Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:14

Кыргызстан

Өзгөндө кытайлар менен мушташ чыкты

Куршабдагы кытайлык жумушчулар, Өзгөн району, Ош облусу, 9-январь, 2013.

Куршабда Датка-Кемин долбоорунда иштеп жаткан кытайлык жумушчулар менен жергиликтүүлөр мушташа кетти.

Уюлдук телефон талашынан чыккан чатак жергиликтүүлөрдү барымтага алуу, кафени талкалоо жана милицияны уруп-сабоо менен аяктаган. Чырдан жалпысы 20дай адам жабыркап, учурда Кытай жарандарынан 7 киши, жергиликтүү тургундардан 4 адам жана укук коргоо кызматкерлеринен 5 киши ооруканада жатат.

8-январь кечке жуук болгон окуя Куршаб айылындагы “Астан-Ата” кафесинде чыккан. Жолдон өтүп бараткан жергиликтүү тургун Мураталы Сасыковду кытайлар өздөрү жашаган кафеге алып кирип кетип, “уюлдук телефонду уурдадың” деп уруп сабай баштаган. Аны куткарууга келген адамдар дагы, бир нече милициялар дагы ур-тепкиге алынган.

Мураталынын атасы Камал Сасыков окуя мындайча башталганын айтты:

- Кечки саат 6:30дарда балам телефон чалды. «Кытайлар мени жатаканасына тартып кирип кетти, коё бербей жатат» деди. Барсам кытайлар укпайт, же түшүнбөйт. Баардыгы мас экен. Темирлерди, арматураларды кармап алып ары-бери чуркап жүрүшөт. Менимче, элүүдөн ашыгыраак кытай болсо керек эле. Бир ай мурда жоголгон телефонун менин баламдан көрүп жатышыптыр. Мени, менин баламды, аялымды, дагы бир аялды, 2-3 милиция барды эле аларды кошо камап алып, тим эле сабады. Темир-тезек менен дагы, кол менен дагы уруп, тыптыйпылыбызды чыгарып, башы-көзүбүздү жарып, колумду сындырып, кыскасы акмак кылды. Эсиме келсем колум сынып, аркага кайрылып жатыптыр.

Бир нече тургун жана милицияларды кытайлар барымтадан коё бербей койгондо, жергиликтүүлөрдөн жүздөйү чогулуп келип, кытайлардын өздөрүн да сабап, кафе-жатаканасын талкалап салган:

- Саат онго жакын атайын кызматтын кызматкерлери, чогулган кыргыздар “Астан-Ата” кафесине бастырып киришип, эшиктерин талкалап кирип, бизди куткарып чыгышты. Эки тарап жардамдашып, кошулуп атып араң чыктык, эй. Болбогон акыбалда, темселеп басып, ооруканага келдим. Денемдин баарында темирдин издери турат. Өз элибизде өзүбүз кордолуп, карапайым эл минтип жүрөбүз, ал эми бийлик азыраак акчага алданып кытайларды минтип тайраңдатып жатат, - дейт жабыр тарткандардын бири Камал Сасыков

Дарыгерлер Сасыковдун абалы орточо оор экенин, баш мээси чайкалып, оң колунун баш бармагы сынганын жана денесинде эзилген, көгөргөн жерлери көп экенин айтышат. Сасыковдун уулу, аялы жана дагы бир аял Өзгөн райондук ооруканасында дарыланууда. Кытай жарандарынан, милиция кызматкерлеринен дагы ооруканада жаткандар бар.

Райондун акими Аттокур Тажибаев “Азаттыкка” буларды айтты:

- Датка-Кемин электр зымын тартуу боюнча иштеп жаткан кытайлар арак ичип алышып, ушундай катачылыктарды кетирип коюшуптур. Ушундай бейбаштыктын айынан бир аз тополоң болду. Бирок тополоңду күч органдарынын жардамы менен жеринде эле бастык. Жабырлангандар эки жактан тең бар. Кытай жарандары тарабынан азыр 7 адам, жергиликтүү элден 4 адам жана милициядан 5 адам ооруканада дарыланып жатат. Арасында абалы оорлору да бар.

Жергиликтүүлөрдүн айтымында, Кытай жарандарына нааразылыктар айылда буга чейин да чыгып келген экен. Так ушул “Астан-Ата” кафесинде жашап турган жүздөй тургун Датка-Кемин долбоору боюнча иштеп жаткан Кытайдын ТВЕА фирмасынын жумушчулары:

- Бул кытайлар күн жааган күндөрү иштешпейт. Ошол күндөрү ичип алышып, мушташып эле кечке ызы-чуу болушчу. Жанагы ала канат деген чымчыктан да өтүп кетет, кысталак. Бизче айтканда өтө балит келет экен. Даараткана деген жок. Жашаган жеринде эле сууга, арыктарга “коё” беришет. Анын этегинен адамдар суу ичип атканы менен иши жок. Канча эскерттим, тилмеч балага да эскертип айттым. Минте берсеңер жергиликтүү эл менен чырдашасыңар деп. Болушпады. Мына ушундай уруш баары бир болмок, -дейт куршабдык Манап Кошуев.

Канткен менен аймакта кырдаал туруктуу экенин күч органдары кабарлоодо. Ош областтык ички иштер башкармалыгынын башчысынын орун басары Талантбек Шатманов мындай дейт:

- Чатак өз убагында токтотулду. Бүгүнкү күндө иликтөө-тергөө иштери жүргүзүлүп жатат. Кылмыш-жаза кодексинин 2-беренеси боюнча кылмыш иши козголду. Барымтага алгандар дагы, үйдү талкалагандар дагы эки тараптан тең айыптуулар жоопко тартылат. Баарын чара көрүлөт. Бүгүнкү күндө Өзгөн районунда, Ош облусунда кырдаал тынч.

Учурда Куршаб айылында көчөлөрдөн ар бир онунчу кадамда милиция кызматкерлерин жолуктурууга болот. Бирок дүкөндөр, ишканалар жана башка социалдык жайлардын баары үзгүлтүксүз иш алып барууда.

Окуя боюнча Кытай жарандарын сөзгө тартуу максатыбыз ишке ашкан жок.

Сүрөт баян: Куршаб айылы, 9-январь, 2013.


Кыргызстан чек арасын кайтарууну күчөтөт

Чек арадагы Чарбак айылы, Баткен.

Кыргыз өкмөтүнүн Коопсуздук жана укук тартиби кеңеши 9-январда Чарбак жаңжалын талкуулады.

Премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев чек ара аймактагы чырды иликтөө үчүн мекемелер аралык комиссия түзүп, күнөөлүүлөрду жоопко тартууну тапшырды.

Жыйын соңунда тиешелүү министрлик-мекемелерге жана жергиликтүү бийликке чукул тапшырмалар берилди. Ага ылайык, кыргыз-өзбек чек арасын тактоо жанданат. Мамлекеттик чек араны кайтаруу күчөтүлөт жана эл арасында түшүндүрүү иштери жүргүзүлөт. Ошондой эле чек ара аймактардагы иш-аракеттер көзөмөлдөнөт. Чек ара боюнча мыйзамга өзгөртүү киргизилип, Сохту айланып өткөн Айгүл-Таш – Согмент – Чарбак – Таян унаа жолун куруу жанданат.

Премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев бул чек ара жаңжалын жергиликтүү бийлик ишин так алып барбагынын кесепети деп баалады:

- Бул биринчи эле жолу болгон окуя эмес. Мурунку окуялардан улам биз чечим кабыл алып, болтурбай коё алган жокпуз. Жергиликтүү бийликке чек арадагы аймактардагы чыр-чатактуу маселелерди чечүү боюнча мындан бир жыл мурун тапшырма-план берилген болчу. Бул жерде биз кандайдыр бир шалаакылыктарды көрсөтүп жатабыз.

Жыйында Чек ара кызматынын кол башчысы Закир Тиленов жаңжал тууралуу кеңири маалымат берди. Кол башчынын маалымдашынча, өзбек тарап жаңжал кыргыз чек арачылары элге ок аткандан кийин тутанган деп жатат:

- Өзбекстандын чек ара аскерлигинин жетекчилигинин маалымдашынча, чогулган элдин андай аракетине өзбек жарандары арасында октон жаракат алгандардын болушу себеп болгон. 8-январда мен Баткендеги аскер прокурорун, тергөөчүнү алып Сохко бардым. Ал жерден бизге ок жеп ооруканага түшкөн беш адамды көрсөтүштү.

Жыйындан кийин өкмөттүн Баткендеги өкүлү Жеңиш Разаков маалымат жыйынын өткөрдү. Анда облус башчысы “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып, мындай жаңжал чек ара тилкелери толук такталып, тосулмайынча тутана берерин билдирип, жергиликтүү бийлик шалаакылык кылды, алдын алган жок деген дооматты четке какты:

- Өзбек жарандары илкерки мезгилден бери биздин жайыттарга чыгып, тообуздагы арча-кайыңды кыйып келген. “Чарбак” чек ара тозоту курулуп, эки жылдан бери мындай иштерге бөгөт коюлду. Жаңжалдын бирден-бир себеби ошол. Беш мамынын айынан ушундай чыр чыгат деп эч ким күткөн эмес. Жергиликтүү бийлик ал жерде алдын алуу иштерин жүргүзгөн эмес деген сөз ошол жердеги кырдаалды билбей айткандык болуп эсептелет. Делимитация ишин толук бүтүрүп, мамлекеттик чек араны тикенек зым менен тосуп, же болбосо аң казып бөлүш керек. Ошондон кийин мындай талаштар токтойт.

Разаковдун маалымдашынча, Сох анклавынын жака-белиндеги чек ара бекеттери кырдаал толук турукташмайынча ачылбайт:

- Баткен облусунун сегиз жеринде 100дөн, 300дөн эл топтолуп, адамдарды барымтага алып, ургандарды жоопко тартып, чыгымдарды төлөп бермейинче жолду ачпагыла деген талап койду. Ошондой жаңжал болду деген маалымат келгенден кийин биринчи өзбек тарап чек араны жапты, биз өзүбүз тараптан жаптык. Анткени ошол окуяга тиешеси жок эле адамдар жабыркап калбасын деп жаптык. Кечээ Фергана облусунун акими менен жолукканда да Сох анклавынын тургундарынын коопсуздугу үчүн эле жабылып турат, бизде башка маселе жок деп айттым. Эгер азыр Сохтон Өзбекстандын жараны чыгып, Бүргөндүдө, Айдаркенде кыргыз жарандарынын колуна түшүп калса жаңжал дагы кайталанышы мүмкүн. Ошон үчүн биз азырынча чек араны жабык кармап турабыз. Өзбек тарап чыгымды төлөп беребиз деп убада беришти. Бирок ал процесс азырынча баштала элек.

Бул арада Сохтогу чатакка жана чек ара бекеттери жабылганга байланыштуу өзбекстандык 87 жаран Сохко кайта албай, Риштан районунда отурушат. Бул жөнүндө “Азаттыктын” өзбек кызматы Өзбекстандын бейөкмөттүк адам укугун коргоочу уюмуна шилтеп кабарлады.

Сохтун атын атагысы келбеген тургуну “Азаттыктын” өзбек кызматына чек арадан эч ким өтө албай жаткандыгын билдирди:

- Үч күндөн бери Риштан тарапта турабыз. Чек ара жабык. Азыр эле үй (Сохтогу) менен сүйлөштүм, баары тынч .

Сох анклавындагы жаңжалдан жалпысынан Кыргызстандын 17 жараны жабыркаган. Алардын жетөө ооруканага оор жаракаттар менен түштү. Он бештей унаа талкаланды.

Гезиттер: чечүүчү жыл

Бүгүн орус тилдүү “Аргументы и факты в Кыргызстане” гезити жарык көрдү.

Гезиттер да аз-аздан жарык көрө баштады. Кыргыз тилдүү гезиттер дагы эле чыга элек. Бүгүн сатыкка чыккан орус тилдүү “Аргументы и факты в Кыргызстане” гезити “Калк жакшылыктан үмүтүн үзө элек” деген макала басып, үсүтүбүздөгү жыл Кыргызстан үчүн чечүүчү жылдардын бири болорун, гүлдөп-өнүгүү деген асмандан өзү келип түшпөсүн, карапайым адамдар үчүн ашып-ташкан байлыктын да зарылдыгы жоктугун, эң башкысы – үйү жылуу, жарыгы кенен, кийими бүтүн, курсагы ток, анан тынчтык болсо болгонун, калганынын баары акырындап бүтөрүн, өлкөгө элдин жонун тепсеп, эптеп эле бийликке жетүүнү самагандардын дагы бир чаң-тополоңунун кереги жоктугун, мындайдан эл өзү да тажап бүткөнүн жазды.
Аталган басылма үстүбүздөгү жыл парламент үчүн да чечүүчү жыл болорун талдоого алган макала тартуулады.

Серепчи Валентин Богатырев Кыргызстанда саясий Чернобылдын кайталанышы мүмкүнбү деген суроого жооп издеп, “Жогорку Кеңештеги жалаң бир тараптуу гана саясатчылардын амбициясына курулган “Ата-Журт” партиясынын лидерлери саясий Олимптен жылмышып түшкөн менен түштүктө андан да күчтүү саясий өкүлчүлүккө муктаждык түзүлдү” деди ал.

КСДПнын, “Замандаш” менен “Республиканын” түштүк аймагынын айрым жерлериндеги жеңишине бул партиялардын али тажырыйбасы жок саясатчылары эле шыктанбаса, тереңдеп талдап көргөндө ал “жеңиште” анча деле кубана турган жагдайлар жоктугун, түштүктөгү шайлоочулар шайлоо оюнун мыкты өздөштүргөндүктөн каалаган “саясый партиялардын” ыгы менен шайлай бергенди мыкты билишерин, акчасын төлөсө болду, керек болсо каалаган партияга иштеп койобуз дегендер четтен чыгарын, ошондуктан кечээ Баткенде КСДП менен “Замандаш” партиялары үчүн көп добуш бергендер Оштогудай эгер керек болсо эртең эле өздөрүнүн лидерлери үчүн добушун салып баса берери турган эки жерде эки төрт дегендей эле иш экендигин айтты.

Богатырев андан ары эгер ушул 2013-жылдан кыргыз парламенти “аман-соо” чыга турган болсо анда ал мөөнөтүнүн акырына чейин иштеп кетерин, азыркы парламенттин олку-солку абалда турганынын эки себеби барына токтолуп, Жогорку Кеңеш өзүнүн түздөн-түз аткара турган функционалдык жана уюштуруучулук вазийпасын биротоло жоготконун белгиледи.

Биз кандай гана партия түзбөйлү, айланып келип эле Компартияга окшоп калып жатканын, эгер Жогорку Кеңеште өзүнүн эмес, Ак үйдүн сыртындагы элдин көзү менен караганда уялганынан өзүн эбак таратып жибермегин, бирок бүгүн анын тарап кетишинин да зарылдыгы жоктугун, кокус бул Жогорку Кеңеш тарай турган болсо, кайра эле так ушул Жогорку Кеңештин өзүнө окшогон бирөө келерин кеп кылды.

Жогорку Кеңештин туруксуздугунун экинчи себеби, эксперттин ою боюнча, анын легитимдүүлүгүнүн жетишсиздигинде жатат. Биринчиден, азыркы парламент шайлоочулардын тең жарымынын да добушун алалган эмес. Ошого байланыштуу көпчүлүк эл Жогорку Кеңешти өзүнүн авторитеттүү өкүлү катары эсептебейт.

“Экинчиден, Жогорку Кеңеште парламентти каалаган жакка калчап турган парламенттик эмес күчтөр көп, алар мыйзам чыгаруу аянтын саясий күрөштүн аянтына айланткысы келгендер, айлантып да жаткандар, байкасаңар акырындык менен Жогорку Кеңеште анын өзүнөн да күчтүү парламенттен сырткары турган саясий күч калыптана баштады, кокус тараза ташы ушул жакты көздөй ооп кете турган болсо, анда Жогорку Кеңештин күнү батарына аз калды дегенди билдирет” дейт саясий серепчи.

“Чындап эле таттуу кыялдардын туткунунда жашап, биздин көп саясатчылар сыяктуу революциялар аркылуу бизнес жасаганды токтотсок, бул жыл деле мурдагы жылдардан ашкан жыл болбойт. Казынанын жардылыгы, баанын кымбаттыгы, электр энергиясынын жетишсиздиги азыр эч кимге жаңылык эмес. Дагы бир революция жасайм деген Бекназаров да биздин эл үчүн жаңылык эмес. Парламенттеги ит тартыштын баары - демократиялуулуктун гана белгиси. Акырындап Ташиевдер дубалдан секирбегендей аң-сезими өнүккөн парламентке да ээ болобуз. Ал күндөр да алыс эмес. Болгону процесс жүрүп жатат” деп аяктайт “Аргументы и факты в Кыргызстане” гезитиндеги макала.

Өзгөндө кыргыз-кытай мушташты

Үч депутаттын соту башталганы турат

3-октябрь, 2012-жыл

10-январда Биринчи май райондук сотунда 3-октябрдагы Бишкектеги митинг боюнча соттук териштирүү башталат. Ал митинг бийликти басып алуу аракети менен коштолгон деп, парламент мүчөлөрү камакка алынган.

3-октябрда Бишкекте Кумтөр кенин мамлекетке кайтаруу талабы менен митинг болгон. Митинг бийликти басып алуу чакырыгы жана Ак үйдүн тосмосун ашып өтүү менен коштолгон. Ага байланыштуу тартип коргоо органдары Жогорку Кеңештин депутаттары Камчыбек Ташиев, Садыр Жапаров, Талантбек Мамытов жана саясатчылар Салмоорбек Дыйканбаев, Кубатбек Кожоналиевди, Ташиевдин эки жан сакчысын камакка алган.

Аларга Башкы прокуратура тарабынан Кылмыш-жаза кодексинин 295-беренеси боюнча бийликти күч менен басып алган жана 297-беренеси боюнча бийликти күч менен басып алууга чакырык жасаган деген айыптар коюлган.

Саламаттыгына байланыштуу Кубатбек Кожоналиев, Салмоорбек Дыйканбаев кийинчирээк үй камагына чыгарылган. Ал эми үч депутат ошондон бери УКМКнын тергөө абагында, эки жан сакчы Бишкектеги №1 тергөө абагында кармалып турат.

3-октябрь, 2012-жыл
3-октябрь, 2012-жыл
10-январда баштала турган сот жараянына айыпталуучулардын баары катышат дейт Садыр Жапаровдун адвокаты Шарабидин Токтосунов:

- Садыр Жапаров менен 9-январда жолуктум. Ден соолугу жакшы. 10-январда сотко келет. Баары келет: Талант Мамытов да, Камчыбек Ташиев да келет.

Токтосуновдун айтымында, бул соттук жараян узак мөөнөткө созулушу мүмкүн. Ал эми сотко ишеним көрсөтүү-көрсөтпөө маселеси соттун жүрүшүнө жараша болот.

Талант Мамытовдун адвокаты Данияр Маманов бул сот ишине саясат аралашкандыктан судьяга өзгөчө көңүл бурулат дейт:

- Анткени судья буйрукту аткарып калышы мүмкүн деген көз караштар бар. Анын үстүнө саясат болуп жатат. Андан сырткары мурда Кожоналиев менен Боромбаевдин ортосунда ишенбөөчүлүктү жараткан жагдай болгон экен.

Белгилүү болгондой, 10-январда саат ондо Биринчи май райондук сотунда баштала турган соттук териштирүүнү судья Абдыразак Боромбаев жүргүзөт.

3-октябрь, 2012-жыл
3-октябрь, 2012-жыл
Соттук жараянга коомдук коргоочу катары “Ата Журт” фракциясынын бир катар депутаттары катышат. Бул тууралуу фракция мүчөсү Курманбек Осмонов билдирди:

- Жазык-процессуалдык кодексинин 122-беренесине ылайык биздин катышууга укугубуз бар. Депутаттардын укугун жана эркиндигин коргоо максатында төртөө же бешөөбүз катышабыз.

Осмоновдун айтымында, депутаттар сотко ар кандай өтүнүчтөрдү келтирүүгө укуктуу. Анын ичинде камалган депутаттарды сот жараяны учурунда үй камагына чыгаруу өтүнүчү болушу мүмкүн.

Башкы прокуратура депутаттардын баш коргоо чарасын өзгөртүүгө каршы чыгып келатат. Бийлик өкүлдөрү болсо 3-октябрдагы иш боюнча чечимди сот кабыл алыш керек деген пикирди билдирип келет.

10-январдагы сот пикет менен коштолушу күтүлүүдө. “Ата Журт” партиясынан алынган маалыматка караганда, камактагы депутаттардын тарапкерлери жана жакындары бейшемби күнү Биринчи май райондук соттун алдына пикетке чыгышат.

Тажиматов: Мамлекет менен дин ортосунда ишеним аз

Диндин радикалдашуусу менен мамлекет кантип күрөшкөнү туура? "Азаттыктын" суроолоруна саясат таануучу Санжар Тажиматов жооп берди.

- Кыргызстанда мамлекет менен диндин өз алдынча коомдук институттар катары мамилесине кандай мүнөздөмө берсе болот?

- Бул жерде эки жагдайды эске алыш керек. Биринчиси – советтик мезгилден калган мурастын сакталып келатканы. Совет доорунда дин мамлекет тарабынан чектелип каралган. Себеби ал коммунисттик идеологияга атаандаш катары саналгандыктан чектөөлөр болгон. Ошондуктан Советтер Союзу светтик мамлекет болуп эсептелбейт. Ошол мурастар бүгүнкү күнгө чейин сакталып калып, Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия, президенттик аппаратта, ИИМде, УКМКда дин боюнча өзүнчө бөлүмдөрдүн болушун советтик мезгилден калган көрүнүш катары карасак болот. Башкача айтканда, динге мамлекет ишенбөөчүлүк мамиле жасап жатат.

Экинчиси – ошол бөлүмдөрдө иштеген адамдар. Алар дин жөнүндө талаш-тартыш маселелерди курчутуу менен маалымат берип жаткан себеби – жумуш ордун сактап калуу амалы. Биз Конституция боюнча светтик болгондон кийин мамлекет менен дин ортосундагы мамиле нейтралдуу болушу керек. Баш мыйзамда көрсөтүлгөн ошол берене азырынча иштей элек.

- Айрым серепчилер соңку мезгилде көп адамдар, айрыкча жаштар радикалдуу багыттагы диний агымдарга аралашып кеткенин айтууда. Жакында ошондой делген жарандардын бири соттолду. Радикалдашууга жол бербеш үчүн кандай ыкма туура? Күчкө салыппы же башкача жолбу?

- Мамлекет менен диндин ортосунда кызматташуу мамилеси болушу зарыл жана мамлекет диний билим алууга кандайдыр бир шарт түзүп бериши керек. Радикалдашкан, экстремисттик көз караштардан диний билим берүү жолу менен гана арыла алабыз. Ал эми күч колдонуу, тыюу салуу менен биз эч качан бул маселени чече албайбыз. Мисалы, Египетти карагыла. Президент Мурси бийликке “Мусулман агайындар” кыймылынын негизинде келген. Дин саясатка аралашканы диндин аброюн жок кылат. Ал эми Кыргызстанда светтик да, диний да жактан билимдүү интеллектуалдар бар. Бирок саясий чөйрөдө андайлар өтө аз болууда.

- Мамлекет диний билим алууга кандай шарт түзүп берүүсү керек?

- Дин негиздери мектеп программасына кирсе туура болот. Бир динден экинчи динге өтүү маалыматтын аздыгынан болуп жатат. Экстремизм, радикалдашуунун себеби да дин жөнүндө билимдин аздыгында. Жогорку окуу жайларда бул багытта айрым предметтер бар. Бирок аларды бүгүнкү күндүн көз карашы менен жеткирген окутуучулар аз болуп жатат.

Динди мурдагы советтик мезгилдегидей коркунучтуу бир нерсе катары караган көз караштар көп болууда. Мамлекет менен дин ортосундагы ишенимди күчөтүш керек. Баш мыйзамдагы светтик деп жазылган биринчи берене иштесе көп маселе чечилмек. Бүгүнкү күндө ал берене тиешелүү деңгээлде иштей элек деп эсептейм.

Бакай-Ата: үшүгөн карылар

Бакай-Ата: үшүгөн карылар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:01 0:00

Газдын баасы бычылып бүтө элек

“Кыргызгаз” ишканасы Казакстан жана Өзбекстандын тиешелүү компаниялары менен 2013-жыл үчүн газ сатып алуу боюнча сүйлөшүүлөргө жакынкы күндөрү чекит коёт.

Бул тууралуу ишкана жетекчилиги Энергетика жана өнөр жай министрлигинин 8-январдагы коллегиясында маалымдады. Көз карандысыз байкоочулар болсо жаңы жыл үчүн газдын баасынын эмгиче бычылбай, макулдашууга кол коюлбай турушунда саясий бойок бар дешет.

Акыркы сүйлөшүүлөргө ылайык Кыргызстан быйыл кошуна өлкөлөрдөн 400 миллион куб метр газ алып жагат. Анын 100 миллионун түштүк аймактарына Өзбекстан, калганын түндүк аймактарына Казакстан берип турушу керек.

“Кыргызгаз” ишканасынын маалымат катчысы Жайнагүл Максимова айдын башынан бери калк жана ишканалар газ менен үзгүлтүксүз жабдылып жаткандыгын белгилеп, мындан ары да ушул калыбында сакталарына ишендирди:

- Газда проблема деле болбошу керек, буйруса. Азыркы айдын баасы болсо декабрь айынын баасы менен чечилет. Азыр бааны арзандатканга өкмөт, өкмөт башчы, биздин жетекчилик дагы колдон келишинче аракет кылып жатышат.

Кыргызстан өткөн жылы “Узтрансгаз” ишканасынан газдын миң кубун 290 доллардан, “Казтрансгаз” ишканасынан 224 доллардан сатып алып келген. "Газпром" ишканасы Кыргызстан үчүн газды 253 доллардан сатып алуу тууралуу “Узтрансгаз” менен макулдашкандыгын, контрактка 29-30-декабрда кол коюларын “Кыргызгаз” ишканасынын директору Тургунбек Кулмырзаев декабрдын этегинде билдирген эле.

Энергетика жана өнөр жай министрлигинин кечээги коллегиясында болсо Кулмырзаев тараптар менен бааны бычуу жагы гана калгандыгын, майрамдардан кийин ал маселе чечилерин билдирди. Анткен менен Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Улугбек Ормонов маселенин чечилишин майрамдарга байлоо негизсиз деп эсептеди:

- Адатта келишимге дайыма декабрдын акыркы күндөрү кол коюлчу. Быйылкы жылдагыдай түшүнүксүз абалды мен көрө элек болчумун. Бул майрамга байланыштуу деп ойлобойм. Өзбекстанда биздикиндей он күн майрам болбойт.

Ал эми талдоочу Расул Умбеталиев Орусия, Өзбекстан, Казакстан жана Кыргызстан ортосундагы газга байланыштуу саясий оюндар жүрүп жатат деп болжойт:

- Туруктуу убадалар болбой жатат. 13-14-декабрда газ басымы азайып, көп үй-бүлөлөрдө маселе жаратпадыбы. Ошондо “Кыргызгазды” “Газпромго” сатуу боюнча маселе көтөрүлгөн. Жаңы жылдан баштап “Газпром” жөнүндө кайра сөз жок. Оюн болуп атпайбы, сатабыз, сатпайбыз, кайра келишим түзөбүз деп... Ачык болбой жатат.

“Казтрангаздын” жаратылыш газын чектегендигине байланыштуу декабрь айынын ортосунда кыйла бүлөлөр жылуулуксуз отуруп калышкан. Бул маселе кийинчерээк парламенттин деңгээлине чейин көтөрүлүп, айрым депутаттар тарабынан тиешелүү тармак жетекчилеринин жоопкерчилигин кароо сунушу да берилген.

Жыл этегинде болсо Кыргызстан бийликтери “Кыргызгаз” ишканасы 31 миллион доллар карызы менен чогуу “Газпром” ишканасынын карамагына биротоло берилип жаткандыгын жарыялашкан. Президент Алмазбек Атамбаевдин 24-декабрдагы маалымат жыйынында билдиргенине караганда орусиялык ишкана “Кыргызгазды” карызынан эле кутултпастан, капитал берип, элди арзан баада газ менен камсыз кылып, Кыргызстан аймагында газ чалгындоо иштерин да жүргүзмөкчү. “Газпром” Кыргызстанга 2013-жылдын биринчи жарымында келсе газ тартыштыгы чечилет деп айткан президент.

Бул аралыкта орусиялык маалымат каражаттары “Газпром” жазында Кыргызстандын түштүк аймагында газ чалгындоо иштерин баштаарын жазып чыгышты. Бирок азырынча “Газпром” менен “Кыргызгаз” боюнча келишим качан түзүлөрү тууралуу кабарлана элек. Акыркы маалыматтар боюнча “Кыргызгаздын” газ сатып алып жаткан кошуна өлкөлөрдөгү ишканаларга майрам аралаш топтолгон күнүмдүк карызы 3 млн. 498 миң доллар болуп турат. Анын 1 млн. доллары “Узтрансгазга” таандык. Ошол эле мезгилде ишкананын дебитордук карызы 168 миллион сомдон ашык, башкача айтканда 3 млн. 500 миң долларга тете.

Мамбеталиев: өзбек жарандарына ок атылган эмес

Мамбеталиев: өзбек жарандарына ок атылган эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:29 0:00

Кар көчкүнүн алдын алуу чаралары

Кар көчкүнүн алдын алуу чаралары
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:29 0:00

Чарбак жаңжалынын себептери иликтенүүдө

Сох анклавына чектеш Чарбак айылы, Баткен. 7-январь, 2013.

Кыргыз-өзбек чек арасындагы жаңжалдын чыгуу себептери иликтене баштады.

Кыргыз өкмөтү түзгөн комиссия Чарбак чек ара тозотуна зым карагайды талаштуу тилке менен өткөрүү чечимин ким, кандайча кабыл алганын тактап жатат.

Буга чейин Кыргызстандын Коргоо кеңеши кыргыз-өзбек айылдарындагы чек ара жаңжалы мамыларды орнотууда тараптардын өз ара макулдашпаганынан улам тутанганын кабарлаган.

Дегеле Сох анклавынын колтугундагы Чарбак айылынын таржымалы, бул тилкенин стратегиялык мааниси кандай?

Чарбак - Баткен районуна караштуу Кыштут айыл өкмөтүнө кирген алты айылдын бири. Райондун мурунку акими Хаит Айкыновдун “Азаттыкка” маалымдашынча, анда 300дөй эл адам жашайт: элдин саны жагынан айыл өкмөттөгү эң кичинекей кыштак болуп эсептелет. Кошуна Чарбак-Хушаяр кыргыз-өзбек айылдарында буга чейин жайыт, суу талаш, өзбек чек арачылардын мамилелеринен улам чатак чыгып жүргөн:

- Айылдын түштүк жагынан тоо кыркалары, калган тараптарынын баары Өзбекстан менен чектешкен. Анда бир башталгыч мектеп ашар менен курулган. Шартка жараша айрым класстар толбосо да орто мектеп бар. 2010-жылдары мен иштеп жүргөндө тополоң болуп, анда жайыт маселеси көтөрүлгөн эле. Ошондо биздин өкмөт, чек ара кызматы Кыштут айылында такталган 10 чакырым жерди тикенек зым менен тосууну пландаштырган.

Кыштут айыл өкмөтүнүн тургуну Айдаралы Сапаров Сохтун жака белиндеги Сайдан башка беш айылга анклавга кирбей эле каттаса болоорун, бирок кышында кыйналып калышарын кеп салып берди:

- Биздин айылдарга Сох анклавы менен өтөт. Себеби Сох тегиз жерде, а биздики тоого чыгып кетет. “Акаев жолу” деп Акаевдин тушунда тоо аркылуу курулган жол бар. Ошол аркылуу да барса болот. Бирок ал берки Сай айылына өтпөйт. Таян аркылуу Сайга өтө турган жол бийик болуп, Өзбекстандын чек арасы менен чектешип, колот болуп калат. Сайга өтүш үчүн туннель куруу керек. Ал эми калган айылдарга Сохсуз өтсө болот. Бирок жол бийик тоодо болгондуктан кышында катаал болуп калат.

Кыргызстандын Коргоо кеңеши жаңжал мамлекеттик чек аранын так эместигинен жана электр зымын тартып келүү үчүн мамыларды орнотууда тараптардын өз ара макулдашылбаган аракетинен улам тутанганын маалымдаган.

Чек ара кызматынын штаб башчысы Искендер Мамбеталиев айрым мамылар чынында эле талаштуу тилкеге тургузулуп калганын, бирок кыргыз тарап аны жылдырганы жатканын “Азаттыкка” айтып берди:

- Мамыларды орнотуп жаткан ишкана алты эле мамыны туура эмес орнотуп алыптыр. Аны эки метр бери жылдырып, кайра эки-үч саатта эле алып коймок болчу. Ал мамылар алынганы жаткан. Бирок ага карабай Өзбекстандын жарандары башаламандык кылып, талкалап, мамыларды сууруп алып, биздин чек арачыны сабап, куралын алууга аракет кылышкан. Айылдын ичиндеги мурда колдонуп жүргөн мамыларды да талкалап кетишпедиби.

Өзбекстандын Хушаяр айылынын тургундары Кыргызстан Чарбак чек ара тозотун орнотконго чейин кыргыз айылын ээн-эркин аралап, жайытка малын жайып, суусун пайдаланып жүрчү экен.

Искендер Мамбеталиев жаңжалдын башкы себеби ушул болгондугун билдирди:

- Чек ара тозоту орнотулгандан кийин өзбек жарандарына сөзсүз режимдик чектөөлөр болот да. Анткени азыркыга чейин алар ээн-эркин биздин жайыттарга чыгып, биздин сууну пайдаланып, биздин жол менен жүрчү. Эң чоң маселе - биздин жарандардын жайыттарын пайдаланчу. Эми алар ал жерде кыргыз чек арачылары көбөйүп жатканын көрүп жатат. Жактырбаганын түпкү себеби ушул болуп атат.

Азыр кыргыз өкмөтүнүн комиссиясы чек арадагы жаңжалдын чыгуу себептери иликтей баштады.

Баткендеги өкмөттүн өкүлүнүн орун басары Саитжан Эратовдун “Азаттыкка” маалымдашынча, электр мамыларын талаштуу тилкеге орнотууга ким кандайча уруксат бергени учурда такталып жатат:

- Электр мамылары коюлуп жатканын мен ушул жерге келип билип атам. Өз убагында бул тууралуу облус бийлигине жакшы маалымат беришкен эмес. Буга иликтөөнүн жыйынтыгында баа берилет.

Ал арада жергиликтүү талдоочулар чек арадагы аймактарда кандайдыр бир иш-аракеттерди жургүзүүдө астейдил мамиле керектигин белгилешүүдө.

“Эл аралык толеранттуулук үчүн” коомдук фонддун Баткендеги өкүлү Роберт Абазбеков Чарбак боюнча талдап-иликтеген иштер жетишсиз болгон деп эсептейт:

- Биз “жаңжалга карата сезимталдык”, деп коёбуз го, ошону эске алышыбыз керек. Бир иш-аракетти жасайбыз деп, башка нерсеге зыян келтирип албашыбыз керек. Чарбакка зым тартабыз деп чоң жаңжал чыкты.


Кыргыз өкмөтү Чарбактагы чек ара тилкелери эки тараптын макулдашуусу менен толук такталганын маалымдаган. Аймактагы чек ара тозоту былтыр жыл этегинде, премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев барганда расмий түрдө ачылган болчу.

Футзал: жеңүүчүлөр аныкталды

8-январда Бишкекте футзал оюну боюнча "Наристе" эл аралык турниринин жеңүүчүлөрү аныкталды. Таймашка 45 команда катышты.

3-январда башталган "Наристе-2012" эл аралык мелдеши 6 күнгө созулуп, 3 тайпада 45 команда мөрөй талашты. Футзалдын жаңы жылдык алгачкы мелдешин өлкөнүн кичи футбол ассоциациясы уюштуруп, Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттик демөөрчүлүк кылды.

Турнир абдан курч мүнөздө өткөнүн, жылдан жылга командалардын деңгээли жогорулап баратканын ФИФА калысы Нурдин Букуев “Азаттыкка” айтып берди.

- "Наристе" деп аталып, быйылкы жылы он төртүнчү жолу курч мүнөздө өтүүдө. Муну футболчулар майрамды күткөндөй эле күтүп, жыл бою даярдык көрүшөт. Үч чоң тайпага бөлүнүп алып беттешет. Мелдеш курч мүнөздө өттү. 40-60 жаштан ашкан ардагерлер жаштарга үлгү болуп, мыкты оюн көрсөтүштү. Быйыл Казакстандан келген 4 команда финалга чыга албай, арманда кетишти.

Биринчи тайпада 45тен жогору ардагерлер арасында финалга Канттын "Наше пиво" клубу менен Бишкектин “Восток-Премиум” командасы чыгып, оюн 1:1 эсебинде тең чыгуу менен аяктап, баш байгенин тагдыры жекеме-жеке топ тебүү менен чечилди. Жыйынтыгында “Наше пиво” командасы утуп алды. Үчүнчү орун да Канттын “Абдыш-Ата” командасына ыйгарылды.

Экинчи тайпада - жаштары 35тен жогору ардагерлер командалары мөрөй талашты. Жыйынтыгында мыктылары иргелип, финалда Бишкектин “Налоговик” жана “Азия банк” командалары беттешти. Мында “Азия банк” командасына ийгилик жылоолоду. Алар бул турнирди былтыр да утуп алышкан.

Ал эми үчүнчү тайпасында жалаң мамлекет тармагында иштегендер күч сынашты. Алардан мамлекеттик Бажы кызматы менен Мамлекеттик улуттук коопсуздук комитетинин командалары финалга чыгып, биринчи орунду бажычылар камсыз кылышты.

Бажы кызматынын командасынын капитаны Кубан Тотошев мелдеш курч мүнөздө өткөнүн айтып, командасы мыкты даярдык көргөнүн белгиледи. Үчүнчү орунду Жогорку Кеңештин командасы утуп алды.

Учурунда “Алга” командасында ойногон ардагер Мелис Кошалиевдин айтымында, учурда футзалга кызыккандар арбып, жаңы командалар бир топ пайда болуп жатышат.

6 күнгө созулган “Наристе” турнири 8-январда жыйынтыкталып, жеңүүчүлөргө баалуу сыйлыктар, байгелер тапшырылды. Бул турнир жаңы жылдан кийин футболчуларга майрамдык маанай тартуулады дешет футбол күйөрмандары.

“Наристе” турнири 1998-жылдан бери уланып, футзалдын өнүгүшүнө өз салымын кошуп келүүдө.

Кумтөр: комиссия кемчиликтерди көрсөттү

Сүрөттө: карьерге топтолгон сууну насостор менен анын сол тарабындагы аңга тартып чыгарышууда.

Өткөн жылдын соңунда Кумтөр боюнча мамлекеттик комиссия корутундусун кабыл алган. Комиссиянын курамындагы экология жана тоо-техникалык экспертиза жүргүзүү боюнча топ да өз корутундусун жарыялады.

Корутундуда негизинен кенде тоо-техникалык иштерди жүргүзүүдө жана экологиялык талаптарды сактоодогу кемчиликтер көрсөтүлгөн.

Комиссиянын курамындагы экология жана тоо-техникалык топтун мүчөсү, техника илимдеринин доктору Шергазы Мамбетов Кумтөрдү лицензиясыз жана техникалык долбоорсуз иштете башташы азыркы проблемаларды жараткан дейт. Проблемалар катары Мамбетов буларды атады:

- Бир чоң маселеси кенди ачуудан чыккан тоо-тектерин (породаларды) мөңгүнүн үстүнө төккөн. Мөңгү ошол карьерге эң жакын турат. Техника-экономикалык негиздеме боюнча алысыраак сайга алып барып, музду өзүнчө, текти өзүнчө төгүш керек эле. Булар аралаштырып төккөн. Ошондо муз ээрип, башка зат пайда болот. Бул эң чоң катасы. Экинчи чоң катасы - фабрикадан чыккан суу уу калдыктары сакталган жайга барып, тазаланып, кайра колдонулуш керек эле.

Мамбетовдун айтымында, акчаны үнөмдөө максатында тазалоочу жабдуулар орнотулган эмес. Натыйжада уу калдыктары сакталган жайдан жана мөңгүгө төгүлгөн тоо-тектеринен сарыгып чыккан таза эмес суу Кумтөр-Тарагай-Нарын дарыясына кошулуп кетүүдө.

Комиссиянын корутундусунда тоо-тектери төгүлгөн Давыдов мөңгүсү талкаланып баратат деп белгиленген. Мөңгү өз ордунан 1.5 чакырымга чейин жылып кеткен. Андан аккан суу карьерге түшүп, кошумча чыгымдарга алып келген. Карьерден сууну чыгаруу үчүн Кумтөр 54 млн. доллар сарптаган.

Уу калдыктарын сактоочу жай проблемалардын уюткусу катары аталган. Анын тосмосунун жылып баратышы адистердин өзгөчө тынчын алууда. Ал эми уу сактагычка жакын жердеги Петров көлүнүн толуп баратышы өтө олуттуу коркунуч. Анткени көл ташып кетсе, уу сактагыч жайды каптайт. Бул коркунуч кен жабылгандан кийин да сакталып кала берет.

Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциянын экология башкармалыгынын башчысы Расул Артыкбаев бул маселелер адистердин көңүлүндө дейт:

- Жаратылышты коргоо мыйзамдарын бузган боюнча айып коюп жөнөттүк. Ошонун жыйынтыгы менен экологияга келтирилген зыяндарды атадык. Эми баарын комиссияга тапшырдык. Ошол боюнча кандай чечимдер кабыл алынышын күтүп жатабыз.

Экология жана тоо-техникалык экспертиза боюнча топ өзүнүн корутундусунун соңунда, абалды түзөө жана кемчиликтерди четтетүү үчүн бир нече сунуштарды берген. Анда карьер казуудан пайда болгон тоо-тектерин мөңгүлөрдүн үстүнө төгүүнү токтотуу, фабрикадан чыккан сууну толук тазалоочу жогорку технологиялык жабдууларды орнотуу сунушталган.

Карьерди казуудан пайда болгон 1.7 млрд. тонна тоо тектери, алардан сарыгып чыккан агындылар суу ресурстарына эң чоң коркунуч катары бааланган.

Техникалык маселелерге токтолгон топ алтынды алууда ачык жана шахталык ыкманы бирдей пайдалануу, нормадан сырткары жоготууларды кыскартуу талабын койгон. Андай жоготуунун айынан 5.5 тоннадан ашуун алтын алынбай калган.

Кумтөр ишканасы 1997-жылдан 2012-жылга чейин 260 тонна алтын казып алган. Дагы 400 тонна алтын алыныш керек. Аны алууда теллур, вольфрам, күмүш сыяктуу аралашкан кендерди кошо алуу сунушталган. Экология жана тоо-техникалык топ жаңы келишим түзүүнү жана өндүрүлгөн алтынды бөлүүнү жактаган.

Жаңы жылга божомолдор

Апта ичиндеги дүйнөлүк басма сөзгө сереп (31-декабрь - 6-январь)

Жаңы 2013-жыл кандай жыл болот? - деген маселенинин тегерегинде дүйнө басма сөзүндө дале болсо ар кандай божомолдор, прогноздор, пикирлер айтылууда. Жалпысынан алып караганда, ашкере оптимисттик маанайдагы божомолдор дээрлик жокко эссе.

Saxo Bank деген Европанын эң чоң банктарынын биринин башкы экономисти Стин Якобсен 2013-жылдын экономикалык прогнозун ортого салды. Анын айтканына караганда, быйылкы жыл айрыкча Европа үчүн бир топ оор жыл болчудай. Еврону эл аралык валюта катары сактап калуу үчүн быйылда катуу күрөш жүрүп, мамлекеттик карыздардан кутулуу үчүн Европада айлык акылар менен социалдык төлөмдөр дагы кыскарып, анткен сайын элдин чыдамы кетип, калк нааразылыгы опурталдуу чекке жакындайт, дейт Якобсен.

Экономикалык рецессиянын айынан быйылкы жылы дүйнө маркетинде алтындын баасы арзандап, ушу таптагы 1600 доллардан 1200 долларга чейин төмөндөшү мүмкүн жана нефтиге болгон баа да бир топ артка кетет. Маселен, дүйнө базарында азыр нефть 110 доллардын тегерегинде болсо, жыл акырына чейин 50 долларга чейин ылдыйлашы мүмкүн дейт Saxo Bankтын башкы экономисти. Кокус акыбал ошондой болуп кетсе, жалаң карамай жана газ сатып бюджетин толтурган Орусия, Түркмөнстан сыяктуу мамлекеттер нака катастрофага туш болушу толук ыктымал. Бул маалыматты RBK daily агенттиги кабарлады.

Стокгольм шаарындагы дүйнө климатынын өзгөрүшүнө байкоо салган Эл аралык изилдөө борборунун маалыматына таянып, The Economist журналы быйылкы жылдын жайы да 2012-жылдагыдай абдан ысык болуп, кургакчылыктын айынан бир катар мамлекеттер олуттуу проблемаларга дуушар болот деген оюн айтты. Албетте, жер кургак болуп, аба ысык болсо - эгин жакшы өспөйт, нан тартыш болот, соя, буурчак өсүмдүктөрүнүн көлөмү азаят.

Ысык жай менен катар кыштын суугу да кийинки жылдары көп кыйынчылыктарды жаратып, анын экономикалык кесепеттери да зор болууда. Баарыдан да башта мындай суук кышты мурда көрбөгөн мамлекеттерде маселелер көбөйүп, миллиондогон кийими жука, үйү суук же үйү жок адамдар катуу азапка калууда. Маселен, The Wall Street Journal басылмасы өткөн аптада кабарлагандай, быйылкы кышта эң эле ысык мамлекет деп эсептелген Индияда көп адамдар сууктан каза тапты. Маселен, бир эле Лакноу деген шаарда 24 сааттын ичинде 114 адам сууктан а дүйнө салганы маалым болду. Кылымдар бою ысык шартта жашап, жука кийим менен кыштан чыгып кетип көнгөн индиялыктар болгону плюс 4 градустан 10 градуска чейинки жылуулуктагы салкын абага чыдай албай, жарык дүйнө менен кош айтышууда.

Ошону менен бирге кийинки 20-30-жылдын ичинде эрип кеткен мөңгүлөр менен карлардын, Арктика менен Антарктиканын, Гренландиянын эриген муздарынын эсебинен деңиздер, дүйнө океаны 11 миллиметрге көтөрүлгөнү далилденди. Абаны булгабай турган, климатка таасири тийбей турган күйүүчү заттарга өтүү аракети бүтүн дүйнөдө катуу болуп жатканына карабай, негативдүү тенденциялар дале болсо күчүндө, дейт жогоруда аталган The Economist журналы менен BBC News телеканалы.

Америкалык The Foreign Policy журналы Владимир Путинди 2012-жылдын дүйнө боюнча эң маанилүү экинчи адамы деп атап, бирок биринчи орунга эч кимди койгон жок. Ошону менен бирге Москвадагы Левада борбору деп аталган аналитикалык уюм орус коомчулугунда, калктын аң сезиминде терең өзгөрүштөр жүрүп жатканын ортого салды. Орусиянын 45 регионунда жүргүзүлгөн сурамжылоодо “эгер Путин Орусияны мурункудай эффективдүү башкара албаса, анын тегерегиндегилер мамлекеттин башкаруу тармактарын өз ара бөлүп кетишет” деген кооптонуу эл арасында бар экени байкалыптыр. Бирок кокус Путин кызматынан кетсе ордуна жарай турган ким бар деген суроо да негизинен жоопсуз калыптыр.14 пайыз гана эл балким Медведев жарайт деген ойду айтса, калгандары суроого эч бир ачык жана даана жооп бере алышпаптыр. Ошону менен бирге “Путинди дагы бир мөөнөткө калышын каалаар белеңиз?” деген суроого 23 гана пайыз калк “макул” деп жооп бергени дайын болду. Эске сала кетели: мындай суроого бир жыл башта 60 менен 70 пайызга чейинки калк “ооба” деп жооп берчү.

Американын жаңы коргоо министри ким болот деген сурого TIME журналы Чак Хейгель аттуу белгилүү сенатордун атын атап, бирок бул сенатор саясаттагы ачык милитаризмди жактабаган, Израилдин азыркы саясатына сын көз менен караган, бул жагынан президент Барак Обамага абдан окшош ишмер экендигин жазып чыкты. Деле азыркы америкалык басма сөздө Израиль темасы, жөөттөрдүн мамлекетинин келечеги, араб мамлекеттери менен Израилдин улам курчуп бараткан конфликти, бул мамлекетти арабдардан аскерий жактан калкалоо үчүн АКШ аябагандай зор каражат коротуп жаткандыгы тууралуу көп жазылууда.

Ал гана эмес атактуу саясатчы жана дипломат Генри Киссинжер да, улуту еврей болгонуна карабастан The New York Post гезитине берген интервьюсунда Израиль мамлекет катары 2022-жылы жашоосун токтотот деп ачык эле айтып салды. Анын пикиринде тегерегин жалаң арабдар курчап турган аз сандуу жөөттөрдү, 1.5 миллиарддан ашуун дүйнө мусулмандары душман катары санаган кичинекей Израилди түбөлүккө калкалап калуу эч бир мүмкүн эмес экен. Ошол эле араб мамлекеттеринин арасында АКШнын эң жакын деген достору да бар экенин эч бир унутууга болбойт, дейт Генри Киссинжер.

Израилдин мамлекет катары өмүрүн узартуунун бир эле жолу - Ирандын ядролук куралга ээ болушуна жол бербөө деп эсептешет жөөттөр. Бирок Барак Обама баштаган эң эле таасирдүү деген америкалык саясатчылар бул жолду туура эмес жол, анык катастрофага алып келчү жол деп эсептешет.

Ошондуктан Барак Обаманын экинчи жолку президенттик мөөнөтү ар кандай талаш маселелерди тынчтык жолу менен чечүү саясаты менен коштолот, дейт аны 2012-жылдын эң мыкты адамы деп жарыялаган TIME журналы.

Чек ара чатактары канткенде жөнгө салынат?

Сох анклавына чектеш Чарбак айылы, Баткен. 7-январь, 2013.

Кыргыз-өзбек чек арасындагы акыркы окуялардын кесепеттерин “Азаттык” “Арай көз чарай” талкуулады.

Кыргыз-өзбек чек арасындагы Сох анклавынын аймагына таандык Хушяр айылы менен кошуна жашаган Баткен районун Чарбак айылынын эли ортосунда 5-январда чыр чыгып, ал үч күндөн кийин тынчыды. Бул аралыкта отуздай кыргыз жаранын хушярлыктар барымтага алып, чек ара жабылды, кылмыш иши козголду. Чырга чек арага коюлган тозотко электр чубалгысынын орнотулушу себеп болгондугу айтылууда.

Чек арадагы бул жаңжалдын кесепеттери кандай болот, дегеле кыргыз-өзбек чек арасындагы талаш-тартыштарды кантип жөнгө салуу керек деген өңдүү маселелер бул жолку талкуунун өзөгүн түздү. Ага Жогорку Кеңештин Коопсуздук жана Коргонуу комитетинин төрагасы, “Ар намыс” фракциясынан депутат Токон Мамытов жана Жогорку Кеңештеги "Республика" фракциясынын депутаты Назарали Арипов катышты.



please wait

No media source currently available

0:00 0:22:10 0:00
Түз линк



“Азаттык”: Өзбекстандын мамлекеттик маалымат каражаттары Кыргызстан чек арачыларына доомат артып жатышат. Келишимди этибар албай өзүм билемдик кылышкан деп билдиришти. Андан сырткары “Махалля” аттуу сайт кыргыздар Сохко тартылган газ куурун кесип салып, өзбек жарандары отунсуз калган деп жазды – бул тууралу маалыматыңар барбы?

Назарали Арипов: Бул окуя чек ара чатактарынын башталышы деп ойлоп атам. Ушу жыйырма жыл бою чек ара маселеси оор болуп келатат. Мына Казакстан жана Кытай менен чек араны чектеп алдык. Өзбекстан болсо Сох менен Шахимардандан башкасынын баарын булар бир тараптуу казып, зымдарын тартып алышкан. Мына эми караңыздар, Чарбак айылына каратып туруп басып кирип эле адамдарды алып чыгып кеткени Кыргызстанга кол салгандай эле болуп атат. Бул өтө туура эмес деп ойлойм. Өкмөт азыр иштеп атат, президент кайрылды. Өкмөт катуу иштеши керек. Азыр чек ара боюнча өкмөттө болгону бир бөлүм иштейт. Мен жакында вице-премьердин деңгээлинде иштетпесек чек ара маселеси бизде өтө оор болуп атат. Күнүгө иштеш керек. Кайра-кайра айткан менен болбой атат. Катуураак иштеш керек.

Өзбекстандын газ куурларын кесип кетип атат деген да туура эмес. Эмне үчүн бир күн мурда Кыргызстандын бир жаранын атып кетип атат (Кара-Суудагы окуя эске алынууда – ред.) , эртеси күнү эч кимге карабай туруп Кыргызстанга басып кирип атат? Бул туура эмес деп ойлойм.

Токон Мамытов: Албетте, кыргыз-өзбек чек арасында, Сох анклавында абал курчугандан баштап эле биз, депутаттар күч түзүмдөрүнүн өкүлдөрү, жергиликтүү бийлик менен тыгыз байланышта болуп атабыз. Мен өзүм чек ара кызматынын төрагасы менен бир нече жолу телефон аркылуу байланыштым. А киши да ушу маселе боюнча Баткенге кетиптир.

Бул ишке аябай иликтөө жүргүзүшүбүз керек. Мына прокуратура иш козгоптур. Булар кылмыш ишин иликтеп аягына чыгышы керек. А биз болсо премьер-министр менен өкмөттүк комиссия уюштуруп, ушуга чейин эмне болгон, 5-январда эмне болгон, андан кийин эмне болгонун баарын талдап, баалап чыгышыбыз керек. Анын жыйынтыгын президентке, парламентке сунушташыбыз керек.

Анан Өзбекстан тараптын дооматын да эске алып, текшеришибиз керек. Себеби, Өзбекстандын чек ара аскер кызматынын интернет сайт, маалымат каражаттары аркылуу таратылган расмий маалыматында ушу ызы-чууну баштаган Кыргыз Республикасынын чек ара аскери деп, күнөөнү биротоло оодарып, чек арачыларды күнөөлөп атат. Мейли, ошондой болуп чек арачыларды биз кошулуп күнөөлөгөн учурда дагы алар да жооп бериши керек.

Өкмөт, Тышкы иштер министрлиги сурашы керек: эмне себептен бөлөк мамлекеттин Чарбак айылына силердин эл кирип келишип, айрым адамдарды барымтага алып кетишет? Эмне себептен анклавдан өтүп бараткан жүк ташуучу машиналарды, жеңил машиналарды, микроавтобустарды айдоочуларды жүргүнчүлөрү менен чогуу токтотуп, барымтага алат? Ким андай укук берди? Биз аны талап кылышыбыз керек. Өзбекстан тарабы да мыйзамды бузгандардын, барымтага алгандардын бардыгына иш козгоп, анан көргөн чаралар боюнча бизге маалымат берип коюшу керек.

Мамбеталиев: өзбек жарандарына ок атылган эмес

Чарбак айылы, Баткен. 7-январь, 2013.

Кыргызстандын Чек ара кызматынын штаб башчысы Искендер Мамбеталиев Сох анклавындагы соңку окуя тууралуу суроолорго жооп берди.

“Азаттык”: Окуянын чыгышына эмне түрткү болду?

Мамбеталиев: Биринчиден, Өзбекстан менен Кыргызстандын ортосунда чек ара тилкеси толук аныкталган эмес. Ошол негизги себеп болуп жатат. Экинчиден, биз Чарбакка жаңы чек ара тозотун жайгаштырдык. Биз чек арачыларга шарт түзүп бергенге аракет кылып жатабыз. Чек ара кызматынын тозоту орнотулгандан кийин анын өз тартиби, Өзбекстандын жарандарына карата киргизилген чектөөлөрү болот.

Анткени алар ушул күнгө чейин эркин жүрүп, биздин жайыттарга чыгып, сууларды пайдаланып, биздин жолдор менен жүрүп келишкен. Анан алар деле чек арачылардын пайда болуп жатканын, алардын саны көбөйүп жатканын көрүп жатышат. Биз да чек арачыларга таандык аракеттерди көрүп жатабыз. Ошондуктан окуянын түпкү себеп себеби бизди - чек арачыларды жактырбагандыктан улам болуп жатат.

“Азаттык”: Окуянын чыгышына Кыргызстандын электр мамыларын туура эмес жерлерге, такталбаган чек ара тилкесине орнотуп койгону себеп болду деп айтылып жатат. Бул канчалык туура?

Мамбеталиев: Электр зымдарын тартып жаткан курулуш ишканасы алты эле электр мамысын туура эмес коюп алыптыр. Аларды эки-үч сааттын ичинде эле алып, эки метрге башка жакка жылдырып коюшмак. Ошентип бул электр мамылары алынганы жаткан. Бирок ага жетпей өзбек жарандары башаламандык жасашып, талкалап, мамыларды сууруп, биздин жарандарды, чек арачыны сабап, куралдарын тартып алууга аракет кылышкан. Айылдын ичиндеги мурдатан эле пайдаланып жүргөн электр мамыларын да талкалап кетишкен.

“Азаттык”: Барымтадан чыккандардын ден соолугу кандай?

Мамбеталиев: Биринчи текшерүүнүн жыйынтыгына караганда, биздин жарандардын денесинде уруп-согуунун издери калыптыр. Кечкурун бошотулган 16 адамдын ичинен 13 адамдын денесинде ошондойлор бар, үч балага тийбептир. Бул ишти биз райондук милицияга тапшырдык. Алар да изилдеп, толук маалымат беришет. Ал эми таңга маал бошотулган аялдарга жана балдарга, жалпысынан 14 адам, эч кимдин колу тийген эмес.

“Азаттык”: Бүгүн Өзбекстандын чек ара кызматы маалымат таратты. Анда Өзбекстандын 5 жараны октон жараат алганы айтылат. Бул боюнча сиздерде кандай маалыматтар бар?

Мамбеталиев: Чынын айтканда, чогулган элдин биздин чек арачылардын куралын алалы деген аракети болуп, бир чек арачы сержантка кол салынып, ал токмок жеген. Ошентип барымтага алуу аракети болгондо биздин чек арачылар асманга ок аткан. Өзбекстандын чек арачылары 6-январдан тарта бизге үч адам ок тийип, жарадар болгонун айтып жатышкан болчу. Анан азыр беш адам деген маалымат кайдан чыкканын мен билбейт экем. Биздин чек арачылар асманга гана элди токтотуу үчүн атканын билдирип жатышат.

Азыркы учурда окуя боюнча Баткен облусунун жетекчиси менен Фергана облусунун губернатору сүйлөшүп жатат. Алар менен кошо эки өлкөнүн чек ара кызматынын башчылары жүрөт.

Башында айткандай, бул окуяда негизги маселе электр мамысы эмес. Окуянын негизги себеби, бул жерге чек арачылардын келип, чек араны кайтарып баштаганы болууда. Анткени чек арачылар келгенден кийин ары-бери өтүүнүн тартиби өзгөрүп, өзбек жарандарынын басып-жүрүүсү чектелет. Алар ошого көнө албай жатышат.

“Азаттык”: Башка бир маалыматтарда “кыргызстандыктар дагы өзбек жарандарын барымтага алган экен. Ал эми бүгүн болсо эки тарап барымтадагыларды алмашыптыр” деген да сөздөр чыкты?

Мамбеталиев: Жок. Кыргызстандын жарандары өзбекстандыктарды барымтага алган эмес. Түндө Баткен шаарынан милиция кызматкерлери алты аялды кармашкан. Алардын ким экендигин сураганда Сохтун жарандарыбыз деп айтышкан. Алардын коопсуздугунан чочулап, түндө бул жарандарды өзбек тарапка өткөрүп бергенбиз. Анткени бизде маселе курч болуп, эл да толкунданып турган.

Мамбеталиев: өзбек жарандарына ок атылган эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:29 0:00

Баткен: Барымтадагылар бошотулду

Чыр чыккан Чарбак айылы 7.01.2013

Өзбекстандын Сох анклавында барымтада кармалып турган кыргызстандыктардын баары дүйшөмбүдө кечке жуук бошотулду. Өзбекстандын чек ара кызматы тополоңдо 5 өзбек жаран октон жараат алганын айтып чыкты.

Кыргызстандын Коргоо кеңешинин катчылыгы Өзбекстандын Сох анклавында барымтада кармалып турган кыргыз жарандарынын баары – 16 адам бошотулганын кабарлады. Жергиликтүү убакыт боюнча кечки саат 4төн 15 мүнөт өткөндө Кыргызстандын 16 жараны кыргыз тарапка өткөрүлдү. Өзбек тарап барымтада эч ким калбаганын тастыктады.

Жекшембиде Сох анклавындагы Хушяр айылынын тургундары 30дан ашуун кыргыз жарандарын барымтага алган. Дүйшөмбүдө эртең менен алардын арасындагы жаш балдар менен аялдар - жалпысынан 14 адам барымтадан боштулуп, дагы 16 киши калып калган.

Кыргызстандын Чек ара кызматынын штаб башчысы Искендер Мамбеталиев бул күнү кечинде барымтадан бошотулган 16 адамдын 13үнүн денелери ур-токмоктон көгала болгонун маалымат жыйында билдирди. Ал эми таңга маал бошотулган аялдарга жана балдарга, жалпысынан 14 адам, эч кимдин колу тийген эмес.

Аймактагы кабарчыбыз Жеңиш Айдаров болсо барымтадан бошотулган жети адам облустук ооруканага жаткырылганын кабарлады.


Тасмада: Барымтадан бошотулгандар

Барымтадан чыккан 7 киши ооруканага жатты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:51 0:00


Ошол эле учурда Баткен облустук прокуратурасы өзбек жарандарынын кыргыз чек арачыларына кол салуу жана адамдарды барымтага алуу фактылары боюнча эки кылмыш ишин козгоду.

Өзбекстандын чек ара кызматы болсо бул тополоңдо 5 өзбек жараны октон жараат алганы айтып чыкты. Сох райондук жер ченөө бөлүмүнүн башчысы Сарвар Хомиджанов "Азаттыктын" өзбек кызматына коңшулаш эки элдин ортосунда чыр кантип чыгып кеткенин айтып берди:

- Жекшемби күнү сүйлөшүүгө келген кыргызстандык чек арачылардын төртөө менен прапоршик бизге карай ок чыгарды. Ортобуз 2 метрдей эле болчу. Октон биздин сохтук тургундардын бешөө жаракат алды. Экөө кулагына, бири бутуна, бири курсагына, дагы бири бутуна ок жеди. Азыр алардын бири - курсагына ок тийген Шакаржан деген 26 жаштагы жигит оор абалда Сохтогу ооруканада жатат. Бардык ок жегендер 25-27 жаштагы жергиликтүү карапайым тургундар. Алар чатакка аралашканынын себеби ошол чек арага жакын жерде жер тилкелери бар. "Эмне үчүн кыргызстандык чек арачылар биздин жерге электр зымдарынын мамыларын орнотот?" - деп сураганы барышкан. Мен өзүм жер ченегичмин, кыргыз чек арачылары биздин аймакка кирип кетишкени чын. Биз алардын жер ченегичине "Силер эмнеге антесиңер?" - деп сураганы барган элек. Ошондо чыр чыгып кетти. Бирок кыргыздарды ким кантип барымтага алганын билбейм.

Кыргызстандын чек ара кызматы мындай маалыматты четке кагып, ок эскертүү иретинде асманга гана атылганын айтууда.

Кыргызстандагы анклавдар: Сох, Шахимардан, Чоң-Кара, Халмион, Ворух, Карагач (картаны басып чоңойтуңуз)
Кыргызстандагы анклавдар: Сох, Шахимардан, Чоң-Кара, Халмион, Ворух, Карагач (картаны басып чоңойтуңуз)
Сох анклавындагы курчуп кеткен кырдаал 5-январда тутанган. Бул күнү Сохтун Хушяр айылынын тургундары кыргыз тарап Чарбак чек ара тозотуна электр линиясы тартышына каршылык билдирип чыгып, чек арачылар эскертүү иретинде асманга ок чыгаргандан кийин тарап кеткен. Бирок эртеси күнү аталган айылдын миң чакты тургуну кайра чогулуп, тозотко электр зымын алып келген мамыларды оодарып салган. Жаалданган тургундар аны менен эле тим болбой жолдон өтүп бараткан Кыргызстандын эки автоунаасын токтотуп, унааларды талкалап салган. Окуя болгон жерге жетип барган Баткендин Кыштут айыл өкмөтүнүн аймактык милиция кызматкерин сабап, автоунаасын талкалаган. Бул күнү ошентип жалпысынан 30 чакты кыргыз жараны барымтага алынган.

Бул жаңжалдын чыгышына, хушярлыктардын нааразылыгына тозотко электр линиясы тартылышы эмес, ошол жерге чек ара тозоту коюлушу себеп болгону айтылууда.

Маалыматка караганда, учурда Баткен менен Фергана облустарынын губернаторлору, чек ара кызматтарын башчылары чек ара жаңжалын жөнгө салуу жолдору тууралуу сүйлөшүүлөрдү улантууда.

Чарбак айылынан сүрөт баян: 7-январь, 2013

Мурзараимов: Диний билим берүүдө тартип керек

Теолог Бакыт Мурзараимов Кыргызстандагы бир да диний окуу жайдын аккредитациясы жок шартта Ислам академиясын ачуу тууралуу муфтияттын демилгесине байланыштуу суроолорго жооп берди.

- Кыргызстанда Ислам академиясын ачуу зарылчылыгы канчалык?

- Муфтият өлкөдөгү диний кырдаалды жөнгө салуу үчүн ушундай кадамга барып жатат. Бирок буга чейин ачылып, азыр иштеп жаткан диний окуу жайлардын бири да (1 университет, 8 институт, 60тан ашуун медресе) мамлекеттик аккредитациядан өтө элек. Маселе ушунда.

Бул өтө маанилүү. Себеби медресе-институттардын азыркы саны бул окуу жайларда билим алууну каалагандардын саны көп экенин көрсөтүүдө. Бул багытка талап күчтүү. Демек суроо-талапты канааттандырыш үчүн аккредитациядан өткөрүп, окууну бүткөндөн кийин ошо жарандар дипломдуу болуп, каалаган жеринде ишке орношо ала тургандай шарт түзүү керек. Антпесе чала сабат болуп, ар кандай багыттагы агым, секталарды ачкан жөнөкөй курстарынан окуп, өлкө ушундай баш аламандыкка кептелүүдө.

- Аккредитациянын жоктугуна эмне себеп?

- Укуктук негиздин жоктугу. Аккредитация алыш үчүн окуу жай көптөгөн сыноодон өтөт. Билим берүү талабына жооп береби, жокпу, тиешелүү шарт түзүлгөнбү же жокпу? Мунун баары текшерилет. Ошондо көбү талапка жооп бербе албай калышы мүмкүн. Андайлар дароо жабылат. Демек айрымдар атайын эле аккредитациядан качат. Сынактан өтөйүн дегендер да бар. Бирок мыйзамдык негиз жок. Андыктан мектепке дин таануу, дин маданияты деген сабактарды киргизип, окутуу заман талабы болууда. Муну тез арада ишке ашырыш керек.

- Так илимдерди да окутуп...

- Албетте. Пилоттук негизде кээ бир медреселерге астрономия, математика сыяктуу сабактарды киргизип көрүш керек. Бул боюнча деле сөздөр айтылууда, бирок чыгынып жасалган кадам жок. Орто кылымдарда так илимдер диний билимдин жанында окутулуп келген. Кийин гана диний илим четке кагылып, так илимдер алдыга чыгып кеткен. Өзгөчө совет мезгилинде үгүт жүргүзүлүп, бизде биротоло ошондой түшүнүк калыптанып калган.

Президент Алмазбек Атамбаев айткандай, мисалы, Түркияда деле жакшы өрнөк бар. Ал жердеги диний окуу жайларда математика жана башка так илимдер окутулат. Бизде да ошондой шарт түзсө болот.

Энергетикага бааны көтөрүү зарылбы?

Энергетикадагы каатчылык кыш чилдеде кайрадан убарага салууда. Аны тейлеген тармак жазында тариф саясатын өзгөртүүгө бел байлап турат.

Бул маселенин оош-кыйыштарын “Азаттык” энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Раимбек Мамыровдун, Жогорку Кеңештин Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитетинин төрагасы, депутат Кожобек Рысбаевдин жана көз карандысыз эксперт Расул Умбөталиевдин катышуусунда арай көз чарай талкуулап көрдү.

“Азаттык”: Кийинки кезде электр тарифин көтөрмөйүн каатчылыктан чыгуу мүмкүн эмес, атүгүл Кыргызстандын бирден бир байлыгы болгон энергетикадан биротоло кол жууйбуз деген сөздөр кескин айтыла баштады. Энергетика министрлиги да жаңы тарифтик стратегияны киргизүү демилгесин көтөрүп, бирок долбоорду расмий жарыялай элек. Ошентсе да коомчулук жашоо-тиричиликтин күрөө тамырына айланган бул маселеге кулак түрүп, карап турган кез. Ошондон улам, Райимбек мырза, сизге суроо, даярдалып жаткан жаңы тарифтик стратегия тууралуу азыр коомчулукка эмне айта аласыз?

Раимбек Мамыров: Мен, биринчиден, энергетикалык тариф көтөрүлсө эле энергетика тармагы оңдолуп калат дегенден алысмын. Себеби энергетикада андан башка да проблемалар көп. Биз азыр биринчи кезекте тариф саясатын иштеп жатабыз. Энергетиктер өздөрү эмне жумуштарды жасай алат, кандай резервдери бар – ошолорду эсептеп атабыз. Ошолордун ичинен биринчи кезекте жоготуулардын пайыздарын азайтуу, экинчиси, дебитордук карыздарды азайтуу, үчүнчүсү, ошонун эсебинен канча кошумча каражаттар табылат, ошол кошумча каражаттардан жетпегенине тарифти көбөйтүү деген маселени коюп атабыз.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:



“Азаттык”: Сиздер тарабынан апрелден баштап киргизилет деп жаткан жаңы тариф саясатынын өзгөчөлүгү эмнеде?

Раимбек Мамыров: Биринчиден, 70 тыйынды азырынча жалпы элге көтөрбөйлү деп айтканбыз. Экинчиден, айына 300 квт/сааттан жогору жаккандарга тарифти 1 сомго чейин, ишканаларга 1.32 тыйындан 1.50 сомго чейин жеткирүүнү айтканбыз. Мындан тышкары жоготууларды азайтуу боюнча норма коюу өндүү маселелер каралат. Азыр тариф саясаты эсептелип бүтөйүн деп калды. Бүткөндөн кийин мыйзамдарга ылайык эки ай ичинде коомчулукта талкуу өтүшү керек. Андан кийин өкмөткө алып барып, андан кийин Жогорку Кеңештин макулдугун алышыбыз керек. Ошон үчүн кыш бүткөндөн кийин, 1-апрелден деп атабыз.

Расул Үмбөталиев: Тариф – бул өтө маанилүү, оор маселе. Көп жылдан бери көтөрүлүп келатат. 2010-жылы 7-апрель окуясына да себеп болгон, билесиңер. Ошон үчүн кылдат караш керек. Бүгүнкү күндө мамлекеттик кызматкерлер, министрлик, Жогорку Кеңештин депутаттары, өкмөт мүчөлөрү ушул маселени кайра көтөрүп жатышат.

Раимбек Сатымкуловичти (Мамыров-ред.) көп жылдан бери билем. Мыкты адис деп эсептейм. Биринчиден, тарифтин көтөрүлүшүнө мен каршымын. Эмне үчүн? Кыргызстанда жылына 15 млрд квт/саат өндүрүлөт. Ошонун ичинен 21-23 пайыз техникалык, коммерциялык жоготуу болуп атат. Орто эсеп менен 3 млрд.квт/сааттан ашык жоготуулар болуп атат. Кечээ жакындан бери 10 пайызга, 30-40 пайызга көтөрөбүз деп, ар кандай божомолдорду берип атышат. Мамлекеттик кызматкерлерге айтат элем: көтөрүш үчүн кескин себеп болушу керек. Эмне үчүн көтөрүп атасыңар? Түшкөн каражатка кайсы маселени чечесиңер?

Тарифти көтөрөөрдөн мурун туруктуу программа түзүш керек. Ошондой программа жок, ар ким ар кандай ойлорун айтып, ага жараша элибизде да ар кандай пикирлер пайда болуп атат.

Кожобек Рысбаев: Тарифти көтөрүү маселеси айтылып жатат, бирок бизде азыр социалдык жашоо оңоло элек болгондуктан, тарифти көтөрүүгө мажбурлук жок. Эл аны көтөрө албайт. Бирок, ар кандай жолдор аркылуу электр энергиясын ирээтке келтирүү маселесин биз көтөрүп келатабыз. Комитетте да караганбыз. Бирок сиздер айтып атпайсыздарбы тарифти көтөргөндө Жогорку Кеңеш менен макулдашылат деп. Биз аны көтөргөнбүз. Бирок антимонополдук жана энергетика департаменти экөө келише албай жатышат. Алар келишсе биз комитеттен карап, чечим кабыл алабыз. Биз ага чейин эле тариф көтөрүү же көтөрбөө маселесин Жогорку Кеңеш менен макулдашуусу керек деген демилгени көтөргөнбүз. Эгер макулдашпай туруп көтөрүп койсо эл түшүнбөй калат...

Ормон уулу: Фергана өрөөнүндө этияттык зарыл

Кыргыз-өзбек чек арасында соңку күндөрү түзүлгөн кырдаал өтө эле кооптуу. Мындай пикирин "Азаттыкка" Искендер Ормон уулу билдирди.

- Өзбек тараптын кыргызстандыктарды барымтага алуу себеби канчалык жүйөлүү?

- Анын себебин азыр так айтуу кыйын. Анткени маалымат өтө аз. Акыркы окуялар көрсөткөндөй, чек ара маселеси өтө эле кооптуу болууда. Окуяны тергөө жергиликтүү органдар арасында эмес, мамлекет аралык комиссиянын коштоосунда жүргүзүлүүсү абзел. Анын жыйынтыгын элге көрсөтүш керек. Себеби буга чейин иликтөө комиссиялары түзүлгөнү айтылып, ошол бойдон кала берген учурлар бар. Канча деген жарандарыбыз, жада калса чек арачыларыбыз окко учкан учурлар болду.

- Эмне себептен аягына чыкпай калып жатат ал иликтөөлөр?

- Биринчиден, жергиликтүү тергөө бригадасынын деңгээлинде эле калып жатканы себеп болушу мүмкүн. Экинчиден, эл аралык саясаттагы окуяларга да байланышы бар ыктымал.

Кабарларда айтылып жатпайбы, биринчи күнү эл кайтып кеткени, кийинки күнү кайра топ болуп чогулуп келгени... Белгилүү болгондой, анклавдагы адамдар эч убакта жогору жактан же коштоочу күч болбосо кайра жанагыдай болуп чогулбайт. Бул окуяны эл аралык саясат өңүтүндө, тагыраак айтканда Камбар-Атага, кыргыз-орус мамилелерине, Өзбекстандын ЖККУ менен байланышынын үзгүлтүккө учурашы жана АКШ менен мамилеси чыңдалганына байланыштуу карап талдоо да зарыл.

- Азыркы кырдаал канчалык кооптуу? Себеби жакынкы эле күндөрү Ош облусунда өзбек чек арачылары кыргызстандык жаранды атып салды... Чыңалууга алып келбейби?

- Абал өтө эле кооптуу. Чыңалууга сөзсүз алып келиши мүмкүн. Дүйнөлүк тарых көрсөткөндөй, бир эле адамдын өлүмүнөн дүйнөлүк согуштар чыккан. Өзгөчө көп улуттун эли жашаган Фергана өрөөнүндө этияттык керек. Өлкөлөр ортосунда парламенттик негизде түзүлгөн комиссиялар иштеши зарыл.

- Кыргыз бийлигинен кырдаал өрчүп кетпеши үчүн кандай кадамдар талап кылынат?

- Эки тараптуу түзүлгөн комиссиянын натыйжасы сөзсүз айкын болушу керек. Заманбап арачы, көпүрө инструменттер колдонулуп, элге түшүндүрүү иштери так, даана жүргүзүлүүсү шарт.

Чек ара бекеттерге жана жергиликтүү элдин социалдык инфраструктурасына өзгөчө мамиле жасалып, аларды чыңдоо зарыл. Парламенттик комиссия түзүлүп, анын иши да натыйжалуу болушу талап. Анклавдар маселесин эл аралык тажрыйбанын жана укуктун негизинде чечип, иретке келтириш керек. Экономикабыз бекемделген, эгемендигибизди коргой ала турган мамлекет экенибизди элге да, кошуналарга да сыйдыра ала тургандай болуу зарыл.

Баткен: Сох анклавында кырдаал курч бойдон

Кыргыз-өзбек чегиндеги Чарбак айылы, Баткен облусу.

Өзбекстандын Сох анклавынын тургундары Кыргызстандын 20дан ашуун жаранын барымтага алып, автомашиналарын талкалап салды.

Баткен облусунун ичинде жайгашкан Өзбекстандын Сох анклавындагы Хушяр айылынын тургундарынын чек ара маселесинен чыккан чатагы жекшембиде күч алып, кыргыз жарандарына кол салуу менен коштолду. 7-январда эртең менен барымтадагы отуз чакты адамдын он төртү, негизинен аялдар менен жаш балдар бошотулду.

Чыр эмнеден чыкты?
Чарбак айылында чыр чыккан (картаны басып чоңойтуп алыңыз)
Чарбак айылында чыр чыккан (картаны басып чоңойтуп алыңыз)
Өзбек жарандарынын нааразылыгына аталган айылга чектеш Баткендин Чарбак айылына кыргыз тарап чек ара тозотун (застава) ачышы себеп болгондой. (Бул чек ара тозоту былтыр декабрь айынын орто ченинде, премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев Баткенге иш сапары менен барган учурда расмий түрдө ачылган) Кечээ, 5-январда кыргыз тарап бул тозотко электр линиясын тартмакчы болгондо хушярлыктар каршылык көрсөтүп, бирок кыргыз чек арачылары эскертүү иретинде асманга ок чыгарганда тарап кетишкен.

Баткендеги кабарчыбыз Жеңиш Айдаровдун маалымдашынча, аталган айылдын миң чакты тургуну жекшемби күнү эртең менен кайра топтолуп, аталган тозотко электр зымын алып келген мамыларды оодарып салышты. Жаалданган тургундар аны менен эле тим болбой жолдон өтүп бараткан Кыргызстандын эки автоунаасын токтотуп, унааларды талкалап салган. Окуя болгон жерге жетип барган Баткендин Кыштут айыл өкмөтүнүн аймактык милиция кызматкерин сабап, автоунаасын талкалаган. (Учурда милиция кызматкеринин абалы канааттандырарлык экени, медициналык жардам көрсөтүлгөнү айтылууда.)

Топтолгон өзбек жарандары мунун алдында кыргыз чек арачыларына да кол салууга аракет жасап, бирок кыргыз чек арачылары эскертүү иретинде асманга ок чыгарганда артка чегинген. Өзбекстандын Сох районунун акими кыргыз тарапка мына ушул окуяда төрт өзбек жараны жаракат алып, ооруканада жатканын айткан. Бирок ал жолугушууга барган Баткен районунун акими Сейитмурат Калыковдун жарадар болгон жарандарды көрсөтүү өтүнүчүн аткара алган эмес. Баткен облустук акимчилиги ушундан улам жарадар болгондор тууралуу маалымат тастыкталбаганын "Азаттыкка" 7-январда эртең менен билдиришти. Мунун алдында бул окуяда үч өзбек жараны окко учканы тууралуу да кабар тараган. Кыргыз тарап бул маалымат да тастыкталбаганын билдирүүдө.

Барымтадагылар толук бошотула элек

Чек арачыларга кол салуу аракетинен соң хушярлыктар Баткендин Чарбак айылын ээн-эркин аралап, чаң салуу менен аталган айылдын алты тургунун өз аймагына күчтөп алып кирип кетишкен. Азыр Кыргызстандын 20 жараны Өзбекстандын аймагында барымтада кармалууда. Баштапкы маалыматтарда 13 кыргыз жараны барымтада кармалып турганы айтылган эле. Бүгүн таңга карай такталган маалыматтарда жалпысынан 30дан ашуун кыргызстандык адамдар барымтага кармалганы, эртең мененге чейин алардын 14ү, негизинен жаш балдар менен аялдар бошотулганы айтылды. Учурда Өзбекстандын Сох анклавындагы Хушяр айылындагы ооруканада 20дай эркек дагы эле кармалып турат.

Барымтадагылардын арасында Чарбак айылынын тургундарынан сырткары Сох аркылуу кыргыз айылдарына өтүп баратканда кармалган жолоочулар да бар.

6-январдын кечинде Баткен районунун акими Сейитмурат Калыков Сохто барымтада кармалып турган кыргыз жарандары менен жолугушуп чыкканын, алар айылдык ооруканада кармалып турганын облустук бийликке кабарлаган.

Барымтадагыларды толук бошотуу боюнча жергиликтүү деңгээлдеги эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн азырынча майнап чыга элек. Аларды кармагандар кандай талап коюп жатканы да азырынча белгисиз.

Жалпысынан кечээки тополоңдо Кыргызстанга тиешелүү жети автоунаа талкаланган.

Өзбек жарандарынын мындай аракетинен улам жекшембиде түштөн кийин Кыргызстан Сохтун тегерегиндеги бардык чек ара бекеттерин жаап, анклавга кирип-чыгуу токтогон. Сохту Өзбекстан менен байланыштырган жападан жалгыз жол - Сох - Риштан жолу да жабылды.

Учурда чек арадагы Чарбак айылында электр жарыгы, суу жок. Бул айылга Кыргызстандын Согмент айылынан чыккан арык Өзбекстандын Хушяр айылынын четинен өткөндүктөн, кошуналар сууну жаап салган. Чарбактыктардын тирилиги ошол бир арык сууга байланышкан. Чек аралар чырмалышкан жердеги бул чакан айылда 60 кожолук жашайт. (Болжол менен 300 чакты эл бар.)

Баткен облусунун ичинде жайгашкан Сох анклавы өзүнчө бир район, 60 миңден ашуун калкы бар. Район Өзбекстанга караганы менен калкынын 90 пайыздан ашууну тажиктер. Чек арадагы бул аймакта жер, суу талаштарынан улам буга чейин деле мындай чатактар чыгып келген. Бирок азыркыдай бир тараптын өкүлдөрүн экинчи тарап барымтага алганга чейин жеткен эмес.

Баткен облусундагы элдин тең жарымы Ош шаарына, андан ары өлкө борбору - Бишкекке баруу үчүн мурдараак ушул Сохту аралап өткөн жолго көз каранды эле. Кудай жалгап, былтыр Сохту айланган Баткен-Бүргөндү-Пүлгөн жолу бүткөндөн бери баткендиктер үчүн Сохтун ичиндеги жол негизги жол болбой калды. Бирок азыр деле Баткендин тоо тарабындагы бир канча айылдарынын калкы облус борборуна баруу үчүн Сохту аралап өтүүгө аргасыз.

Тажиматов: Тышкы саясатта тең салмак жоголууда

Саясат таануучу Санжар Тажиматов Кыргызстандын тышкы саясаты, "Манас" аба майданына Орусия менен Логистикалык борбор куруу боюнча сүйлөшүүлөр тууралуу ой бөлүштү.

- Орусиянын маалымат агенттиктеринин билдиргенине караганда, “Манаска” Логистикалык борбор куруу боюнча кыргыз-орус сүйлөшүүлөрү Кыргызстан тараптын сунушу боюнча башталыптыр. Айрым саясатчылардын азыркы кыргыз бийлиги бир гана Орусияга ыктап жатканы келечек үчүн кооптуу деген чочулоосу канчалык негиздүү?

- Эгер эгемендүүлүк жылдарына, соңку 21 жыл ичине саресеп салып карасак, 2012-жылы жана азыр биздин суверендүүлүккө коркунучтун күчөгөнүн байкоого болот. Бир гана мамлекетке приоритет берүү – келечек үчүн коркунучтуу. Соңку мезгилде биз жалгыз гана Орусияга приоритет берип жатабыз. Акыркы пресс-конференцияда президент Атамбаев Евробиримдикти кош стандартуулук саясатын жүргүзүп жатат деп күнөөлөдү. Мунун баары келечек үчүн туура эмес болуп калат.

- Эмнеси менен туура эмес, эмнеси кооптуу?

- Суверендүүлүктү сактап калуу үчүн бардык мамлекеттер менен тегиз мамиледе болуп, тең салмактуулук саясатын жүргүзүш керек. Бул азыр актуалдуу маселе. Тигил же бул мамлекетти, же державаны күнөөлөөгө болбойт. Себеби алар өзүлөрүнүн улуттук геосаясый кызыкчылыктарын ишке ашырып жатат.

Ал эми биз үчүн өз кызыкчылыгыбызды коргоп калуу эң маанилүү. Бүгүнкү күндө бизде тышкы саясатта жүргүзүлүп жаткан иштер улуттук кызыкчылыкка жооп бербейт. Ошол маселени коомчулуктун деңгээлине алып чыккан, туура эмес болуп жатканын айткан күчтөр да саясий чөйрөдө байкала элек. Бул өтө өкүнүчтүү.

- Балким мындай саясат экономикалык жактан алып караганда Кыргызстан үчүн пайдалуудур...

- Парламенттик шайлоо болобу, президенттикпи, биздин саясатчылар биринчи кезекте Орусия, Казакстандан колдоо издеп, өзүлөрү жол ачып жатпайбы. Экономикалык кызыкчылыкты деле бир жактуу, бир гана мамлекетке таянуунун негизинде эмес, тең салмактуулукта алып барса болот. Бирок ал үчүн саясий эрк, ошол багытты алып кете ала турган шык жакшы болбой жатат...

- Жамааттык коопсуздук келишим уюму 2014-жылы Ооганстандан коалициялык күчтөр чыгарылгандан кийин аймакта коопсуздукту камсыз кылуучу күч боло алабы?

- Тигил же бул уюмга бириккенде кандайдыр бир деңгээлде суверендүүлүктүн бөлүгүн берүүгө туура келип жатат. Жамааттык коопсуздук келишим уюму ушу күнгө чейин жакшы бир натыйжа көрсөткөн жок. Бизде болуп өткөн окуялар ага далил. Мындан ары кандай болоорун да айтыш кыйын.

Ооганстан жалаң гана аймактык эмес, дүйнөлүк коопсуздукка байланыштуу маселе. Ошондуктан глобалдык масштабда алып караганда да башка мамлекеттер менен, керек болсо АКШ, Кытай жана башка өлкөлөр менен да ушул багытта жигердүү кызматташсак болмок. Жалгыз гана Орусиянын позициясын колдоо келечекте биздин эгемендик үчүн чоң коркунуч туудурушу мүмкүн.

Ташчайнар - сыноодон коркпогон балбан

Ташчайнар деген каймана ат менен аты чыгып келаткан кара күчтүн балбаны Нурлан Алишеров Украина менен Германияга чакыруу алып, учурда даярдык көрүүдө.

2011-жылы ноябрда 35 жаштагы Нурлан Алишеров “Манас” аба майданында 24 тонналык Ан-24 учагын 4 метрге сүйрөп, Ала-Тоо аянтында 12 тонналык жүргүнчүлөрдү ташуучу автобуска жип байлап, аны тиши менен 33 метрге сүйрөп барып көрөрмандарды таң калтырган. Былтыр июлда Чолпон-Атадагы аэропортто Ми-8 тик учагын 5 метрге сүйрөгөн.

Ал тиши менен элүүдөй жаңгакты бир жарым мүнөттө жарып, жоондугу сөөмөйдөй темир арматураларды ийип, тактайга кагылган мыктарды тиши менен сууруп, укмуштуудай трюктарды көрсөтө алат.

Ташчайнар жалтырак калайды тиши менен кагаз айрыгансып айрып таштаганын көрүп туруп, анын мындай өзгөчө бир күчкө кандайча ээ болгонуна кызыктым:

- Мен он жашымда түшүмө Бакай ата кирди. Ал түшүмдө аян берген: “уулум, сен күч менен ар кандай нерселерди жасайсың. 35 жашка толуп 36га караганда дүйнө жүзүнө атың дүңгүрөйт”, - деди. Мен ал кезде көңүлүмө деле алган эмесмин. 2011-жылы 5-майда түшүмө Манас атабыз, Бакай атабыз, Кыдыр атабыз кирип, аян берип, белиме кемер кур тагып кеткенден кийин өзүнөн-өзү эле белгисиз күч пайда болуп, ар нерселерди жасай баштадым. Мен 35ке толдум, эми ушундай иштерди аткарыш керек деген ой да келген эмес. Бул да болсо Кудай тааламдын буйругу. Ошондуктан мен ушундай кызыктуу нерселерди колумдан келишинче аткара баштадым.

Ташчайнардын дагы бир өзгөчөлүгү - кулагына 50 килограммдык гирья таштарын илип алып көтөрүп, колунун булчуң терисине кыпчыткыч менен жипке беш-алты жеңил машинени каз-катар байлап, ордунан жылдырып, сүйрөп да кетет.

Бир бөйрөгү жок балбан

Дагы бир таң калычтуусу - Нурлан экинчи топтогу майып. Ал он алтыга чыкканда бөйрөгү ооруп, дарыгерлерге кайрылып, операция болуп, догдурлар бир бөйрөгүн алып таштайт.

- 1993-жылы ооруп калып, Бишкектеги №3 балдар ооруканасына келгем. Ал жердеги врач Чекиров Бекиш Оронович бир бөйрөктү алып салбаса болбойт деп, операция жасап, бир бөйрөгүмдү алып салган. Жасалма бөйрөк салдырайын десем Бекиш Оронович “салдырбай эле кой, өзүңдүн эле бөйрөгүң жакшы, диета кармасаң эч нерсе болбойт”, - деген. Ошентип 8 жыл диета кармап жүрдүм.

Ал канчалык оор трюктарды жасабасын ден соолугуна залакасы тийбейт экен.

- Талас облусундагы ооруканада бөйрөк дартынан каттоодо турам. Ошол жерде невропатолог Сөлпүева деген дарыгер мени көзөмөлдөп турат. Ар бир номерди жасаарда мен ошол дарыгерге көрүнүп турам. Анан трюктарды жасагандан кийин организмде өзгөрүү болобу же болбойбу деп да көрүнөм. Өзгөрүү болгон жок. Өзүмдү жакшы эле сезем.

Нурлан Алишеровдун мындай өзгөчөлүгүн байкаган Орусиянын сыналгы каналындагы “Минута славы” берүүсү бир жарым жыл мурда чакырган. Ошондой эле былтыр Лондондон да чакыруу келген. Бирок кара күчтүн балбаны каражаты жоктугунан ал чакырууларга бара албай калган.

Ташчайнардын ызасы жана кубанычы

Быйыл да Германия менен Украинадагы сейрек кездешүүчү дүйнөлүк таланттардын кароо-сынагына чакыруу алып, жол кире таппай турганда Жогорку Кеңештин депутаты Карганбек Самаков демөөрчүлүк кылып, 20 миң доллар бериптир.

- Жогорку Кеңештин депутаты Карганбек Самаков жардамчысынан чакыртып жибериптир. Барсам, “иним, сен чет мамлекетке барып, кыргыздын атын чыгарышың керек. Дүйнө коомчулугу кыргыздарды жаман жагы менен эле тааныбай, жакшы жактары менен да таанышы керек. Кыргыздын желегин желбиретип, болгон өнөрүңдү көрсөтүп кел”, - деп 20 миң доллар берди. “Замандаштан” Эмил Өмүракунов да колдоо көрсөтүп турат.

Ташчайнар кыргыздын ишкер жигиттери моралдык-материалдык жардам көрсөткөндө мындан эки жыл мурдагы ызасы тарай түшкөнүн мындайча айтып берди:

- Мен жаңыдан тишим менен ушундай татаал трюктарды көрсөтө баштаганда мен тааныган бир кыргыз эки казак ишкерди ээрчитип келиптир. Ал казак "Жамбулдан 3 бөлмө батир алып берейин, 100 миң доллар берейин, казактардын атынан чык" деген талап койду. Мен ачуум келип, “Көкө, сен мени акчага сатып албайсың, сенде намыс болбосо, менде намыс бар. Мен кыргызымдын туусун көтөрүп, кыргыздын атын чыгарам”, - деп, сөзгө жыктым го деп ойлодум. Анда тиги казак “Кыргызсың го, билем. Бирок кыргыздар бири-бириңди көрө албайсыңар, сен өспөйсүң го”, - деп мокок бычак менен мууздагандай кылды. Мына ошол сөз 21-декабрга чейин көкүрөгүмдү өйүп жүргөн. Анан Карганбек Самаков акчаны, кыргыздын желегин көтөр деп тууну бергенде ошол жерден көзүмө жаш тегеренди. Эзели көзүмдөн жаш чыгарган эмесмин. Атам камчы менен сабаганда да көгөрүп ыйлабай туруп берчүмүн. Самаковдун ушундай колдоосунан кийин казактын ызалантканы бир аз көкүрөгүмдөн кеткендей болду.

Ташчайнардын үй-бүлөсү

Нурлан Алишеров Талас облусундагы Бакай-Ата районундагы Ынтымак деген айылда 1976-жылы 24-мартта жарык дүйнөгө келген. Анын ташты чайнап сындырганын көрүп, “Азаттыктын” Талас облусундагы мурдагы кабарчысы Улан Абдырахманов ага “Ташчайнар” деген каймана атты бериптир.

Нурлан Алишеров "дүйнөлүк "Гиннес" китебине кирүү үчүн бардык аракетимди жасайм" дейт. "Гиннеске" арыз менен кайрылыш үчүн эле 2 миң доллар төлөш керек экен. Ал буга чейин Таласта машине оңдоочу жайда ширетүүчү болуп иштеп, жылыткыч, үйлөрдү буу менен жылытуучу меш жасап үй-бүлөсүн багып келген. Эми Жараткан берген шыкты өркүндөтүп, кыргызды ааламга таанытууга бир беткей бел байлады.

Нурлан Алишеровдун атасы Табылды Алишеров, апасы Калбүбү Жумалиева Ынтымак айылында турушат. Бир туугандарынан эки кыз, үч эркек. Бир карындашы былтыр кайтыш болуп калыптыр. Анын Бекжан деген уулу 2-класста окуйт. Кызы Турсунай 6 жашта. Жакында Амир аттуу уулдуу болду.

Нурландын айтымында, жубайы Зарина Калыбекова 2010-жылы Таластагы апрель ыңкылабында башынан жаракат алган жолдошун аянтка издеп барганда, милициянын кызматкерлери чогулган элге көздөн жаш агызчу газ колдонуп, катуу үн чыгаргыч жардыргыч зат менен атканда, Заринанын жанына түшөт. Катуу үндөн чочуганда келиндин эки көзүнүн кан тамырлары үзүлүп кетет. Аны мен деген дарыгерлерге көрсөтүп, бирок эч бир майнап болбой, азиз болуп калат.

Апрель ыңкылабы демекчи, ошол 6-апрелде Ташчайнар да мурдагы президент Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы күрөштө жигердүү катышып, башынан жаракат алат. Эртеси аянтта мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевди аянттагы кызуу кандуу жигиттер асып өлтүрө турган болгондо ортого түшүп, арачалап калгандардын бири экен. Бирок бир айдан кийин белгисиз бирөөлөр Конгантиевге кол салгандардын бири деп, аны ээн жерге алып барышып, аябай сабашып, чала-жан кылып таштап кетишет. Ошондо сол колунун тамырларына доо кетип, азыр ооруксунуп калат.

Ошол апрель ыңкылабына жигердүү катышкандыгына байланыштуу Бишкектеги Жал кичи районунан бир бөлмө үй берилет. Бирок аны алуудан баш тартат.

- Мен ал квартирадан баш тарттым. Себеби менин он эки мүчөм соо, Кудайга шүгүр, басып жүрөм. Кудайдын каргышына калгым келбейт деп, мага берилген квартираны Таластагы ыңкылапта омурткасына автоматтын огу тийип, баспай калган Тилек Асаналиев деген жигитке бергем. Анын бешинчи омурткасында дагы эле ошол автоматтын огу сайылуу. Эл катары кийинки бөлүнө турган үйдөн алаарбыз деп койгом. Былтыр Туңгучтан үй бөлүнүп, мени тизмеден чийип ташташыптыр. Кийин үйлөрүнөн чыкпай, башын катып отургандар "апрель баатыры" болуп кеткенине ичим күйөт. Аларды Кудайга койдум.

Ташчайнардын түшүнө аян берилгенде Манас атанын арбагы “кырк чоро кура” деген экен. Азыр ал бирин-экин балдарды таап, өзү билген өнөрүн үйрөтүп жүрүптүр.

Алты жаштагы бала менен жети жаштагы кыз жеңил машинени ордунан жылдырбай кармап турганга жарап калганын, алардын өнөрү азырынча жашыруун сыр болуп турарын, кезеги келгенде эл алдына алып чыгарын айтып, Ташчайнар машыгууга кетти.

Шеркулов: Өнөр жети атадан бери өтүп келатат

Айтылуу комузчу жана обончу Шекербек Шеркуловдун 110 жылдык мааракеси кичи мекени Таласта өткөнү турат. Бирок ал мамлекеттик деңгээлде өтөбү же тууган арасында белгиленеби азырынча белгисиз. Учурда комузчунун өнөрүн небереси Намазбек Шеркулов улап келет.

Тамашакөй төкмө эле...

"Азаттык": -Шекербек чоң атаңызды көзү тирүүсүндө көрүп калдыңызбы?


Намазбек Шеркулов:- Көрбөй анан. Чоң атам 1980-жылы көз жумду. Өз доорунун улуу комузчусу эле. Күүлөрдү укмуштай эргитип чертчү. Куйкум сүйлөп, чукугандай сөз тапчу.

Таласта Асан Токоев деген акын бар эле. Бир күнү атам экөө базардан жолугуп калышты. Атам аны көргөндө кычык сүйлөгүсү келдиби, айтор:
Иним Асан Токоев,
Дайыма жалгыз жүрөт кокоюп-деп тийише баштады. Асан байкем да жемин жедирчү эмес:
Кайран Шекем,
Оту бар эки көзүндө,
Ордени бар төшүндө-деп туюк жооп узатты. Ошону менен тамаша айтыш башталып кетти. Жарданган эл күлүп атат.

Төкмөлүк жайын айтсам өзүнчө сөз. Пенсияга чыккандан кийин Талас элдик театрында иштеп калды. Актер, төкмө акын Назарбек Камчыбеков шакирти эле. Бир күнү экөө эл алдында айтышка чыгат. Ошондо Назарбек чоң атамды “картаң буура” деп чымчып коюптур. Анда атам:
Эчтеме билбес айбаным,
Ээрчитип жүргөн тайганым.
Эл астына чыкканда,
Эргип жакшы сайрагын - деп сылык тыйган экен.

Жети атасынан бери комузчу болгон

"Азаттык": - Чоң атаңыз кандай үй-бүлөдө туулган, атасы да комузчу болгонбу?

Намазбек Шеркулов: - Бул өнөр биздин тукумга жети атадан бери келатат. Түпкү атабыз Эркесарынын Шеркул, Керимкул, Шертай деген үч уулу болгон. Үчөө тең таланттуу экен. Алар эс тартканда үйдөгү жалгыз комуз талашка түшөт. Ошондо Эркесары айыл аксакалдары менен кеңешип, уулдарына күү черттирет. Ал сынакта менин бабам Шеркул жеңип чыгат. Атанын сөзү эки болмок беле, комуз анын энчисине тиет. Шеркул бабабыз казак-кыргызга таанымал чоң комузчу болуптур. Кийин өнөрүн уулу Шекербек улап жатпайбы.



"Азаттык": - Укумдан-тукумдан бери келе жаткан өнөр турбайбы?

Намазбек Шеркулов: - Өзүмдүн атам Камчыбек “Кыз кербез”, “Насыйкат”, “Кер толгоо” деген күүлөрдүн уңгусун чертчү. Бирок татаал күүлөрдү кайрый алчу эмес. Талант бир жагынан болбосо, экинчи жагынан өрчүйт тура. Күү черте албаганы менен жакшы ырдачу. Чоң атамды кээде тамашалап “менин апамды чанып койо бергенсиз, мага комузду жакшы үйрөтпөй койдуңуз” деп ич күптүсүн айтып алчу. Антсе чоң атам “ээ балам, жаштык-мастык да” деп күлүп кутулчу. Бала кезде нотаны ким билиптир. Мен чоң атамдын черткенин карап отуруп эле үйрөнүп кеткем.

Арзыкан рахматын айтып кетиптир

"Азаттык": - Улуу адамдын баары улуу сүйүүгө жолугат тура. Анын арты менен улуу чыгармалар жазылат турбайбы. Шекербек Шеркуловдун махабат ырларынын артында да ошондой баяндар бардыр?

Намазбек Шеркулов:- Өткөндө Балбай Алагушев бир сүрөт көрсөттү. Карамолдо Орозовдун жанында муруту керилген сулуу жигит отурган экен. Мен аны “Атай Огомбаевби бул?”-деп бүшүркөп жаткам. “Чоң атаң” десе аябай таң калдым. Эми өзүңөр ойлосоңор, сулуу болсо, өнөрлүү болсо, кыз-келиндер ашык болуп атса, ким көппөйт? Айтор, чоң атамдын жаш кездеги жоруктары бир таңгак сөз. Тели-теңтуштары кийин да тамашага чалып айтып жүрүшчү. Жанагы “Арзыкан” деген ыры бар эмеспи:
Алайдан чыккан сулуусуң,
Агарган таңдын нурусуң.
Айлыбыз бирге болбогон,
Алыскы жолуң курусун-деп боздоп жатпайбы.

Арзыкан өзү чабандын келинчеги болуптур. Жоон топ өнөрпоздор гастролго барганда үйүнө коноктогон окшойбу:
Пейилиң кенен жаздайсың,
Көңүлүң жумшак саздайсың.
Көйкөлүп басып жүргөнүң,
Көлдө бир сүзгөн каздайсың.
Көңүлдөш курбуң мен турсам,
Көңүлсүз кимди жандайсың?-деп төккөн экен. Арзыкан ошондо “Шеке ушуну патефонго жаздырып койчу” деп суранган тура. Атам сөзүнө туруп жаздырып, ыр элге таркап кетет. Кийин Арзыкан тай союп, эки куржундун көзүн толтуруп рахматын айтып кеткен экен.

Залкар күүлөрдү иштеп чыккан

"Азаттык":- Пенсияга чыккандан кийин деле далай обон-күүлөрдү жаратса керек?


Намазбек Шеркулов:- Чоң атам өмүр бою филармонияда иштеп жүрүп, 1963-жылы пенсияга чыкты. Анан айылга көчүп барды. Анда деле комузду таштаган жок. Атай Огомбаевдин “Тоо булбулун”, “Ак тамак, көк тамагын”, Ниязалынын “Кер толгоосун” дагы биртоп күүлөрдү иштеп чыккан. Бул эмгегин башкалар билбесе да, комузчулар жакшы билет. Баса, азыр Мирбек Атабеков ырдап жүргөн “Таласымды” ошол пенсияда жүргөн кезде чыгарган болчу. Анда:

Селкилер ырдап бараткан,
Суктантып мени караткан.
Кадимки Зыйнат келиндей,
Сулуулар чыккан Таластан-деген да куплети бар болчу.



Зыйнат Садыкова деген социалисттик эмгектин баатыры болгон экен. Кийин эмнегедир ал куплети кыскарып калган. Бул ырда эми өткөнгө болгон кусалык жатат. Атам Жергетал айылынын жайлоосунда, Талас суусунун боюнда чоңоюптур. Балалыгын ким сагынбайт?

"Азаттык":- Ушул жылы чоң атаңыздын 110 жылдык мааракеси өтөт тура. Уюштуруу иштери кандай болуп жатат?

Намазбек Шеркулов: - Аракет кылып жатабыз. Көзү тирүүсүндө өмүр баянын жазып калгам. Ошону китеп кылып чыгаруу ниетим бар. Негизи, Шекербек атабыз залкарлар менен тете айтылып жүрөт. Бирок убагында Эл артисти наамы берилбей калган. Музыка таануучу Балбай Алагушев бул тууралуу көп эле айтты, жазды. Көңүл бурган бирөө болгон эмес. Эми ушул жылы чоң атамдын 110 жылдыгын белгилегени турабыз. Бийлик башында тургандар мааракесин мамлекеттик деңгээлде өткөрүп берсе деген тилек. Анан тирүү кезинде албай калган наамын берип коюшса арбак ыраазы болот беле.

Шеркуловдун небереси: "Атам 110го чыкмак"
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:38 0:00

Байчечекей сүйүүлөр

Жыргадык бүгүн. Мектептеги үлбүрөгөн байчечекей сүйүүлөрдү эстедик. Каттар аркылуу ташылган сүйүүлөрдү. Жолдубай сырын төгүп атат:

- Бир кызга уз-у-ун сабак сүйүү катын экөөлөп (дагы бир классташы) жаздык да, бир мадырабаштан берип жибердик. Бир жумадан кийин ошол эле биз жиберген каттын көлөмүндөй борсойгон конверт келди. Жүрөк дүкүлдөйт. Ачкандан айбыгабыз. Киши көрбөсүн деп айылдан үч чакырымдай алыс кетип калдык. Эмнеге анча кеттик десең. Бир чакырым деле жетиштүү болмок да. Ээн талаага барып алып, толкунданып ачсак… өзүбүздүн катыбыз кайра келиптир. Болгондо да каталарын кызыл жаян кылып оңдоп туруп, аягына «2» деген баа коюп коюптур.

Жолдубайдын айтканы менин алгачкы сүйүү катын алган күнүмдү эсиме салды. 7-класстамын. Сабактан чыгып баратсам 5-класстын бир баласы колума бүктөлгөн конвертти салып кетти. Кайда батыраарымды, эмне кылаарымды билбей кайсалайм. Айылдын четиндеги ээн көпүрөөгө жөнөдүм. Каттын мазмуну эсимде калбай калды, бирок, шаркырап аккан чоң суунун добушу менен жарыша соккон жүрөгүмдүн добушу азыр да кулагыма угулуп турат.

Ошол сезимди сагынып турам. Быйыл жайда барсам айылымдагы ошол чоң суу бөксөрүп, нугу башка жакка бурулуп кетиптир. Бантигим менен жүрөгүм бирдей дирилдеп, мен алгачкы сүйүү катын майдалап тытып, сууга сапырып турган көпүрө эчак бузулуптур…

Рахманкул «Мен ортосуна кат ташыгандардын көбү кийин үйлөнүштү» деп балача мактанды. Бир жүрөктөн экинчи жүрөккө сүйүүлөрдү кат аркылуу ташыган ошол ынтызар «поштоочулар» кайра эле өздөрү бала сүйүүнүн тузагына түшкөнүн айтсаң.

… Коноктон кайтып келатабыз. Кыштын кардуу түнүндө уулум машинесин каалгытып жай айдайт. «Биздин муун силердей болгондо кайсы сүйүүнү эстейт болдук экен?» деп өзүнө өзү суроо берип, биздин кечени кайрадан ой элегинен өткөрүп келатат.

Мен болсо «атасынын классташтары менен жолугушууга барганы жакшы болду» деген ойду терметем. Атасы жөнүндө, ал жанынан артык көргөн Ак-Музу (туулган айылы), анда өткөн балалыгы, мектептеги алгачкы сүйүүсү жөнүндө кандай гана сөздөр айтылбады. Атасына сагынычы тарагандай болду.

"Апа, атамдын классташтарын сыйлап коеюн, уруксат берсеңиз" деди бир маалда... Атасынын эки күндөн кийин келе турган туулган күнү эсине түштү окшойт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG