Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 19:52

Кыргызстан

Баткен: Эл чек араны тактоону талап кылууда

Облустук акимчиликтин алдына чыккандардын бир тобу. Баткен, 30-январь, 2013.

Баткенде Сох анклавы менен чектешкен айылдардын тургундары чек араны тезинен тактоо талабы менен митингге чыкты.

Облустук акимчиликтин алдына Өзбекстандын Баткендеги Сох анклавы менен чектеш Чарбак жана Согмент айылдарынын жүз чакты тургуну эки күндөн бери митингге чыгууда. Алар чек араны тез арада тактап, тосуп берүү талабын коюуда.

Нараазылыкка чыккандардын бири, Чарбак айылынын тургуну Гүлшан Айкынова чек араны тосуу иштери уланмайын таркабастыктарын айтат. Ал ар бир жаңжал болгон сайын чек ара улам ичкери карай жылып жатат деген пикирде:

- Мындай жаңжалдар болуп жатканына 23 жыл болсо да бийлик тарабынан эч кандай чечкиндүү чара көрүлгөн жок. Биз тажагандан ушинтип чыгып атабыз. Ар жылы эле ушундай жаңжалдар болгондо чек ара биз тарапка кичинеден жылып жаткандай. Ошон үчүн чек араны тактап, тосуп бериши керек. Антпесе болбойт.

Түрүнө караганда митингчилер облустук акимчиликтин астынан алы- бери таркабай тургандай. Алар бул жерге чоң казандарын асып, тамак бышырчу шартын да түзүп алышкан.

Өкмөттүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү Жеңиш Разаков болсо эл койгон маселе тууралыгын, бирок бул расмий Бишкектин деңгээлинде чечилчү иш экенин айтат:

- Негизи элдин койгон талабы туура. Алдыда чек араны тактоо, тосмолоо иштери турат. Бул маселени биз өкмөткө жана тийиштүү кызматтарга жеткирдик. Чек араны аныктоочу өкмөттүк комиссиянын башчысы Курбанбай Искандаров Баткенге келатат.Эртеңден тарта ал маселени жеринде карап баштайт.

Мындан бир топ күн мурда Чарбактын айланасындагы чек араларды тосуу иштери башталып, бирок Өзбекстан тараптан эч ким келбей койгонунан иш токтоп калган болчу.

Чек ара аймактарында чыр-чатактардын чыгышын иликтеп жүргөн Хаитали Айкынов чек ара маселеси чечилбей, иш мындан ары да созула берсе абал азыркыдан да оорлошот деген ойдо:

- Өзбекстандын борбордук бийлиги Сохтун калкы үчүн баш оорутпай жаткандай туюлат. Мүмкүн өзүлөрүнчө иштеп жаткандыр , бирок маселени чечүү үчүн аракети сезилбей жатат. Ал эми чек араны тосмолоо боюнча кошуналар буга чейин биздин бийлик менен макулдашпай эле өз тарабын тосуп келген. Мындай учурда кыргыз тарап да такталган чек араны тосо бериши керек .

5-6-январдагы чатактан бери жол жабылып, Өзбекстандын негизги аймагы менен байланыша албай калган Сох анклавынын калкы да бир топ кыйынчылыкка тушукту. Баткендин чек арадагы Күнгөй-Там айылынын тургуну Айымсаат Нурбаева кошуналардын жашоо-тиричилигине да баам салып турат:

- Азыр аларга да трактор, машина менен ичүүчү сууну ташып берип жатышат. Малына болсо карды эритип суу кылып берүүдө. Электр энергиясын мурда чектеп берчү эле, азыр өчүрбөй калды. Жаңжал болгон күндөрү чек арага жакын жашагандар үйлөрүнөн чыгып кетишкен болчу, эми кайра келип жашап жатышат...

6-январда Баткендин Чарбак айылы менен Өзбекстандын Ушар (Хушяр) айылынын ортосундагы жаңжалдан кийин чек аралар эки тараптан тең жабылган. Чек арадагы абал боюнча Баткен жана Фергана облустарынын башчыларынын ортосундагы акыркы сүйлөшүү 10-январда өткөн. Андан кийин эки өлкөнүн чек ара кызматтары анча-мынча сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөнү менен чек арадагы абал ошол боюнча эле турат.

Болгону тараптар анклавдарга бир жолу гуманитардык жардам жеткирүү боюнча гана макулдашып, Кыргызстан Өзбекстандын аймагындагы Барак эксклавына, Өзбекстан Кыргызстандын ичиндеги Сох, Шаймерден эксклавдарына гумжардам жеткирип алды. Анклавдарга жол качан ачылаары белгисиз бойдон.

Диний билим берүү: кооптондурган медреселер

Бишкектеги бир мечитте намаз окуп жаткан балдар, 2010-жылдын 25-июну.

Талдоочулар Кыргызстанда билим берүү талаптарына жооп бербеген медреселер коомчулукту чочулатып жатканын айтууда.

30-январда Бишкекте “Диний билим берүү жөнүндөгү” жаңы мыйзам долбоорун диний уюмдар, окуу жайлар, мамлекеттик жетекчилер жана эксперттер талкууга алды.

Орто билимсиз кадам туура эмес

Сунушталып жаткан мыйзам долбоору кабыл алына турган болсо, анда ал диний билим берген окуу жайларды жана медреселерди тиешелүү талаптарды аткарууга милдеттендирет. Бул - билим берген мекеменин талапка ылайык жабдылган имараты, жогорку даярдыктагы окутуучулары жана жалпы билим берүү боюнча стандарттары болушу керек дегенди билдирет. Мындан тышкары, диний окуу жайлар Билим берүү министрлигинен милдеттүү түрдө уруксат нааме алмакчы.

Жыйынга катышкан вице-премьер-министр Камила Таалиева мыйзамдын зарылдыгын мындайча түшүндүрдү.

- Өлкөнүн ар бир жараны кур дегенде мектеп программасын өздөштүрүүгө тийиш. Мектеп программасын өздөштүрбөй, жалпы билим берүү сабагын жана тарбиясын албай туруп, мечит-медреселерге барып, ал жакта алган билиминен коомчулукка пайдасынан зыяны көп болгондор бар.

Мамлекеттик органдар Диний билим берүү жөнүндөгү мыйзамдын зарылдыгын мамлекеттин коопсуздугу менен да байланыштырууда. Мыйзам долбоорунун автору Жогорку Кеңеш депутаты Каныбек Осмоналиевдин айтымында, аны иштеп чыгууга Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия колдоо көрсөтүүдө.

Мыйзам катаал болбосо...

Кыргызстанда ишмердүүлүгүн жүргүзүп келе жаткан диний конфессиялар негизинен диний билим берүүнү тескеген мыйзам долбооруна каршы эмес. Бирок ал мыйзам диний уюмдардын мүмкүнчүлүгүнө да карашы керек дешет.

Өлкө мусулмандарынын муфтийи Рахматулла ажы Эгембердиев мыйзам талаптарын аткарууда мамлекеттен колдоо күтөт:

- Биз деле мусулмандар даярбыз жаңы талаптарга. Бирок маселе келип эле каражатка такалат. Окуу материалдары, кадрлар, тиешелүү стандарттарга жооп берүү - баары каражатка байланыштуу. КМДБнын алдындагы окуу жайлар мүмкүнчүлүгүнө жараша, өзүн-өзү каржылоо менен окуп жатышат. Муфтияттан бир аз жардам болот аларга. Эгерде мамлекет тарабынан жардам болуп, же бир фонд уюшулуп жардам берилсе, биз стандарттарга өтүүгө даярбыз. Биздин да бүтүрүүчүлөрүбүз мамлекет тааныган дипломдорду алса деген ниетибиз бар.

Жыйында талдоочулар тарабынан белгиленгендей, мамлекеттик органдарды көбүнчө эң төмөнкү билим берүү талабына жооп бербеген ислам жаатындагы медреселер чочулатып жаткандай.

Ал эми Бишкектеги протестанттык багыттагы биргелешкен Руханий семинариясы -коллежинин ректору Кайырбек Маныбаев мыйзам долбоору катаал болбошу керек деген ойдо:

- Жалпы бир жөнгө салыш үчүн бул сыяктуу мыйзам керек. Бирок бизде “саман учса, Самарканды өрт чалыптыр” дегендей болуп, таптакыр эле тыюу салып, кыса берген болбойт го дейм, эркиндик да болуш керек. Негизи диний окуу жай болобу же уюм болобу, мамлекетке каршы иш кылбаса, ал иштей бериш керек.

Жыйынга катышкан Кыргызстандагы проваслав чиркөөсүнүн лидерлери диний билим берүү боюнча Орусиянын мисалын баяндап берди. Ал эми ислам таануучулар ислам жаатындагы окуу жайлар үчүн Түркиянын тажрыйбасын ылайыктуу деп санашууда.

Кыргызстанда 90го жакын диний окуу жайлар бар. Анын 75и исламдык, ал эми 15 окуу жай христиандык багытта.

Ош мэрин шайлоо баш катырууда

Ош шаарынын борбордук бөлүгүндөгү бир көчөдөн көрүнүш.

Ош шаар башчысы Мелис Мырзакматовдун кызматтык мөөнөтү аяктады. Мэрликке жаңы шайлоо кандай тартипте өтөөрү талкуу жаратууда.

Төрт жыл мурда Ош шаар башчылыгына келген Мелис Мырзакматовдун мөөнөтү 29-январда аяктап, ал мэрдин милдетин аткарууга өттү. Эми февраль айында Ошто мэрликке жаңы шайлоо болот. Бул шайлоо жаңы тартипте өтүшү үчүн Жогорку Кеңештин депутаттары “Ош шаарынын макамы жөнүндө” мыйзамды чукулунан карап, кабыл алууга макул болушту.

Эски мыйзам боюнча шаар мэрин президент көрсөтүп келсе, жаңы мыйзамга ылайык талапкерлерди премьер-министр жана шаардык кеңештин фракциялары көрсөтө алат.

Бирок Ош мэри Мелис Мырзакматов премьердин талапкер көрсөтүшү демократияга жатпаган көрүнүш деп эсептээрин мэриянын басма сөз кызматынын жетекчиси Камил Сыдыков “Азаттыкка” билдирди:

30-январда премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев Мелис Мырзакматовду Ош мэринин милдетин аткаруу кылып дайындады.
30-январда премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев Мелис Мырзакматовду Ош мэринин милдетин аткаруу кылып дайындады.
- Мелис Мырзакматов премьер-министр да, президент да Бишкек менен Ош шаарларынын мэрлигине талапкер көрсөтпөшү керек деген ойдо. Ал талапкерди шаардык кеңеште түзүлгөн коалиция гана көрсөтүшүн колдойт. Зарыл болсо мэрди шаардыктар шайлашы керек. Бирок президент же премьер-министр эмес.

Айтмакчы, Ош шаардык кеңешинде Мелис Мырзакматовго ыктаган “Улуттар биримдиги” партиясы басымдуулук кылат.

Шаршембиде Жогорку Кеңеш “Ош шаарынын макамы жөнүндө” мыйзам менен бирге “Борбор шаар жөнүндө” мыйзамды да талкуулады. Анда бир катар депутаттар эки шаардын мэрин шайлоо тартибине көңүлүн бурушту.

Маселен, “Ата-Журт” фракциясынын атынан чыгып сүйлөгөн депутат Надира Нарматова Бишкек менен Ош мэрине талапкерди көрсөтүү тартиби окшош болушу керек десе, депутат Курманбек Осмонов премьердин талапкер көрсөтүшү талашка алып келбейби деген суроону койду:

- Премьер-министр аткаруу бийлигинин башында турган киши. Мэрлер болсо жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын аткаруучу органы болуп жатат. Мындан тышкары шайлануучу орган болуп саналат. Эми премьер-министр бир талапкерди жылдырып, үч фракция үчтү жылдырса, бул нерсе башаламандыкка алып келбейби деген суроо жаралат.

Эл өкүлдөрүнүн арасында өзгөчө макамга ээ эки шаардын мэрин эл шайлашы керек дегендер да болду. Алардын бири депутат Өмүрбек Абдрахманов:

- Мэр менен шаардык кеңештин депутаттары биригип алышып, маселелерин чечүү менен гана алек. Канча жолу шаар кеңеши мэрди такалады эле? Эч качан такалабайт. Премьер-министр да өзү сунуштаган кишисине эч качан каршы болбойт. Ошондуктан мэрди эл шайлашы керек.

Бирок эки мыйзам долбоордун демилгечилеринин бири, депутат Өмүрбек Текебаев Кыргызстандын азыркы шартында мэрди элге шайлатууга эртерээк деп эсептейт. Себеби эл арасында баркы бар, бирок радикалдуу маанайдагы адамдар шаар башчылыгына келип калышы мүмкүн.

Ал эми шайлоодо премьер-министрдин талапкерди көрсөтүшүндө саясий өңүт жок, дейт Өмүрбек Текебаев.

- Талапкер көрсөтүүдө жергиликтүү кеңештин депутаттары ээ болгон укукту бир фракция катары премьер-министрге берсек ашыкча болбойт. Буга чейинки үч премьер-министр башка шаарлардагы мэрлерди шайлоодо бул укугун пайдаланган жок. Кайсы бир кырдаалдарда керек болуп калабы деп мүмкүндүк бердик. Эми бул премьердин сунушу гана. Жергиликтүү кеңештин депутаттары бул сунушту колдобой, премьер-министрдин шагын сындырып коюшу мүмкүн.

Жаңы мыйзам долбоорлоруна ылайык, республикалык деңгээлдеги эки шаардын өзүн-өзү башкаруусуна жакшыраак шарт түзүлөт. Маселен, кадрдык дайындоолордо мэрдин ыйгарым укуктары кеңейсе, мэрдин ишин тескөөдө шаардык кеңештерге мүмкүнчүлүк берилет.

Бирок Жогорку Кеңештин айрым депутаттары каражатты бөлүштүрүү жана кадрларды дайындоодо Бишкек мэрине көбүрөөк укук берилгенин сынга алып, эки мэрдин ыйгарым укуктарын теңдөөнүү сунуштады. Бул сунуштарды эске алуу менен мыйзам долбоорлору биринчи окууда добуш берүүгө жөнөтүлдү.

Кайсы китепти окудуңуз?

Кайсы китепти окудуңуз?
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

Сингапур эмеспиз

“Кереге” гезити “Кумтөр” боюнча мамлекеттик комиссиянын ишине айрым адамдардын ой-пикирлерин басты.

“Кереге” гезити “Кумтөр” боюнча өкмөттүн азыркы позициясына кандай карайсыз?” деген суроого жооп берүүсүн сураганда:

Тоо-кен тармагынын ишмери Орозбек Дүйшеев: – Комиссиянын позициясы туура. Баса белгилеп айтарым, бир гана 2009-жылкы токтомду жокко чыгарбай өзгөртүү гана керек деп ойлойм,–деп,

Журналист Сабыр Муканбетов: – Мамлекеттик комиссия абдан туура иш кылды. Садыр Жапаров жетектеген комиссиядан айырмаланып, мамлекеттин, улуттун кызыкчылыгын жогору коюп туура чечим чыгарды. Бир айырмасы Садыр Жапаров “улутташтырабыз” деген. Мамлекеттик комиссия болсо жеке кызыкчылыкты көздөбөй туура кадам жасады. Комиссияны колдош керек,–деп,

Саясат талдоочу Марс Сариев: – Жакшы иш жасады, бирок арбитраждык сотто Кыргызстан утаарына көзүм жетпейт. Анткени биз Сингапур эмеспиз. Биз мыйзамы өнүкпөгөн өлкөлөрдүн бирибиз. Ошондуктан эл аралык сотко жеткирбей мамлекет өзү чечиш керек,–деп,

Саясый ишмер Жыпар Жекшеев: – Мамлекеттик комиссия чындыкты жаап-жашырбастан, инвесторлордун кылмыштуу ишин элге ачык жарыялады. Эмки чечим өкмөттө. Эл аралык сотко кайрылганыбыз туура. Биз күткөндөй жыйынтык чыгат десек жаңылышпайбыз,–деп,

“Ак калпак” партиясынын лидери Улукбек Маматаев: – Мамлекеттик комиссиянын кылган иши мурдагы оппозициянын баштаган ишинин уландысы. Бирок азыркы өкмөттүн кээ бир сөздөрү чындыкка дал келбейт, өкмөт эл аралык юристтерди жалдаганга акча жок деп айтты. Бул куру шылтоо, акча тапса болот,–деп жооп берди.

“Замандаш-Современник” партиясынын төрагасы Садык Шер-Нияздын “Ар бир саясатчы элинин оюн бийик коюшу керек” деген аталыштагы интервьюсу да ушул “Кереге” гезитине басылып чыкты. Анысында Садык мырза буга чейин кыргыз маданиятын көтөрүүдө жасаган мыкты иштери менен таанылганын, жакшы атка ээ болгонун, бирок акыркы 20 жылдан ашуун убакыттын ичинде далайлаган жүрөгү таза азаматтар саясаттын сыртында калып, саясаттын ичине көп учурда таза эмес адамдар кирип алып, саясат кир, саясат ыплас деп атып аны элибиз да ошентип түшүнүп калганын, ошондуктан Садык Шер-Нияз саясатты таза жол, таза кол менен жасаса болорун көрсөткүсү келип саясатка киргенин түшүндүрүп берди.

“Көк асаба” гезити айыл чарба илимдеринин кандидаты Качкынбай Кадыркуловдун “Даяр тарыхыбызды изилдебей танып, жазбай келебиз” деген ат менен интервьюсуна окурмандардын көңүлүн бурду.

Качкынбай окумуштуу өз сөзүндө Чыгыш Германиянын Люнебург шаарындагы академиянын ректору, Азия элдеринин тарыхы боюнча доктор Герхард Шольборгдун лекциясы менен таанышканын, кыргыздардын жашап өткөн доору мындан 2,5 миң жыл мурда болгондугун далилдеген так маалыматтарды алгандыгын, мунун мисалы катары “Кыргыз империясынын” карталарын көрсөткөнүн, маселен 1800-жылдагы картада Улуу Кыргыз ордосунун ээлеп турган аймагы Балхаштан Уралга чейин созулганын, андан ары Каракорум же азыркы Кытайдагы кыргыздар жашап турган жерден Тибетке чейин ээлеп келгенин баяндаган. Гезитте картанын сүрөтү да бар.

Качкынбай Кадыркулов Америкага барып, бир индеец аял менен сүйлөшүп калганын, ошондо анын көптөгөн сөздөрү кыргыздын сөзү болуп чыкканын, мисалы: алар Ай менен Күндү-Ай, энени-эне, апаны-апи, эжени-ажи, тузду-ачуу, сууну-туу, миңди-мил, башчыны-ажо же ага, бедени-бити, бугуну-бука, имаратты-кент, боз үйдү-бакан-кокон деп айтарын айтып берди. Дагы бир индеецтин аты “Жезкөй экендигин, бирок атынын маанисин өзү түшүндүрүп бере албаганын, бул аттын уңгусу Жез болуп, ага көй деген мүчө уланып, жездин мыктысы дегенди түшүндүрөрүн, биздеги Көйкашка, Көйбаатыр, Жезтаңдай, Жезбилек дегендерге үндөшүп кетерин, тарыхта али иликтей турган көп дың ачылбаган бойдон жатканын кеп кылды.

Ушул эле санга Кыргыз эл артисти Нурак Абдырахмановдун “Жерибизге өкмөт өз атадай мамиле кылабы? деген макаласы жарыяланды. Атактуу күүчү жерге болгон саясатты өзгөртмөйүн азык-түлүккө болгон каатчылык кыйындагандан кыйындай берерин, маселен Кытай даректеринде жаңы эранын 1-12-жылдарында да кудум ушул биздегидей жерди ар бир жаранга текши бөлүп берген саясат өкүм сүргөнүн, өлкө башкаргандар жер салыгынан эле мамлекетти байытабыз деп ойлогонун, бирок бардык эле жарандар жер менен иштегенди билбегендиктен далай жерлер иштетилбей бош калып, куурап, кум басып, акыры жердин бузулушуна, азык-түлүктүн азайышына, ачкачылыкка, анын кесепети каракчылыкка алып келгенин, ачкачылыктан адамдар биринин этин бири жегенге чейин барганын мисалга тарткан. Нурак күүчү Жер тууралуу мыйзамды өзгөртүп, жеке менчикти жоюп, аны кайра мамлекетке алуу саясатын жүргүзүү керектигин, ансыз азык-түлүк маселесин чечүү мүмкүн эместигин түшүндүргөн.

Азамат Алтай – “Азаттыктын” алгачкы карлыгачы

1953-жылдын 18-мартында "Эркин Европа/Азаттыктын" кыргыз тилиндеги алгачкы уктуруусун Азамат Алтай обого алып чыккан. “Азаттыктын” тарыхы ушул күндөн башталган.

1953-жылы кыргыздын чыныгы патриот уулдарынын бири, таланттуу журналист Азамат Алтай (Кудайберген Кожомбердиев) диктатор Иосиф Сталиндин өлүмү тууралуу кабарды кыргыз тилинде маалымдап, «Азаттык» радиосунун (“Эркин Европа/Азаттык” үналгысынын кыргыз кызматы) тушоосу кесилген.

Ала-Тоонун алыстагы бүркүтү

Маркум Азамат Алтай учурунда “Азаттык” радиосунун кыргызча алгачкы уктуруусу кандайча башталганын төмөнкүдөй эскерген эле.

- АКШнын билермандары радио толкундар чек араны билбейт, аны кармоого мүмкүн эмес дешип, радио түзүүнү колдоого алышкан. “Азаттык” радиосун курганда биз Түркстандын атынан курдук. "Азаттык" радиосунун биринчи директору казак болду. Орун басары өзбек. Мен болсо спикер элем. Кыргыздардыкы түркмөндөрдүкүнөн бир аз жогору эле. Түркмөндү катчы кылып, төрт киши менен “Азаттыктын” алгачкы берүүлөрүн баштадык. Кандай гана кыйын күндөрдү баштан өткөрсөк да кыргыз деген атты, намысты сактап калдык, - деп маркум Азамат Алтай 2003-жылы Нью-Йорк шаарындагы үйүндө эскерген эле.

Кыргыз эл баатыры, Токтогул атындагы сыйлыктын ээси Бексултан Жакиев «Азаттыктын» берүүлөрүн студент кезинен бери угуп келатканын айтып, кыргыз кызматын түптөгөн Азамат Алтай, Төлөмүш Жакып уулу сыяктуу кызматкерлерин учурунда "эл душманы" деп совет бийлигин жаманатты кылганын мындайча эскерет:

- Азамат Алтай абамдын көзү өтүп кеткенине быйыл беш жыл болот. Биз билебиз, ал кишини учурунда гезиттерде көп жолу аябай жамандады. ЦРУнун агенти, чыккынчы деп жалган жалаа жаап, эл душманы атады. 1991-жылы Азамат Алтайдын үйүндө бир айча жүрүп калдым. Архивинин баарын аңтардым. Бир топ китептерин, архивин Кыргызстанга ала келдим. “Азаттыктын” макалаларын карап отуруп, эмне үчүн бул Азамат Алтайды жамандаганын, эл душманы деп жарыялаганын ошондо түшүндүм. Себеби биринчиден, биздин чоңдордун ката иштерин, кемчиликтерин көп айтышкан экен. Экинчиден, бизде жашырган чындыкты алар айтып турган. “Манас” эпосунун мааракесине келгенде, туулган жери - Ысык-Көлгө алып бардым. Ошондо көлгө жүзүн жууп, “эми өлсөм арманым жок” деди эле. Ал кыргыз дегенде ичкен ашын жерге койгон чыныгы мекенчил, намыскөй, баарыбызга үлгү инсан эле.

2003-жылы Нью-Йоркто жолугушканыбызда Азамат Алтай чет жерде жүрсө да Кыргызстан жана Борбор Азия тууралуу алты миңдей китеп жыйнаганын, Кыргызстан жөнүндө маалыматтарды дүйнөлүк маалымат булактары үчүн даярдап жазып бергенин, Чыңгыз Айтматов менен Бүбүсара Бейшеналиева жана башка кыргыз маданият ишмерлери тууралуу Батышка кеңири маалымдаганын кең-кесири кеп салып берген.

- Мурда баары эл душманы деп жаа бою менден качса, эгемендүүлүк алганы баары мага салам берип келишет, - деген эле залкар агабыз.

Азамат Алтай "Азаттыктын" Прагадагы баш кеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин менен, 2003-жылдын 18-июну.
Азамат Алтай "Азаттыктын" Прагадагы баш кеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин менен, 2003-жылдын 18-июну.
Азамат Алтайдын алыста жүрүп Кыргызстанды таанытууга чоң үлүш кошконун “Азаттык” радиосунун мурдагы жетекчиси Тынчтыкбек Чоротегин мындайча белгиледи:

- Совет доорунун бүт кемчиликтерин Азамат Алтай “Азаттык” үналгысы аркылуу бетке айтып турган. Чынында эле “Азаттыктын” башатында турган Азамат Алтай деген кыргыздын тарыхында калган улуу инсаны. Көзүбүздү ачты. Саясатчылар, деле бардык радио уккан элдер жашырынып болсо дагы Азамат Алтайдын үнүн угуп жатканын бала кезде өз көзүм менен көрүп күбө болгом. Алыста туруп, Кыргызстан үчүн тоодой эмгек кылды. Советтик түзүлүштүн кемчиликтерин, алар жаап-жашырган терс жактарын, кийин Акаевдин режимин, Үзөңгү-Куушту Кытайга белекке бергенин сындап, элдин, кыргыздын анык чыккынчысы Аскар Акаев деп бетине айтпады беле. Азамат Алтайды 2003-жылы “Азаттыктын” 50 жылдык мааракесине ардактуу ардагер катары Прагага чакырып, чер жаза баарлашкан элек. 5-6 тилде эркин сүйлөп, мааракенин көркүн ачып, ак калпак кийип, бийик интеллект экенин дагы көрсөткөн болчу. Эгерде башка элдерде, мисалы, армяндарда ушундай инсаны болсо, алар эчак даңазалап көтөрүп кетмек.

Журналист Кыял Абдраманова Азамат Алтайдын эмгеги анын көзү тирүүсүндө бааланбай калганын, Азамат Алтай атындагы музей уюштуруунун зарылдыгын айтып, кыргыз радио журналисттери үчүн сыйлык берилсе дурус болоор эле деген ойдо:

- Көзү тирүүсүндө Азамат Алтайды кыргыздар эмгегин баалап, биз ал кишиге бир сыйлык, урмат көрсөтө алган жокпуз. Анан да кыргыз радио журналистикасында конкурс уюштуруп, ошол кишинин атындагы бир сыйлыктар уюштурулса дурус болмок, аты түбөлүккө калмак.

Кыргызстанда Азамат Алтайдын жээни Тойчубек Турганбаевдин, агабыздын жакшы санаалаштарынын демилгеси менен анын ысымындагы Эл аралык кайрымдуулук фондун уюштурулду. Азамат Алтайдын китепканасын ачуу, музейин уюштуруу, даректүү тасма тартып, ысымын түбөлүккө калтыруу демилгесин колдогондор көп.

Алыста жүрсө да жүрөгү Кыргызстан деп соккон

Согуш маалында туткунга түшүп калган Кудайберген Кожомбердиев (Азамат Алтайдын өз аты-жөнү) сталиндик тоталитардык замандын запкысынан айбыгып, мекенине кайтпай калганы менен Кыргызстандын эгемендүүлүгүн көксөп, чындыкты айтып турган.

Кудайберген Кожомбердиев кеңеш доорунда чыккынчы аталып, анын арты менен айылдаштарынын, жакындарынын, санаалаштарынын далайы куугунтукталып, ишмердүүлүгүнө, өмүрүнө зак кеткен.

Азамат Алтай өзү болсо эгемен өлкөлөрдө жашап жүрүп, Германияга, АКШга каттаган кыргызстандык маданият ишмерлери менен жолугууну эңсеп турса да, атайын кызматтар ага мүмкүндүк бербей, колго түшүрүү үчүн аңдып жүрүшкөн.

Азамат Алтай 1920-жылы 15-сентябрда Ысык-Көл облусуна караштуу Тоң районундагы Кызыл-Чек айылында туулган. 15 жашында Түп районундагы зооветтехникумда окуп келгенден кийин комсомолдун Тоң райондук комитетинде жаш муундарды тарбиялоо бөлүмүндө иштеп жүрүп, 1940-жылы аскерге кеткен.

Улуу Ата Мекендик согуш маалында, 1941-жылы Литвада туткунга түшүп, уруш аяктаганга чейин фашисттик концлагерде болгон. 1945-жылы Батыш ынтымагынын аскерлери тарабынан боштондукка чыгарылып, Батыш Европада туруп калган.

Тактап кетүү зарыл болгон жагдай – Кудайберген Кожомбердиев эч качан «Түркстан легионунда» кызмат кылган эмес.
Азамат Алтай жубайы Сания менен. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз)
Азамат Алтай жубайы Сания менен. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз)

Кудайберген Кожомбердиев 1940-жылдардын аягында Батыш Европада жашап калган борборазиялык бозгундардын «Түрк эли» уюмунун ишмердигине активдүү катышкан. «Түрк эли» уюму Борбор Азиядагы советтик жумурияттардын көз карандысыздыгы, өз келечегин өзү аныктоо укугу, демократиялык болочогу үчүн күрөшүү максатын көздөгөн.

Ал 1950-жылдардан тартып Франция, Германия, Америкада кыргыздардын тарыхын, маданият-салтын изилдеген окумуштууларга жардам көрсөтүп, кыргызча булактарды англисчеге которуп, жалпы Батыштагы Борбор Азия элдерине тийиштүү адабиятты жалпылап, чоң каталог түзүүгө катышкан.

Азамат Алтай 1953-жылы баш кеңсеси Мюнхенде жайгашкан "Эркин Европа/Азаттык" үналгысынын кыргыз кызматына жумушка кирип, ошол жылдын 18-мартында «Азаттык» радиосунун тунгуч кыргызча берүүсүн обого алып чыккан.

Ошондон тартып ал өмүрүнүн 40 жылын «Азаттык» үналгысына арнаган.

Көзү тирүүсүндө маркум Азамат Алтай “Азаттыкка” берген маегинде Аскар Акаев мыкты илимпоз болгону менен өлкө башчысы катары жакшы иштей албай, кыргыз элине чыккынчылык кылып, Кытайга Үзөңгү-Куушту берип салганын учурунда сынга алган. Ошондой эле Курманбек Бакиев да Кыргызстанды кыйынчылыктарга кептеп салганын, бир туугандары, уулдары менен бийликти ээлеп, элди ойлобой калышканын сындаган.

Азамат Алтай 1995-жылы 24-августтан 11-сентябрга чейин эгемен Кыргызстанга сый конок катары келип, "Манас" дастанынын мааракесине катышкан. Түгөлбай Сыдыкбеков, Кусейин Карасаев, Жусуп Мамай сыяктуу кыргыз залкарлары менен жолуккан, дейт тарых илимдеринин доктору Тынчтыкбек Чоротегин.

Азамат Алтай 1988-жылы пенсияга чыгып, ошондон өмүрүнүн акырына чейин Нью-Йоркто жашап келген эле.

«Азаттык» үналгысынын түптөөчүсү, коомдук ишмер Азамат Алтай рак оорусунун айынан 2006-жылы 23-майда Нью-Йорк шаарында дүйнөдөн кайткан. Анын сөөгү өзүнүн керээзине ылайык, маркум жубайы Сания апанын Нью-Йорктогу кабырынын жанына коюлган.

Азамат Алтай агабыз көзү тирүү болсо быйыл 93 жашка чыкмак. Бирок шум ажал аганы арабыздан беш жыл мурун алып кетти. Аны көзү өткөндөн бери Кыргызстандагы акын-жазуучулар, жакын санаалаштары Азамат Алтайдын эмгеги учурунда жана азыркы мезгилде да татыктуу баасын ала электигин айтып, анын ысымын түбөлүккө калтыруу керектигин белгилеп жүрүшөт.

Диний билимди мамлекет кантип тескейт?

Кыргызстан жаштарды чет өлкөгө диний окууларга жиберүүнүн тартибин киргизип, жергиликтүү диний окуу жайларды иретке келтирүүнү максат кылууда.

Жогорку Кеңештин Билим, илим, маданият жана спорт комитети “Диний билим берүү жана диний окуу жайлар жөнүндө" мыйзам долбоорун иштеп чыгып коомчулуктун сынына койду.

30-январда Бишкекте бул долбоор аталган комитет менен Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясынын биргелешкен конференциясында талкууланып жатат. Конференциянын алдында “Азаттык” маселенин күңгөй-тескейин “арай көз чарай” талкуулап көрдү.

Талкууга “Дин, укук, саясат” көз карандысыз аналитикалык борбордун директору Кадыр Маликов, Кыргызстан мусулмандар муфтиятынын мечит, медресе жана диний билим берүү бөлүмүнүн башчысы Юсуп Балтабаев, Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын төрага орун басары Табылды Орозалиев катышты.

"Азаттык": Долбоордун негизин диний билим берүүчү окуу жайларды иретке келтирүү жана чет өлкөгө окууга мамлекеттин уруксаты менен жиберүү өңдүү маселелер түзүүдө. Мындай демилгеге кандай жагдайлар себеп болуп жатат?

Табылды Орозалиев: Кырдаал ушуга алып келди. Анткени Кыргызстанда азыр отузга жакын диний агым же конфессия бар. Каттоодон өткөн 2100 диний уюм бар. Анын ичинде ислам багыты боюнча 62 медресе, 10 жогорку окуу жайы, христиан багыты боюнча 11 окуу жайы бар.

Диний окуу жайларда система жок болгондуктан, көп проблемалар келип чыгууда. Мисалы, биздин жаштар окууга Иранга, Иорданияга, Египетке, Сауд Аравиясына, Түркияга барып, ислам багытында таалим-тарбия алып келишет. Бул жерге келгенде ар ким өзүнүн көз карашын таратып атышат. Динди кужураларда (үйлөрдө же башка ылайыктуу жайларда) чогултуп тараткандар бар. Мунун баары кыргызстандык мусулмандарды диний ажырымга алып келип атат. Ошондуктан кырдаал курч турат.

Мисалы, балдар Сауд Аравиясына кеткенде гана муфтияттан, бизден уруксат сурап, жолдомо менен кетишет. Калган өлкөлөргө каалагандай кетишет. Турист болуп, коммерциялык иштер менен деле барып, калып калгандар бар. Ал эми 14-15 жаштагы балдарды Бангладешке алып чыгып кеткендерди жоопко тартыш керек. Бул – кылмыш.

Бул маселе - мамлекеттик коопсуздукка байланышкан иш. Иштелип жаткан мыйзам ушуга жооп бериши керек. Жанагыдай ажырымга алып келген диндердин өкүлдөрү бул жакка келип, динди таркатканда мусулмандар бири-бири менен карама-каршы туруп калып атат. Бул кийин чоң ажырымга алып келиши мүмкүн. Андай ажырымдар азыр эле пайда болуп калды.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:



Юсуп Балтабаев: Эгемендик алгандан бери бул маселе бышып жетилди. Жалпы билим берүү багытында бирдиктүү программалардын иштелип чыгуусу – учурдун талабы. Дин башкармалыгы, анын структурасындагы бардык окуу жайлар бул мыйзамды колдоп атышат. Бирок талкууларда долбоорго кошумча сунуштар берилип жатат.

Албетте биз дин кызматкери болгонубуз менен, ал студентпи, окуу жайдын башчысыбы, мамлекеттин жараныбыз. Ошондуктан алар тышка чыкканда да бир тартипке баш ийишин дин башкармалыгы колдойт. Биздин да маалыматыбыз бар: ар түрдүү мамлекеттерге, ар кыл окуу жайларга барып окуп жаткандар чаржайыт көрүнүшкө айланды. Ушуну мыйзам аркылуу иретке салып, эки мамлекет ортосунда келишимдерди түзүп, ошол келишимдердин негизинде бизге ылайыктуу кадрларды даярдап берүү тууралуу биз жиберип, иретке келтирип алсак жакшы болот эле.

Кадыр Маликов: Мыйзам кабыл алуу аркылуу эле маселе чечилбейт. Биринчиден, биз убакытты өткөрүп ийдик. Кыргызстандагы диний билим берүүнү атаандаштыкка туруштук бергидей, жаштарды кызыктыргыдай кылып модернизациялоо керек деген маселе 2006-жылдан бери көтөрүлүп келатат.

Экинчиден, канча мыйзам кабыл албайлы, азыр мына парламентте тынымсыз чыгып атат, алар көптүгүнөн да иштебейт. Мындан тышкары чет өлкөгө чыгууга кадыр-барктуу бийлик же авторитардык-тоталитардык коом гана тыюу сала алат. Биздин жагдайда мыйзам иштебейт, бийлик анчалык барктуу эмес. Ошондой эле бизде Казакстандагыдай, Тажикстандагыдай же Орусиядагыдай жөн эле тыюу салып салгыдай бийлик вертикалы жок. Конституцияда ары-бери эркин каттоо, билимди тандоо сыяктуу укуктар бар. Башкача айтканда, бул жерде чектөөлөр менен эле чечүүгө болбойт.

Менин көз карашымда долбоорду азыркы реалдуулукту эске алып туруп талкууга коюш керек. Мисалы, мамлекеттин канча ресурсу бар? Кадр, каржы менен жабдуу мүмкүнчүлүгү канча? Эң башкысы мамлекеттин мыйзамды аткаруу механизми барбы? Мыйзам сөзсүз иштелип чыгышы керек, бирок ал ушул реалдуулукту эске алуу аркылуу, бардык кызыкдар тараптардын, мисалы, муфтияттын, медреселердин өкүлдөрү менен биргеликте иштелиши керек. Анткени ал жерде идеологиялык өтө кылдат маселелер бар.

Эт чыккан жеринде каат

Былтыр Кыргызстанга АКШ жана Бразилиядан дээрлик 56,5 миң тоннадан ашуун куш эти импорттолгон. Ал эми Кыргызстандан Иранга 110 тоннадан ашуун койдун эти экспорттолгон.

Мындан тышкары бир жылда Кыргызстандан Иран, Кувейт жана Араб Эмираттарына 12 миңден ашуун майда жандык жана 4 миңден ашуун бодо мал тирүүлөй сатылган.

"Арай көз чарай" талкуусунун катышуучулары: Санитардык, ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциянын жетекчи орун басары Самат Алиев жана айыл чарба, ветеринария боюнча адис, ветеринария илиминин кандидаты Калысбек Жумаканов.

"Азаттык":
Кыргызстандын базарларында каз-катар тизилип турган эттин канча суу, канча мазар басып келгенин көптөрү биле бербесе керек. Биз каяктан келген, эмне болгон этти жеп атабыз?

Самат Алиев: Кыргызстан эгемендикти алгандан кийин ар кайсы мамлекет менен соода-алака кылып келатат. Ошонун ичинде мал чарба продукциялары да кирүүдө.

Кыргызстан мал чарбасы өнүккөн, агрардык өлкө болуп эсептелет. Ошого карабастан эт эмнеге импорттолуп атат деген суроону жарандар сөзсүз беришет.

Биринчиден, Кыргызстан Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна мүчө болгондуктан башка мамлекеттер менен соода кылганга укуктуу жана ишкерлер өздөрүнүн кызыкчылыгын көздөп, айыл чарба продуктуларын, анын ичинде этти да алып келип жатышат. Бизде эт өндүрүлүп жатат, ошондуктан башка жактан киргизе албайбыз деген мыйзага да туура келбейт, мындай каршылык көрсөтө албайбыз.

Кыргызстанга АКШ, Бразилиядан жана башка өлкөлөрдөн алып келинет, Индиядан буйволдун эти келет. Кыргызстанда жылдан жылга мал көбөйүп атат. Статистика боюнча бодо мал Совет учурундагыдан 150 башка көбөйдү. Жылкы да ошол кездегиден 15-20 миңге көбөйдү. Ал эми кой бир аз жете элек. Кыргызстандын өндүргөн эти өзүбүзгө жакшы жете бербейт, жалпы калктын 60% гана камсыз кылат.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:





Калысбек Жумаканов: Чындыгында Кыргызстанга ар түрдүү жол менен келип жатат. Дүйнөдө эт продукциясы эки - экстенсивдүү жана интенсивдүү жол менен өндүрүлөт. Биринчиси - табигый шартта. Ал эми бизге АКШ, Мексика, Бразилиядан Кытайдан келип жаткан эттин баары интенсивдүү жол менен өндүрүлөт.

Келген этти абдан караш керек. Анткени малды багууда, байлоодо ар кандай гормондук дары-дармектер пайдаланышы мүмкүн. Биз Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна мүчө болгондуктан биз алардан баш тарта албайбыз, акыбыз жок. Бирок эттин сапаты ветеринардык, санитардык эрежелерге ылайык болушу керек.

Кыргызстанга азык-түлүктү текшерген жакшы лаборатория керек. Сырттан келген азык-түлүктүн бардык партиясын текшербесе да эки-үч айда бир текшерип турса жакшы болмок. Кафе, ресторан жана фаст-фуддун баары сырттан келген этти пайдаланат.

Выговская: Позитивдүү улутчулдукта зыян жок

"Эгалитэ" жаңжалдарды жөнгө салуу агенттигинин жетекчиси Татьяна Выговская чек ара, улуттар аралык мамиле жана кыргыз тили тууралуу "Азаттыкка" маек курду.

“Азаттык”: Азыр сиз жетектеген уюм кайсы маселелерди талдап жатат?

Татьяна Выговская: Биздин көнгөн ишибиз бар - бул Кыргызстандагы улуттар аралык мамилелердин абалын талдоо. Биздин анализ уникалдуу, себеби биз аны өткөрүү үчүн эч кайсы тараптан акча албайбыз, изилдөөнү өзүбүз каржылайбыз. Мамлекеттин да, донорлордун да акчасы жок.

Экинчиден, “ар кандай этностор бар жана алар өз ара каршылаш” деген көз караштан алыспыз. Улуттар аралык жаңжалдын ар биринин материалдык себептери бар, андан соң гана адамдар өздөрүн бир этнос аркылуу таанып, башкача өңүт берилип калат. Мындай өңүттөн даярдалган анализден соң, сунуштарыбыз да такыр башкача болот.

Биздин талдообуз башка ушуга окшогон изилдөөлөрдөн натыйжалуураак, себеби коркунучтарды даанараак көрсөтөт. Биз берген сунуштар колдонулган жерде карама-каршылыктар басаңдай түшөт.

Жалал-Абад, 19-май, 2010-жыл
Жалал-Абад, 19-май, 2010-жыл
Биз көңүл бурган экинчи тема - Кылмыш кодексинин 299-беренеси боюнча иштеп жатабыз. 299-берене улут аралык касташуунун отун жаккандарга колдонулат. Биз бул берене боюнча козголгон иштерди карап чыктык. Прокуратуранын бул берене боюнча берген статистикасын карасак, бул берене иштеп жатат. Бирок берене боюнча экспертиза жок.

Журналист Фарафоновдун ишинде экспертиза начар жасалып, Ferghana.ru сайтынын буулушу боюнча парламенттин гана сунуштары болду. Ошондуктан бул боюнча кандайдыр бир стандарттарды иштеп чыгып, мамлекетке жана коомго аларды сунуштаганы жатабыз.

“Азаттык”: Сиздер даярдаган сунуштардын айрымдарын уксак болобу?

Выговская: 2011-жылдын январь айында Баткен облусу боюнча даярдалган анализди алалы. Этностор аралык мамилелердин чыңалышы боюнча 10 баллдан 7 баллды бергенбиз.

Биз Ош окуяларынан кийинки жымжырттыкты улуттар аралык карама-каршылыктар чечилди деп кабыл албагыла деген кеңешибизди да айтканбыз. Ар бир жаңжалдан кийин эл баарын батыраак унутканга аракеттенет, бирок бир жаңы себеп чыкканда, кайра тутанат. Ошондуктан Баткен облусундагы кырдаалга өзгөчө көңүл бурулсун деген сунуш бергенбиз. Себеби мен айтып жаткан мөөнөт бүткөн соң, Баткен биринчи “жарылат” деп божомолдогонбуз. 12 айдан 18 айга чейин бергенбиз, өзүңүздөр көргөндөй 12 ай өттү.

“Азаттык”: Сох боюнча кырдаалда улут аралык компонент чоң ролду ойнойбу?

Выговская: Албетте. Себеби ар бир адам өзүн бир улут менен айкалыштырат, өзүн улут аркылуу тааныйт. Бул бардык өлкөлөрдө бар. Бирок улуттар аралык жаңжалдар өзүнөн өзү жаралбайт, эч бир этнос башка этносту жөн эле ал башкача болгону үчүн жаман көрбөйт.

“Азаттык”: Ал кандай башка себептер?

Выговская: Негизгиси – элдин материалдык абалы, ары-бери жүрүү эркиндиги жана жеке коопсуздук.

“Азаттык”: Чек арадан чыккан жагдайларды жөнгө салуу боюнча кандай чараларды көрүү керек?

Выговская: Мага Сох боюнча парламенттин кеңештери жакты. Демаркация жана делимитация иштерин жүргүзүү боюнча атайын өкүл дайындоо керек. Чек арадагы тилке өтө так болушу зарыл. Ошол эле учурда коомдук же көз карандысыз эксперттер кийлигишпей туруш керек.

Мамлекеттин өнүгүшү үчүн бул маселени мамлекет жана жергиликтүү эл чечип алышы керек, бул өз ара ишенимди да күчөтөт. Бирок демаркация болгондо башаламандыктар болот, себеби бул анклавда жашаган элге ыңгайсыз. Ушуну эске алуу менен чек араны так аныктоого баары бир баруу керек. Себеби бул маселени чечүүдө “көз жумган” стратегия иштебейт. Азыр бул маселени чечпей, качуу саясатын колдонсок, эки-үч жылдан кийин чоң жаңжалдарга жол беребиз.

“Азаттык”: Сиз көп маектериңизде улутчулдук эл үчүн, мамлекет үчүн жакшы деп келесиз. Эмне үчүн?

Выговская: Ооба, мен дайыма позитивдүү улутчулдукту колдойм. Бизде улутчулдук деген сөздөн кача башташты, бул сөздү жаман көрүү сезими пайда болду. Улутчулдукту фашизм менен теңөө туура эмес.

Адам өз тилин жакшы билип, өлкөсүн жакшы көрүп, кыргыз экенине сыймыктанса, бул жакшы нерсе. Улутчулдук боюнча илимий талкуулар, макалалар, элге түшүндүрүү иштери жүрүш керек.

Көбүнчө азыр улутчулдук сезимдерден уялуу, актануу байкалат. Экинчи жагы - улутчулдук сезимдерди беките берген сайын, агрессия, таарыныч пайда боло баштайт, адамдар ошондуктан чакырыктарды жасай башташат. Ош окуяларынан кийин кыргыз тарапты эл аралык коомчулук бир беткей күнөөлөп, укпай койгондуктан да кыргыздарда таарыныч сакталып калган.

Жаңжалдарды жөнгө салуудагы эң чоң маселе – кыргыз тилин үйрөнүү. Кыргыз тилин мажбурлап үйрөтүүгө мезгил жетти.

“Азаттык”: Сиз күчкө салып дегенде жаңылган жоксузбу?

Выговская: Жок, мени көптөрү бул турумум үчүн сындашы мүмкүн. Бирок мен азыр кыргыз тилин үйрөнүп жатам. Кыргыз тилин өнүктүрүү боюнча канча мыйзам иштелип чыкты, баары эле тил үйрөнүүгө шарт, методика жок деп чыгышат. Бул – калп. Бардык шарттар бар. Кыргыз тилин үйрөтөм дегендер бар, англис тилин үйрөнүүгө караганда кыргыз тилин үйрөнүү арзан. Болгону адамдар кыргыз тилин үйрөнүү муктаждыгын көрбөй жатышат, үйрөнгүлөрү келбейт.

Мамлекеттик тилди үйрөн деген талап коюлганда эле орус тилин кемсинтүү башталды деген чуу чыгат. Коомубуздагы көп карама-каршылыктар ушул тилдин айын келип чыгууда. Азчылыктар да көпчүлүк сүйлөгөн тилди үйрөнүшү керек – бул жерде жөнөкөй эле түшүнүү маселеси турат.

Мамлекеттик кызматчылар эки тилде сүйлөй алышат. Бирок ички мигранттар бир мамлекеттик уюмга барып, алар орус тилин билбесе, ал жерде отурган кызматкер кыргыз тилинде сүйлөбөсө, адамдар мамлекеттен кызматты кантип алат? Ошондуктан буга чейинки жумшак стратегия менен кыргыз тилин өнүктүрүү мүмкүн эмес.

“Азаттык”: Өткөн жума Жогорку Кеңеш кыргыз тилин билбеген жеке тарапка 1000-2000 сом өлчөмүндөгү айып пул төлөйт, ал эми юридикалык тарап 5-10 миң сом төлөйт деп аныктады. Демек сиз мындай кадамдарды колдойсузбу?

Выговская: Мен юридикалык тарап катары эч кандай маселени көргөн жокмун. Иш-кагаздарын кыргыз тилинде алып баруу оңой эле. Финансылык документтер эбак эле которулган, инструкция эки тилде болушу керек – аны аткаруу колдон келет.

Карызы барлардын үйүн кыдырып...

Карызы барлардын үйүн кыдырып...
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Карызы бардын жарыгын өчүрүшөт

"Түндүкэлектрдин" маалыматы боюнча, бул үйдө ЖКнын депутаты Олег Домшенко жашайт.

Электр ишканалары журналисттердин коштоосунда карызы көп, эл ичинде хансарай атка конгон үйлөрдү электр жабдуусунан ажыратып жатат. Бул жолу эки жылдан бери жарык үчүн төлөбөй, карызы 100 миң сомдон ашкан үйгө барышкан.

Эркиндик булварындагы 229-үйдүн электр эсептегичин энергетиктер акыркы жолу 2011-жылы жайында эскисин жаңыга ооштурган кезде көрүшкөн экен.

“Түндүкэлектр” ишканасынын Свердлов району боюнча бөлүм башчысы Тынар Жусумалиевдин айтымында, ошондон бери ишкананын кызматкерлери эсептегичти көргөн да жок, кожоюндар канча жакканы тууралуу маалымат да бербей келатышат. Короосуна да киргизишпейт экен.

- Бул 229-үйгө квитанция Яицкая деген фамилия менен келет. 2012-жылдын август айынан баштап мунун 147 миң сом карызы бар.

Баянды толугу менен бул жерден угуңуз:



Эсептегичтин даана көрсөткүчтөрү жок болгондуктан, бул санды энергетиктер компьютер аркылуу орточо эсеп менен чыгарып беришет экен. Буга чейин короого киргизбей коюшкандыктан, мыйзамга ылайык, эскертүү кагазын таштап кетишкен. Бүгүн болсо дагы бир жолу барышты. Киргизишсе, эсептегичтеги сандарды жазып кетишет. Киргизбей коюшса, чогуу барган монтерлор үйгө кирген электр зымын карагайдан ажыратышат.

Тынар Жусумалиев: Азыр алар эшикти ачпай жатышат.

Домофондон аялдын үнү: Эмнеге кайра-кайра чалып атасыңар? Эшикти азыр ачат.

Дарбазаны ачкан киши видеокамераларды көргөндө эле каалганы жапканча шашты. Кайра чалган учурда домофондон сүйлөгөн айым текшерүүчүлөргө мындай салам дубайын жолдоду:

- Анда эмне үчүн силер видеокамераларыңар менен келдиңер? Болду, жакшы баргыла.

Майнап чыкпагандан кийин “Түндүкэлектрдин” Свердлов району боюнча бөлүм башчысы Тынар Жусумалиев уруксат кагазын көрсөтүп, монтерлорго электр жарыктан ажыратууга буйрук берди.

Ушул үй караган 24-тилкенин текшерүүчүсү Улан Жабуевдин айтымында, башка үйлөрдүн ээлери өз убагы менен төлөп, же көп болсо акчасын бир-эки айга кармаса, Эркиндик-229 көйгөйлүү үй болуп саналат.

- Ушул үйдү акыркы айларда биз биринчи жолу өчүрүп атабыз. Башкалар болсо бир-эки айдан кийин төлөп атышат. Булар кагазын, электр эсептегичин көрсөтсүн, биз реалдуу көрсөткүчтөрүн алабыз, суммасын чыгарып беребиз, ошону төлөп коюшсун. Негизи буга чейин деле буларды өчүрүп жүргөнбүз.

Электриктердин сөзүнө караганда, бул заңгыраган эки кабаттуу үйдө кайсы бир күркүл жашайт. Маңдайкы үйдө турган Игорь Безяев:

- Карызың бар болсо, аны төлөш керек. Энерго каатчылык ошол үчүн болуп атат да.

Энергетиктер Эркиндик, 229 жарыктан ажыратып кеткенден кийин макала даярдалып жатканда үйдүн кожоюндары карызын толугу менен төлөгөнүн “Түндүкэлектрдин” директорлор кеңешинин мүчөсү Сапарбек Аргынбаев билдирди.

- Силер болуп барганда ачпай койгон. Андан кийин Жогорку Кеңештеги отун-энергетика комитетинин төрага орун басары, депутат Олег Домшенконун жардамчылары чалып, "азыр барабыз, эшикти ачасыңар, анан көрөсүңөр" деп айтышыптыр. Анан биздин коммерциялык директорубуз текшерүүчүлөргө "кайра баргыла" десе, тигилер эшигин ачып беришиптир. Эсептегичинде 107 миң сомго киловатт-саат жагылыптыр. Анан эсеп жазылып берилип, чуркап барып төлөп коюшту.

Ишкана буга чейин да ири өлчөмдөгү карызы бар үйлөрдү кыдырып келген. Акыркы Малдыбаев көчөсүндө болгон рейдде КТРКнын кабарчылары токмоктолгон эле.

“Түндүкэлектр” ишканасынын басма сөз катчысы Гуля Мураталиеванын 2013-жылдын январ айына карата маалыматы боюнча, ишканага жарандар жалпы эсеп менен 179 миллион сом карыз.

Карызы барлардын үйүн кыдырып...
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Ташкенде Сулаймановду күтүп жатышат

Өзбекстан өз жараны Хабибуло Сулаймановду өткөрүп берүү талабын коюп жатат. Мекенинде Сулайманов диний экстремизм, бийликти күч менен кулатууга чакырган деп айыпталууда. Кыргызстандагы адам укугун коргоо уюмдар кыйноолор орун алган өлкөгө качкынды өткөрүп берүү эл аралык мыйзамдарга каршы келерин билдирүүдө.

Укук коргоочулардын маалыматы боюнча, Хабибуло Сулайманов мекенинде диний көз карашы үчүн куугунтукталып, 2001-жылы Бишкекке келип туруп калган. Ушул мезгилге чейин ал Хасан Хамидходжаев деген ысым менен Кыргызстанда жүргөн.

Өзбекстан тартип коргоо органдары Сулаймановго Интерпол аркылуу издөө жарыялаган. Кыргызстандын тартип коргоо органдары аны өткөн жылы октябрь айында кармашып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин тергөө абагына отургузушкан. Өзбекстандын талабына ылайык, Сулаймановду өткөрүп берүүнү Кыргызстандын Башкы прокуратурасы чечип, Биринчи май райондук сотуна кайрылган. Райондук сот Башкы прокуратуранын талабын канааттандырган.

Хабибуло Сулаймановдун адвокаты Токтогул Абдыев райондук соттун чечимин жокко чыгаруу үчүн Бишкек шаардык сотуна кайрылган. Шаардык сот ишти кийинки жумада карашы белгиленди дейт адвокат Абдыев. Ал Сулайманов өткөрүлүп берилбеш керек дейт:
Жаранды сураган өлкөдө кыйноолор колдонулса, анда бул жаран ал өлкөгө берилбеш керек.

- Муну кайтарып берүүгө эч кандай негиз жок. Биринчиден, элдин баары билгендей, Өзбекстандын практикасында кыйноолор көнүмүш нерсе. Анын үстүнө биздин Башкы прокуратура кайтарып берүү жөнүндө токтомду чыгарууда мыйзам бузулган. Кайтарып берүү боюнча токтомду башкы прокурор же орун басарларынын бири чыгарыш керек эле. Бул жерде башкармалыктын эле прокурору чыгарган токтомдун негизинде кайтарып берип жатышат.

Адвокат ошондой эле Сулаймановго коюлган айыптар чаржайыт жана конкреттүү эмес деп белгиледи.

“Кылым шамы” укук коргоо уюмунун лидери Азиза Абдирасулова эгерде Сулайманов өткөрүлсө, Кыргызстан эл аралык мыйзамдарды бузат дейт:

- Себеби качкындар жөнүндө конвенцияда так, даана жазылган. Эгерде ошол башпаанек сураган жаран качып келген өлкөдө же ошол жаранды сураган өлкөдө кыйноолор колдонулса, өлүм жазасы мыйзамдардан алынып салына элек болсо, анда ал жаран ал өлкөгө берилбеш керек. Бул ачык, даана жазылган. Ошондуктан биз мыйзамдын аткарылышын эле Кыргызстандан сурап жатабыз.

Абдирасулованын айтымында, Сулаймановду үчүнчү өлкөгө чыгарып жиберүү максатка ылайык. Учурда эл аралык укук коргоочу уюмдар мунун үстүнөн иштеп жатканын адвокат Абдыев кошумчалады.

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы Хабибула Сулайманов Өзбекстандын Башкы прокуратурасынын талабынан негизинде өткөрүлүп берилип жатканын билдирди.

Кыргызстан буга чейин да Өзбекстандан качып келген жарандарды өткөрүп берип келген. Маселен, Анжиян окуясынан кийин Кыргызстанга өтө качан жүздөгөн качкындардын бешөөсү Ташкендин талабы менен мекенине кайтарылган.

Тазарбаган Жер шары

Адамзат кайда багыт алып, эмне көздөп барат? Бул суроо ар бир адам аттуунун жүрөгүндө туйлап турса да эч ким жооп таба албай келет. Бири адамзаттын күнү бүтүп бара жатат десе, бири өнүгүп келет дейт. Башкасы Жер шары алмашып, адамзат улуу эволюциялык өзгөрүүгө дуушар болоорун айтат. Бирок булар азырынча жөн гана жоромол, так теориялык негизде, илимий түрдө тастыктала элек. Ошондуктан кандай гана көзү ачыктык болбосун бардыгы Кудайдын колунда экендиги талашсыз чындык.

Ааламдашуу алкагында карасак, дүйнөдө эмне деген гана окуялар болууда! Аалам алмашып, ар кандай ыңкылап, төңкөрүштөр, согуштук жана экологиялык алааматтар, жанкечтилик, баңгилик көйгөйлөрү, түрдүү эпидемиялык оорулар жана башка.

Албетте булар адамзаттын жашоосуна коркунуч жаратып, ары жаңжалдуу, ары азаптуу, түбү терең аңга кептелгендей. Бирок бул коркунучтардын себеби эмне? Баарыбызга белгилүү болуп турса да, билмексенге салганыбыз менен жообу ачык эле. Ааламдагы бүткүл терс өзгөрүүлөргө адам өзү себепкер. Алыстан душман издеп, натыйжасын бурмалоого аракет кылганыбыз менен сокурга да белгилүү болуп турбайбы.

Адамзат жүзү каралыктын, абийирсиздиктин чегине жетип, ошондуктан жогорудагыдай көрүнүштөр болуп жүрбөсүн. Анткени “кимди ким билди, Быржыбайды там басты” деген өзүмчүлдүк ашынган заманда, адамдык баалуулуктар артта калып, кызылды көрсө, кыйылбай чуркаган ач көздүк алдыга чыкты.

Эптеп эле кайсы жол менен болсо да байлыкка, бийликке жетишүү максаты адамдын ой-тилегин курчап калды. Байлык, бийлик жакшы нерсе, ага жетүүнүн эки гана жолу бар: бири - адал эмгек, маңдай тер менен, экинчиси - кара өзгөйлүк, арам жол. Албетте биринчиси өтө татаал, бирок мөмөсү таттуу, экинчиси текейден арзан, колдун башы менен гана жасалчудай оңой, бирок натыйжасы кара түн, шор даамданган күйүт.

Муну адам беш колундай билип турса да эмнегедир экинчи жолго салат. Бул тек гана тобокелчилик эмес, атам замандан бери келаткан адам деген улук ысымды унутуш.

Чыңгыз Айтматовду да чыркыраткан бул ааламдагы ак-кара түшүнүгүнүн айыгышкан согушу, адамзаттагы чечилгис, чеги жок талаш качанга чейин созулаары белгисиз. Демократия деп чакырык таштап, эркиндикке умтулганыбыз менен тескерисинче өзүбүздү-өзүбүз чектеп жаткан сыяктуубуз. Ар ким өз каалаганын жасап, бирин-бири кордоп, адамдын буюмдай баасы чегерилип, базарда сатылып жатканы баарыбызга маалым эмеспи. Ушундай сатык заманда эртең биздин да бир органыбыз базарга түшүп, “скидкасы” менен сатылып калбайт деп ким кепилдик берет?

Тоогубузду жоготкондой кичине балдарыбызды эшигибиздин алдынан таппай калып жатабыз. Канча адам тирүүлөй маданияттуу эркин учурда теңсиздикке кабылып, колдон колго өтүп кул болуп жүрөт. Ушул демократиялык эркин заман болсо, анда дагы деле адам уулу азаптан арыла элек экен деген ой келет. Же демократиянын түпкү маңызын түшүнбөй жатабызбы?

Адам жаралгандан жакшы жашоого умтулуп, материалдык, моралдык байлык топтоого тырышып жашайт. Ички түшүнүгүндө ар кандай ишенимдер менен күн көрөт. Ушул күнгө чейин адам эмнелерге гана ишенип, эмнелерге гана сыйынбады?

Жер жана асман алкагында түркүн жаратуучулар бар деген түшүнүк адамдын ишенимин ээлеп, көкүрөктөгү боштугун толтуруп келди. Албетте ишенимсиз адам болбойт, канчалык ишенимин тыптыйпыл кылууга аракет кылганыбыз менен, анын ошол нерсеге болгон мамилесин өчүргөндүн ордуна өстүрүп алабыз. Адамдын ишеними, диний көз карашы өз көкүрөгүндө сакталып, жүрөгүнүн түпкүрүндө талкууга түшүп, купуя чагылдырылып турушу зарыл.

Дүйнөгө болгон адамдын ички түшүнүгү, башка адам тарабынан тепселүүгө, күч менен өзгөртүлүүгө жол берилбейт. Ошону менен бирге өз диний ишенимине башка бир адамды мажбурлап багынтуу да терс кабылданышы абзел. Себеби адам аттууну эркин, өз каалоосу менен жетекке алуу жакшы жыйынтык берет.

Табияттан адам купуя сырдуу нерсеге кызыкдар. Ал нерсени канчалык жашырып көргөзбөөгө, адамды андан оолак кармоого тырышпа, натыйжа дайым натуура чыгат. Бул жазылбаган жашоо мыйзамы. Маселен кичине балага текчеде турган даарыны көргөзүп, “муну ичпе, кармаба дагы, өлүп каласың” деп коркутабыз. Бирок биз ары басып кетээр менен дароо аны алып кармап көрөт, ичип да жиберет. Анткени ал кичине бала өзүнүн баёо түшүнүгүндө муну алсам же ичсем эмне болмок элем, өлүп бара жатканда ичпей коём да деп ойлойт. Бул сыяктуу окуя ар бир адамдын башынан өтсө керек. Ошондуктан адамдын бир нерсеге болгон каалоосун, ой-түшүнүгүн өзүнө түшүндүрбөстөн чектеп коюу, кандай максатта болбосун акылга сыйбаган иш. Ал тек гана ошол каалоонун көбөйүшүнө алып келет.

Бирок айрым учурларда адамдын ишеними ачык талкууга алынып, кээ бир дин өкүлдөрү коомдон четтетилип келет. Бул диндер аралык каршылаш акыр барып жакшылыкка алып келбеси ажеп эмес. Алсак акыркы божомолдордо үчүнчү дүйнөлүк согуш тууралуу айың кептер күнүмдүк күбүр-шыбырга айланып барат. Албетте акчасын кайда чачаарын билбеген ала көөдөн өлкөлөр үчүн бул коркунуч деле жаратпаса керек, алар үчүн башка өлкөлөрдү басып алуу саясаты алдыңкы максатта эмеспи. Ал эми жаңы телчигип келе жаткан мажүрөө мамлекеттер үчүн согуштун эпкини гана жетиштүү. Өнүгө албай жатып өздөрүнөн душман издеген алар, тек гана өзүмчүлдүк аракеттери менен каршылык көрсөтүүгө деле жарашпаса керек. Ансыз деле согуштун очогу ошол жерлерде гана тутанып жатпайбы.

Мейли дин өзү менен өзү болсун дейли, андан да маанилүү акыркы мезгилдерде дүйнөлүк экологиялык маселелер күндөн-күнгө артып барат. Күнүмдүк жыргалчылык үчүн бабалардан мурас калган кооз жаратылыш аёсуз талкаланып, таза суу жетишсиздиги эмитен эле таңдайды такылдатып баштады. Буга деле кадыр билбес, кара ниет адам баласы себепкер экендигин эч ким тана албас.

Акча десе акылыбызды жоготуп, суу башына уу чачып, жер бетин чычкандай оюп-тешип, асманды да жөн койбой, абага ар кандай эпидемиялык ооруларды таратып, жан-жаныбарларды илгерки аңчылык замандан да ашып, ач көздүк менен кырып жок кылуудабыз. Жашообузду оңойлотобуз деп жатып, оорлотуп, өзүбүздү өзүбүз чектеп баратабыз. Ким билет кийинки муун элүүгө чыкпай картайып калабы, бардык нерсенин табигый өзгөчөлүгүн өзгөртүп, химиянын жардамы менен тамагыбыздан, кийген кийимибизге чейин зыяндуу кылып алдык.

"Айткандын оозу жаман, ыйлагандын көзү жаман" демекчи, канчалык кыйкырып, акыйкатты ашыра айтканыбыз менен жакшы жолго ким баштайт деп бири-бирибизди тиктей беребиз, колубуздан эч нерсе келбейт. Жада калса алдыбызда турган таштандыны жол жээгиндеги үкөккө салып коюудан эринебиз. Бул жалкоолук эле эмес, өзүмчүлдүк жана жоопкерчиликсиздиктин жогорку чегине жеткендигибиздин кабары.

Ойлонолу, качанга чейин башкалардан жардам күтөбүз, бирөөлөрдү жамандап, бөлүп жаруудан тажабайбыз же бул каныбызда барбы? Сый деген нерсени унуттук, улууну урматтоо, кичүүнү ызаттоо деген түшүнүк өткөнкү чоң аталарыбыздын жомогунда гана айтылып кала берди. Ичкилик ичип, үй-бүлөсүн бөөдө кууруган ата, жоолугу түшүп, мээрим деген өзгөчөлүктөн айрылган аракеч, албуут эне, батасын аракка алмашкан бейажал кары, көчөдө бекерпоз болуп сенделген балдар, акчага абийирин саткан кара көз кыздар бүгүнкү коомдун түшүнүксүз картинасын түзүп калды. Акыр заман деген ушул болуп жүрбөсүн, анткени коомдо адам баалуулугу четке сүрүлүп барат.

Ошондуктан эсибиз барда этегибизди жабалы, балдарыбыздын келечеги десек азыртан ойлонолу. Ойлонулбаган иш бармагыбызды тиштеп өкүттө калууга жол ачат. Жогоруда азыркы адамзаттын өз колу менен жасап алган азаптуу көйгөйлөрүнө үстүртөн гана токтолдум, мындан башка майда-барат көйгөйлөр чачтан көп. Алардын баарын айтуу саймалап жер шарына көйнөк тигип берүү менен барабар. Бирок анын баарын айтуунун кажети деле жок болсо керек. Анткени жер шарына канчалык аракет кылып кооз көйнөк тигип берсек да, мурдагы калыбына келтире албастыгыбыз талашсыз чындык.

Жайыл Русланов
Кыргыз-Түрк "Манас" университети, журналистика факультети, 2-курс

Партиялар шаар башчысын тандайт

БШКнын чечимине ылайык Кыргызстан боюнча 20 шаар жана 250 айыл өкмөт башчыларын шайлоо жүрүп жатат. Жергиликтүү аткаруу бийлигин шайлоонун алгачкы күнү кандай тыянактарга алып келди?

Кыргызстан демократияга карай дагы бир кадам жасады деп айтууга негиз барбы? Ушул жана башка суроолорго “Азаттык” кезектеги “арай көз чарай” талкуусунда жооп издеди.

Талкууга БШК мүчөсү Рашид Бекбасаров, "Эгемен Кыргызстан" саясий партиясынын лидери Бектур Асанов жана саясат таануучу Аалыбек Акунов катышты.

“Азаттык”: Жер-жерлердеги кабарчыларыбыздын маалыматтарына караганда, алгачкы күнү - 28-январда өткөн шайлоолордо Талас шаар мэрин шайлоо бүйүр кызытарлык болду окшойт. Ичте – шайлоо, сыртта - шаар кеңештеги азчылыктын тарапкерлеринин митинги. Жыйынтыгында шаардык кеңештеги азчылыктагы “Республика” фракциясынын талапкери шайланды деген кабар келди. Мында карама-каршылыктар жокпу? Маселен, көпчүлүктү түзгөн коалиция оппозицияда калган сыяктуу. Бул мыйзамда кандай чечмеленет?

Рашид Бекбасаров: Эми мунун бардыгы тең эле мыйзам чегинде. Эмне үчүн дегенде ар бир фракция өз талапкерин көрсөтүүгө укугу бар. Мэрди жашыруун добуш менен аймактык комиссия өткөрөт. Кворум болсо жергиликтүү кеңеш аймактык комиссиясынан бюллетендерди алып, добуш беришет. Депутаттарды шайлоо ыкмасынын негизинде эле депутаттардын добуштары саналып, ким көп добуш алса аткаруу органына, мэрби, айыл өкмөтүбү, башчы болуп калат.

Бирок бир айта турган нерсе бар. Шаар кеңештери Жогорку Кеңештегидей эле фракцияларды, коалицияларды түзүү ыкмасы менен иштеп атат. Анткени шайлоо пропорционалдык ыкма менен өткөн. Ал эми азчылыктын талапкери өттү дегенди кандайдыр бир деңгээлде жыйынтыкка келтириш керек. Ал жыйынтык мындай болуп атат: түзүлдү деген коалициянын иш жүзүндө жок экендигин көрсөтүүдө. Себеби жалпы идеяга бириккен көпчүлүктүн коалициясы бар болсо добушу да ошондой аныкталып, көпчүлүктөн көрсөтүлгөн талапкер өтүп келиши керек эле.


Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:




“Азаттык”: Жалал-Абад шаар башчысын шайлоо тескерисинче, экинчи ирет болбой калды. Бул шаардык кеңеште да Таластагыдай эле көпчүлүктү жана азчылыкты түзгөн топтор бири-бирин тааныбай жатышкандыгы себеп болуп жаткан сыяктуу. Бул партиялар ортосунда жүрүп жаткан кадырэсе күрөшпү же жергиликтүү деңгээлде партиялык башкаруу али бышып жете элекпи?

Бектур Асанов: Партиялык тизме менен жергиликтүү шайлоолор биринчи болуп атат. Андайда боло турган иш, бара-бара ордуна келет. Бир жолу эле шайлоо өтпөй калса, бышып жете элек экен деген туура эмес. Менин байкашымча көп эле шаарларда шайлоо жакшы өттү. Жалал-Абад шаарында проблема болуп калды. Бул жерде үч гана партиянын өткөндүгү себеп болуп калды. Эгер төрт же беш партия өткөндө мындай кризис болмок эмес. Мыйзам боюнча үч жолку аракетте шайлоо болбосо, кеңешти таркатып, кайра шайлоо керек болот. Менимче, депутаттар ага барбайт деген ишенич бар. Себеби кайра шайлоо болсо, бул партиялар кайра ушундай добуш топтой аларына кепилдик жок.

Аалыбек Акунов: Эгер шайлоолор чыр-чатагы, талаш-тартышы жок, нанга май сүйкөгөндөй өтүп кетсе кабатырлансак болмок. Биз ошентип эле келгенбиз. Ошонун азабын эмдигиче тартып атпайбызбы. Талаш-тартыш болгону туура. Жалал-Абадда болобу, Таластабы же башка жергиликтүү кеңештерби таркап кетип, кайра шайланса андан бетер жакшы болот. Парламент да ошентсе болмок. Анткенден коркуп эле депутаттар ич ара сүйлөшүп алып, маселени чечип атышпайбы. Дүйнөлүк практикада бул боло берчү көрүнүш. Биз ага жете элекпиз дагы.

Бектур мырза айтып атат, балким, төрт-беш партия өтсө жакшы болот эле деп. Илимий негизден алганда эки эле партия өтсө, андан бетер жакшы болот. Бул дайындоонун эле тандоо түрү. Мурда ким мэр, ким айыл өкмөт башчысы болорун алдын ала билчүбүз. Азыр депутаттарды эл тандап, депутаттар мэрди же башка орган жетекчилерин шайлап атат. Бул - демократиянын пайдубалы.

Ролун түшүндө көргөн элеттик актер

Актердук кесипти атайылап үйрөнбөй туруп эле элдин сүймөнчүгүнө арзып кеткендер сейрек учурайт. Андайлардын бири - Рысбек Жумабаев.

Жумабаев табигый шыгынын арты менен бүгүнкү күнгө чейин жети тасмага тартылып, кино сүйүүчүлөрдүн эле эмес, бир топ режиссерлордун да купулуна толуп келатат.

Элеттик Рысбек Жумабаев тасмага тартылып, элге таанылам деп өңүндө гана эмес, түшүндө да көргөн эмес. Киного байланышкан түштү кийинчирээк “Курманжан датка” киносуна тартылаар алдында көргөн.

Рысбек Жумабаев алгачкы жолу мындан жыйырма жылча илгери “Менин пирим - Алмамбет” деген тасмага тартылган. Ал учурду мындайча эскерди:

- 1992-90-жылдары мен көчөдө эле басып калдым. Анан ошол кезде режиссер Эрнист Абдыжапаров “Менин пирим - Алмамбет” деген кинону тартты. Бул болгону 10 мүнөттүк кино болчу. Ошол биринчи тасмам болду. Мага Алмамбет жакын болгондуктан мен ошонун ролун аткардым. Семетей Каныкейден “апа, айтыңызчы, аяш атам Алмамбет кандай киши эле?" деп сурайт эмеспи. Анда Каныкей "аяш атаң Алмамбет айкөл Манас атаңан да артыгыраак киши эле” деген жери бар.

Жумабаевди экинчи ирет “Кыргыз кереметтери” деген тасмага немис режиссер тарткан экен:

- Ошондо мен “Кыргыз кереметтери” аттуу тасмага тартылдым. Франк Мюллер бул тасманы дүйнөнүн көптөгөн жерлеринде көрсөтүп жүрдү.

"Теңир-Тоо" тобу
"Теңир-Тоо" тобу
2000-жылы режиссер Марат Сарулу “Бейиштеги бир түн” деген тасмасына чакырып, сүрөтчүнүн ролун берген:

- Уркуган деген сүрөтчү бала болот. Ал тиги дүйнө менен байланышта турат. Бул кинонун эң кызыгы - аны атактуу “Уркуя”, “Кызыл алманы” тарткан Кадыржан Кыдыралиев тартты. Балыкчы темир жолунда, поездин ичинен тартылган. Бул тасма Францияда "Алтын Монгол-Ферд” аттуу сыйлык алган.

Жумабаев 2012-жыл Лиза Стишованын “Чайка” аттуу киносунда Достоевскийдин ролун ойногон.

Адатта Рысбек Жумабаевди режиссерлор өздөрү чакырышат. Ал эми “Курманжан датка” тасмасынын режиссерун болсо өзү издеп барган экен. "Буга түшүм себеп болду" дейт айылдык актер биз менен маегинде:

- 2012-жылдын май айынын аягында Садык Шерниязовду түшүмдө көрдүм. Ал аялдарга жоолук салып жаткан экен. Анан жанына барсам мени баса калышты. Көрсө алар "Курманжан датканы" тартып жатышыптыр. Ошентип мен Чортон баатырдын ролун алып аткарып келдим.

Бирок Чортон баатырды аткаруу оңойго турган жок:

- Мен Алымбек датканын башын алдым, анан менин башымды алышты. Садык Шерниязов да жөн киши эмес экен, тарыхый маалыматтарга караганда Алымбек датка эт жеп жаткан кезинде Чортон баатыр ошол жерден анын башын кесип салат. Бирок бул тартылып жаткан киносунда Алымбек датка намазга жыгылып жаткан учурда башы чабылат.

Рысбек үчүн Чортон баатырдан да 2007-жылы тартылган “Бешик” тасмасынын кейипкери Каламатты аткаруу оор болгон экен.

- Бул роль мен үчүн эң оор болду. Ал жерден мени профессионал актер эмес дешти. Анан тасма жарым-жартылай тартылып калганда мени өпкүлөштү. Базар-Коргон районунда тартылдык. Аны кыштын күнү тартып, оор эле болду.

Рысбек Жумабаев Жети-Өгүз районундагы Дархан айылында эл катары тиричилик кылып келатат. Атайын актердук билимде окубаганы менен, тартылган тасмалары аркылуу аны кино ышкыбоздордун далайы тааныйт:

- Ошол фильмдерди көргөндөр көчөдөн баратсам "сизди кинодон көрдүк" десе уялып кетем.

Актердук өнөрдөн тышкары ал сүрөт тартканга шыктуу. Акыркы кездери манасчылыкка ооп бараткан экен. “Манасты” деле жаттабай эле, илхому келгенде айтып жиберерин биз аны менен баарлашып отурганда байкадык.

Рысбек Жумабаев бир эркек, төрт кыздын атасы. Ал киного тартылат элем деп эки жакка кеткенде тиричиликтин, чарбачылыктын жүгү аялынын мойнунда калат.

Курманжан датка көркөм тасмада

Курманжан датка көркөм тасмада
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:56 0:00

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:45 0:00

Бул берүүдө социалдык бизнес жана андан ийгиликке жетишип жаткандар тууралуу сөз кылабыз.


Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:48 0:00


Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:46 0:00

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:46 0:00

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:48 0:00

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт

Бизнес мүмкүнчүлүктү чектебейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:45 0:00

Москвада дагы бир мигрантты бычактап кетишти

Москвадагы Казан вокзалы.

Москвада киши колдуу мерт болгон теги кыргызстандык жарандын сөөгү табылды.

Бул окуя 25-январда болгон. Маркумдун эки кулагы кесилип, денесине бир нече жолу бычак сайылганы айгине болду. Ошону менен жыл башынан бери Москвада 3 кыргызстандык мигрантка кол салынган.

Иликтөөлөрдүн натыйжасында кол салууга кабылып, ажал тапкан киши Орусиянын жарандыгын алган, 27 жаштагы теги кыргызстандык Эрнист Кайназаров болуп чыкты. Ал Москва шаарынын түштүк-чыгыш тарабында нан бышырчу ишканада жүк ташыгыч болуп иштеп келгенин Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин басма сөз катчысы Айымкан Кулукеева айтып берди:

- 25-январда далысына жана көкүрөгүнүн бир нече жерине бычак сайылган, эки кулагы кесилген адамдын сөөгү табылган. Жанындагы документтери боюнча тактаганда, Тверь облусунда катталганы белгилүү болду. Акыркы 6 айдан бери Москвада каттоосуз жашап жаткан экен. "Коломский" жабык акционердик коомунда келишимдин негизинде иштеп жүргөн.

Учурда бул окуя боюнча кылмыш иши козголуп, тергөө жүрүп жатат. Азырынча эмне себептен, ким өлтүргөнү белгисиз. Бул окуя тууралуу жазган орус басылмалары өткөн жылы ноябрда да бир кулагы кесилген өзбек жаранынын сөөгү табылганын, 2011-жылы нигериялык, 2008-жылы азербайжандык жарандар да так эле ушундай жол менен өлтүрүлгөнүн эске салышты.

Айымкан Кулукеева кыргызстандык жарандарга кол салуу жыл башынан бери Москвада үчүнчү жолу болуп жатканын кошумчалады:

- 19-январда Москвада дагы бир жаранды Зеленедольск көчөсүндө бычактап кетишкен. Аны туугандары жашап жаткан үйдүн алдынан табышкан.

Ал эми үчүнчү жаран өткөн аптада бычакталып, азыр ооруканада жатат. Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин басма сөз катчысы Айымкан Кулукеева ал жаран эс-учун жоготуп койгонун айтты:

- Кыргызстандык бала жол тазалап атканда бирөө машинесин ошол жерге токтоткон окшойт. "Ары тур, бери тур" деп уруша кетишкен. Ага да төрт жерине бычак сайышкан. Бала азыр комада жатат. Бычактагандардын машинасынын номерин көрүп калган экен, азыр ким бычактаганы белгилүү. Бала ооруканага жеткенче айтып берген.

Кыргызстандын ички иштер министрлигинин Орусиядагы өкүлчүлүгүнөн жалпы кырдаал тынч экенин, мурдагыдай улутчулдар өтө күч албай калганын билдиришти.

Санкт-Петербург шаарында кыргызстандыктарга укуктук жактан жардам берген “Ариет” коомдук уюмунун төрайымы Сара Жапарова болсо тескерисинче кыргызстандыктар аралашкан кылмыш иштери да көп болуп жатканын белгиледи. Анын айтымында, кыргыз жарандары күнүмдүк турмуштагы талаш-тартыштан, мастыктын айынан кылмышка барган учурлар бар:

- Мен иш алып барган Санкт-Петербургда тескерисинче кыргыздар аралашкан кылмыштар көп болуп жатат. Жыл башынан бери бир өзбек баланы союп койгон кыргызстандык, кыздарды зордуктаганы үчүн дагы үч бала түрмөдө отурушат. Ал эми башка улуттагылардын колунан жан бергендер жокко эсе.

Сара Жакыпова ошондой эле былтыр бир кыргыз жаранын өлтүргөн Өзбекстандын тургуну жакында 9 жылга эркинен ажыратылганын кошумчалады.

Сүткорлордун күнү тууду

Кыргызстанда айрым банктар жана чакан насыя берүүчү компаниялар сүткорчулук кылып жатат деген нааразылык күч алды.

"Арай көз чарай" талкуусунун катышуучулары: каржы базары боюнча эксперт Бүажар Абдыкадырова, Улуттук банктын тышкы көзөмөл башкармалыгынын адис кызматкери Уланбек Хамраев жана Жогорку Кеңештин депутаты, “Ар-намыс” фракциясынын мүчөсү, Жогорку Кеңештин Регламент жана депутаттык этика боюнча комитетинин төрайымы Айнуру Алтыбаева катышты.

“Азаттык”: “Сүткорлук тууралуу” мыйзам долбоору каржы базарынын өкүлдөрү, анын ичинде Улуттук банк тарабынан да көп колдоого алынган жок. Бүажар айым, буга эмне себеп?

Абдыкадырова: Бул мыйзам долбоору азыркы үч мыйзамга карама-каршы келет. Андан тышкары бул мыйзам ишке кирсе сүткорлук азайбайт, тескерисинче ошону менен шугулданган адамдардын күнү тууйт. Анткени бул мыйзам банктар менен микрокаржылоо уюмдарынын пайызын чектөөнү сунуштап атат, бул алардын ишине терс таасирин гана тийгизет. Ошондуктан андай компаниялардын ордун жалаң мыйзамсыз аракеттенген шылуундар ээлеп, элдин башын айландыра башташат.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:





“Азаттык”: Улуттук банк чакан насыя берип жаткан ишканалардын, банктардын ишине көзөмөл кыла албайбы?

Хамраев: Негизги мыйзам ченемдерине ылайык, Улуттук банк каржы-насыя мекемелерине көзөмөл жүргүзөт. Мисалы, 2012-жылы микрокаржылоочу уюмдардын 98% күбөлүгү чакырылып алынды. Анткени алар Улуттук банк койгон талаптарды бузуп, "Микрокаржылоо тууралуу" мыйзамдын 2-беренесин аткарган эмес. Негизинен бул алардын жасаган иштери тууралуу отчетуна байланыштуу.

Алтыбаева: Ар бир өлкөдө акча саясатын мамлекет жүргүзөт. Бизде мамлекеттин ордуна Улуттук банк бул саясат менен алектениш керек. Бирок жыйырма жылдын ичинде бул маселе эч кандай көзөмөлгө алынбай, каржы рыногунда тартипсиздик өкүм сүрүп келген.

Мисалы, биз июнь окуясында жабыркаган насыячылар менен иштегенде көрдүм, Ошто 65-67% үстөк менен насыя берген ишканалар бар. Ошол компаниялардын жергиликтүү филиалдарынын жетекчилери хансарайларда жашап, 50-60 миң долларлык автоунааларды тээп жүрүшөт. Бул да Улуттук банк тарабынан эч кандай көзөмөл жоктугун көрсөтүп турат. Ошондуктан менин коллегам, депутат Өмүрбек Текебаев Улуттук банктын ордуна демилге көтөрүп, ушул мыйзамды демилге кылып, даярдаган. Тилекке каршы, азыр Улуттук банк жасай турган ишти Жогорку Кеңеш жасап жүрөт.

"Манас" таануу борборун түзүү демилгеси

Маданият ишмерлери “Кыргыз туусу” гезити аркылуу “Манас” борборун түзүү маселесин койду.

“Алиби” гезити Карыбай Турусбеков аттуу автордун “Сиз кимсиз Президент мырза?” деген макаласына окурман көңүлүн бурду. Анда канча жылдар бою “Кыргызстан –жакыр өлкө" деп кулакка кумдай куюп келишкенин, бирок бул чындыкка жатпастыгын, кыргыздын жери да, эли да алтын экендигин, болгону бизге ыймандуу бийлик жетпей тургандыгын белгилөө менен Алмазбек Атамбаевдин президент болгондон берки ишмердигин ачуу сынга алган. Автор президентке бир катар суроолорду койду. Автор макаласын аяктап баратып, президенттин антын кайрадан анын эсине салды.

Ушул эле санда Адилет Айтикеевдин депутат Ахматбек Келдибековдун: “2010-жылы эл эмне үчүн прокуратураны өрттөп салганын эми түшүнүп жатам” деген сөзүн тема кылган макаласы, журналист Назира Салиеванын “Курманбек Бакиевди, Данияр Үсөновду Кыргызстандан ким чыгарган?” деген макаласы бар.

“Фабула” гезити “Үйдүн чатырында жашаган Кыдыралиев” деген теманын алдында гезит кабарчысы Мирлан Алымбаев менен Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, киноактер жана сүрөтчү Догдурбек Кыдыралиев менен интервью жарыялады.

Кожожаштын образын жаратуу менен элине таанылган художник бүгүн үйү жок чатырда жашарын, үй сатып алганга акчасы жоктугун, ушул чатырды убагында Сүймөнкул Чокморов белекке берип кеткенин, ошентип “мастерской” деп аталган чатырдын алдында жашап келатканына 19 жылга аяк басканын, чатырда төрөлгөн кызы азыр 16га чыкканын, кыз кишиге өзүнчө бөлмө болбосо ыңгайсыз экендигин, үйүнө конок тосо албасын, Казакстандан кесиптеш достору келгенде үйүн көрсөткөндөн уяларын, эми президент Алмазбек Атамбаевге кайрылып, үй сурайын деп турганын, тарткан сүрөттөрүн Казакстанга алып барып сатып келерин, андан деле кыйраткан акча түшпөстүгүн, аялы 2 миң сом айлык менен китепканада иштээрин айтып берди.

Баратбай Аракеевдин бир макаласы “Кримавторитеттердин королу тиги дүйнөдө” деген ат менен тартууланды. Макалада жакында эле атылып өлтүрүлгөн мыйзамдагы ууру Дед Хасан тууралуу баяндалган.

“Фабуланын” бул санына Аскар Салымбековдун “2013-жылы ары же, бери болобуз” деген интервьюсунун корутунду бөлүгү басылып чыкты. Айтылуу ишкер анысында өкмөт, президент, Ак үй чиновниктери ойлоно турган олуттуу ойлорун ортого салды.

“Кыргыз туусу” гезити жаңы санына “Кумтөрдү” улутташтырбайбыз, ал элге иштеши керек” деген баштеманын алдында макалаларды жарыя кылуу менен: “Кумтөрдүн маселеси көтөрүлүп жаткандыгынын себеби, аны менен түзүлгөн келишим мамлекеттин эмес, белгилүү бир топтун кызыкчылыгын көздөп калгандыгын, коюлган маселелер мыйзамдуу жолго түшмөйүнчө көтөрүлө берерин, өкмөт “Центерра голд инктин” жетекчлиги менен олуттуу сүйлөшүүлөрдү өткөрүүгө даяр экендигин кечээ Дүйнөлүк Банк жана Азия өнүктүрүү банкынын өкүлдөрү менен жолукканда билдиргенин кабарлады.

Ушул эле санга “Манас таануу борборун куруу керек” деген аталыш менен Эл баатырлары Эралиев, Жусуев, Жакиев баштаган маданият ишмерлеринин, окумуштуулардын колу коюлган кат президент Атамбаевге, Жогорку Кеңештин төрагасы Жээнбековго, өкмөт башчысы Сатыбалдиевге багышталды. Катта 2013-жылы долбоорун түзүп, 2015-жылы Бишкекте “Манас ааламы – Манас таануу борбору” аттуу 10-12 кабаттан турган атайын борбордун имаратын куруп бүткөрүү талабы коюлган. Аталган борбордо: “Манас” эпопеясынын музейи, “Манас” академия - билим берүүчү окуу жай, илимий изилдөө институту, курстар, гений жана залкар манасчыларга эстеликтер, манасчылардын өнөрканасы, 1000 орундук концерттик зал, спорттук аянттар, имараттар, мейманкана болуусу зарыл деп жазылган.

Буга улай эле “Бардыгы мамлекеттик тилди билүү керек” деген ат менен академик Бүбүйна Орузбаева башында турган окумуштуулардын президентке кайрылган каты да жарык көрдү. Аты эле айтып тургандай, 23 жылдан бери мамлекеттик тил орус шовинисттеринин текеберчилигинин аркасында түртүндү болуп келаткан абалын баяндап, бардык деңгээлдеги аткаминерлер мамлекеттик тилди билиши зарылдыгы баса белгиленген.

Премьер "миллионер-милиционерди" билет...

ИИМ өз ичиндеги тартип бузууларды, кылмыштуулукту аныктап, алдын алуу үчүн атайын инспекция түздү.

Жакында ИИМдин коллегиясында премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев милиция чоңдору сойку бизнесин, сауналарды калкалайт, күмөндүү кирешелерге хан сарайларды салып, ресторан-кафелерди ачышат деп кескин сындаган эле. Мындан улам ИИМ өз ичиндеги мыйзам бузууларды аныктоо үчүн атайын инспекция түздү.

"Комбайн" деген ким?

Өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев милициянын жылдык жыйынында айрыкча күмөндүү киреше таап, бир катар ресторан-кафе ачкандар бар экенин айтып, Оштогу “комбайн” деген каймана аттуу бир полковникти мисалга тарткан:

- Бандиттериңердин кличкасын, кликухасын, кайда жашаганынан өйдө билесиңер. Анда эмнеге кармабайсыңар? Кандайдыр бир кызыкчылыктар пайда болдубу? Коомчулукта катардагы эле полковниктердин 2 миң метр квадратты ээлеген хан сарайлары бар деп айтылып жатат. Кайсы кирешесине салып жатат? Ошто “комбайн” деген кличкалуу полковнигиңер бар. Мен билгенден транспорт милициясында иштейт. Анын Ошто ресторан, кафе-чайханалар түйүнү бар экен. Ал каражатты кайдан алган? Кана силердин ички коопсуздук кызматыңар? Бир порция лагман, же төрт манты жесеңер да бир курсак акыры тоёт. Токтотуш керек. Тартипке салыш керек.

Божомолдор боюнча, сөз ИИМдин транспорт башкармалыгынын Ош бөлүмүндө иштеген полковник тууралуу болуп жатат.

Башкармалыктын жетекчисинин орун басары Рустиван Токтоналиев бул полковниктин аты-жөнү аныкталып жатканын айтып, башка комментарий берүүдөн баш тартты:

- Биздин ИИМдин ички коопсуздук кызматы ал боюнча иштеп жатат болушу керек. Биз өзүбүз да теришитирип жатабыз. Бирок андай полковникти аныктай элекпиз. Эгерде премьердин өзү ошол полковниктин аты-жөнүн айтса, анда биз айтып беребиз. Эгерде сиздер жөн эле “бизге бул, же тигил айтты” десеңер анда комментарий бербейбиз. Бизге премьер жазуу түрүндө аты-жөнү ушундай деп берсин.

ИИМге ишеним качан артат?

Премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиевдин сын пикирине жооп иретинде ички иштер министри Шамил Атаханов сауна, сойку бизнесин калкалаган айрым кызматкерлер кармалып, кылмыш иш козголгонун маалымдады:

- Мисалы кээ бир кызматкерлер бирөөлөргө маңзат сала коюп кармап, андан кийин ири суммадагы акча өндүрүп алып турган. Ошондуктан эң башкы максаттын бири – ушундай көрүнүштөрдү тыюу. Мунун баары Ички коопсуздук кызматынын ишиндеги алешемдик. Алар мунун алдын алган эмес. Эгер 2012-жылы уюшма кылмыш топтун 65 мүчөсү кармалса, тартип коргоо органдарынын кызматкерлерине каршы 118 кылмыш иш козголгон. Ошондуктан жарандар “куралчан, кылмышка аралашкан милиция кызматкерлери коомго көбүрөөк коркунучтуубу, же уюшма кылмыш топторбу?”, - деп сураганга акылуу.

Кыргызстанда ИИМ коррупцияга малынган органдардын алдыңкы сабында турганы белгиленип жүрөт.

“Биздин укук” коомдук уюмунун жетекчиси Калича Умуралиеванын баамында, паракорчулукту күч менен азайтуу мүмкүн эмес:

- Милиция бул биздин коомдун бир бөлүгү гана. Ошондуктан аларды биздин коомдогу жалпы коррупциялык схемалардан бөлүп кароо туура эмес. Көп эле өлкөлөрдө тартип коргоо органын коррупциядан тазалап турган ички коопсуздук кызматы бар. Бирок бул аздык кылат. Биздин милициянын мындай кызматынин иши мени канааттандырбайт. Анткени ал өзү коррупцияга малынган кызмат. Ошондуктан жарандык коом такай мониторинг жүргүзүп туруш керек. Ошондой эле жалпыга маалымдоо каражаттары да кошулушу зарыл. Күч колдонуу менен корруцияны азайтуу мүмкүн эмес.

2010-жылы бийликке келген жаңы өкмөт күч органдарын реформалоону максат кылган. Мурунку премьер Өмүрбек Бабанов тартип коргоо органдарын тазалоону МАИ кызматкерлеринен баштайм деп сөз берип, бирок аягына чыкпай калган. Ал эми жаштар тобу милицияны кайра түзүүнүн өз программасын сунуштап келатат.

Кыязы, милиция системасын реформалоо бир гана каалоо-тилектен кыйла кыйын жана узак мөөнөттү түйшүк окшобойбу.

Өзгөчө адамга башкача кеңсе

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG