” тизмеси менен депутаттыкка келүү менен Марат мырза өз алдынчалыгын сактап, фракциясы кирген башкаруучу коалицияга кирбей койгон.

Буга карабай акыркы кезде “Ата Журтта” түзүлгөн кырдаал Марат мырзанын пайдасына ооп турат. Анын үстүнө Камчыбек Ташиевдин айланасындагы жаңжалдар аны бир топ алдастатып койгондой. Мындай шартта Марат мырзага партия ичиндеги президенттикке талапкер болуудагы мелдеште жеңип чыгууга мүмкүнчүлүк келип турат.

Шайлоо өнөктүгүнө расмий эмес старт

Ошентип Марат Султановдун үйүндөгү жардыруу менен Кыргызстанда расмий эмес түрдө президенттик өнөктүк жарыяланып калды. Парламентте да президенттик шайлоону өткөрүүгө байланыштуу мыйзамдарды кабыл алуу, Борбордук шайлоо комиссиясын жаңылоо аракеттери жүрүүдө.

Марат Султановдон сырткары президенттик шайлоого катышуу ниетин өкмөт башчы Алмазбек Атамбаев жана “Бүтүн Кыргызстан” партиясынын лидери Адахан Мадумаров кыйыр түрдө билдирип келатат. Экөө тең өлкөнү кыдырып, эч кылчактабай ат салышууга даяр турушат. Калган саясий күчтөр ичинде аңдоо, баалоо, уюшуу иштери көбүрөөк жүрүп жатат. Маалыматтарга караганда, президенттик шайлоо июнь айында жарыяланып, ал ноябрь айына чейин өткөрүлүш керек. Анткени быйылкы жылдын соңунда Роза Отунбаеванын ыйгарым укуктары токтойт.

Килюнен көптөрдү кыйнайбы?

Кыргызстан коомчулугу келерки жумада дагы бир сыноону башынан өткөргөнү турат. Анткени 3-майда түштүк калабасын иликтеген Эл аралык комиссия өзүнүн иликтөөсүнүн жыйынтыгын расмий түрдө жарыялайт. Бирок ага чейин эле 25-апрелден тарта жергиликтүү интернет булактарда Эл аралык комиссиянын корутундусунун үзүндүлөрү жарыялана баштады.

Эл аралык комиссиянын жетекчиси Киммо Килюнен ал үзүндүлөрдү тааныбасын билдирди:

- Ачыгын айтканда, интернетте жарыяланган материалдарды тааныбайм. Интернетте көптөгөн материалдар бар. Ал жердеги материалдар биздин баяндама эмес. Биз өзүбүздүн баяндаманын үстүнөн иштеп жатабыз. Комиссиябыз дагы чогулат. Али баяндама даяр эмес.

Биз 3-майда “Кабар” маалымат агенттигинде саат 15:00дө маалымат жыйынын өткөрөбүз. Мына ошондо баяндама даяр болот. Азыр биздин баяндама даяр эмес. Азыркы кезде мен жазып жатам. Ал эми интернеттеги көптөгөн материалдарга мен комментарий бере албайм.


Ошентип Киммо Килюнен үзүндүлөрдөн баш тартып жатат. Бирок документ менен кызмат абалына жараша тааныштыгы бар адамдар жергиликтүү интернет булактарына жарыяланган үзүндүлөрдүн түп нускага тиешеси бардыгын белгилешүүдө. Маалым болгондой, Эл аралык комиссия өз иликтөөсүн аяктап, аны менен таанышууга өкмөткө берген. Демек кызматтык абалына жараша көптөгөн чиновниктер аны менен тааныш болгон. Интернет булактарга дал ошолор тарабынан документтин көчүрмөлөрү берилиши мүмкүн.

Эки комиссиянын корутундусундагы айырмалар

Интернетте жарыяланган үзүндүлөрдө июнь коогалаңынын чыгуусу үчүн Убактылуу өкмөт, Ош, Жалал-Абадда массалык башаламандыктарды, өлтүрүүлөрдү тыя албады деп, Исмаил Исаков, Кубатбек Байболов, Бактыбек Алымбеков айыпталган. Үзүндүлөрдөгү бул маалыматтар Убактылуу өкмөттүн буйругу менен түзүлгөн Улуттук комиссиянын корутундусунан айырмаланып турат. Улуттук комиссиянын корутундусунда түштүк коогасынын чыгуусу үчүн Кадыржан Батыров баш болгон айрым өзбек лидерлери, Курманбек Бакиевдин тарапкерлери жана үчүнчү күчтөр айыпталган. Ошондой эле күч структураларынын жетекчилигинин ишинде да кемчиликтер белгиленген.

Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү, Ош, Жалал-Абаддын коменданттары Эл аралык комиссиянын корутундусу бир жактуу болуп калганын айтып жатышат. Маселен, Жалал-Абаддын коменданты болгон Кубатбек
Байболов:

- Комиссиянын алдын-ала жыйынтыгы менен тааныштыгым бар. Баланчанын баланча, түкүнчө деп айтканы, эл оозундагы сөздөр боюнча деген беллетристикалык мүнөзү бар. Өтө калпыс, үстүрт даярдалган документ. Мындай терең изилдөө жүргүзүлгөн эмес. Ошондуктан мунун юридикалык дагы, моралдык дагы күчү болбойт деймин.

Жогорку Кеңештин депутаты, белгилүү юрист Курманбек Осмонов өлкөдөгү кырдаалга ар дайым бийлик жоопкерчиликтүү болоорун белгилейт:

- Ошол окуяны болтурбай коюуда ким бийликте болсо, ошонун моралдык жана саясий күнөөсү болот. Аны ал (Эл аралык) комиссия эмес, башка комиссиялар деле айтып жатат. Бийликте ким болсо ошо өлкөсүндө болуп жаткан окуяларга жооп бериш керек.

Эл аралык комиссиянын корутундусунда чынында эле Убактылуу өкмөт катуу айыпталса, анда жабыркаган тараптар эл аралык уюмдарга, анын ичинде Гаага сотуна арызданат деген чочулоолор жок эмес.

Ошондуктан 3-майда Киммо Килюнендин корутундусу көп чырлуу иштин башы болуп калышы мүмкүн.

Түркия сапарынын натыйжасы

Узап бараткан жумада өкмөт башчы Алмазбек Атамбаев Түркияга сапар менен барды. Сапар учурунда ал Түркиянын өкмөт башчысы Режеп Тайып Эрдоган, президенти Абдулла Гүл менен эки тараптуу кызматташуулар боюнча сүйлөшүүлөрдү өткөрдү. Мына ошол сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы боюнча Түркия Кыргызстандын 51 млн. доллар карызын кечип, 10 млн. доллар гранттык жардам берүүнү чечти. Андан сырткары өкмөт башчылар эки өлкөнүн жарандарынын 90 күн визасыз жүрүүсү боюнча келишимге кол коюшту.

Өкмөт башчынын кеңешчиси Фарид Ниязов Түркия сапар учурундагы негизги жетишкендиктер деп буларды атады:

- Негизги жыйынтыктарды өкмөт башчы чыгарды. Анда узак мөөнөттүү стратегиялык кызматташуулар боюнча Жогорку Кеңеш түзүлгөнү аталды. Андан сырткары эки өлкөнүн жарандары 90 күн визасыз жүрө алат. Түркиянын капиталы Кыргызстанга келиш үчүн шарт түзүлөт.

Эки тараптын соодасы өткөн жылы 153 млн. доллардын тегерегинде болгон. Бирок жакынкы беш жылда анын көлөмүн 1 млрд. долларга жеткирүү каралып жатканын түрк өкмөт башчысы Режеп Тайып Эрдоган билдирген.

Кремлде кандай маанай?

Өкмөт башчы Алмазбек Атамбаевдин түрк жетекчилиги менен жеке
мамилесинин дурустугу эки өлкөнүн ортосундагы мамиленин өнүгүүсүнө да салым кошууда. Натыйжада Түркия Кыргызстандын стратегиялык өнөктөшү катары карала баштады. Бирок башкы стратегиялык өнөктөш катары тандалып алынган Москва менен мамиле Кыргызстан каалагандай болбой жатат. Кремль күйүүчү майга бажы төлөмүн убактылуу алган менен насыя бөлүү жагын кечеңдетүүдө.

Маселен, бюджеттин тартыштыгын жабуу үчүн өтө маанилүү болгон 30 млн. доллар, Евразия экономикалык шериктештигинин антикризистик фондунан 200 млн. доллардын берилери арсар бойдон турат.

Ал эмес Орусия мурун берген карыздарынын 14 млн. доллардан ашуун үстөк пайызын дароо төлөө талабын койду. Аны кыргыз өкмөтү аткарууга мажбур болду. 2009-жылы Кыргызстан менен Орусия жетишкен келишимге ылайык Кыргызстан “Дастан” ишканасынын 48% акциясын берип, ошону менен 190 млн. доллар карыз жабылыш керек эле. Азыркы мезгилде кыргыз тарап акцияларды берүүгө даяр болгон менен орус тарап аны кечеңдетип жатканын Алмазбек Атамбаев билдирген.

Өкмөт башчынын айтымында, Орусиянын каржы министрлиги 48% акцияны алууга каршы чыгып жатса, коргоо министрлиги “Дастанга” кызыкдар болууда. Мына ушул эки структура бир пикирге келе албай жатат.

Өкмөт башчы Алмазбек Атамбаевдин билдирүүсүнө караганда, Кыргызстан менен Орусия мурда жетишилген келишимдерди тактап, алардын абалын иликтеп чыгууну көздөп жатат. Мүмкүн мына ушул кадам стратегиялык өнөктөштөрдүн ортосунда түшүнбөстүктөрдү жоюп, ири долбоорлорду аткарууга жол ачаар.

"Кыргыз-65" балдары үчүн күрөшүүдө

Америкалыктар асыраган кыргызстандык балдар

2008-жылы чет элдиктердин Кыргызстандан бала асыроосуна мораторий жарыяланган. 65 америкалык үй-бүлө Кыргызстандан асыраган балдарын күтүүдө.

Жогорку Кеңеш жактырган мыйзамга өлкө президенти кол койсо, кыргызстандык балдарды чет өлкөлүктөр асыроого жол ачылат. Эл аралык бала асыроого көмөк көрсөткөн ортомчу уюмдар өкмөттүн көзөмөлүндө болoт. Мурда андай көзөмөл болгон эмес.

Элли: «I’m from Kyrgyzstan»

3 жаштагы Элли алыскы Америкада апасы Мария, атасы Кэвин, агасы Жош болуп кичинекей шаарчада жашайт. Мария – фото сүрөтчү, азыр убактылуу өзүн, чыгармачылыгын да үй-бүлөсүнө арнаган. Кэвин болсо геолог, инновациялык жаатта изилдөөчү. Жош мектептин жогорку классында, америкалык футболду мыкты ойнойт.
Элли Кэвин Латтэм: «I’m from Kyrgyzstan», Жоэлтон, Теннесси штаты, 2011-жылдын 15-апрели


Кадимки эле кыргыздын мойтойгон наристеси Аймана-Элли үч жыл мурун ата-энеси, агасы мухиттин ары жагынан атайын Кыргызстанга келип, бир топ түйшүк менен аны асырап кетишкенин азырынча толук аңдабаса да – "I’m from Kyrgyzstan" (Мен Кыргызстанданмын) деп таптак айтат.

Элли мага телефондон «hello» дегенден кийин эле атың ким деди англисче. Мен өз ысымымды айтып, «Элли, мен дагы кыргызстандыкмын» деп кыргызча сүйлөп кирдим.

Ал болсо бир аз тыңшап туруп, анан шашкан өңдүү телефонду энесине берип жатып, «мен анын сүрөтүн тартам» деп божурап калды.

Мария кызын ай-күнгө теңеп эркелетип, «Элли сенин сүрөтүңдү тарта баштады», деп өзү мага 3 жыл мурун Кыргызстан деген өлкөдөн кантип бала асырап алганы тууралуу сөздү баштады.

Элли ата-энеси, агасы Жош менен. Жоэлтон, Теннесси штаты
- 2008-жылдын январында биз бала асырап алууну баштадык. Элли болсо 2008-жылдын март айынын этегинде туулган. Биз ишти бала төрөлө электе эле баштаганбыз. Майдын аягында Токмоктогу балдар үйүнө барып Элли менен жолуктук. Күйөөм, уулум үчөөбүз эки жума бою Бишкектен Токмокко күндө барып, кичинекей Эллини көрүп турдук.

Октябр айында экинчи жолу Кыргызстанга барып, Эллини өз үйүнө алып келдик. Баш аягы 10 айдын ичинде биз бул ишти бүтүрүп, баланы алып кетүүгө жетиштик. Биз кызыбызды Кыргызстан чет элдиктердин бала багып алуусуна чектөө киргизе электе чыгарып кеткен бактылуу үй-бүлө болдук. Азыр өзүңөр билгендей бир канча үй-бүлө балдарын алып кете албай иш токтоп турат. Балдар болсо жетимдер үйүндө калууда .


"Кыргыз-65" балдарын күтүүдө

2008-жылдан бери америкалык 65 үй-бүлө Кыргызстандын жетимдер үйлөрүнөн асыраган балдарын алып кетүүнүн аракетин көрүүдө.

"Биз «Кыргыз-65» деген ат менен таанымал да болуп калдык", дейт Бишкектеги балдар үйүндөгү Азаматтын ата-энеси Франк менен Габриэл Шимкустар.

- 65 үй-бүлө Кыргызстанда бардык тиешелүү кагаздарды бүтүрүп сотту гана күтүп жатканбыз. Анан мораторий киргизилип, биз туңгуюкка кептелдик. Андан берки үч жыл ичинде 65 үй-бүлө бирге балдарыбызды алып келүү үчүн күрөшүп жатабыз. Дем алуу күндөрү да ошону менен алектенебиз. Кудайдын күнү бири-бирибиз менен байланышып, миңдеген каттарды жиберебиз.

Бардык күч аракетибизди бириктирип кыргыз өкмөтү, бул жактан өзүбүздүн өкмөт менен сүйлөшүп жатабыз. Анан кээде телефон жыйын өткөрөбүз. Көптөгөн балдардын ден соолугунда оор илдеттери бар. Алардын бардыгын бул жерде дарылап, оңдоп койсо болот. 65 баланын экөө чарчап калды, эгер алар ата-энесинин колуна тийсе аман-эсен болмок»,
деди Азаматтын энеси Габриэл.

Азамат (Аidan Josiah-Azamat Shimkus) Бишкек балдар үйүндө, 2011-жылдын январы
Азамат (Aidan Josiah-Azamat Shimkus) июнда 3кө толот. Учурда Бишкектеги балдар үйүндө. Ал үстүңкү ээрди жырык, таңдайы жок төрөлгөн. Жакында эле Габриэл Америкада туруп болгон күчүн салып жатып Германиядан Бишкекке келген дарыгерлерге Азаматтын ээрдин операция жасатканга жетишти. Азамат АКШга жетээри менен таңдайын америкалык доктурлар оңдойт экен.

2008-жылы Франк менен Габриэл Азаматты алып кетүүгө 1 ай калганда жол жабылган. Андан бери бул үй-бүлө дагы эки кыздуу болгон, «эми балдарыбыздын улуусу Азаматты эле күтүп жатабыз» дейт Габриэл. Ал эми Азаматтын кооздолгон бөлмөсүндөгү керебет 2 жылдан бери томсоруп ээсин күтүп турат.

Франк, Габриэл Шимкустар Азаматты 2008-жылы ноябрда асыроого уруксат алып, бирок Кыргызстандан алып кете албай калышкан. Бишкек.
Кыргыз бийлиги чет элдик жарандарга жетимдер үйүнөн оорукчан балдарды багып алууга уруксат берет. Азыр да чет өлкөлүк асыроону күткөн балдардын 95 пайызы ар кандай илдетке чалдыккан наристелер экенин Жогорку Кеңештин депутаты Дамира Ниязалиева айтат:

- Андай оорулуу балдарды биздин жарандар албайт. Эгер алгылары келсе азыр эле барышсын, көрүшсүн. Мисалы сифилис менен ооруган баланы ким алат? Анан бул балдардын арасында өтө кымбат, биздин өлкөдө эмес, чет мамлекетте операцияга муктаждары бар.

Бала асыроо: жооптуу, татаал, кымбат

Америкалыктар үчүн башка өлкөдөн бала багып алуу өтө жооптуу, татаал жана кымбат чечим. Алды менен мындай чечимге келген үй-бүлө Америкадагы чет элдик бала асыроо боюнча агенттиктердин бирине кайрылып, атайын кагаздарды толтурат.

Полициядан расмий кагаз, финансылык мүмкүнчүлүгү тууралуу банктан кат, медициналык текшерүүнүн жыйынтыгы, жакын билген адамдардан мүнөздөмө, дагы толгон токой кагаз тапшырылат. Бир айга чукул агенттик үй-бүлөнүн арызын, документтерин карап чыгат.

Эгер бардык маалымат тастыкталса гана агенттиктен өкүлдөрү келип үй-бүлөнүн жашоо шартын көрүп, коңшу-колоңдор менен маектешет. Ал аралыкта алардын өздүк делосу федералдык иликтөө бюросунан текшерүүдөн өтүп, үй-бүлөнүн ар бир мүчөсү манжа тагын тапшырат.

Азаматты ата-энеси, эки карындашы, бул үйдө кооздолгон бөлмөсү күтүп жатат, Скрентон, Пенсилвания штаты
Андан кийин гана эл аралык бала асыроо боюнча агенттик берилген арыз боюнча Кыргызстан менен иштеше баштайт. Бул мөөнөт орто эсеп менен жарым жылга чейин созулат. Иш оңунан чыгып, уруксат жолдомо колго тийсе үй-бүлө Кыргызстанга сапар алат.

Кыргызстанга келгенден кийин америкалыктар жашоонун «жаңы мектебинен» өтөт. Тил, каада-салт, баскан тургандагы айырма, жетимдер үйүнөн тартып, жергиликтүү бийлик, тиешелүү министрликтердеги аткаминерлердин түрдүү элегине түшөт.

2005-06 жылдары америкалык үй-бүлөгө тилмеч болуп, Кыргызстандан эки майып баланы алып кетүүгө жардам берген Назгүл кыргыз аткаминерлери көмүскө канча акча тапканын мындайча айтып берди:



Эми сөзүбүздү кайра Эллинин энеси Марияга бурсак. Мен андан бала асырап алууга канча каражат сарптаганын сурадым:

- Бала асыроо жалпысынан 53 миң доллар болду. Ооба мунун ичине АКШдагы төлөнгөн чыгымдар дагы кирет. Бала асыроо өзү 20 миң доллар турат. Биз болсо 53 миң жумшадык. Бир топ акчаны сапарга кетирдик. 1-жолу Кыргызстанга 3 киши бардык, андан кийин күйөөм экөөбүзгө кошулуп, менин курбум барды. Кыргызстанга барган сайын эки жумадай мейманканада турдук. 15 миңдей жалаң сапарга кетти десе болот. Агенттикке болсо 15 миң төктүк. Калган 23-24 миң долларды Кыргызстандын ичинде короттук.

Баккан балага көзөмөл көп

2008-жылы Кыргызстандан чет элдик жарандардын бала асырап алуусунда олуттуу мыйзам бузуулар бар деген негизде мораторий жарыяланган. Бирок бүгүнкү күнгө чейин бул негизде бир дагы кылмыш иши козголгон эместигин айта кетели.

Орусиялык медианын таасиринен улам кыргыз коомунда чет өлкөлүктөр балдарды алып кетип, кордук көрсөтүп, ал тургай дене мүчөсүнүн айрым бөлүктөрүн сатып жиберет экен деген сөздү угуп калабыз.

Биз менен маегинде Бишкектеги Азаматтын Америкадагы энеси Габриэл кыргызстандыктар кантип ушундай сөзгө ишенет деген таңкалуусун жашырган жок.

- Биз ал балдарды жаныбыздан артык көрөбүз. Ал балдар жетимдер үйүндө калып, өмүрү кыйылып же коомдон окчун болбой үй-бүлөдө ата-энеси менен жашаса деп тилейбиз. Биз аларга бардык жакшылыкты гана каалайбыз. Кудай күбө, мен Азаматка өзүмдүн болгон органымды берүүгө даярмын. Мен ал бала үчүн колумдан келгендин баарын жасайм, - дейт үнү каргылданган Габриэл.

Америкада чет жактан бала асыраган үй-бүлө агенттиктин социалдык кызматкеринин, бала барган мектептин, ал тургай коңшу-колоңдун такай көзөмөлүндө турат.

Кыргызстандык жетим балдарга колдоо көрсөткөн Виржиния штатындагы “Кыргыз балдардын келечеги” уюмунун директорлор кеңешинин мүчөсү Айбек Исмаилов кыргыз бийлиги америкалыктар асырап кеткен балдарды оңой эле көзөмөлдөп тураарын айтат.

- Мен бул жердеги элчиликтеги консулдук кызматтын балдары менен сүйлөшүп турам. Алардын кызматтык милдеттерине бул жактагылар асырап алган кыргызстандык балдар-кыздардын жашоосун текшерип туруу дагы кирет. Алар үй-бүлөлөргө чалып, ал-ахвалды сурап, эгер бала чоңураак болсо анын өзү менен сүйлөшөт. Кээде өздөрү барып, жеринен балдарды көрүп да келишет. Бул консулдук кызматтагылардын милдети.

Тарыхый журтту таанытуу

Чет жактан бала баккан америкалык үй-бүлө балдарга алардын тарыхый мекени тууралуу эс тарткандан айтып, үйрөтө баштайт. 3 жыл мурун Америкага кеткен Элли ата-энеси менен кийинки жылы Кыргызстанга саякаттап келүүгө камынууда.

Кыргызстанды таанытуунун кезектеги иш-чарасы
- Мен Кыргызстанды сүрөткө тарткым келет. Бул менин адистик кызыгуум. Анан дагы Элли өз өлкөсү жөнүндө көп нерсе үйрөнүп, түшүнсө деп ойлойм. Биз азыр эле ал кичине экендигине карабастан такай айтып турабыз. Элли Кыргызстанда туулганын, Кыргызстан эмне экенин түшүнөт. Ар бир эки айда бул жактагы кыргызстандык достору менен жолугуп турат. Мен өзүм Кыргызстан керемет өлкө деп билем, - дейт Эллинин энеси Мария.

Баяныбызды Мариянын интернет баракчасындагы Эллинин туулган күнүн утурлап жазган катындагы саптар менен аяктасак

“...тээ алыскы Кыргызстанда марттын 29унун таңы эбак атты. Эне мындан үч жыл мурунку көз жарганын эстеп жаткандыр. Эне жүрөгү - ал жарык дүйнөгө алып келген наристени мен кандай мээрим менен сүйөөрүмдү, анын ушунчалык жакшы турмуш кечирип жатканын, биздин үй-бүлөгө жарык берген теңирдин белеги экенин туйса керек. Энеге жолугуп, ушул сөздөрдү айтууну самаар элем...”

Кыргызстан ислам кыймылы түзүлдүбү?

Өзбекстан ислам кыймылынын Пакистандагы машыгуу лагерлеринин бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз.)

Кыргызстан ислам кыймылы деген уюм түзүлгөнүн, анын максаты өлкөгө бүлүк салуу экенин УКМК төрагасы 29-апрелде парламентте жар салды.

Кыргызстандык жарандар террорчулардын лагеринде машыгуудабы?

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев Жогорку Кеңештин коопсуздук жана чек арага байланышкан маселелерди талкуулаган жыйынында Пакистан менен Ооганстандагы террорчуларды даярдаган лагерлерде 200-400дөй кыргызстандык жарандар машыгуудан өтүп жатканын билдирди. Дүйшөбаевдин айтымында, машыгуу үчүн негизинен өзбек тектүү жарандар июнь коогасынын кийин барышкан.

- Биздин маалыматтар боюнча, Ооганстан, Пакистан аймагында 200дөн 400гө чейинки Кыргызстан жарандары бар. Алардын көпчүлүгү биздин өзбек туугандар деген маалыматтар бар.

Дүйшөбаевдин айтымында, чет өлкөдөгү айрым жикчил күчтөр Кыргызстандагы абалды бейстабилдештирүүгө кызыкдар. Кыргызстан жана жалпы эле Борбор Азия өлкөлөрү үчүн терроризм коркунучу негизинен Ооганстан-Пакистан аймактарынан келүүдө.

Анткен менен айрым диний эксперттер Ооганстанга кеткен айрым жарандар Өзбекстан Ислам кыймылы аркылуу кетиши ыктымалдыгын белгилешүүдө. Бирок террорчуларды даярдаган лагерлерде машыгууда деген адамдардын саны күмөндүү ойлорду жаратууда.

Бул тууралуу “Дин, саясат жана укук” борборунун өкүлү, дин иштери боюнча эксперт Данияр Мурадилов билдирүүдө:

- Өзбекстан ислам кыймылы бар го, ошолор Ооганстанга кетишкен. Ошол жактан Өзбекстан же Кыргызстандын ушул багытта, бир пикирде болгон жарандарды таап өздөрүнө чакырышы мүмкүн. Бирок мынчалык көп санда болушу мүмкүн эмес. Болсо эки-үчөө эле болушу мүмкүн. Ошондой болсо биздин УКМК кызматкерлер эмнени, каякты карап турат деген маселе турат да.

Ал эми өзбек тектүү укук коргоочу Равшан Гапиров Дүйшөбаев жарыялаган маалыматтарды четке кагууда. Укук коргоочу айрым жетекчилердин ушундай маалыматтары эки элдин ортосундагы мамилеге терс таасирин тийгизүүдө дейт.

- Дүйшөбаев түшүндө көрсө керек мындайды. Ошол эле өзүнөн маалыматты каяктан, кимден алдыңар деп сураса “бизде ошондой маалымат бар” дейт, башкасына жооп бере албайт. Ооганстанда, Пакистанда эч кандай өзбек деген нерсе жок. Биз бул жердеги өзбектер каякта жүргөнүн билебиз.

Жикчил күчтөр кимдер?

Дүйшөбаев ички коркунуч – динге ишенгендер арасындагы диний-радикалдуу көз карашты таратуучуларда болууда дейт. Мындан сырткары диний-экстремизм маселеси актуалдуу болуп турган экен. Депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып УКМК төрагасы айрым жикчил күчтөр тарабынан Кыргызстан ислам кыймылы деген уюм түзүлгөнүн, анын максаты өлкөдөгү абалды туруксуздаштыруу экенин билдирди:

- Ал тургай кыргыздар эле ал жактарда катышпаса да Кырыгзстан ислам кыймылын түзүшкөн. Ал боюнча да бизде маалыматтар бар.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын атын атагысы келбеген кызматкери талибан, “ал- Каида” террор уюуму ар кайсы улуттун өкүлдөрүнөн куралган деген маалыматтар бар экенин, бирок Кыргызстан ислам кыймылы тууралуу маалыматы жоктугун билдирди.

Ал арада Коопсуздук кеңешинин мурдагы катчысы Мирослав Ниязов мындай маалыматтарды УКМК элге жарыялабай, өздөрүнө тиешелүү иштерди жасай берсе болмок деп эсептейт:

- Кооптуу коогалаңдан жаңы башыбызды чыгардык. Эгер кооптуу жагдайлар болсо, ошого жараша чара көрүш керек элге жайбай эле. Эми Ооганстанда мурдатан эле машыгып жүрүшпөдү беле. Бирок азыр Ооганстанда көзөмөл бар, ошол эле көзөмөл Пакистанда жүрүп атат. Жашыруун машыгам десе Кыргызстанда деле тоолорго, коктуларга кирип алып машыга берсе болот. Керек болсо ошол жактардан инструкторлор келип машыктырып салат. Тиешелүү органдар ошолорго жараша чара көрүш керек.

Эндрю Вахтель: Чыныгы билим кымбат турат

Эндрю Вахтель "Азаттыктын" студиясында.

Бишкектеги Американын Борбор Азия университетинде окуу акысы кымбаттагандыгы тууралуу “Азаттыкка” угарман, окурмандардан каттар келип жатат. Буга байланыштуу окуу жайдын президенти Эндрю Вахтель "Азаттыктын" суроолоруна жооп берди.

“Азаттык”: Кеп башында Американын Борбор Азия университетинин таржымалынан кыскача айтып бересизби...

Вахтель:
Американын Борбор Азия университети 1993-жылы Кыргыз улуттук университетинин бир факультети катары ачылып, төрт жылдан кийин өз алдынча жогорку окуу жайы болуп катталган. Бизде окуган 1150 студенттин 65-70% - кыргызстандыктар, калганы Тажикстан, Казакстан, Түркмөнстан, Өзбекстан, Ооганстандан жана башка алыскы чет мамлекеттерден келген улан-кыздар. 125 окутуучунун 100ү жергиликтүү жарандар, алар учурунда Европадан, Американдан жана Москвадан билим алып келген адистер.

Азырынча университет Бишкектин эски аянтындагы эки имаратты ээлеп турат. Быйыл башталат деп турган жаңы кампустун курулушу өз учурунда аяктаса, эки жылдан кийин жаңы имаратка ээ болобуз. Кыргыз өкмөтү азыркы имараттарды окуу жайга 30 жылдык мөөнөткө ижарага берген, бирок биз ижара акы төлөбөйбүз. Ошентсе да, биз анын ордуна көп нерсени, атап айтканда ушундай университетти түптөп, жаштарга сапаттуу билим беребиз деген убадабыз бар. Албетте, мени менен макул болбогондор да чыгышы мүмкүн, бирок Кыргызстандагы башка жогорку окуу жайларынын бири да бере албай турган эң сапаттуу билимди 700гө жакын кыргызстандык улан-кызга биз гана тартуулап жатабыз.

“Азаттык”: Сиздердин университетте окуу акысы быйыл 4 миң 900 долларга жетиптир. Мынча акчаны бардык эле кыргызстандыктар көтөрө албайт. Бул баа кандайча жаралды?

Вахтель: Бул баа окутуучулардын эмгек акысын төлөөгө, студенттерди бекер Интернет менен камсыз кылып, алардын окуудан тышкаркы билим алуусуна, өнүгүүсүнө шарт түзө турган сабактарга кеткен чыгымдарды камтыйт. Мындан тышкары, окууну аяктагандан кийин жаштардын жумуш табуусуна көмөк көрсөтө ала турган бирден-бир мыкты офис бизде гана бар.

Кыскасын айтканда, чыныгы университеттик талапка жооп берген, бирок бул өлкөдө жок кадыресе шарттар биздин университетте түзүлгөн. Окуу кымбатка туруп жаткан күндө да, бул - аларга биз тартуулаган белек десем да болот. Бирок студенттердин арасында таптакыр төлөбөй окугандар да бар. Мындай жеңилдик алуучуларды атайын комиссия аныктайт, андайлар бирин-экин эле.

Албетте, студенттер үчүн өтө эле кымбат, бирок биз үчүн аларды окутуу андан да кымбатка турат. Бул чыныгы чыгымдар. Биз түшкөн акчаны “Мерседестерди” сатып алууга эмес, билим берүүнү жакшыртууга гана жумшайбыз.

Студенттерибиз деле башкалар менен салыштырып, биздин артыкчылыктарыбызга өзүлөрү күн сайын күбө болуп келишет. Жумуш берүүчүлөр да биздин бүтүрүүчүлөрүбүздү ар дайым кучак жайып тосуп алышат. Мыкты билим эч убакта арзан болбойт.

“Азаттык”: Ошол чыгымдардын 40 гана пайызы студенттер төлөгөн акынын эсебинен каржыланат экен. Калган 60 пайыз чыгымын ким жабат?

Вахтель: Биздин демөөрчүлөр төлөшөт. Бул албетте, көп. Менин негизги милдетим - демөөрчүлөрдү табуу болуп эсептелет.

“Азаттык”: Америкалык деген атына жараша сиздердин студенттер Американын өзүнө барып окуу мүмкүнчүлүгүнө ээ боло алышабы?

Вахтель: Анча көп эмес. Ал жакка барган студенттер негизинен кыска мөөнөткө, иштеп же саякаттап барып келип жатышат. Ал эми Американын өзүндө окуу өтө эле кымбат. Бизде 5 миң долларга алган билим ал жакта 50 миң доллар турат. Биздин студенттерди бекер окутуп берүүгө даяр окуу жайларды Америкада табуу дээрлик мүмкүн эмес.

“Азаттык”: Буга чейин америкалык үлгүдөгү дипломдор гана берилип келсе, быйылтан баштап Кыргызстан үлгүсүндөгү дипломдор да бериле баштаган экен. Сиздердин дипломду таануу жагынан кыйынчылыктар болбойбу?

Вахтель: Кыргызстандын диплому КМШ мамлекеттеринин бардыгында эле таанылат. Американын диплому дүйнөнүн бүт мамлекеттеринде жарактуу эсептелинет. Бирок биз үчүн диплом эмес, студенттин жөндөмү маанилүү.

“Азаттык”: Сиздер студенттерди кайсы билим берүү системасы, кандай стандарттар боюнча окутасыздар?

Вахтель: Негизи, стандарт деген советтик-европалык салттан калган түшүнүк. Америкада деги эле билим берүү министрлиги деген жок. Билим берүү катчысы бар, бирок ал университеттердин үстүнөн эч кандай бийлик кыла албайт. Ар бир окуу жай көз каранды эмес уюмдар тарабынан аттестациядан өтүп турат.

Бул жерде менимче, стандарт эмес, философия негизги орунда болушу керек. Биз үчүн студенттин белгилүү нерсени жаттап алганы же билгени эмес, ойлоно алуусу маанилүү. Кайсы бир конкреттүү суроого жооп кайтара алгандан көрө, алар кызыктуу суроолорду ойлоп таба алышы керек.

Менин кол телефонум мага караганда 20 эсе көп нерсени билген азыркы заманда, менимче, канча фактыны билесиң дегенге караганда, ошол фактыларды кандайча туура пайдалана аласың деген түшүнүк биринчи орунда болушу керек.

Университеттер ар бири кайсыны туура деп эсептесе, ошондой иштесе, өлкө үчүн жакшы болоор эле...

Азаттык: Азыр деле ошондой го, же андай эмеспи?

Вахтель: Жок. Себеби, ким эмне кылышы керек экенин түшүндүрүп турган билим берүү министрлиги бар. Анын айткандарын аткарбасаң, начар университеттердин катарына кирип каласың... План деген түшүнүк - биздин душман. Бирок биздин бүтүрүүчүлөр эмгек рыногунда татыктуу эле орунду ээлеп келатышат.

Азаттык: Анда жеке сиздер үчүн проблема эмнеде?

Вахтель: Эгерде азыркыдай министрлик болбосо, аттестация ал аркылуу жүргүзүлбөсө, биз мыкты экенибизди кайсы бир стандарттардын негизинде эмес, студенттерибиздин билим деңгээли менен далилдей ала тургандай шарт түзүлсө, азыркыдан да мыкты, кызыктуу, заманбап программаларды окуу процессине киргизет элек. Бирок азырынча мен бул тууралуу кыялдана да албайм...

“Азаттык”: Вахтель мырза, маегиңизге рахмат.

Жабырлануучуларга берилчү жардам көйгөйү

Июнь коогасынын жабырлануучулары тополоңдо дайынсыз жоголгон жакындарын таап берүү талабы менен чыгышты. Ош, 2010-жылдын 18-июну.

Июнь коогасынын жабырлануучуларына бир жолку акчалай жардам көрсөтүү маселесиндеги так эместиктер талаш жаратууда.

Жардам көрсөтүү боюнча өкмөттүн токтомун кароо учурунда буга тынчсызданган эл өкүлдөрү аны берүүнүн тартибин так аныктоо зарылдыгын белгилешти.

Казынадан “казылып” табылган жардам


Июнь коогалаңынын жабырланчууларына акчалай жардам көрсөтүүгө жана алардын социалдык пенсиясынын өлчөмүн көтөрүүгө республикалык бюжеттен бир миллиард сом каралган. Анын алты жүз миллион сому бир жолку берилүүчү акчалай жардам катары бөлүнөт.

Каржы министринин орун басары Арзыбек Кожошев бул каражат бюджеттеги башка чыгымдарды кыскартуунун эсебинен алынгандыгын белгиледи:

- Жалпысынан корголбогон жана артыкчылыктуу эмес бюджеттин беренелерин кыскарттык. Бирок анын натыйжасында жакында бекитилген бюджеттин чыгаша бөлүгүндө өзгөрүү болгон жок. Бөлүнгөн акчадан июнь коогасында каза болгондордун үй-бүлөлөрүнө 1 миллион сомдон, оор жаракат алгандарга жүз миң сомдон жана жеңил жараат алгандарга элүү миң сомдон берилет. Мындан сырткары калган 400 миллион сом сентябрь айынан баштап көтөрүлө турган социалдык пенсияларын көтөрүүгө жумшалат.

Өткөн жылкы июнь каргашасында башкы прокуратуранын маалыматы боюнча, 427 адам ажал таап, эки миңге жакын адам ар кандай деңгээлде жараат алышкан. Мындан сырткары 33 адамдын жасаты тааныла элек. Ошол эле учурда 23 адам дайынсыз жоголгондордун тизмесинде турат. Токтомдо жабырлануучулардын бардык категориялары так көрсөтүлгөн эмес.

Андан улам, Жогорку Кеңештин бюджет жана каржы комитетинин төрагасы Акылбек Жапаров акчалай жардам көрсөтүүнүн тартибин аныктай турган өкмөттүн токтому чийки даярдалгандыгын сынга алды:

- Биринчи комитеттин олтурумунда биз өкмөттөн жок дегенде токтом менен ошол жарадарлардын, кайтыш болгондордун жана башка жабырлангандардын тизмесин тактагылачы деп сурандык эле. Анын ичинен кылмыш иши козголуп, далилденгендерге же июнь окуяларына катышы болушу мүмкүн деп тергөө иштеринде жүргөндөрдү өзүнчө алып кароону сунуштаган болчубуз. Бериле турган акча кимге берилиш керек, аялынабы, балдарынабы же ата-энесинеби? Мына ушул боюнча алдын-ала механизмдер иштелип чыгышы керек. Бирок беш айга жакын убакыт өттү өкмөт анын тартибин иштеп чыгып, тактап койсо болмок.

Күмөндүүлөргө акча берилбейт

Айрым депутаттар 7-апрель окуясында курман болду деп өкмөттөн бир миллион сом жардам көрсөтүлгөн Маралбек Максымбековду мисал келтиришти. Мына ошондуктан жабырлануучулардын тизмесин кылдат текшерүү маселеси көтөрүлдү.

Жогорку Кеңештин Социал-демократтар фракциясынан депутат Исмаил Исаков июнь окуясында каза тапкандардын же жарадарлардын арасында кылмышка шектүүлөрү болушу мүмкүн экендигин эскертти:

- Биз жабырлануучуларга акчалай жардам берилишине каршы эмеспиз. Бирок мына ошол каза болгондордун, же болбосо жарадарлардын ичинен июнь коогалаңында кылмыш кылгандары да болушу мүмкүн. Бул жагын жакшы караштырбастан акчаларын берип коюп, кийин уят болуп калып жүрбөйлү.

Июнь коогалаңында каза тапкандардын же жаракат алгандардын ичинен кылмыш иштерине катышы бар деп шектелгендерге акчалай жардам берилбейт. Бул боюнча билдирген вице-премьер-министр Ибрагим Жунусов акчалай жардам берүүнүн тартиби тергөө органдарынын жана атайын комиссиянын тыянагынын негизинде аныктала тургандыгын кошумчалады:

- Мына ошол окуялар учурунда каза болгондордун ичинде же жараат алгандардын арасында жаңжалга аралашып, кандайдыр бир кылмыш иштери боюнча шектелип, кылмыш иши козголгондор бар. Булардын катышы жок экендигин тастыктаган сот чечими болмойунча акчалай жардам берилбейт.

Кылмышка "шектүүнү" аныктоонун кыйындыгы

Анткен менен июнь окуясында каза болгондордун же жарадарлардын арасынан кылмышка шектүүлөрдү аныктоо тергөөчүлөр үчүн дагы кыйын маселе экендиги айтылды. Анткени ал учурдагы кагылыштын масштабы жана ага адамдардын аралашып калуусунун себептери да ар түрдүү болушу мүмкүн.

Жогорку Кеңештин Социал-демократтар фракциясынын депутаты Сабыржан Атажанов мындай жагдайларды так аныктоо татаал экендигин белгиледи:

- Бул окуяга жакында бир жыл толот. Эмне үчүн буга чейин аталган маселе кеңири иликтенип, каралган жок. Мына ошолордун жагдайлары боюнча критерий табылбай жатпайбы. Мисал үчүн кимдин аракетин кандай карайбыз. Өзүнүн үй-мүлкүн коргогонду баатыр дейбизби же Кыргызстандын улуттук намысын коргоп чыккандарды баатыр дейбизби? Бул жерде бир жактуу баа берүүгө оор болгон өтө эле татаал жагдайлар бар. Бирок ар кимисинин өзүнүн чындыгы бар. Муну эми комиссия териштирет болуш керек.

Жогорку Кеңеш өткөн жылы июнь окуяларында кайтыш болгон жарандардын туугандарына жана жараат алгандарга акчалай бир жолу жардам көрсөтүү боюнча өкмөттүн токтомун жактырды. Бирок аны берүүнүн тартибин так аныктоо жагы өкмөткө тапшырылды.

"Интернет эрөөлгө" Адахан Мадумаров чыкты

“Бүтүн Кыргызстан” партиясынын лидери Адахан Мадумаровдун окурмандарыбыз менен интернеттеги түз жыйыны 2011-жылдын 4-майында саат 17:00де соңуна чыкты.

"Азаттыктын" түз жыйынына бул жолу "Бүтүн Кыргызстан" партиясынын лидери, Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы, мурдагы мамлекеттик катчы Адахан Мадумаров келди. Түз жыйын Бишкек убакыты боюнча саат 15.00дө башталып, 17.00дө соңуна чыкты.

Окурмандарыбыз Адахан Мадумаровго алдын-ала өтө арбын суроо узатышты.

Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин мурдагы төрагасы, мурдагы президент К.Бакиевдин тушундагы Мамлекеттик катчы, учурда оппозициядагы “Бүтүн Кыргызстан” партиясынын лидери Адахан Мадумаров окурмандар менен 2011-жылдын 4-майында саат 15:00-17:00де “Азаттык” үналгысынын интернеттеги “Интернет эрөөл” түз жыйынында баарлашты.

Коногубуз суроолордун айрымдарына өз жообун түз жыйындын мөөнөтү бүткөн соң да берип жатты.

Анын жоопторун окуу үчүн оболу шериненин этегиндеги бетти ачуу керек.

(Жалпы эрежеге сыйбаган пикирлер дээрлик түшпөгөндүгүн эскерте кетели).



"Азаттык" үналгысынын "Интернет эрөөлүнө" буга чейин Өмүрбек Текебаев, Феликс Кулов, Айгүл Рыскулова, Мелис Турганбаев жана Азимбек Бекназаров сыяктуу коомдук ишмерлер, мамлекет кызматкерлери жана саясатчылар конок болушкан.

Тасма баян.
А.Мадумаров "Интернет эрөөл" коногу. 2011-жылдын 4-майы. "Азаттыктын" Бишкек студиясы. MiT.


"Интернет эрөөлдө" - Адахан Мадумаров
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:34 0:00
Түз линк

Бишкекте шаар күнү белгиленди

Майрамдык жүрүштөн, 29-апрель.

Бүгүн борбордук "Ала-Тоо" аянтында Бишкек шаарынын 133 жылдыгына арналган майрамдык салтанат өттү.

Анын алдында "Октябрь" кинотеатрынын алдынан борбордук аянтка чейин майрамдык жүрүш болду. "Ала-Тоо" аянтындагы салтанатка президент Роза Отунбаева катышып, чогулгандарды шаар күнү менен куттуктады. Салтанатты маданий, спорттук иш-чаралар коштоп, мэрия шаардагы мыкты адистерди, районду жана район жетекчисин аныктап, сыйлыктарды тапшырды.

Бишкекте шаар күнү белгиленди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:24 0:00

Бишкекте шаар күнү белгиленди

Бишкекте шаар күнү белгиленди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:24 0:00

Күйүүчү май кымбатташы ыктымал

Кыргызстанда май айынан тарта күйүүчү майдын баасы көтөрүлүшү мүмкүн. Бул тууралуу Нефтетрейдерлер ассоцияциясынын жетекчиси Жумакадыр Акенеев “Азаттыкка” курган маегинде билдирди.

“Азаттык”: Алдыңкы айда күйүүчү майдын баасы кымбаттайт деп айтылууда. Мындай кептерге эмне себеп болууда?

Жумакадыр Акенеев
Жумакадыр Акенеев:
Бирден бир себеби эки-үч күндөн бери Орусияда күйүүчү-майлоочу майлардын баалары кескин өйдөлөгөнү жана экинчиден тартыштыгы болуп жатат. Кечээ күнү Орусиянын өкмөтү чогулуш өткөрүп, май айында болгон күйүүчү-майлоочу майлардын бардыгын, Орусиянын ичинде колдонсун деген буйрук чыкты деген маалымат бизге келди. Себеби азыр Орусиянын жыйырма регионунда азыр тартыштык болуп жатат. Алтай крайы болсо үч күндөн бери күйүүчү майы жок бош отурат. Эч кимге бир литр май бербей.

Буга акыркы апрель-май аларында жанагы дүйнөлүк баалар көтөрүлгөнү себеп болууда. Аникени бир баррель 124 доллар болуп кетиптир. Ошого карата нефть чыгаруучу ишканалар 67 пайыз нефтини чет жакка чыгара баштаптыр. Бул болсо, былтыркы жылга салыштырмалуу эки жарым эсеге көп. Анан Орусия мамлекетинин өзүнүн ички аймагы күйүүчү-майлоочу майсыз калып жатат. Баалар да кескин көтөрүлдү. Бүгүн орто эсеп менен Орусиядагы орто баа Кыргызстандагы баадан беш алты сом өйдө болуп жатат да.

“Азаттык”: Мына Орусиядагы майдын тартыштыгы Кыргызстанга кандай таасирин тийгизиши мүмкүн? Натыйжада Кыргызстанда күйүүчү май канча сомго чейин кымбаттайт?

Жумакадыр Акенеев: Биз болсо азыр сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз. Себеби бизге күйүүчү май жөнөтчү заводдордун милдеттенмеси бар. Азырынча алар эч теке деп айта элек. Бирок дүйнөлүк баага карата анча-мынча өзгөрүшү мүмкүн деп айтылып жатат. Мен ойлойм, биздин баалар Орусиянын бааларына жакындашы мүмкүн. Мындайча айтканда азыркы Орусиядагы бааларды алып көрсөк, беш-алты сомго көтөрүлүшү мүмкүн.

Бул бир жуманын ичинде болбойт. Себеби, алынган май, келе жаткан май мурунку мурунку баа менен сатылган. Негизи майдын башынан тарта көтөрүлүшү мүмкүн. Анан баягы көлөмү боюнча азыр анча-мынча күмөн болуп жатат. Мурунку сүйлөшүлгөн көлөмдү ала алабызбы, ала албайбызбы? Бирок азырынча эч кандай бербейбиз деген маалымат жок. Баягы эле деңгээлде турат. Анан жанагы жазуу жүзүндө өкмөттүн буйругу же тапшырмалары келсе, ошого карата биз жасайбыз. Толук ачык эмки жуманын башталышында буйрук чыгабы, чыкпайбы, ошондо так жооп берүүгө даяр болобуз.


Кыргызстанга күйүүчү майдын 90%дан ашыгы Орусиядан келет


“Азаттык”: Май айында күйүүчү май кымбаттайт деп жатасыз. Кымбаттоо канча убакытка чейин созулушу мүмкүн?

Жумакадыр Акенеев: Бул баанын бардыгы Орусияга көз каранды болот. Себеби 92 пайыз күйүүчү-майлоочу майды биз Орусиядан алып келебиз. Алар да бааны ылдыйлатуу боюнча чара көрүп жатат. Ал жыйынтыгын берип, баалар ылдыйласа, биздин да рыногубузда баа ылдыйлайт. Эгерде баалар ошол эле деңгээлде көтөрүлүп тура берсе, биз дагы ылдыйлата албайбыз.

“Азаттык”:
Айыл -чарба министрлигинин маалыматы боюнча, кыргызстандык дыйкандар күйүүчү май менен 62 пайыздай гана камсыз болгон экен? Эми дыйкандар май менен камсыз болгонго үлгүрүшөбү?

Жумакадыр Акенеев: Бул жагынан биз өкмөттүн алдында алган милдеттенмелердин бардыгын жүз пайыз аткардык. Мындайча айтканда талаачылык иштер бүтүп жатат. Ысык-Көл менен Нарын калып жатат. Бардыгын күйүүчү май менен камсыздоо запасыбыз бар. Алар толугу менен бүтөт. Эч кандай тыртыштык болбойт.

“Азаттык”: Рахмат маегиңиз үчүн.

Абдуразаков: Шаар маданияты тайыздап баратат

Бишкекте бүгүн шаар күнү белгиленүүдө. Коомдук ишмер Ишенбай Абдуразаков шаар маданияты, элдин жүрүм-туруму тууралуу кеп салып берди.

“Азаттык”: Советтер Союзу учурундагы Фрунзе шаарын жакшы билесиз. Салыштырып айтып берсеңиз. Бишкектеги азыркы шаар маданиятына, элдин жүрүм-турум маданиятына кандай баа бересиз? Ал учурдан бери кандай өзгөрүүлөр болуп кетти?

Ишенбай Абдуразаков: Илгерки Фрунзе болсо, баягы Совет заманындагы адеп-ахлак маданият боюнча түшүнүктөрдүн негизинде өсүп келген шаар болчу. Ал кезде шаардын калкы анчалык көбөйүп кеткен эмес. Беш жүз миң кишиден ашпаш керек деген да түшүнүк бар болчу. Шаардын инфраструктурасы да ошого жараша пландаштырылып, ошого жараша каражат бөлүнүп келген. Эми андан бери жыйырма жылдай өтүп кетти.

Ошол эле жылдары эмнелер өзгөрдү? Биринчиден, мурдагыдай каттоо, андай мындай деген жок болду. Айыл-жеринде жумушчу орундар азайгандыктан эл жапырт эле борборду көздөй келе баштады. Ошентип отуруп, азыр шаарыбыздын калкы бир миллиондон ашып кетти. Мурдагы пландаштырылган шаарыбыз азыркы шаардын калкынын талабына дал келбей калды. Ошол боюнча көп кемчиликтер азыр сезилип жатат.

“Азаттык”: Ал эми тургундардын жүрүм-турум маданиятына кандай баа бересиз?

Ишенбай Абдуразаков: Жүрүм-турум маданияты да ал кезде бир аз башкараак болгон. Себеби, ошол кезде мына Фрунзе шаарында жашаган, айрыкча интеллигенциянын өкүлдөрү өздөрүн борбордо жашаган адамдар катары санап, жүрүш-туруштары мүмкүн болушунча маданияттуу болсун деген аракет болоор эле да, ошол кезде. Мына көчөгө чыкканда болобу, кийген кийимин да таза кармап, эл менен сүйлөшкөндө да сөз маданиятына, жүрүм-турумдун маданиятына көбүрөөк көңүл бөлүшөр эле.

Эми азыр мен айткандай, ар жактан бер жактан элдер көп келе баштап, ошол мурдагы салт дейбизби, баш калаанын эли башка жерлерге караганда көбүрөөк маданияттуу болуш керек, башкаларга мындай үлгү көрсөтө турган шаар болушу керек, ошол шаарда жашаган адамдар да ошого татыктуу болушу керек деген көз караш азыр кичине тайыздап баратат.

“Азаттык”: Мына сиз бир катар өлкөлөрдүн борбор шаарларында болуп келдиңиз. Кээ бир өлкөлөрдө калк баш калаага сый-урмат көрсөтүп, атайын борборго зыяратка келип турушат экен. Кыргызстандыктардын Бишкекке мамилеси кандай? Жарандар борбор шаар деп сый урмат көрсөтүшөбү?

Ишенбай Абдуразаков: Эми ал деле элдин өзүнүн салт-санаасына, өзүнүн бир тарыхый көз карашына карата калыптанат да. Чындыгында эле көп өлкөлөрдө жаш балдардан баштап баш калаасына саякатка келип, ушул жерден үлгү өрнөк алабыз дегендей, баш калаадагы маданий борборлорго келип таанышып, анан ошондогу мыкты өрнөктөр болсо, ошону жер-жерлерге дагы тараталы деген аракеттер болот, көп жерлерде. Мына ошондуктан бул өзүнчө витрина катары каралат да. Экинчиден, башка шаарлардагы элдин чет мамлекеттен келип калган элдерге, туристтерге өзүнүн шаары жөнүндө, өзүнүн өлкөсү жөнүндө оң таасир калтырганга, жакшынакай ыраазы болуп кете тургандай аракет кылганы сезилип турат.

“Азаттык”: Кыргызстандыктарда мындан нерсе аз дегенди айткыңыз келип жатабы?

Ишенбай Абдуразаков:
Ар кандай адамдар бар да. Кээ бир адамдар ошого аракет кылганын байкап жүрөм. Бирок көпчүлүгү ага маани бербей келатат. Кайдыгер да. Биздин шаар жөнүндө келген кишилер кандай таасир алат экен, ошолордун көңүлүнө жага тургандай сөздү, биз дагы салым кошолу деген аракетти көп учурда көрбөй жатам да. Бирок бар ошондой адамдар. Илгертен бери шаарда жашап келаткандар шаарга көңүл бөлөт. Анда шек жок.

“Азаттык”: Башка өлкөлөрдүн борбор шаарларына салыштыртыра келсек, бир өлкөнүн борбор шаарын, анын ичинде Кыргызстандын борбор калаасы кандай болушу керек? Бишкек бул талаптарга канчалык деңгээлде төп келет?

Ишенбай Абдуразаков: Бул бекеринен баш калаа деп айтылбайт да. Борбор дейт. Баш калаа деген айрыкча башка жактан келген элдер үчүн да, өлкөнүн баягы кирип келаткан дарбазасы деп айтсак болот. Ошо башкалар да алган таасирлер, ошондогу тартип, ошондогу шаардын тазалыгы, элдин маданияты, ошо биздин өзүбүздүн өлкөбүз, Кыргызстан жөнүндө көп маалымат берет. Башка жактан келип, айылдарга барбай эле шаарга келип кетип калган кишилер бар да. Ошолор Кыргызстан деген өлкөнү шаардагы, Бишкектеги алган таасири боюнча пикир түзүлүп, барган жеринде айтып беришет.

Бир-эки сөз менен айтканда, баш калаа жөнүндө өзүнчө шаардын статусу болушу керек. Мыйзам кабыл алыш керекпи, анан биздеги көп кемчиликтерди азайтыш үчүн шаардагы салык маселесин ирээтке келтирүү керек. Шаардын өзүндө көп нерселерди калтыруу керек.

“Азаттык”: Маегиңиз үчүн рахмат.

Кыргыздын Күнү тутулганда

Гезиттер жума күнкү санын өлкөнүн саясый жана социалдык жашоо-турмушуна арнаган макалалар менен жарыкка чыкты.

“Акча жана бийлик” аттуу орус тилдүү гезит бүгүнкү санында аталган басылманын жакында кыргыз тилиндеги нускасы жарыкка чыга баштарын, аты “Чоң казат” деп аталарын, бирок ал жандүйнө менен жаркын үмүттөрдүн “чоң казаты” болорун кабарлады.

“Мамлекеттин тагдыры кыл учунда кылтылдап турат. Башкаргандар өлкөнү экономикалык жана социалдык апааттан сактап калуу үчүн колун сунуп, дүйнө кезип жүрөт, жергиликтүү тургундар, болгондо да түбү кыргыздардын өзү түгөнбөгөн митингдерди өткөрүп, жолдорду бууп, бийликке талап коюп, чыгыштан батышка, түштүктөн түндүккө марш тээп келет. Кыргыздар бирдеме болсо эле комиссия түзмөйгө, партия түзмөйгө өттү, партиясынын саны 150гө жетти. Кудай бетин салбасын, күнү-түнү чогулуш, күнү-түнү сөз, күнү-түнү саясат...

Өлкөдө деги кимдер иштеп атат? Кыргыздардан башкасы: орустар, корейлер, дунгандар жана башка улуттагылар же жогор жактын жардамына эмес, өзүнүн гана жеке күчүнө таянгандар” иштеп атат” деп жаны кашайды “Улуттун күнү тутулганда” деген көлөмдүү макаласында белгилүү жазуучу Талип Ибраимов.

Автор аталган макаласында өзгөчө улут катары бар же жок болууда интеллигенциянын ролу, журналисттердин миссиясы, маданияттын маңызы, Манас менен мактана берүүнүн “пайдасы”, байкушчулуктун байкушчулук дарты, 20 жылдан берки баскан жол, экономика, бийлик маселеси, жерден боор көтөралбай сойлоп келатканыбызды сынга алган.

“Фабула” гезити баш макаласын журналист Баратбай Аракеевдин “Дос күтүүнүн азабы арбын” деген макаласы менен баштады. Аракеев мамлекеттер аралык мамилелерде кайсы өлкөлөр менен дос болуу керектигине ой калчаган. Орустун кылымдан берки сыналган дос экенин эске салат.

“Кыргыз руху” гезити Түрк-Кыргыз байланышы тууралуу баяндады. Эки өлкөнүн өкмөт башчыларынын сүйлөгөн сөздөрүн жарыялады.

“Кыргыз туусу” гезити бүгүнкү санын “Түркия Республикасы Кыргызстандын 51 млн. доллар карызын кечип, 10 млн. доллар берип узатты” деген жакшы кабар менен ачты. Өкмөт башчысы Алмазбек Атамбаевдин Түрк мамлекетине жасаган иш сапарын журналист Мырзакат Тыналиев баяндап берген.

Президент Роза Отунбаеванын Бишкек шаарынын күнү менен, премьер-министр Алмазбек Атамбаевдин кыргызстандыктарды келе жаткан 1-Май майрамы менен куттуктоолору да ушул санда.

Аталган басылма ошондой эле “Салттуу музыканын сакбактары” деп аталган баштеманын алдында көркөм өнөр ээлеринин ойлоруна орун берди.

Композитор Атайбек Бөдөшовдун маселелүү макаласы “Музыка сабагына душмандык мамиле” деп аталып, кыргыз мектептериндеги музыка сабагы боюнча сааттын аздыгына, окуу китептердин жоктугуна, билим деңгээлинин начардыгына токтолгон. Дүйнөнүн өнүккөн өлкөлөрүндө “музыка” сабагына өзгөчө мамиле жасалып, башка сабактарга караганда саат көбүрөөк бөлүнөрүн, а кыргыз мектептеринде болсо сааты да кыска, окуй турган китеби да жок экендигине басым жасаган.

Депутат Сулейманов мандаттан баш тартпайт

Депутат Бахадыр Сулейманов ооруканада, 28-апрель.

“Ата-Журт” фракциясынын депутаты Бахадыр Сулейманов кесиптеши Камчыбек Ташиевден эмнеге таяк жегени тууралуу кеп салып берди.

Бишкектеги дарылоо жана ден соолукту чыңдоо борборунда дарыланып жаткан Бахадыр Сулеймановдун саламатыгы оңолуп калды. Ооруканадан качан чыгарын медициналык консилиум жакында аныктайт. Бул тууралуу депутат "Азаттыкка" берген интервьюсунда айтты.

Сулейманов 31-мартта мээси чайкалып, баш сөөктөрү, мээси жана эти жабыркаган деген диагноз менен ооруканага жаткырылган. Депутат муну фракция башчысы Камчыбек Ташиев сабады деп негиздеп, Башкы прокуратурага арыз жолдогон.

"Азаттык":
Бахадыр мырза, мына окуя болгонуна бир айга аяк басты. Ошол 31-март күнү Сиз менен “Ата-Журт” фракциясынын башчысынын ортосунда эмне болду эле?

Бахадыр Сулейманов: 31-мартта парламент отурумунан кийин, кечке жуук мага партиялаштар келишип, бир катар маселелерди талкуулаш керек деп, төраганын иш бөлмөсүнө баруумду сунушташты. Биз киргенде башка депутаттар да бар экен, кийинчерээк бөлмөгө Камчыбек Ташиев да келди. Ал дароо эле мага үнүн көтөрүп, кыр көрсөтө баштады. Айтышып кеттик. Бул киши ушунчалык агрессивдүү болуп, салабаттуулуктан таят, мушташка чыгат деген менин оюмда да жок болчу. Болгондо да төрага менен бир топ депутаттардын катышуусунда. Ошентип ал муштап, мен коргоно баштадым. Ташиев мени ура баштаганда депутаттардын бири мени кармап калды. Албетте башка депутаттар дагы чатакты токтотуу аракетинде арачалашты. Мен ал кечти эстегим келбейт, чынын айтсам ушунчалык жагымсыз дагы, иренжитет дагы.

"Азаттык": Эмнеге депутат андай ишке барды деп ойлойсуз?

Бахадыр Сулейманов: Себеби ал депутаттык укугумду өткөрүп берүү жөнүндө арыз жазышымды каалады.

"Азаттык": Эмне үчүн?

Бахадыр Сулейманов: Бул суроону Ташиевге багыттаган жөндүү. Биз Чүй облусу боюнча мыйзам талап кылгандай иштедик (парламенттик шайлоо өнөктүгүндө-ред.). Коюлган бардык милдеттерди аткардык. Ошентсе да анын өзүнүн негиздемелери бар экен, анткен менен ал Чүй облусу боюнча эмес, Жалал-Абад облусу боюнча куратор болчу.

"Азаттык": Ошол чатактан кийин экөөңөр жолугуштуңарбы?

Бахадыр Сулейманов: Жок, андан кийин эч кандай жолугушуу болгон жок.

"Азаттык": Адатта эки тарап келишип, элдешип алышат. Буга чейин эки кесиптешиңиз да ушундай кылышпадыбы. Сиздин жагдайда кимдир-бирөө тарабынан элдештирүү аракети болгон жокпу?

Бахадыр Сулейманов: Сиз айтып жаткан депутаттар Сулайманов менен Ташиев экөө мушташа кетишкен. Эркектер мушташат, элдешет дегендей. Мушташ менен сабоо - эки башка нерсе. Төраганын иш бөлмөсүндө, ыйык деп саналган парламенттин имаратында сабалган адам мындай жагдайда эмне кылыш керек дегенди сиз түшүнүп атсаңыз керек. Экинчиден, мен Ташиевден беш жаш улуумун. Сый-урмат, адамгерчилик кайда калат?

"Азаттык": Сиз башкы прокуратурага арыз менен кайрылдыңыз эле. Анын негизинде Ички иштер министрлиги тергөө иштерин жүргүзүп жатканы да белгилүү. Азыр бул иш кантип атат?

Бахадыр Сулейманов: Ооба, жаңжал чыкканда денеме залака келтирилген факт боюнча арыз бергем. Медициналык текшерүү жүргөн, ооруканада башкы невропотологдун, неврохирургдун катышуусундагы консилиумда баш мээ чайкалды, баш мээ, баш сөөк, эт жабыркады деген диагноз коюшкан. Башкы прокуратура Ташиевге карата кылмыш козгогонун билесиз. Ал кылмыш жообуна тартылабы-жокпу мезгил көрсөтөт. Азыр тергөө жүрүп жатат. Бул боюнча башкы прокуратурадан же Ички иштер министрлигинен толугураак жооп аласыңар го.

"Азаттык": Ооба, албетте, сурайбыз, бирок, тергөөчүлөр сизге да келип жатышат да?

Бахадыр Сулейманов: Келип, сурап атышат. Айрым адамдар менен беттештиришти.

"Азаттык": Парламенттеги партиялаштарыңыз сиздин ал-ахыбалыңызды сурап жатышса керек?

Бахадыр Сулейманов: Ооба, келип атышат. Төрага Акматбек Келдибеков келди, Жылдыз Жолдошева келди...

"Азаттык": Айтсаңыз, негизи депутат Ташиев менен сиздин ортоңуздагы пикир келишпестик эмнеден чыгып атат? Идеологиялык пикир келишпестикпи же башка себептер барбы?

Бахадыр Сулейманов: Мен анын эл алдында жүргөн адам катары эмес, дегеле адам катары айткандарына баа бергим келбейт. Ал өзүнүн абийириндеги иш. Баардыгына кудай тараза. Менин депутаттыгыма байланышкан маселени Ташиев чечпейт. БШК депутаттык мыйзамдуу мандатымды берди, ант бердим, депутаттык ишиме мыйзамдуу кириштим. Ал эми пикир келишпестик боюнча: Ташиевдин айрым депутаттар жетиштүү добуш топтой алган жок, ошондуктан, депутат боло албайт деген билдирүүсү – абсурд. Себеби шайлоодо баарыбыз кайтарымдуу иштедик. Ошон үчүн ушундай тыянак болду.

"Азаттык": Сиз партиянын шайлоодогу жалпы тыянагы тууралуу айтып атасыз да?

Бахадыр Сулейманов: Ооба, жалпы дагы, Чүй облусу боюнча дагы. Чүй облусу боюнча биз чоң иш жасадык. Облуста “Ата-Журтту” билбеген айылдар бар болчу. Партияны тааныталы, көп добуш алалы деп түрө кыдырдык. Биз атаандаштык ошол учурда өтө чоң болгонуна карабай 05 пайыздык эле эмес, 5 пайыздык тосмодон да өттүк.

"Азаттык": Партияга качан өттүңүз эле? Ынаным боюнчабы же башка себептер болдубу?

Бахадыр Сулейманов: Мен 2010-жылы кирдим. Албетте ынаным боюнча кирдим. “Ата-Журтта” пикирлештерим, санаалаштарым бар. Мен совет кезинде коммунисттик партияга мүчө болчумун. Союз ыдырагандан кийин бир да партияга кирген эмесмин, өндүрүштүк, чарбалык иштер менен алек болдум. “Ата-Журт” - мен ишенип кирген экинчи партия.

"Азаттык": Сиз бул партияга киргениңизге бир жыл болуп калган экен. “Ата-Журттун” партиялык саясаты ичинен караганда кандай көрүнөт сизге?

Бахадыр Сулейманов: Депутат болгонум да бир эле ай болду. Анын үч жумасы ооруканада жатам. Партиянын саясатындагы аки-чүкүнү таануу үчүн бул аз мөөнөт, баа берүү кыйыныраак.

"Азаттык": Сиз ушул жаңжалдан кийин мандатты өткөрүп берүү, ал эмес биротоло партиядан кетүү керек деген ойго келген жоксузбу?

Бахадыр Сулейманов: Колумду жүрөгүмө коюп чынымды айтсам кээде ушундай ойлор да келет. Арызды жазып басып кетиштен жеңили жок. Бирок мен буга барбайм. Ар бир адамдын өзүнүн принциптери бар. Мен үчүн абийир, ар-намыс, туура жүрүү бийик турат. Бул өзүмдөгү жана адамдардагы мен баалаган башкы сапаттардан. Мени ушундай тарбиялаган ата-энеме ыраазымын.

"Азаттык": Рахмат, сакайып кетиңиз.

“Жаш толкундун” Орусия борборундагы концерти

Элдик легендага айланган Сүймөнкул-Сүлүккара

"Кызыл алма" тасмасынан

Белгилүү киноактер, сүрөтчү Сүймөнкул Чокморовдун элесин түбөлүккө калтыруу максатында маданий комплекс куруу аракети башталды.

Бул үчүн 28-апрелде Чүй облусунун Аламүдүн районунун маданият үйүндө марафон өткөрүлдү. Уюштуруучулардын айтымында, Бишкекте СССРдин эл артисти Сүймөнкул Чокморовдун айкелин баш калаанын ортосунда тургузуу тууралуу кыргыз өкмөтүнүн буйругу менен кабыл алынган Бишкек шаарынын токтому аликүнчө ишке ашпай келет.

"...Кыргыз өңү Чокморовдун өңүндөй"

Белгилүү кинорежиссер Болот Шамшиев 1972-жылы тарткан «Ысык-Көлдүн кызгалдактары» кинотасмасындагы каарман Карабалтанын ролун улуу талант Сүймөнкул Чокморов аткарган.

Кинотасмада Карабалта колуна домбураны алып, Шиберден сүргүндөн качып келатып казактын Сары-Аркасында Жансал деген акындын кайгылуу тагдырын угуп алып жаны кейигенин, бир элдин абийири акын Жансал адамдардын алсыздыгын, арсыздыгын айтып талаада ырдаса аны туугандары жин даарыды деп керегеге таңып салышканын айтып, ырга салып отурат.





«Ысык-Көлдүн кызгалдактары» киносунда Карабалта аркылуу эр жүрөк, шамдагай, жаңы коомдук түзүлүштү, эркиндикти эңсеген кыргыз жигитинин образы чагылдырылган.

“Ал ак чачтар кара болчу көмүрдөй,
Жаркын талант чайпалбай да төгүлбөй,
Элестелип бүт дүйнөгө таркады

Кыргыз өңү Сүймөнкулдун өңүндөй»,- деп белгилүү акын Жолон Мамытов ташка тамга баскандай таасын сүрөттөгөн эле.

Айткандай, Сүймөнкул Чокморов алгачкы жолу 1969-жылы режиссер Болот Шамшиев тарткан «Караш-караш» кинотасмасында башкы каарман Бактыгулдун ролун зор чеберчиликте аткарып, жарк этип жылдызы жанып, көп кырдуу талант экенин көрсөтө алды.

Бул кинодо улуу тоонун эркин шумкары сымал кыраандын, октон-оттон тартынбаган көк жал кыргыздын баатыр мүнөз жигитинин образын түзүү менен Сүймөнкул кыргыздын өңүн дүйнөгө таанытты.

Ошол кинодон кийин Сүймөнкул-Сүлүккара элдик легендага айланат. «Ат адамдын канаты» дегендей, экөө бири-бирине төп келишип, бир бүтүндүккө айланат.

Киного тартылып жаткан күз мезгилинде Сүймөнкул аргымагы менен кирип жаткан Көкө-Мерен дарыясын кечип баратканда, бууракандаган суу Сүлүккараны тоголото коюп, агызып жөнөйт. Үстүндөгү Сүймөнкул Кудайдын парманы менен аман калат.





Мына ошондон киийн Сүймөнкул Чокморов катуу суук тийип ооруп да калат. Анын кийинчерээк оорукчан болуп калганына ошол өзү ойногон ролдорунун залакасы тийди, деп эсептейт аны менен бир топ кинолорго чогуу тартылган эл артисти Чоро Думанаев:

- "Өзбекфильм" киностудиясы тарткан «Жетинчи ок» киносунда дагы Сүймөнкул байкени чынында эле ур-токмокко алышкан. Аны Сүкөм өзү чындыкка окшошсун, турмуштагыдай тепкилегиле дептир. Андан башка киносъемкаларда аттан жыгылып, тоо-таштын арасында, ысык-суук, ачка-ток жүргөндүн баары ден-соолугуна залакасын тийгизди да. Анан жаш өткөндөн кийин оору козголот окшобойбу. Бир жолу ооруканага Сүкөмдү көргөнү барсам, бир тууган агасы Сүйөркул көңүлү чөгүп туруптур. «Эмне болду, байке?»,-десем. «Врачтар менен сүйлөшүп бир бөйрөгү менен деле адамдар жашап жатышпайбы. Биз бир тууганбыз да, Сүймөнкулга бир бөйрөгүмдү берейин, операция кылып менин соо бөйрөгүмдү ага салгыла, десем Сүймөнкул болбой койду дейт». Көрсө Сүкөм, «кой байке, операциянын жыйынтыгы кандай болоору белгисиз, башкача болуп калса экөөбүз тең мунжу болуп калабыз да. Кой байке, мен сизге эки дүйнөдө ыраазымын», - деп болбой коюптур. Сүкөм ооруну жеңе билди. Жаны кыйналып турса да сыр алдырбай, жайдары болуп турар эле.

Ооруну спорт менен жеңген

Сүймөнкул Чокморов 1982-жылы бөйрөгүнөн операция болуп, 9 жыл бою медициналык аппарат менен денесиндеги канды тазалатып, үч күндө бир жолу процедура алып турган.

Турмуштун далай азаптарын башынан өткөрүп, кыйынчылыктарды жеңе билген Сүймөнкул Чокморов 1939-жылы 9-ноябрда Аламүдүн Районундагы Чоң-Таш айылында туулуп, ал жердеги башталгыч мектепте 6 жашынан баштап окуйт.

1949-50 жылдары Кемин районундагы Боролдой айылында окуп жүрүп ооруп калып, эки буту баспай бир жылча окуусун таштайт. Ал тууралуу өзүнүн эскергени бар:

- Мен бала кезимде катуу ооругам. Аз жерден майып болуп кала жаздагам. Мектепти убактылуу таштоого туура келген. Тагдырыма кол шилтеп коюп, жашагым да келбей калган. Анан Намырбек байкем шаарга өзүнө алып, спортко тартып, «жашоо үчүн күрөшүү керек шайтан алгыр», деп мени шыктандырган. Мен бош убактым болуп калса эле спорт менен машыгып, ооруну жеңдим. Рахмат сага, Намырбек!

Бир жылдан кийин Бишкектеги №5 мектептен окуп, 1953-жылы сүрөтчүлөр окуу жайына окууга өтөт. Аны ийгиликтүү аяктагандан кийин Маданият министрлигинин жолдомосу менен Ленинграддагы Репин атындагы сүрөтчүлөр институтуна кирип, 1964-жылы окуусун ийгиликтүү актайт. Ал сүрөтчүлүк кесибинде живопись жанрында 500гө чукул мыкты сүрөттөрдү тартат.

Репинде окуп жүргөндө Ленинграддын волейбол боюнча курама командасында ойноп, спорттун чебери болот. "Съемкадан бош боло калганда спорттук оюндарды уюштуруп, элди зериктирүүчү эмес", деп кинодогу кесиптештери эскерип калышат.

Кайталангыс образдар

Ал эми кино өнөрүндө болсо чыгаан талант Төлөмүш Океевдин «Көк серек», «Улан», «Кызыл алма» тасмаларында, дүйнөлүк атак-даңкы бар жапон режиссеру Акира Курасаванын «Дерсу Узала» кинофильминде кайталангыс образдарды жараткан. Бекеринен ал Бүткүл союздук кинофестивалдарда беш жолу «Эркектердин эң мыкты ролу» сыйлыгына, Эл аралык кинофестивалдарда 9 жолу биринчи сыйлыкка татыктуу болбосо керек. Баш аягы отузга чукул кино тасмаларда ар түркүн образдарды жараткан.

Акира Курасава Сүймөнкулдун актердук шыгына абдан жогору баа берип, аны жаңы тарта турган тасмасында башкы ролго чакырууга ниети бар экенин билдирген. Бирок белгисиз себептер менен Акира Курасава кыргыздын чыгаан актерун киного тарта албай кетти.

Кыргыз өңүн дүйнөгө тааныткан Сүймөнкул Чокморов бөйрөгүндөгү айыккыс кеселдин кесепетинен 1992-жылы 26-сентябрда 53 жаш курагында дүйнөдөн кайткан.

1998-жылы өкмөттүн буйругу менен борбор калаанын мэриясы тарабынан “Россия” кинотеатрынын маңдайына Сүймөнкул Чокморовдун айкелин орнотуу боюнча токтом кабыл алынгандан бери кыйла убакыт өттү. Бирок ал токтом ишке ашпай келетат, дейт «Сүймөнкул Чокморов» корунун катчысы Болотбек Шаршеналиев.

Сүймөнкул Чокморов жалаң эле кыргыз киносу эмес, Казакстан, Өзбекстандын дагы кино өнөрүн дүйнөлүк деңгээлге алып чыккан, улуу таланттын бири болгон.

Депутаттын короосундагы жардыруу

Марат Султановдун үйүндө жарылуу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:02 0:00

28-апрелге караган түнү Жогорку Кеңештин депутаты Марат Султановдун Бишкектин четиндеги үйүнө белгисиз бирөөлөр жардыргыч зат ыргытып кеткен.

Бактыга жараша адам курмандыктары болгон эмес. Президенттикке ат салыша турган талапкерлердин бири катары сыпатталып жаткан Марат Султановго байланышкан бул окуя коркутуу актысыбы же шайлоо алдындагы пиар акциябы деген түкшүмөлдөр коомчулуктун башын катырууда.

Түкшүмөлдөр түрмөгү

Болжол менен түнкү саат эки жарымдардан өткөндө депутаттын шаардын чекесиндеги Орто-Сай айылындагы үйүнүн короосунда жарылуунун үнү угулган. Бирок үй ээси Марат Султанов буга анчейин маани бербегендигин айтты. Ал өзү эрте менен гана короодон жардыруунун калдыктарын жана үйдүн терезелеринин сыныктарын байкаган. Окуя болгон жерде иштеген адис-саперлердун айтымында, жардыруучу каражат РГД-5 үлгүсүндөгү кол граната болушу ыктымал.

Марат Султанов өзү касташкан адамдары болбогондугун айтып, жардыруунун себептери боюнча так божомолу жок экендигин белгиледи:

- Менин касташкан адамдарым деле жок. Башка саясатчылардан айырмаланып, жан сакчыларды жалдап жүрбөйм. Керек болсо айдоочум да жок. Күнүбү же түнүбү рулда дайыма өзүм эле жүрөм. Өзү кечээ эртең менен Москвадан учуп келген болчумун. Анан кечинде балдар менен жолугуп, кечки он бир кыркта үйгө келдим. Менин версиям боюнча бул жөн эле менин бир саясий көз карашыма байланыштуубу, же бир күчтөр мени бирөөгө тукуруп, ошондон чагым жасагысы келип жатабы ал жагын ачык айта албайм. Шайлоого биз деле бир аз даярдык көрүп жатабыз. Андан баш тартпайбыз. Бирок ушундай жол менен бизди бирөөлөр коркутабыз дешсе, анда алар терең жаңылышат.

Марат Султанов он беш жылдан ашуун убакыттан бери жогорку мамлекеттик кызматтарда иштеген. Жогорку Кеңештин үчүнчү чакырылышынын төрагасы, Социалдык фонддун жетекчиси жана өткөн жылы 7-апрелге чейин каржы министри болуп турган. Соңку парламенттик шайлоодо “Ата-Журт” партиясынын катарында депутат болуп шайланган.

Анын партиялашы депутат Нарынбек Молдобаев бул окуя Марат Султановдун президентикке ат салышуу дымагы менен байланыштуу болушу мүмкүн деп божомолдойт:

- Мындай бир талдап көрсөк, өзү бир душман күткөн жигит эмес. Кылмыш дүйнөсү менен байланышы жок. Анан ал адамды сөзү менен ынандырып, бирөөлөр менен оңой менен чыр-чатакка барбаган адам. Анан эми жанагы алдыда келе жаткан президенттик шайлоого аттанат деген сөз бар. Мүмкүн мына ошого байланыштуубу деген суроо туулбай койбойт. Кандай болгон күндө да мунун баары саясат менен байланыштуу го.

Анткен менен “Ата-Журт” фракциясынын башка бир депутаты Курманбек Осмоновдун пикиринде, бул окуяга бир жактуу баа берүүгө эрте. Анын айтымында, бул окуянын чыныгы себептерин укук коргоо органдары аныктап чыкмайын аны толук бойдон саясатташтырууга негиз жок:

- Тиги-мунусун иликтебей туруп, аны саясий себеп же башка криминалдык-бейбаштык себеппи, анысын бир жактуу айтуу кыйын. Азыр ар ким ар кандай божмолодой берет. Эң башкысы укук коргоо органдары текшерсин. Ошондон кийин анан белгилүү болот. Ага чейин эле муну саясий буюртма, же буюртма эмес деп кескин бүтүм чыгарууга мүмкүн эмес.

Жардыруу “жасалма” болушу да мүмкүнбү?

Буга чейин маалымат каражаттарында “Ата-Журт” партиясынан президенттик шайлоого талапкер болуп барышы мүмкүн деген талапкерлер катары Марат Султановдун, Курманбек Осмоновдун, Камчыбек Ташиевдин жана Ахматбек Келдибековдун аттары аталган. Серепчилер Марат Султановдун учурдагы саясий активдүүлүгүн жана салмагын эске алганда бул окуя ага коомчулуктун көңүлүн бурдуруу ыкмасы болушу да мүмкүн экендигин да жокко чыгарышпайт.

Саясат талдоочу Бакыт Бакетаевдин айтымында, мындай ыкмаларды колдонуу президенттик шайлоонун алдында күчөшү күтүлөт:

- Ар түрдүү саясий технологдор ар түркүн командаларда пайда болуп жатат. Кээ бир акылга сыйбаган саясий технологиялар болот. Мунун бардыгы өнүгүп келе жаткан, саясий маданият начар өнүккөн өлкөлөрдө колдонулат. Бул ошого окшогон технологиянын бир ыкмасы болушу мүмкүн. Мына ошол саясий технологдор ошонун аркасы менен коомчулукка кандайдыр бир пиар кыла турган, элге таасир этүүчү ыкманы иштетип, шайлоонун алдында анын натыйжасын күтүшөт.

Учурда депутат Марат Султановдун үйүнүн короосундагы жардыруу окуясы боюнча кылмыш иши козголду. Аны прокуратура, улуттук коопсуздук жана ички иштер органдарынан турган ыкчам тергөө тобу иликтеп жаткандыгы маалым болду.

Түркия Орусияны алмаштыра алабы?

кыргыз өкмөт башчысы Алмазбек Атамбаев Түрк премьери Режеп Тайып Эрдоган менен. Анкара, 2011-жылдын 26-апрели.

Кыргыз премьер-министринин Түркиядагы эки күндүк сапары учурунда эки өлкө жарандарынын визасыз 90 күн каттоосу боюнча келишимге кол коюлду.

Мындан тышкары кызматташуу боюнча Жогорку Кеңеш түзүлдү. Түркия багытында өкмөттүн ийгилиги көрүнүп турат. Бирок Орусия менен кызматташууда татаалчылыктын карааны дагы байкала баштагандай.

Түркия багытындагы жетишкендиктер

Түркия Кыргызстандын 51 млн. доллар карызын кечти. Андан сырткары 10 млн. доллар өлчөмүндө гранттык жардам берүүнү чечти. Бишкектин Анкара алдындагы карызы Кыргызстандын эгемендүүлүк доорунун биринчи жылдарында пайда болгон. Мына ошол мезгилде Түркиянын Эксимбанкы жеңилдетилген эмес шартта 75 млн. доллар насыя бөлгөн. Ал акчанын кайсы бир бөлүгү Кыргызстанга келбей калган. Келген насыя үстөк пайызы менен 51 млн. долларга жетип барган.

Өкмөт башчынын кеңешчиси Фарид Ниязов Алмазбек Атамбаевдин Түркияга сапарынын негизги жетишкендиктери катары буларды атады:

- Негизги жыйынтыктарды өкмөт башчы чыгарды. Анда узак мөөнөттүү стратегиялык кызматташуулар боюнча Жогорку Кеңеш түзүлгөнү аталды. Андан сырткары эки өлкөнүн жарандары 90 күн визасыз жүрө алат. Түркиянын капиталы Кыргызстанга келиш үчүн шарт түзүлөт.

Фарид Ниязовдун эсеби боюнча, мына ушуну менен Түркиянын Кыргызстанга көрсөткөн жардамы 71 млн. долларга жетти. Февраль айында 10 млн. доллар беришкен. Эми 51 млн. доллар карыз жоюлду. Андан сырткары 10 млн. доллар грант бөлүндү.

Орусия менен мамиле...

Алмазбек Атамбаевдин түрк жетекчилиги менен жеке мамилесинин дурустугуна жараша Анкара менен мамиле өнүгүү жолунда баратат. Бирок Орусия тараптан мына ошондой белги байкалбай турат. Кремль бюджеттин тартыштыгын жабуу үчүн өтө маанилүү болгон 30 млн. доллар насыяны жана Евразия экономикалык шериктештигинин антикризистик фондунан 200 млн. долларды берүүнү кечеңдетип жатат. Ал эмес мурун берген карыздарынын 14 млн. доллардан ашуун үстөк пайызын дароо төлөө талабын койду. Аны кыргыз өкмөтү аткарууга мажбур болду. Улуттук банктын төрагасынын орун басары Заир Чокоевдин билдирүүсүнө караганда, Орусияга 14 млн. доллар насыя төлөө бюджетке киргизилген эмес эле. Эми ал төлөнгөндөн кийин бюджетке өзгөртүү киргизүү керек.

2009-жылы Кыргызстан менен Орусия жетишкен келишимге ылайык Кыргызстан “Дастан” ишканасынын 48% акциясын берип, ошону менен 190 млн. доллар карыз жабылыш керек эле. Азыркы мезгилде кыргыз тарап акцияларды берүүгө даяр болгон менен орус тарап аны кечеңдетип жатканын Алмазбек Атамбаев билдирген. Өкмөт башчынын айтымында, Орусиянын каржы министрлиги 48% акцияны алууга каршы чыгып жатса, коргоо министрлиги “Дастанга” кызыкдар болууда. Мына ушул эки структура бир пикирге келе албай жатат.

Кыргызстандын Орусия алдындагы 190 млн. доллар насыясы да эгемендүүлүк доорунун алгачкы мезгилдерине барып такалат. Андан кийин, 2009-жылы жеңилдетилген мүнөздөгү 300 млн. доллар насыя алынган.

Атамбаев кандай болгон күндө да Кыргызстан өз милдеттенмелерин аткарарын билдирген:

- Орусия үстөк пайызсыз 30 млн. долларды бөлөр-бөлбөсүнө карабай, Евразия экономикалык шериктештигинин антикризистик фондунан бизге каражат бөлүнөр-бөлүнбөсүнө карабай биз келишимдик милдеттенмелерибизди аткара беребиз. Анткени жетишкен келишимдер аткарылыш керек.

Тышкы иштер министринин мурунку орун басары Аскар Бешимовдун айтымында, кыргыз-орус мамилесиндеги насыя маселесинде түшүнүксүз жагдайлар бар. Ал эми Евразия экономикалык шериктештигинин күн тартибинде болсо Кыргызстанга 200 млн. насыя бөлүү маселеси коюлган да эмес.

Бешимов 30 млн. доллар Кыргызстандын маселесин чече албасын айтып, буларга токтолду:

- Бюджеттин тартыштыгын билесиз. Бизге 30 млн. эле эмес, андан көп каражат абадай эле керек. Анткени милдеттенмелер бар. 1-майдан кийин айлыктар көтөрүлөрү убада кылынган. Ошондуктан 25-майдан кийин ал төлөнө башташ керек.

Аскар Бешимов каражат табылбай, Улуттук банк банкнотторду басып чыгара баштаса, анда инфляция күчөрүн да кошумчалады.

Никени биринчи мамлекет кыйыш керекпи же молдобу?

Бишкектин Бакыт үйүндөгү никеге катталуу аземинен.10.10.2010.

Айрым депутаттар мамлекеттик нике күбөлүгү жок түгөйлөргө нике кыйган молдолорго миң сом айып пул төлөөнү сунуш кылууда.

“Дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар” мыйзамына ушундай өзгөртүү киргизүү демилгесин ушул жумада Жогорку Кеңештин Адам укуктары, бирдей мүмкүнчүлүктөр жана коомдук биригүүлөр комитети колдоду. Эми бул долбоорду Жогорку Кеңеш жактырса үй-бүлө катары мамлекеттин каттоосуна туруп, үйлөнгөндөгү тууралуу күбөлүгүн (ЗАГС) албаган жаштардын никесин кыйган молдолор миң сом айып пул төлөйт.

Мамлекеттик никенин пайдасы


Мыйзам долбоорунун демилгечилеринин бири, “Ар-Намыс” фракциясынын
депутаты Айнура Алтыбаева мыйзамга өзгөртүү киргизүү аркылуу үй-бүлөлүк институтту бекемдейбиз деп ишендирүүдө.

- Ажырашып кеткенден кийин сотто эч кандай документи же кагазы болбосо балдар баарынан куру калат. Алиментке, же үйгө, же жер тилкесине болгон укугу жок болот.

Асел Кылычбаева жолдошу менен сегиз жыл түтүн булаткандан кийин оту күйүшпөй ажырашып кетиптир. Мамлекеттик каттоодон алынган нике күбөлүгү болгондуктан, сотто ажырашуу учурунда өз укуктарын мыйзам чегинде коргоп калган экен.

- Сотто отурганда менден баланын жашай турган жери, алимент төлөө
сыяктуу нерселерди сурады да. Мыйзамдуу мамлекеттик никеде тургандан кийин баары тең бөлүнөт. Ар кимдин өзүнүн үлүшү бар. Баланын да өз үлүшү бар.


Асел Кылычбаева ошондой эле жакында дагы бир тааныштары жолдошу менен ажырашып, мамлекеттик никеси болбогондуктан, өз укуктарын талаша албай калганын айта кетти.

- Мамлекеттик нике биринчи кезекте аялдар үчүн жакшы. Союз кезинде айтчу эмес беле “мыйзам дайым аялдар тарабында” деп. Бул кийин бала менен калып калганда укугу бузулбаш үчүн ойлонуп табылган нерсе да. Жарандык никеде канча баласы болсо да ажырашкан кезде укугун талаша албай калып жатышпайбы. Жакында эле таанышым эки баласы менен ажырашып кетти. “Ана алабыз, мына алабыз” деп, нике күбөлүк алышпай, жарандык никеде жашап жүрө беришкен да. Азыр эч нерсе кыла албайт. Эч кандай мыйзам анын укугун коргоп бере албайт.

Укугу бузулган аялдар арбын

Сезим кризистик борборунун кеңешчиси Фарида Райымкулова да мамлекеттик никеге турбай жашап жүргөндөрдүн көбүнүн укуктары бузулуп кайрылышаарын айтып берди.

- Көптөрү телефон чала алышпайт. Бизге кайрыла албайт. Ошол эле кезде
кайрылгандарынын саны да кыйла көп. Силер да анда-санда уксаңар уктуңар, укпасаңар жок, билбешиңер мүмкүн. Бул түпкү менталитеттен болуп жатпайбы. Кыргыздар “ай, мейли, боло берет” деп жүрө беришет го.


Ошол эле кезде Райымкулова мыйзамчылардын мамлекеттик нике күбөлүгү жокторго молдолордун нике кыюусуна тыюу салуусу адам укугун бузгандык болот деп эсептейт. "Азыр өлкөдө паспорту жок адамдар көп, алар мамлекеттик никени ала алышпайт. Андайлар турмуш курууну кааласа, имамдар нике кыюудан баш тартышы мүмкүн", - дейт Райымкулова.

“Нике - адал менен арамдын чек арасы”

Эгер жаңы баш кошкон жаштар нике кыйып бер деп келсе, баш тартуу моралдык да, диний жактан да туура эмес боло турганын Чүй облусунун казысынын орун басары Асан Саипов мындайча далилдейт:

- Нике бул адал менен арамды ажыратып туруучу чек ара. Эки жаша келечекке максат коюп, келечекте жакшы үй-бүлө бололу, балдарыбыз жакшы, тарбиялуу болсун деп үйлөнүп жатат да.


Саипов үй-бүлө ажырашып калса, исламда эркектин мойнуна мамлекеттик мыйзамдарда көрсөтүлгөндөй эле чоң милдеттер жүктөлөрүн белгиледи:

- Эркек үй-бүлөсүн багып, кийин да балдары чоңойгончо карап турууга, ошондой эле аялынын үлүшүн берип турууга милдеттүү болот.

Диний ишмерлер мусулманча нике кыюу турмуш куруп жаткан үй-бүлөнүн ынтымагын бекемдерин гана айтышууда. Ошондой эле мамлекеттик никеге туруп, үй-бүлөгө жоопкер мамиле жасоону ислам дини колдойт дешет алар.

Ал эми жарандык никеде жашап, көңүлдөрү төп келишпей калса, бир-эки жылдан кийин ажырашып кетүүнү ислам дини чечкиндүү четке кагат.

Жогорудагы Асел Кылычбаева жолдошу менен ажырашып кеткенден кийин коомдогу үй-бүлөлүк маселелерге байкоо салууну адат кылыптыр. “Бул бир чети зарылчылык, бир чети турмуш” дейт ал. Анын жеке байкоосунда расмий никелешпей баш кошуп жашоо көрүнүшү азыр Кыргызстанда күч алган.

- Мунун баары батыштан келген нерселер да. Алар бирин-бири сынап көрөлү дейт да. Алар окушат, даярданышат. Бирок бирин-бирин сынап жаткан учурда балалуу болушпайт. Анткени экөөсү тең жоопкерчилик жок экендигин түшүнүшөт. А биздикилер жарандык никеде жашап жатып балалуу болуп калып жатышпайбы.

Акыркы кездери Кыргызстанда расмий нике кагазын албай туруп, баш кошкондор жана ажырашкандардын саны арбын болуп жаткандыгын адистер белгилеп келишет. Бул бир чети экономикалык оор абалга байланыштуу болсо, бир чети глобалдашуунун таасири катары бааланууда.

Марат Султановдун үйүндө жарылуу болду

Марат Султановдун үйүндө жарылуу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:02 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG