Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 20:17

Кыргызстан

Мунай менен алтын баасы төмөндөөдө

Акыркы эки жума ичинде дүйнөлүк базарларда мунайдын жана алтындын баасы кескин түшүүдө. Ал эми кыргыз сомуна карата британ фунту жана Швейцария франкынын нарктарынын өсүшү токтой элек.

Чийки мунайдын дүйнөлүк базардагы баасы эки жумадан бери арзандоосун улантууда. Андай болгону менен, Кыргызстанда бензиндин баасы түшкөн жок. Мунайдын бир баррелге баасы 1.98 долларга арзандап, 101.86 доллар болду.

Ал эми зергер буюмдарында көп колдонулган аурум, же сары алтындын баасы да соңку 14 күндө арзандоосун улантты. Алтындын 100 унциясына глобалдык рыноктогу баасы 22 долларга түшүп, 1288 долларды түздү. Аны менен Кыргызстандагы Кумтөр алтын кенин иштеткен “Центерра Голддун” акцияларынын наркы да түштү.

Торонто фондулук биржасындагы көрсөткүчтөргө ылайык, бир акция 47 центке түшүп, 4.57 канада долларын түздү. Сом менен, “Центерра Голддун” бир баалуу үлүш кагазы 14.38 сомго арзандап, 215.67 сомго барабар болду.

Валюталар базарында, же форекс рыногунда, өткөн жумада кыргыз сомунун наркы башка валюталарга салыштырмалуу бир аз түшкөн. Ал эми акыркы жети күн ичинде сом – фунт менен франктан тышкары – башка валюталарга карата куну бир аз көтөрүлдү. Эң чоң өсүш сом – фунт катнашында кала берүүдө. Британиянын акча бирдиги 34 тыйынга кымбаттап, бир фунт 78.60 сомду түздү. Ал эми эң чоң төмөндөө сом – доллар катнашында байкалды. АКШнын бир доллары 24 тыйынга арзандап, 48.63 сом болду.

Дүйнөлүк форекс базарларында, “Оанда” корпорациясы маалымдагандай, акыркы жума ичинде Швейцариянын валютасы 10 тыйынга өсүп, бир франк – 53.72 сомду түздү. Жапон иенасы болгону 2 тыйынга өсүп, 49 тыйындан сатылууда. Евронун сомго болгон курсу 23 тыйынга түшүп, 65.69 сом, ал эми коңшу Кытайдын юаны 4 тыйынга арзандап, 7.91 сомду түздү. Ал эми евро долларга салыштырмалуу 1 цент гана өсүп, 1.35 доллар болду.

Валюталардын 1-октябрга карата курсу (01.10.2013)
Валюталардын 1-октябрга карата курсу (01.10.2013)
Глобалдык базарлардан Кыргызстанга келсек, өлкөдөгү баалуу кагаздар базарындагы соода көлөмү акыркы жума ичи кескин төмөндөдү. Бишкектеги Кыргыз фондулук биржасынын сайтына ылайык, соңку аптада сооданын көлөмү 24 эсе азайып, болгону 9 млн. 642 миң сомду түзгөн. Кыргыз инвестиция-кредит банкынын 202 миң сомдон ашык облигациялары сатылды. Ал эми корпоративдик сектордун ичинен “Шоро” компаниясынын облигациялары соода көлөмү жана жүгүртүү боюнча биринчиликтен түшпөй келүүдө. Акыркы жети күн ичинде “Шоронун” 200 миң сомдон ашык баалуу карыз кагаздары соодаланган.

Кыргызстандагы каржы кабарларына токтолсок, 1-октябрдан тарта өлкөдө пенсиянын өлчөмү 10% жогорулайт. Пенсияны көтөрүү үчүн болжол менен кошумча 807 млн. сом талап кылынды.

Дүйнөлүк банктын айыл чарба жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча глобалдык программанын алкагында Кыргызстанга 21.5 млн. доллар грант бөлүнөт. Ал эми Евробиримдик өлкөдөгү укуктук реформаларды колдоо үчүн Кыргызстанга 13.5 млн. евро грант берерин айтты.

Видео күндөлүк

Видео күндөлүк
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:57 0:00

Кардар колун караган карылар

“Эркиндик” бульварында карылардын кол эмгегинен чыккан буюм-тайымдардын жармаңкеси өттү.

Өзүн Валя деп тааныштырган 78 жаштагы карыя башкалаанын Бөкөнбаев жана Үсөнбаев көчөлөрүнүн кесилишинде жол жээгиндеги бетонго ар кандай эски буюмдарды, кийимдерди жана китептерди тизип алып, кардар күтүп отурат. Ага бүгүнкү карылар майрамынын ысык-суугу деле жок. Соодасы жакшы жүрсө болгону.

Ал күндөгүдөй эле таң эртеден бери бирөө-жарым буюмдардан алып калаар бекен деген үмүт менен кечке чейин отурат. Эски-уску кийимдерди, Совет заманынан калган китептерин жыйыштырып жаткан Валя байбичени кепке тартып, таржымалын сурадык.

- Балдарым чет өлкөдө. Алар мага жардам бермек тургай өздөрүнүн жанын араң багып жүрүшөт. Азыр жалгыз жашайм. Мен үйдө эмне ашыкча болсо ошолорду сатып жан багам. Бул жакта кыздарымдын, неберелеримдин кийимдерин алып чыктым. Негизинен мен китеп сатам. Андан тышкары ар кандай майда-чүйдө буюмдар да бар. Менин негизги кардарларым – студенттер.

Бишкекте Валя байбиче сыяктуу эски-уску буюмдарды сатып жан баккандар четтен чыгат. Деген менен карылар күнүнө карата башкалаанын “Эркиндик” бульварында карылардын кол эмгегинен пайда болгон буюм-тайымдардын жармаңкеси өттү. Түшкө чейин уланган иш-чаранын уюштуруучуларынын бири Светлана Баштовенко “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Жармаңке 8 жылдан бери уюштурулуп келет. Бул жакка карылар менен иштешкени уюмдар жана карылардын өз ара жардамдашуу топторунун баары чогулду. Алар өздөрүнүн кол эмгегинен жаралган буюмдарды сатып жатышат. Түшкөн акча аз да болсо алардын пенсиясына огожо болот деп ойлойм. Карылар өздөрү ар кандай кийимдерди тигишет, сайма сайышат.

Иш-чара концерттик программа менен коштолуп, шаңдуу башталганы менен буюмдарын сатыкка койгон карылар жармаңкеде эл аз болгонуна нааразы. Жумагүл Турсунова 68 жашта. Ал өз ара жардамдашуу тобунда өзү курдуу улгайган адамдар менен кийим-кече тигип иштейт. "Азыркы заманда карыдым-арыдым деп жатып алсам ачка калбаймбы" деген карыяны кепке тарттык.

- 4700 сом пенсия алам. Ал эч нерсеге жетпейт. Небере-жээндер аз келгенсип 50 жаштагы балдарды да багып жатабыз. Жашы өткөн кишиге иш да табылбайт экен. Ушундай жармаңкелерде бир аз тыйын жасап алабыз. Кээде буюмдарыбызды үйдөн деле сатабыз. Анчалык көп таппасак да эптеп жан багып жатабыз.

Жармаңкеде Татьяна Романова 940 сомго соода кылган. Ал бир жумада түйгөн жүн байпагын 150 сомго сатса да топук кылып жатканын жашырбайт. Ал акчанын жарымы эле жип-шууга кетет экен.

- Албетте эл жармаңкеге аз келди. Бирок соода жаман болгон жок. Миң сомдой акча таптым. Бул деле бир топ тыгын болот. Мындайча айтканда бул сумманы бир айда да таппайбыз. Жармаңкеге өңчөй улгайган адамдар келип, соода кылып жатышты. Жаштар деле келет, бирок алар эч нерсе сатып алышпайт.

Уюштуруучулардын айтымында, карылардын жармаңкеси жылда эки жолу октябрь жана май айларында уюштурулат. Бүгүнкү жармаңкеге жүздөй карыя чыгып, колго жасалган буюмдарын сатыкка коюшту.

Казакча сүйлөгөн буддист кыргыздар

Чех тарыхчысы Петр Кокайсл "Азаттыктын" студиясында. Бишкек, 16-сентябрь, 2013.

Петр Кокайсл - чехиялык тарыхчы жана "Кыргызстан тарыхы күбөлөрдүн көзү менен" аттуу китептин автору. Ал көптөгөн жылдар бою Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхын жана маданиятын изилдеп келатат. Тарыхчы өз китеби, Ооганстанды жана Кытайды байырлаган кыргыздар тууралуу "Азаттыкка" кеп салып берди.

“Азаттык”: "Азаттыктын" кабарчысы Амирбек Усманов менен биргеликте жазган "Кыргызстандын тарыхы күбөлөрдүн көзү менен" аталыштагы китебиңиз Кыргызстандагы ар кандай тарыхый окуялардын күбөлөрү, же катышуучулары болгон жайкын жарандардын айтып берүүлөрүнөн тургандыгы менен баалуу. Ушул эмгегиңиз тууралуу учкай айтып берсеңиз?

Петр Кокайсл: Мен Кыргызстандын тарыхын өзгөрткөн окуяларды камтыган илимий жана расмий фактыларды жана ошол эле учурда ал окуяларга башкача, адамдык көз карашты чагылдырууну каалагам. Мен ошол убактагы гезиттердин жана расмий булактардын жазгандары менен элдин айткандарын салыштырууну көздөгөм. Мунун баарына бир нече жыл кетти. Мен Кыргызстандын бардык облустарына барып, жергиликтүү калк менен баарлашып жүрдүм, алардын айылынын кантип пайда болгондугу тууралуу жана бул жерге кыргыздар, татарлар, немистер, дунгандар жана башкалардын кантип келип калгандыгы жана алардын таржымалдары тууралуу көптөгөн суроолорду берип жүрдүм. Алар бизди жергиликтүү тарыхчылар менен тааныштырып, жардам берип жатышты. Мен көптөгөн жылдардан бери эле Кыргызстанга жана анын ичинде жана сыртында жашаган кыргыздарга кызыгып келатам.

Маалымат чогултууга келсем, ХХ кылымдын башында Орусиядан бул жерге калктын кантип көчүп келгенинин түз күбөлөрү, албетте, арабыздан өтүп кеткен. Ошондуктан мен маалыматты эски гезит-журналдардан издедим. Ошол убакта жергиликтүү тарыхчылар ар кандай инсандардын биографияларын кагаз бетине түшүрүүгө үлгүрүп калышкан. Биз алардын балдарын жана неберелерин таап, көп маектештик. Кээ бир изилдөөчүлөр муну чыныгы тарых эмес жана бул булактар субъективдүү деп айтып жатышат. Бирок мен да айткым келет, тарыхый материал катары каралган ошол эле совет гезиттери деле объективдүү болгон эмес.

“Азаттык”: Ушундай изилдөөнү сиз Кыргызстандан тышкары башка постсоветтик өлкөлөрдө да жүргүздүңүзбү?

Петр Кокайсл: Жок, бир гана Кыргызстанды изилдедим, себеби, Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө караганда бул жерде көбүрөөк болдум жана буга чейин Кытайда, Ооганстанда жана Тажикстанда жашаган кыргыздарды изилдеп келе жаткам. Мурунку Чехословакия менен Кыргызстандын тарыхындагы окуялар бири-бирине окшош. Мисалы, Чехословакиядагы өткөн кылымдын 50-жылдарында болгон окуялар Советтер Союзунун 30-жылдардагы окуяларына уйкаш: бийликтин эл душмандарын издегени жана бай-манаптарды куугунтукка алгандары 20 жыл айырма менен болду. Бул эки мамлекеттин идеологиялары бирдей болгон. Кыргызстанга ушунчалык куштар болгонума менин студенттерим таң калып, эмне үчүн дал ушул жерди тандадыңыз деп көп сурашат. Болгону гана мен Борбор Азияны чын жүрөгүм менен жакшы көрүп калдым.

“Азаттык”: Келечекте биздин өлкөбүз жана кыргыздар тууралуу изилдөөлөрүңүздү улантуу оюңузда барбы?

Петр Кокайсл: Ооба, ушул эле китептин уландысы катары экинчи томду чыгаргыбыз келет, себеби бул китепте биз тарыхты ХХ кылымдан баштап 30-жылдардагы сталиндик репрессияларга чейин гана чагылдырдык. Биз согушка чейинки, согуш маалындагы жана согуштан кийинки мезгилди Сталиндин өлүмүнө чейинки жылдарды дагы изилдегибиз келет. Акырындан маалымат топтоп баштадык. Менин университетим бул долбоорду каржылап, китеп Чехия Республикасынын грант берүү агенттигинин жардамы менен чыгарылды. Кыргызстанда китептин нускасы 1000 даана, Чехияда чех тилинде да чыгарылды. Китепти сатып алса да болот, Интернеттен бекер жүктөп алса да болот. Бул китеп студенттер үчүн өзгөчө пайдалуу деп ишенем. Анын бет ачары биринчи Ош университетинде, андан соң Бишкектеги Улуттук университетте өттү.

Тарыхты окуган студенттер анын бир тараптуу – расмий жагын гана билип келишкен, ал эми биздин китеп ошол эле расмий фактыларды жайкын жарандардын көз карашы аркылуу карап, салыштыруу мүмкүнчүлүгүн берет.

“Азаттык”: Ушул күбөлөр өз окуяларын айтып берип жатканда сизде кандайдыр бир күмөн саноо пайда болду беле?

Петр Кокайсл: Эгер бир адам өз айылында болгон окуяны бир четинен, ал эми башка адам ошол эле окуяны экинчи четинен айтып, биз алардын айткандарында чоң айырманы байкасак, анда биз сөзсүз аны башка адамдар аркылуу текшеребиз. Албетте, адамдар өз ата-энелери жөнүндө алар ууру же чыккынчы болгон деп айтышпай калсын. Бирок эгер бир нече адам окуяларды бирдей айтып берсе, ушул эле субъективдүү аңгемелерден бир объективдүү көрүнүштү түзүү мүмкүн. Алардын эстегендери расмий совет маалымат булактарынан кескин айырмаланып турат. Мисалы, совет бийлиги үчүн элдин баары большевиктерге жана эл душмандарына гана бөлүнчү, мындайча айтканда, ак жана кара түстө гана карашкан.

Большевиктерге кошулбагандар дароо эле эл душмандарына айланышчу. Бул китепте ошол накта большевиктер кантип эл душмандары болуп калгандары жөнүндө көптөгөн окуялар бар. Негизинен бул китеп дал ушундай болуп чыкканына мен кубанычтамын жана эми мындай “түстүү” тарыхтын экинчи жана үчүнчү томдорун чыгарууну эңсейм.

“Азаттык”: Сиз Ооганстан жана Кытайдын аймагында жашаган теги кыргыздар тууралуу кеп салдыңыз. Изилдөөлөрүңүзгө таянып айтып берсеңиз, алардын кандай окшоштуктары жана айырмачылыктары бар экен жана кыргыздардын баарын бириктирген жалпы феномен барбы?

Петр Кокайсл: Мен бир нече жылдардан бери илимий изилдөөлөрдү жүргүзүп келатам. Негизинен Борбор Азияда гана эмес, Европада дагы жашаган улуттук азчылыктар мени катуу кызыктырат. Мен Кытайдагы тарбагатайлык кыргыздарды жана Кашкардын жанында жашаган кыргыздарды изилдеп келдим. Ооганстандын Вахан коридорунда көчмөн кыргыздар жана андан алыс эмес жакта отурукташкан кыргыздар жашашат. Ошондой эле Тажикстандын Мургаб районунда да кыргыздар көп.

Тарбагатайлык кыргыздарды мисалга алалы. Алардын дини – буддизм, сүйлөгөнү казакча, себеби алар Казак автоном облусунун аймагында турушат жана мектепте да жалаң казак тилинде окушат. Бирок ошол эле учурда алар ким кыргыз, ким казак экенин так айырмалай билишет. Мен кыргыздардын баарын Манас бириктирет деп ойлогом. Бирок кээ бир кыргыздар Манасты такыр билишпейт. Андан соң, мен кыргыздардын баарын балким, дин бириктирип турат деп ойлодум. Бирок кээ бир кыргыздар буддист болуп жатпайбы. Балким кыргыздардын баарынын бир жалпы улуттук тамактары барбы деген ой менен сураштырсам, түндүктө улуттук тамакты казактардай бешбармак дешсе, түштүктө болсо өзбектердей палоо дешет.

Ошондуктан, кыргызды кыргыз кылган эмне деген суроого жооп табыш өтө кыйын. Алар жөн гана өздөрүн кыргыз сезишет. Казакча сүйлөп, буддизмди тутунат, бирок өздөрүн абдан кыргыз сезишет, себеби алардын ата-бабалары кыргыз болгон. Эң кызыктуусу, ар кайсы жакта жашаган кыргыздардын бир жалпы салты бар экен – бул келин алганда калың берүү.

“Азаттык”: Алардын Кыргызстанга болгон мамилеси кандай экен, Кыргызстанды Ата Мекени эсептешеби?

Петр Кокайсл: Алар үчүн Ата Мекен – бул алардын ата-бабалары туулуп-өскөн жер. Тарбагатайлык кыргыздар азыр жашап жаткан жерин өз Ата Мекени деп эсептешет. Алар ал жакта кылымдар бою жашап, чоң аймакта ары-бери көчмөн болуп жүрүштү. Бирок Совет бийлиги жаралып, чек аралар жасалма түрдө картага түшүрүлүп, алар азыркы Кыргызстандын аймагынын “аркы бетинде” калып калышты. Совет доорунда Кыргыз ССРи алар үчүн бөтөн жер болуп, Кыргызстан эгемен мамлекет болгондо, алар бул жакка көңүл бура башташты. “Бул биздин тарыхый Ата Мекенибиз!” деп айтып калышат. Кыргызстандын желегин жакшы таанышат.

Оогандык кыргыздар, маселен, Оогандын тоолуу элетинде жашашат жана ал жерде улгайган ата-апалар ооган президентинин атын да билишпейт. Жада калса, өздөрүнүн жашын дагы так айта алышпайт. Алардын уруу башчысы кыргыздар менен мамлекеттин ортосунда ортомчу катары кызмат кылат. Спутник аркылуу кыргызстандык телеканалдарды көрүшөт. Мен ал жакка Бишкектен кыргыз тилмеч студент менен баргам. Ал баланын айтымында, оогандык кыргыздардын сөз байлыгы бир аз башкача болот экен. Алар тилмечтин айтканынын баарын түшүнүп жатышты, ал эми алар сүйлөгөндө студент кээ бир сөздөрдү биринчи угуп жатканын айтты. Оогандык кыргыздардын көпчүлүгү 1916-жылдагы Үркүндө ошол жактагы туугандарыныкына качып барып, калып калышкан. Ошол убактагы уруу башчысы Рахманкул хан азыркы Кыргызстандын территориясында жашачу экен.

Коллективдештирүү жана бай-манаптарды куугунтуктоо башталганда ал уруусу менен Кытайдагы туугандарыныкына, анан андан ары Ооганстанга көчүп кеткен. Оогандык кыргыздардын документтери жок, мектепке болсо эркек балдар гана барышат, себеби Ооганстандын мыйзамы ошону талап кылат экен. Кыздардын деле окууга укугу бар, бирок ал жактагы кыргыздар анын кажети жок деп эсептешет. Ошондуктан кыз-келиндер билимсиз. Эң жакынкы мектеп эки сааттык аралыкта жайгашкан. Жалпысынан алардын билимге мамилеси начар. Мектепти аяктаган балдар университетте окубастан, айылдарында кала беришет.

Кытайлык кыргыздар негизинен Кашкардын жанындагы Аксу деген жерде жашашат. Тарбагатайлык кыргыздар динди улут катары кабыл алышат. Мисалы, аларда мусулман жана буддист кыргыздар үйлөнө беришет, буга эч ким тоскоолдук кылбайт. Бирок алар эч убакта башка улуттардын өкүлдөрү менен үй-бүлө курууга макул болушпайт. Монгол же казактар кыргыздар менен бир динди тутса дагы, кыргыздар алар менен кудалашпайт. Эгер жаш буддист кыргыз бала буддист монгол кызына үйлөнөм десе, анын ата-энеси каршы чыгат. Ал жактагы кыргыздар өз улутуна абдан катуу берилген. Кыргыздардын өз көрүстөнү бар, ал жерде мусулман же буддистине карабастан, бардык кыргыздар көмүлгөн.

Мурун жергиликтүү монголдор кыргыздардын баарын буддист кылабыз деп келгенде, чыр-чатактар чыккан. Бирок азыр алар бири-бири менен ынтымакта турат. Оогандык кыргыздарга караганда алар жабык эмес жана билимге болгон көз карашы жакшы. Кыздар дагы, балдар дагы мектепте окуп, кээ бирлери Кытайдын чоң шаарларына жогорку окуу жайларына окууну көздөп, акырындап көчө башташты. Негизинен Үрүмчүгө барышат. Чоң шаарга бир барып алган соң, алар айылдарына кайткысы келбейт. Башка улуттардын өкүлдөрү менен баш кошушуп, акырындап алардын саны да азаюуда.

“Азаттык”: Кытайдагы жана Ооганстандагы кыргыздар жоголуп кетүү коркунучунда эмеспи?

Петр Кокайсл: Албетте, алардын шаарга агылышын токтото албайбыз. Эгер айылдарында шарттар ушундай эле начар боло берсе, алар жакшы жашоону көздөп шаарларга умтула беришет. Эгер элеттеги шарттар оңдолсо, балким алар ошол жакта эле калышып, саны да өсө бермек. Алардын баарын Кыргызстанга алып келүү да мүмкүн эмес, анткени азыр жашап жаткан жерин өз үйүндөй көрүшөт. Бирок бул артка кайткыс процесс, жаштар башка жакта жакшы мүмкүнчүлүктөр бар экенин билип, ошол тараптарды көздөй агыла башташат. Анан бир нече муун өткөндөн кийин башка улуттар менен аралашып, алар өз ата тектери кайда байырлаганын дагы билбей калышат.

“Азаттык”: Азыркы Кыргызстандын аймагында жашаган, Ооганстандагы, Кытайдагы жана Тажикстандагы кыргыздар жөнүндө изилдөөлөрүңүздү бирдиктүү кылып топтоо оюңузда барбы?

Петр Кокайсл: Биз “Кыргызстан жана кыргыздар” деген китеп чыгардык, бирок ошентсе дагы ушул аймактарды дагы бир жолу кыдырып келсек жакшы болот эле, себеби экинчи жолу барганда көз карашың өзгөрөт. Ошондой эле изилдөөлөрүбүздү кеңейтип, дагы керектүү маалымат менен толуктайлы деп жатабыз. Биз үчүн мамлекет кантип элдин маданиятына таасир этип жатканын изилдөө маанилүү. Маселен, советтик доордогу кыргыздар, Ооганстандагы кыргыздар жана Кытайдагы кыргыздар бири-биринен маданияты жагынан аябай айырмаланып турат. Себеби ондогон жылдар бою булар өз мамлекеттеринин таасирлери менен өзгөрүп кетишкен. Ошондуктан жакынкы жылдары биз “Кыргызстандын тарыхы күбөлөрдүн көзү менен” деген аталыштагы, этностук жана Кыргызстандан сырткары жайгашкан кыргыздар тууралуу китеп чыгарууну көздөп жатабыз.

"Жүрөктөн жүрөккө"

Мартин Кинг жана мезгил

Мартин Кингдин “Менин бир кыялым” деген адамзаттын жан дүйнөсүнө бүлүк салган романтикалуу сөзүнө 50 жыл толду. Бул ой - кыял азаттык, көз карандысыздык, зордук-зомбулуксуз жанаша жашоо, теңдик үчүн жана расизм, дискриминацияга каршы ааламды жаңырткан чакырык эле. Бул руханий чакырык утуру жаңыланып, азаттыктын баштоочусу болуп калды. Азыр уйкудагы мээлерди ойготуп, акыл калчатып келет. Коомдо позитивдүү ойлонууну, ойгонууну жаратты. Жарандык коомдун саясий, социалдык кызыкчылыктарынын туусун бек кармап, 50 жылдан бери ааламга азаттык жарыгын чачууда.

Адам адамга кас эмес, дос принцибине жол ачкан баптист, пастор, теология илиминин доктору америкалык жаран болгон.

Мартин Кингдин укук коргоо ишмердигине сереп салсак, 1955-жылдын аягына туура келет. Күрөш АКШнын Алабама штатындагы Монтгомери шаарында кара түстүү расадагы Роза Паркс аттуу аял жумуштан чарчап келатып, коомдук транспортто ак расадагы жүргүнчүгө орун бербей койгондо башталган. Ал мезгилде каралар үчүн транспортто отурууга тыюу салынган. Аларды транспорттун айдоочусу да орунга отургузбай, эскертип турган мезгил эле. Транспортто тартипти бузгандыгы үчүн Роза Паркс камакка алынган.

Бул окуядан соң Монтгомери шаарындагы кара расадагы коомчулук бир жылдан ашык коомдук транспортко түшпөй бойкот жарыялашкан. Бойкоттун жыйынтыгы менен Алабамада АКШнын Жогорку Сотунун чечими менен расалар ортосундагы сегрегация мыйзамсыз деп жарыя кылынган. Ошол эле 1956-жылы кара түстөгү теги африкалыктардын Америка Кошмо Штаттарында актар менен транспортто бирге жүрүүгө (отуруп) мыйзам чегинде укукка ээ болушкан. Бул Кингдин биринчи жеңиши эле.

Кинг 1963-жылы Бирмингемде (АКШ шаары) ар кандай адилетсиздиктерге карата акт уюштургандыгы үчүн 9 күнгө камакка алынган. Ал убакытта “Бирмингем түрмөсүндөгү каттар” деген өзүнчө бир дискриминацияга каршы күрөшүүчүлөрдүн манифестин жазган.

Мыйзам астында тендик үчүн жана расалык дискриминацияны жоюу боюнча зордук-зомбулуксуз жашоого үндөгөн акцияларды (бойкот, жүрүш) уюштурган. Мындай саясий акциянын эң ириси ар кандай улут, расалардын катышуусунда (300 миңдин тегерегинде) Вашингтондо өткөн. Ал жүрүш “Менин бир кыялым” деген адамга кубат берчү, канат бүтчү жалындуу сөзү менен аяктаган.

Доктор Мартин Лютер Кинг: “көрө албастык көрө албастыкты жок кыла албайт – жок кылуу сүйүүнүн колунан келет” деп баса көрсөткөн. Кинг зордук-зомбулуксуз, сый-урматтын чегинде жанаша жашоого адамдарды чакырган. Бул пикир менен ал душманды да баалоо, урматтоо, адамды сүйүү ыйык милдет экенин тастыктаган. Бул айтылган кеп: Мартин Кингдин акылгөйлүгүн, даанышмандыгын, айкөлдүгүн далилдейт.

Кыргызда да ушул ойду ичине каткан, адамдар ортосундагы мамилелерди зордук-зомбулуксуз жашоого чакырган накыл кеп бар. Ал: “Атаңды өлтүргөнгө энеңди алып бер” деген ачуу чындык, акыл чечим, философиялык ой-туюм. Бул түшүнүк адамдарды кыргыз жаралгандан бери сабырдуулукка үндөп келет. Мындай ташка тамга баскандай таамай айтылган кепти эске тутуп, пайдалануу адам аттууларга ыйык парздыр. Мындан акылман адамдардын ой жүгүртүүлөрү, көз караштары, ишмердиктери расасына, улутуна, дин ишенимдерине карабай турганын Мартин Кинг ырастады.

Азаттык желегин кармай элек, эркиндиктин даамын толук кандуу тата элек өлкөлөр да аз эмес. Ага өкүнүүгө эрте. Мезгил келет. Алардын айылында да базар болот. Поезд ордунан алга карай жылганы жылган. Ылдамдануу темпинде. Ал поезд Жер шарынын бардык жерине барат. Азаттыктын коңгуроосун кагат.

Кыргызстанда да Мартин Кингдин ой-кыялы акырындан турмушка ашууда. Демократиялык процесс, сөз эркиндиги кулач кере баштады. Үй-бүлөлүк башкарууга, коррупцияга каршы күрөш да башталган.

Алгачкы кубанычка экинчи революцияда жетиштик. Албетте “коммунизм” бир күндө курулбас. Мамлекетибизде өнүгүүнүн карааны көрүнө баштады. Дагы эле бийликти жеке адамдын колуна же президенттик башкарууга өткөрүүнү самагандар да четтен чыгат. Себеби парламенттик бийликтен коркушат.

Коррупция терең тамырлап кеткен, сары чырмооктой чырмалышып, коомчулукту басып алган. Алар эффективдүү күрөшүүгө кыйынчылык жаратууда. Анткени баарыбыз бири-бирибизге жабышып, оролушуп алганбыз. Тазалыкка, адилеттүүлүккө, чындыкка баш койгондорубузду шыйрактан тартмай, көрө албастык деген шумпай кубулуш улуттук менталитетибизде да бар.

Ошого карабастан коомдо демократиялык процесс ишенимдүү кадам шилтөөдө. Бул багытта жеңиш жолундабыз. Күрөштүн башында талыкпас рефомачыл - демократтар: Ө.Текебаев, К. Акматов, Т.Тургуналиев, Ж.Жекшеев, А.Атамбаев, Р.Отунбаева, Т.Сариев, Ө.Бабанов, А.Сасыкбаева, Ч.Жакупова, Б. Шер, Э.Каптагаев, А.Текебаев, Э.Алымбеков, Р. Жээнбеков, Ө.Абдрахманов, Б.Бешимов, К.Байболов ж.б азаматтар болушту. Булар Мартин Кингдин идеялаштары, ой-санаалаштары, колдоочулары, улантуучулары кыргыздын эр жүрөк каармандары десек да жарашат.

Тилекке каршы, экинчи революцияда кансыз жеңишке жете албадык. Экинчи элдик революция бийлик башындагы “азаматтын” түркөйлүгүн, элибиздин шайлоолордо жетеленмелигин жана өз алдыбызча ойлоно албастыгыбызды далилдеди. Андыктан аргасыз кан төгүлүп, сомодой балдар окко учушту. Албетте алардын аттары тарыхта, эл жүрөгүндө түбөлүккө сакталат. Бул кан менен келген жеңиш бүткүл адамзатка үлгү болду. Бул жүрүштүн уландысы Африка материгине, Араб өлкөлөрүнө чейин жетип, демократиялык процесс дүйнө жүзүнө уланып кетти. Мына Мартин Кингдин адамзат азаттыгы үчүн салган татаал жолу. Бул жол татаал, адамдык жоготууга дуушар кылган жол экен. Бирок башка даңгыр жолду азыр адамзат таба элек. Президенттин баары эле Акаев эмес турбайбы. Бардык эле президент бийликти "ме, алгыла" дебейт экен.

Доктор Мартин Лютер Кингдин жолу - “тайгак кечүү, тар жол”. Бирок жеңиштин жолу. Мартиндин чакырык байрагы бийикте, алыстан жылдыздай жанып, көрүнөт. Анын чакырыгы түбөлүктүү, жаркын жашоонун символу. Ал адамдын күчүнө күч, демине дем берип, келечектин үмүт отун түбөлүккө тутандырып жатат. Ал үмүт адамзат тиреги. Мартин Кингдин адилетсиздик үчүн күрөшү адамзат үчүн өрнөк. Ар кимдин ичинде асман тиреген, балбылдап жанган Мартин Лютер Кингдин тирүү эстелиги бар.

Бирок адилетсиздик, эркиндик, зордук-зомбулуксуз жанаша жашоо, расизм жана көз карандысыздыктын күрөшү айрым жерлерде жаңыдан жаңырып, Жер шарында уланып жатат. Ал акыл-эске, илимий негиздүү күчкө таянган, адамдын тагдырын, анын түбөлүктүү баалуулуктарын, дөөлөттөрүн көздөгөн күрөш.

Кингдин артында эркиндикти самагандар бар экенин тарых айтып жатат. Анткени ал - адилеттик үчүн күрөш. Теңчиликке, көз карандысыздык, зордук-зомбулуксуз жашоо, чындык үчүн күрөш. Кыйынчылык менен болсо да, ал күрөш жомоктогудай жеңиш менен аяктайт.

Адамзаттын эркиндиги, теңдиги, көз карандысыздыгы жана расизмге каршы күрөш адамдардын түшүнүшүүсүнө алып келди. Диалектика мыйзамынын табияты ушундай. Бул бир жагы революциялык, экинчи жагы эволюциялык, табигый процесске айланып барат. Бирок күрөшсүз ал процесс өзү келбейт. Күрөштөн соң түшүнүшүү – бул аргасыздан келчү мыйзам ченемдүүлүк. Күрөш жолу физикадагы атом ядросунун чынжыр реакциясындай. Бирок аны бирөө баштоо менен ийкемдүү башкаруу керек. Кингдин териси кара болгону менен ички дүйнөсү, кылган кызматы адамзат үчүн апакай. Ушул иши менен Кинг баалуу, түбөлүктүү. Аны бул дүйнөдө эч ким унута албайт...

Албетте Кингдин жандырган азаттык жылдызы азыр да Жер шарын жарыктандырууда. Ал күрөш айрым афромамлекеттерине тийип, азаттыкка чыгарууда. Алар үчүн бул күрөш көзгө көрүндү, көкүрөккө сиңди. Акылга сыйды. Эми анын ыраагы жок. Ал кырдаалдар, тарыхый окуялар жаңыланууга, өнүгүүгө себепкер боло бермекчи. Андай шартта демократия алыс эмес. Азаттыктын ылдамдыгы өсүүдө, жалпы адамзат үчүн жол аралыгы арбууда. Балким түбөлүктүүлүк, биримдик үчүн, адамзаттын руханий байлыгы үчүн, ал фундаменталдуу жана чындык үчүн күрөшүү. Ал жакшылыктын белгиси. Күрөш келечекте бардар жана бакыбат жашоого, бейкуттукка алып келиши чындык. Аны күндөлүк турмуштан, эл аралык тарыхый окуялардан, фактылардан ар кыл маалыматтардан угуп жатпайбызбы.

Кингдин айтканы бар: “ачуунун чынжыр реакциясы - көрө албастык. Көрө албастык жаңы согушту жаратат. Ал эми жаңы согуштардын чынжыры үзүлүшү керек, антпесек өзүбүздү өзүбүз жок кылуунун кара түнүнө туш болобуз” деген. Ошондуктан күрөштүн жетээр жери, түпкү теги – тынчтык болушу лаазым. Жыйынтыгы: демократия, эркиндик, көз карандысыздык, зордук-зомбулуксуз жашоо – бул мезгил талабы болуп калды. Ал эми алардын теңдикке, тынчтыкка алып келиши – зарылдык деп айтаар элем.

Учкундан жалын тутанбашы кажет. Баарыбызга орун жетишет. Жер Эне баарыбыздыкы. Адилетсиздикти Жер Эне да көтөрө албайт.

Бул адамзат үчүн Кингдин жан дүйнөсүндө пайда болгон “Менин бир кыялым” аттуу ой-кыялы алтымышынчы жылдын биринчи жарымында жанды канжыгага байлап, теңсиздикке каршы аттанууга мажбур кылган. Ал күрөш - жашоо үмүтү, от тамызгысы жана азаттык факели болуп калды. Ал күрөштү бийик тоолуу, саздак чытырман токойлуу же космоско карай кеткен жол менен салыштырсак да болоор. Мүмкүн андан да эсепсиз татаал чыгаар.

Ал Мартин Кингдин факели дүйнөнү жарыктандырууда, адамдардын көзүн көрөгөч кылып, көкүрөгүн керип баратат. Түшүнүктөргө революциялык жаңылануу жаратып, көз караштарын өзгөртүп жатат. Адамдарды жаңы заманга: ааламдашуу ой жүгүртүүсүнө, биримдикке, зордук-зомбулуксуз жанаша жашоого жетелөөдө. Бул жүрүш жана көз караштар планета жалпыбыздын үйүбүз деген түшүнүккө алып келет. Ишенем.

Андыктан Мартин Лютер Кингдин чакырыгы эрдикти, тайманбастыктын акыркы натыйжасы болгон теңдикти жаратууда. Коомдо аң-сезим төңкөрүшү болуп жатат. Түшүнүктөр кеңейип, коомдун термелүү кыймылынын амплитудасы бирде көтөрүлүп, бирде турукташууда. Коом өнүгүүдө. Мартин Кинг дүйнөнү спирал түрдө кыймылга келтирген кыймылдаткыч күч болду.

Мартин Лютер Кингдин демократия, эркиндик, көз карандысыздык, зордук-зомбулуксуз жанаша жашоо, теңдик жана расизм маселелеринин дүйнөдө чечилишине кошкон салымына көз чаптырып, анын өмүр жолуна кыскача сереп салбасак калыстык болбос.

Мартин Кинг АКШнын Жоржия штатындагы Атланта шаарында 1929-жылы 15-январда жарык дүйнөгө келген.

13 жашында Атланта университетинин лицейине окууга кирген. 15 жашында Жоржия штатындагы афроамерикалык уюмдун ораторлор конкурсунда жеңүүчү болуп табылган. Кинг биринчи жолу кара расадан чыккан активдүү коомдук ишмер болуу менен АКШдагы кара расадагы адамдардын жарандык укуктарын коргогон жана расизм, дискриминацияга каршы күрөшкөн патриот инсан эле. Ошондой эле АКШнын Вьетнам мамлекетине жасаган колониалдуу агрессиялык саясатына да каршы пикир билдирген. 1960-жылы Жавахарлал Нерунун чакыруусу менен Индия мамлекетинде болуп, Махамат Гандинин ишмердүүлүгү менен кенен таанышкан. Ал сапар Мартинге ого бетер руханий азык бергенин баамдасак болот.

Америка мамлекетинде демократиялаштыруу процесске кошкон маанилүү салымы үчүн 1964-жылы 35 жашында дүйнөнүн Нобел сыйлыгы ыйгарылган.
АКШнын Теннеси штатындагы Мемфис шаарында расист снайпер Жеймс Эрл Реем тарабынан атып өлтүрүлгөн.

Кара түстүү расадагы адамдардын укугун коргоочу, доктор Кингдин туулган күнүн майрам катары белгилөө жөнүндө Конгресске АКШ жарандары тынымсыз сунуштап келишкен. Бирок Конгресстерде колдоочу добуштардын саны жетпей келген. 1983-жылы мамлекеттик деңгээлде майрамдоо боюнча мыйзам долбоору кайрадан Конгресске сунушталып, акырында колдоого ээ болгон. Ал мыйзам Америка президенти Рональд Рейган тарабынан бекитилген.

Майрам биринчи жолу 1986-жылы 20-январда белгиленген. Ал эми бүткүл америка калкынын улуттук деңгээлдеги майрамы катары 2000-жылдын 20-январынан бери майрамдалып келатат. Бул майрам күнү бардык мекеме, ишканалар жабылат. Баары майрамдашып, эскерүүлөрдү өткөрүшөт. Ал күндөрү Мартин Кингдин канаттуу сөздөрү жазылып, илинет. Видео, радиолордон анын жандуу үндөрү, чакырыктары жаңырып турат. Радио, телевидениедеги берүүлөр дээрлик Мартин Лютер Кингдин 60-жылдардагы азаттык, көз карандысыздык, расалык дискриминацияга каршы жүргүзгөн коомдук ишмердигине байланыштуу берүүлөргө арналат. Ата-энелер Мартин Кингдин эрдиги, баатырдыгы, айкөлдүгү тууралуу балдарына жомок кылып айтып беришет, ыр окушат, даректүү тасмаларды көрүшөт.

Вашингтондо Мартин Кингдин бюсту 1986-жылы 16-январда орнотулган. Ошентип 67 жылдык өмүрүндө тарыхка алтын менен жазылган өчпөс из калтырды.

Мезгил өткөн сайын сенин элесиң жүрөккө жакын болуп, ачык, даана, элестүү көрүнө баштады. Сенин адамзат эркиндиги, көз каранды эместиги үчүн жасаган эмгектериңди ченеп-өлчөөгө мүмкүн эмес. Сен азаттык үчүн эчтекеңди аяган жоксуң. Өмүрүңдү да. Америка элинде сен ойлогон, күрөшүп тилек кылган максаттарың ишке ашкан. Азыр, тарыхта биринчи жолу Америка Кошмо Штатынын президенти болуп Барак Обама аттуу афроамерикалык инсан шайланып, башкарып жатат. Бул жеңиш да сеники.

Сенин чакырык, идеяларың бардык континенттерди кыдырып жүрөт. Сен чексиз бактылуумун десең жарашат. Сендей эле ойлонгон, сендей эле билими, түшүнүгү бар адамдар көп. Бирок сенчелик эр жүрөк, майтарылбас күрөшчүл, айкөл адамдар тилекке каршы аз кездешет экен. Бу заманда сен кандай жетишпейсиң!

Кош! Мартин, сен өлгөн жоксуң! Сенин идеалдарың биздин жүрөктө! Сенин кыялың түбөлүктүү.

Султанкулов Дүйшөналы Итибаевич

Кыргыз билим берүү академиясынын ага окутуучусу

Жаңы-Кыштактын жарандыгы жок тургундары

Кара-Суу району, Жаңы-Кыштак айылы.

Кара-Суу районундагы Нариман айыл округундагы Жаңы-Кыштак айылынын тургундарында дээрлик 30% өздүгүн тастыктаган документи жок. Алардын ичинде өмүрүндө бир да жолу өзү тууралуу документке ээ болбогон, эч жерде катталбаган жарандар бар.

Жаңы-Кыштак же Лөлү маале

Ош шаарынын түндүгүндө жайгашкан Жаңы-Кыштак, же эл ичинде айтылгандай Лөлү мааленин тургуну, 35 жаштагы Кария Ормонованын беш баласы бар, бирөөнү төрөт үйүнөн, калганын үйдөн төрөгөн.

Балдарынын биринин да документи жок. 13 жаштагы эркек баласы мектепте окуйт, ага күбөлүк алууга мектеп жардамдашкан.

Кария кичүү кыздары менен чогуу жол боюнда тилемчилик кылат:

Ата-энелердин документи жок болгондуктан, балдардын да документи жок
Ата-энелердин документи жок болгондуктан, балдардын да документи жок
- Төрөт үйүндө жарыкка келген уулумдун деле документи жок. Ага мектептен күбөлүк алып беришкен. Башка кыздарымды үйдөн төрөгөм, эч кимисинде күбөлүк жок. Кыздарымды алып, жол боюнда кайыр сурап күн көрөбүз. Жолдошум иштебейт, үйдө. Себеби биз жолдошум экөөбүздүн да эч кандай документибиз жок. Мисалы, менде эч качан болгон эмес. Жолдошум экөөбүздүн нике кагазыбыз да жок.

Кара-Суу районундагы Нариман айыл округундагы Жаңы-Кыштак айылында өңчөй лөлүлөр жашайт. Кария сыяктанып, туулгандан бери өзү тууралуу эч кандай документке ээ болбогон жарандар бул айылда көп.

Айылда 600 кожолук бар, калкынын саны төрт миңден ашуун. Бирок элдин 30% эч кандай документи, жарандыгы жок жашап келишет. Ошондон улам жөлөк пул, пенсия сыяктуу ар кандай жеңилдиктерден, медициналык кызмат көрсөтүүлөрдөн, билим алуудан гана эмес, эл аралык уюмдар тарабынан көрсөтүлүп жаткан түрдүү жардамдардан да куру калышат.

Эл аралык уюмдардын көмөгү

БУУнун Качкындар комиссариаты Жарансыздыкты кыскартуу жана алдын алуу боюнча атайын долбоордун негизинде бир катар жергиликтүү бейөкмөт уюмдар менен чогуу Лөлү мааленин тургундарына документ алууга көмөктөшүүдө.

Өткөн жылдын алты айында лөлүлөр жамаатынын 330 мүчөсү жарандык жана башка маселелер боюнча бекер юридикалык жардам алышып, 106 киши өзүнүн ким экенин тастыктаган документтерге ээ болушкан. 27 адам өзүнүн советтик үлгүдөгү эски паспортун Кыргызстандын паспортуна алмаштырып, 34 бала туулгандыгы тууралуу күбөлүккө ээ болду.

Долбоордун алкагында иштеген “Фергана өрөөнүнүн чек арасыз юристтери” коомдук бирикмесинин аткаруучу директору Азизбек Ашыровдун айтымында, документке ээ болуу менен аларда медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жетүү, социалдык жардамды алуу жана өзүнүн шайлоо укугун ишке ашыруу мүмкүнчүлүгү пайда болду:

- Бул кыштактын тургундарынын жарандык позициясы анча активдүү эмес. Анын үстүнө булардын экономикалык абалы, жашоо-шарттары да оор. Ошондуктан булардын юридикалык жардам алууга да мүмкүнчүлүктөрү чектелүү. Биз ошол кенемтени толтуруу үчүн БУУнун колдоосу менен акысыз юридикалык кеңеш берип, документтештирүү өнөктүгүн жүргүзүп жатабыз. Мында ар бир иш өзгөчө болуп саналат. Ар бир кишинин көйгөйүнө, абалына, жашына карата өзүнчө маалыматтарды чогултуу керек.

“Фергана өрөөнүнүн чек арасыз юристтери” коомдук бирикмеси лөлүлөргө кайсы бир документ алууга зарыл болгон бардык кагаздарды, маалымдамаларды чогултууга жардам, кеңеш беришет. Бул тууралуу бирикменин юристи Канат Абдыкеримов “Азаттыкка” айтып берди:

- Ата-энелердин өздөрүнүн документтери жок болгону үчүн балдарында да эч кандай документ жок. Биз иш жүзүндө көрдүк, булар илгертеден эле документ алууга кызыгышкан эмес. Ошондуктан социалдык жардамдардан куру калып атышат, пенсия алышпайт, жөлөк пул жок, окууга кирип, билим ала алышпайт. Шайлоо укугунан ажырап калышкан. Бирок күбө болуп жатабыз, азыр документ алууга кызыгып калышты. Бирок мыйзам негизинде паспорт же башка документ алуу үчүн кандай маалыматтар керек ж.б. тууралуу биз кеңеш айтып, маалымат берип, жардамдашып атабыз. Айрым учурларда документ берилчү мекемелерге да кошо барабыз. Биз түрдүү кеңеш берүүдөн тартып, колуна документ алууга керектүү маалыматтардын баарын, көчүрмөлөрдү кошо даярдап карматабыз.

Билимдүү миңди жыгат

Жаңы-Кыштакта жападан жалгыз тогуз жылдык билим берүүчү мектеп бар. Мектепте окуган балдардын тең жарымы туулгандыгы тууралуу күбөлүгү жок болгондуктан айыл өкмөттүн маалымдама кагазынын негизинде гана мектепке кабыл алынышкан.

Мектепте 545 бала окуйт, анын көпчүлүгү эч кандай документке ээ эмес. Мектептин директору Гүлчехра Абдуллаеванын “Азаттыкка” билдиргени боюнча, акыркы убактарда ата-энелердин арасында балдарын окутууга кызыккандар арбыды:

- Окуучуларыбыздын тең жарымы, тагыраак айтканда 245 баланын документи жок. 1-класска быйыл 138 бала кабыл алдык, алардын ичинен 51 баланын туулгандыгы тууралуу күбөлүгү жок. Балдар окубай калбасын деп эле айыл өкмөт берген маалымдаманын негизинде алып жатабыз. Мурда үйлөрүнө барып, чакырып келип окутчубуз. Азыр балдар өздөрү келип окуп атышат. Анткени кызыгуу өстү, мектепти окуп бүткөн үч окуучубуз медициналык окуу жайында окуп жатышат. Үч балабыз педагогикалык институтта билим алышууда. Биздин мектепти бүтүргөн эки окуучубуз кайра өзүбүзгө мугалим болуп келишти. Мектепте окуу мурунку жылдары өзбек тилинде жүргүзүлүп келген, балдар акыркы сегиз жылдан бери кыргыз тилинде окушат.

Жаңы-Кыштак айлында бала бакча жок, тогуз жылдык толук эмес билим берүүчү мектеп менен ФАП бар.

Лөлүлөргө мамиле кейитет

Айылдын башчысы, айылдык кеңештин депутаты Руслан Оринов аймакта лөлүлөргө жасалган мамиленин начардыгына нааразылыгын билдирди:

- Бизге экинчи сорттогу адамга жасагандай мамиле дагы деле уланып жатат. Документ алганы же дагы башка иш менен мамлекеттик мекемелерге барып калсаң жакшы мамиле кылышпайт. Бизде деле спортко кызыккан балдар бар, алар Ош шаарындагы спорт мектептерге барышса, келекелеп, тоготпогондой мамиле кылышат. Анан бат эле көңүлү калып, барбай коюшат. Бизден деле спортчулар чыкса, окумуштуулар чыкса дейм. Кээде биздин кайсы жерибиз кем деп арданам. Мен өзүм кесибим боюнча медикмин, бир кызым менин жолумду жолдоп, медициналык окуу жайында окуйт, уулум мугалим. Кенже уулумду шаардагы мектептен окутуп атам. Мектепте спорт зал эмес, спорттук аянтча жок. Бала бакча такыр жок, ФАП бар, бирок эмкана болсо дейбиз.

Лөлү мааленин кичинекей тургундары айылдагы тогуз жылдык мектепте окушат
Лөлү мааленин кичинекей тургундары айылдагы тогуз жылдык мектепте окушат
Жаңы-Кыштактын дагы бир тургуну Махмуд 22 жашта. Ал бала кезинен эле документке ээ болгонун, орто мектепти бүтүрүп, аскерде кызмат өтөгөнүн, эми келишимдик негизде аскердик кызматка иштөөгө аракеттенип жатканын биз менен маектешкен учурда айтып берди:

- Менде бардык документтер бар. Мектепти бүтүрүп, каражаттын жетишсиздигинен окуу жайына окуй албадым. Аскерде кызмат өтөгөм, Ички аскерлер бөлүгүндө Молдовановкада болгом. Азыр Оштогу аскер бөлүккө келишим негизинде иштөөгө арыз жазып, тиешелүү документтерди өткөрүп койгом. Буйруса жакшы кабар күтүп жатам.

Өткөн кылымдын 50-жылдары Совет өкмөтү лөлүлөргө Кара-Суу районундагы Ленин атындагы колхоздун аймагынан жер бөлүп берген. Азыр ал жер Жаңы-Кыштак деп аталат. Бул айылдын тургундары да башка этностогу адамдар сыяктуу эле жарандыкка ээ болуп, кат-сабатын жоюуну, Оштогу, Бишкектеги, чет мамлекеттердеги окуу жайларга окуп, билим алууну, келечекте балдарынын өз укугун билген, билимдүү болушун, токпейил жашоосун каалашат.

Энергетика: баа кымбаттайбы?

Энергетика: баа кымбаттайбы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:28 0:00

Энергетика: баа кымбаттайбы?

Энергетика: баа кымбаттайбы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:05 0:00

Энергетика: баа кымбаттайбы?

Энергетика: баа кымбаттайбы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:49 0:00

Үңкүр-Тоодогу станциянын мааниси канчалык?

Үңкүр-Тоонун Кербен шаарынан көрүнүшү.(Сүрөттү "Азаттыкка" аксылык блогер Адылжан Шамшиев сунуштады.)

Аксынын Үңкүр-Тоо аймагындагы станция алынса Аксы, Ала-Бука жана Чаткал райондору байланышсыз калышы мүмкүн. Бул тууралуу Мамлекеттик байланыш агенттигинин маалымат катчысы Нуркамал Турсунбекова “Азаттыкка” маегинде эскертти.

"Азаттык": Нуркамал айым, акыркы күндөрү Аксынын Үңкүр-Тоо аймагындагы телерадио сигналдарды таратуучу станцияга байланыштуу талаш чыгып жатат. Бул станция качан орнотулду эле? Азыр ал жерде кандай антенналар бар?

Турсунбекова: Үңкүр-Тоо аймагында РРС-24 «Кербен» станциясы 40 жылдан ашык убакыттан бери иштеп келет. Станцияда телекөрсөтүү жана радиоуктуруу программалары берилет. Мындан улам Жалал-Абад облусунун Аксы, Ала-Бука жана Чаткал райондорун байланыш менен камсыз кылууда маанилүү роль ойнойт. Ошондой эле уюлдук операторлорунун радиоэлектрондук каражаттары ушул станцияга орнотулган жана алар Жалал-Абад облусунун айылдарын мобилдик байланыш менен камсыз кылат.

"Азаттык": Бул станцияда канча адам иштейт?

Турсунбекова: Станцияда 3 адам вахта ыкмасында иштейт. Алар “Кыргызтелекомдун” курамындагы Телерадио релейкалык магистралдык уктуруу боюнча республикалык өндүрүштүк бирикмеси түзгөн график боюнча иштешет.

"Азаттык": Эмне себептен Өзбекстан Кыргызстанга радиотолкундарды колдонуу тууралуу 2007-жылы түзүлгөн эки тараптуу келишимди бузду деген доомат коюп жатат?

Турсунбекова: Ар бир жыштык, эксплуатацияга берилерден мурда чектеш мамлекеттер менен координациялоо боюнча сүйлөшүүлөр, кеңешүүлөр жүргүзүлөт. Эл аралык ченемдерге жана келишимдерге ылайык, сөз болуп жаткан 106,3 МГц жыштыгы Эл аралык электр байланыш уюмунун жыштыктар тизмесинде "Кыргызстанга тиешелүү" деп каттоодо турат жана кошумча макулдашуу талап кылынбайт. Чектеш өлкөлөрдүн ортосундагы техникалык маселелерди, анын ичинен жыштыктар боюнча маселелерди жөнгө салуу боюнча бардык коңшулаш мамлекеттер менен, ошондой эле Өзбекстан менен өз ара кат алышууларды дайыма жумушчу тартипте Байланыш агенттиги жүргүзөт.

"Азаттык": Эгер ал жердеги антенналар алынса кесепети кандай болот?

Турсунбекова: «Кербен» станциясы иштебей калса, аталган райондордо телерадиоберүү программалары берилбей калат жана уюлдук байланыш токтойт. Ошондой эле ушул станция аркылуу өткөн шаар аралык, эл аралык байланыш каналдары үзүлөт.

"Азаттык": Өзбекстан тарап, бул станция алар тарапка багытталганын айтып, доомат коюп жатканы айтылууда. Станциядагы телерадио толкундар Өзбекстандын аймагына да тарайбы?

Турсунбекова: Ооба, бирок телерадиоберүү сигналдары Өзбекстанга атайын багытталган эмес. Бирок радиотолкундардын таралышынын өзгөчөлүгүнө жараша сигналдар Фергана өрөөнү аркылуу өтөт.

Үңкүр-Тоодон өзбек чек арачылары чыгарылат

Үңкүр-Тоонун Кербен шаары тараптан көрүнүшү. (Сүрөттү "Азаттыкка" аксылык блогер Адылжан Шамшиев сунуштады.)

Аксыдагы талашка түшкөн жер боюнча кыргыз-өзбек сүйлөшүүлөрүнүн жыйынтыгында ушундай чечим кабыл алынды.

30-сентябрда Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара кызматтарынын башчылары Курманакун Матенов менен Рустам Эминжанов Кара-Суу районундагы “Достук” көзөмөл-өткөрмө жайында жолугушту. Бул жолугушууда бүгүн, 1-октябрдан тарта Үңкүр-Тоо аймагында орнотулган бекеттеги өзбек чек арачылары чыгарыла турган болгонун "Азаттыкка" вице-премьер-министр Токон Мамытов билдирди.

Аскерлер чыгарылмак болгону менен Үңкүр-Тоодогу чек ара маселеси али чечиле элек жана ал аймактагы чек араны тактоо иштери кийинки сүйлөшүүлөрдө улана берет.

Вице-премьер-министр Токон Мамытов кечээ "Азаттыкка" эки тараптуу жолугушуунун жыйынтыгы сүйлөшүүлөр толук аяктагандан кийин гана жарыяланарын билдирген эле. Анын айтымында, эки тараптуу жолугушуулар үч баскычта өтөт:

- Биз мындай тактиканы атайын тандап алдык. Биринчи чек ара башчылары, андан кийин чек араны тактоо боюнча өкмөттөр аралык комиссиянын төрагалары жолугат. Мына ушул жолугушуулар бүткөндөн кийин гана вице-премьер-министрлердин эки тараптуу сүйлөшүүсү болот. Эгер биринчи эле биз жолукканда, комиссия иликтесин деп эч кандай маселе чечилмек эмес.

Ал ортодо Аксы эли Үңкүр-Тоодо кыйчалыш абал түзүлүп калганына тынчсызданууда. Жергиликтүү тургундар эгер чек ара маселеси тезинен чечилбесе 2-октябрда митингге чыгып, бийликке бир катар талаптарды коёорун айтышкан.

Аксы райондук кеңешинин төрагасынын орун басары Жанарбек Надырбеков “Азаттыкка” чек арадагы соңку абал боюнча буларды билдирди:

- Биз жаңы эле Үңкүр-Тоодогу талаш делген аймакка 4-5 киши болуп барып келдик (18:00, 30-октябрь). Станция турган жерде өзбек аскерлери чатырларды тигип алышыптыр. Окопторду казып, автомат-пулеметторунун баштарын чыгарып алышыптыр. Иттерди жетелеп жүргөн 50-60 аскерди көрүүгө болот. Тоонун башында дагы деле Өзбекстандын желеги турат.

Надырбековдун айтымында, аталган жердеги Кыргызстандын телерадио толкундарын таратуучу станция азыр толугу менен өзбек чек арачыларынын курчоосунда калган. Кыргыз чек арачылары болсо тоонун ылдый тарабында. Тоонун чокусундагы станцияда азыр анын үч кызматкери - Кыргызстандын үч жараны кызматын аткарып жатат. Алар ылдыйдагы кесиптештерине абалы жакшы экенин, станциядан тышка чыкпай иштеп жатышканын телефон аркылуу билдирген.

Аксы районунун акими Медетбек Айдаралиев болсо кооптонууга негиз жоктугун айтууда:

- Мен мурда күнү ошол жерге өзүм барып келдим. Азыр абал тынч, чуу салууга негиз жок. Элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Эл менен жолугушуп, маселе өкмөттүк деңгээлде чечилерин айттым.

Жергиликтүү кеңештин дагы бир депутаты элге маалымат жетпей жаткандыктан ар кандай айың кептер тарап жатат деген пикирде:

- Бизге чек ара башчылары маалымат берсе жакшы болмок. Болбосо эл чочулап жатат. Телерадиодон деле абалды жашырбай ачык айтса болот эле да. Эгер чек араны мамлекет коргобосо өзүбүз коргойбуз дегендер чыгып жатат. "Жерибизди тарттырып коюп жата беребизби, Үзөңгү-Кууш, Каркыра кетип жатканда аксылыктар бүт жабыла туруп бердик эле. Азыр болсо өзүбүздү жалгыз сезип жатабыз", - дегендер да бар.

Сөз болуп жаткан Үңкүр-Тоо Аксы районунун борбору Кербен шаарынан 10 чакырымдан алысыраак түштүк тарапта жайгашкан. Жергиликтүү калк бул жерди Унгар-Тоо, же жөн эле Унгар деп да айтышат. Бул тоодо он чакты майда үңкүрчөлөр болгондуктан Үңкүр-Тоо аталып, кийинчерээк ал Унгар сөзүнө алмашып кеткенин айткандар да бар.

Үңкүр-Тоого тээ Совет заманында эле Кыргызстандын ретранслятору жайгашкан. Ал Жалал-Абаддын Аксы, Ала-Бука, Чаткал райондоруна телерадио толкундарды таратып турат. Мындан сырткары ошол эле толкундарды Баткен облусундагы станцияга алып берет. Чек ара тактала элек болгону менен Кыргызстан бул жерди өз аймагы деп билет. Бирок Өзбекстан эми түшүнөн чочугандай бул жерди талаштуу, Кыргызстандын станциясы мыйзамсыз жайгашкан деп чыгышы көпчүлүктү таң калтырууда.

Эч ким деле элес албаган мына ушул тоо мындан он күн мурда өзбек чек арачыларынын келиши менен коомчулуктун көңүл чордонуна чыкты. 20-сентябрда Үңкүр-Тоого тик учак менен келген өзбек чек арачылары станциядагы кызматкерлерди бир сыйра текшерүүгө алып, Кыргызстанга тиешелүү телерадио сигналдарды таратуучу станцияга жакын жерге бекет орнотуп алышкан.

Коңшу өлкөнүн чек арачылары бул аймакка кирип келгенине кооптонгон Аксы районунун тургундары 26-сентябрда жыйын өткөрүп, бийликтерге маселени тезинен чечүү талабын коюшкан. Бирок андан бери да маселе чечилбей, эки тарап 30-сентябрда гана сүйлөшүүгө отурган.

Укук коргоочулар ачкачылык уланышына каршы

Турсунбек Акун, 16-март, 2012.

Укук коргоочулар мурдагы акыйкатчы Турсунбек Акунду ачкачылыгын токтотууга чакырышууда.

Экс-акыйкатчы Турсунбек Акундун ачкачылык кармаганына дүйшөмбүдө 15 күн болду. Президентке, Жогорку Кеңеш төрагасына, өкмөт башчыга, ошону менен бирге ачкачылыкта отурган Турсунбек Акунга карата жолдонгон кайрылууга укук коргоочулар Динара Ошурахунова, Азиза Абдрасулова, Бүбүсара Рыскулова жана Арзыкан Момунтаева кол койгон.


Парламенттин күчү Акунга эле жетеби?


Алар Жогорку Кеңеш тарабынан Азиз Батукаевдин абактан эртелеп бошонуп кетүүсүнө катышы бар деп табылган жогорку кызмат адамдарынын жоопкерчиликке тартылбай жатканына кабатыр.

“Кылым шамы” бейөкмөт уюмунун төрайымы Азиза Абдрасулованын айтымында, аталган маселеде жалгыз гана Акундун жоопкер болуп калганы калыстык эмес.

- Омбудсмен деген сунуш киргизүүгө гана укуктуу. Ал эми чечимди мамлекеттик мекемелер кабыл алат. Ошон үчүн эмнеге жалгыз гана Турсунбек Акун садага чабылып жатат деген маселе болууда. Экинчиден, эмне үчүн Жогорку Кеңештин комиссиясы иликтегенден кийин кабыл алынган чечим аткарылбайт.

Кайрылууда укук коргоочулар Турсунбек Акундун 1990-жылдардын башында адам укугун коргоого кошкон салымын да белгилешкен. Азиза Абдрасулова бийликтин, аны менен кошо коомчулуктун да кайдыгерлиги 2002-жылы Шералы Назаркуловдун ачкачылык кармап жатып каза болушуна алып келгенин кошумчалады. Ошон үчүн алар Акунду ачкачылыгын токтотууга чакырышууда.

- Кандай болгон күндө дагы Турсунбек Акун адам укуктарын коргоо боюнча институттун түзүлүшүнө, адам укугун коргоого бир топ салым кошкон. Шералы Назаркулов ачкачылыктын 21-күнү каза болгон. Биз ошондо адамдын өмүрү эмне экенин таназар албаган экенбиз. Биз ага ачкачылыгыңды токтот деп суранганда ал токтотпой койсо, аа, токтотпойт экен деп жүрө берген экенбиз. Биз качан гана ал каза болуп калганда көзүбүз ачылган.

Жогорку Кеңештин кылмыш дүйнөсүнүн төбөлү атыккан Азиз Батукаев боюнча токтомунун аткарылышын талап кылган депутаттар да бул маселени парламентке алып чыгууну сунуштап келатат. Батукаевдин мөөнөтүнөн мурда абактан чыгып кетишин иликтеген депутаттык комиссия өз корутундусунда Турсунбек Акундан тышкары бир катар министрлерди жумуштан кетирүүнү премьер-министрге сунуштаган. Акыйкатчыны дайындоо жана бошотуу укугу парламенттин өзүндө болгондуктан, Жогорку Кеңеш 27-июнда Турсунбек Акунду кызматтан алган. Бирок башка министрлер күнү бүгүнгө чейин өз ордуларында иштеп келүүдө.

Премьер-министрдин маалымат катчысы Мелис Эржигитов бул маселе боюнча башкы прокуратуранын иликтөөсүнөн кийин гана чечим кабыл алынарын айтат:

- Өкмөт өз жумушун жасап, башкы прокуратурага өткөрүп берген. Алар жумуштарын бүтөөр замат чыгарган жыйынтыгына жараша өкмөт тийиштүү чараларды көрөт.


Акун бийлик менен башкача күрөшөт


Ал эми 15 күндөн бери ачкачылыкта отурган Турсунбек Акундун ден соолугу начарлоодо. Бул тууралуу анын ден соолугуна көзөмөл салган Бишкек шаарындагы №3 үй-бүлөлүк дарыгерлер борборунун жетекчи орунбасары Турдубай Нусуралиев “Азаттыкка” билдирди.

Ал эми Турсунбек Акун өзү болсо Батукаев боюнча чечим кабыл алган мамлекеттик жетекчилер жоопкерчиликке тартылмайынча талаптарынан кайтпасын айтты. Бирок бир-эки күндө ал ачкачылыгын токтотушу мүмкүн:

- Бул бийликти дагы бир эки күн күтөйүн, бир аз уяты болсо келер деп жатам. Бирок азыркы бийликке менин өлүп кеткеним эле керек окшойт. А мен бирок эмнеге азыркы бийлик үчүн өлүшүм керек? Андай болуп кетсе, мен жанагы Батукаевди чыгарып жибергендерди кетире албай калам да. Мен башкача күрөш жүргүзөм. Анын үстүнө жердеш-туугандар, аксакалдар жана укук коргоочулар да ачкачылыкты токтот деп жатышат.

Ал аралыкта акыйкатчы болом деген 49 адамдын программасын депутаттар өткөн аптада Жогорку Кеңеште угуп, аларга добуш берүүнү ушул жумага калтырган болчу. Бирок Батукаев боюнча маселе бир жаңсыл болгонго чейин акыйкатчы шайланбай турганы туура болмок дегендер да бар.

Тасмада: Турсунбек Акун ачкачылыкта, 26-сентябрь, 2013

Акун: Президенттен жооп күтөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:29 0:00

Жогорку Нарында кайнаган иш жок

Жогорку Нарындагы ГЭСтердин бири курулчу жер. 30-сентябрь, 2013.

Орусия курмакчы болгон Жогорку Нарындагы ГЭСтер түшчү жерде кайнаган иш байкалбайт.

Жогорку Нарындагы Орусия салып баштаган электр станциялар курулушунда быйыл убактылуу жашоочу шаарчанын төрттөн бир бөлүгүн бүтүрүүнү пландап жатышат. Бирок жумушчулардын айтымында, иш али толук кандуу жүрө элек. Себеби, электр энергиясы курулушка толук жеткен эмес.

Буга чейин Жогорку Нарындагы негизги ГЭС түшө турган жерге быйылча курулуш жүрбөйт деп билдиришкен. Орток айылына чукул, суу жээгинен 2-3 чакырым алыс жерде убактылуу шаарча жана бетон заводу турмакчы. Бетон заводунун орду даяр болуп, курулушу башталган экен. Бирок биз барган маалда эч кандай иштеген техниканы көрө алган жокпуз. Болгону ысымын атоодон баш тартып, мен кароолчумун деген атчан адам буларды айтып берди:


- Ишти эми көрүп жатпайсыңбы, киши жок токтоп турат. Айлыктарын деле жакшы бербейт окшойт. Анда-санда иштеп калышат.

Бул курулуштан бир аз обочороок жерде убактылуу жашоочу шаарча курулуп жатат. Ал жерде жалпы элүүдөй адам иштеп, онго чукул 50-100 киши бата тургандай имараттар курулуп жаткан экен. Бирок жумушчулардын айтымында, иштин жүрүшү өтө эле жай. Себеби электр энергиясы айылдан тартылып келгендиктен, курулушка эң керек болгон ширетүүчү техникага токтун күчү жетпейт.

Ширетүүчү болуп иштеген Сыргак Көлбаев мунун айынан 10-20 күндөп иш токтоп калып жатканын айтты:

- Айылдан келген токко эле кошуп койгон. Ал ширетүү иштерин көтөрө албайт. Жумуш 20-30 күн кечигип жүрүүдө. Буга жогорку жактан көзөмөл катуу болуш керек го.

Көлбаевдин айтымында, жумушчулардын айлыгы башта 15-20 миң сом болгон. Азыр иштеген ишине жараша акы алышат.

Жолдошбек аттуу дагы бир жумушчу ширетүүчүлөрдүн иши жакшы жүрбөй жаткандыктан аз маяна алып калганын кошумчалады:

- Айлыкка келгенде эле ишиңе жараша деп калышат. Анан чырлашабыз, себеби иш жакшы жүрбөйт.

Учурда курулган үйлөрдүн ичин жылуулап 22, ширетүүчү болуп 14 жана ар кандай жумуштарда 12 адам иштеп жатат. Ашпозчу, кароолчулар да бар. Айлык акыны иштегенине жараша 15 миң сомдун тегерегинде алышат. Кышка чейин убактылуу жашоочу шаарчанын төрттөн бир бөлүгүн бүтүрүү пландалган.

Курулуш иштеринин прорабы Бек Жумаев электр энергиясы жакынкы арада чечилерин жана ширетүүчү жумуштан башкасы тынымсыз иштеп жатканын айтты:

- Убактылуу шаарчанын төрттөн бир бөлүгүн кышка чейин бүтөлү деп турабыз. Жарык чынында начар. Жакын арада чечебиз, аны биздин жетекчилик сүйлөшүп жатат. Башкасы тынымсыз иштеп жатышат.


Дегеле ГЭСтердин курулушу башталганы коомчулукта ар кандай ушак кептер байма-бай айтылып жатат. Башында айыл эли курулушту жапа тырмак колдоп келген эле. Балким курулуш тууралуу карапайым калкка жакшы маалымат жетпей жаткандай. Айылдан курулуш жөнүндө сурасаң, “билбейм, иштеп жатышат го” дегендей гана жооп угасың.

Нарын дарыясына Орусия менен биргеликте Камбар-Ата-1 жана Жогорку Нарындагы ГЭСтер каскадын куруу боюнча келишимге былтыр кол коюлган. Орусия тараптан каскадды куруудагы Кыргызстандын өнөктөшү “Русгидро” ишканасы - ГЭСтердин курулушу 5 - 6 жылга созулуп, алгачкы гидроагрегат 2016-жылы ишке кирерин маалымдаган. ГЭСтер курулуп бүтсө Нарын, Ысык-Көл облустарын электр жарыгы менен камсыз кылат.

Аксыдагы Үңкүр-Тоого Өзбекстандын желеги илинди

Үңкүр-Тоонун көрүнүшү. Сүрөттү "Азаттыкка" аксылык блогер Адылжан Шамшиев сунуштады.

Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара кызматтарынын башчылары Аксыдагы Үңкүр-Тоого байланышкан талаш боюнча сүйлөшүүдө.

Кыргызстандын Аксы районундагы телемунара жайгашкан Үңкүр-Тоого келген Өзбекстандын чек арачылары өткөн ишемби күнү өздөрүнүн желегин илүүгө батынган. Өкмөт башчысынын маалымат катчысы Мелис Эржигитов муну эл аралык укуктук ченемдерди бузган чагымчыл аракет катары баалап, аталган тилкеде түзүлгөн кырдаал эки тараптын чек ара аскерлеринин куралдуу тирешүүсүнө өсүп кетүү коркунучу бар экенин белгиледи. Чек ара сызыгы тактала элек бул аймактагы кырдаалга байланыштуу кыргыз тарап расмий Ташкенге нааразылык нотасын жөнөттү.

22-сентябрь күнү Аксы районунун Кербен шаарынан 13 чакырым алыстыкта турган Үңкүр-Тоонун башына Өзбекстандын чек арачылары тик учак менен ташталган. Кыргызстандын бийлиги өзбек чекарачылары андагы телемунаранын жана базалык станциянын кызматкерлеринин документтерин текшерген соң, кайра арыраак чектеги позицияга кетишкенин билдирген болчу. Андан бир күндөн кийин жергиликтүү коомчулуктун өкүлдөрү Кербенге чогулуп, бул окуя боюнча кыргыз бийлиги тараптан тиешелүү чаралар көрүлүшүн талап кылышкан.


Жабылуу аяк жашыруун бойдон калган жок


Эл депутаттарынын Аксы райондук кеңешинин төрагасынын орун басары Жанарбек Надырбеков Өзбекстандын чек ара аскерлиги телемунара турган Үңкүр-Тоонун чокусун ээлеп алганы боюнча маалыматтар жашырылып жатканына токтолду:

- Өзбекстандын чек ара аскерлиги жүзгө чукул атайын даярдыктан өткөн куралдуу отрядын тик учак менен таштаган. Алар мына ошол күндөн бери аталган позицияны ээлеп турушат. Азыркы учурда мына ошол тоонун башына Өзбекстандын желегин илип алышыптыр. Райондун акими менен башка күч түзүмдөрүнүн башчылары өзбек аскерлери ал жерден кетишти деген жалган маалымат берүү менен гана чектелишүүдө. Бирок алар эч жакка кеткен эмес. Азыр дагы ошол чокуда турушат. Телемунарадагы иштеген биздин бир жаранды ал жакка “коркпой бара бер, ал жерде биздин аскерлер дагы бар” деп жөнөтүшкөн экен. Ал жерге барса өзбек чек арачылары чатырчаларды тигип алышып, атайын сызык сызып, мына ошол сызыктан өтсөң атып салабыз деп шылдыңдашыптыр.

Жанарбек Надырбековдун айтымында, Үңкүр-Тоосунун ары жагындагы эки айылдын Кербен шаары менен каттоосу кыйындап, коомчулукта түрдүү ушактар көбөйгөн. Мындан сырткары жергиликтүү бийликтин маалыматы боюнча, өзбек чек арачылары Кашка-Суу деген чек арага жакын тилкедеги иштебей калган жеткинчектер лагеринин имаратын мындан бир жума мурун эле ээлеп алышканы маалым болгон.

Үңкүр-Тоосунун чокусуна коңшу мамлекеттин чек ара аскерлери 28-сентябрь күнү Өзбекстандын туусун көтөрүшкөнү боюнча маалыматты күч түзүмдөрү боюнча өкмөт башчысынын орун басары Токон Мамытов да тастыктады. Учурда эки тараптын чек ара аскерлигинин башчылары 30-сентябрда жолугушуу боюнча макулдашууга келишкен. Мына ошол жолугушууда тактала элек чек ара тилкесине Өзбекстандын чек арачыларынын мыйзамсыз кирип келишине байланышкан жагдайлар талкууга алынмакчы. Бул жолугушуу бүгүн Ош шаарында өтүп жатат.

Мамытов: Талап аткарылбаса чара көрүлөт

Кыргызстандын өкмөт башчысынын күч түзүмдөрү боюнча орун басары Токон Мамытов эки тараптуу жолугушуудан кийин расмий Ташкен чек арачыларын Үңкүр-Тоосунун чокусунан чыгарып кетпесе тиешелүү чаралар көрүлө турганын билдирди:

- Туура. Бул окуя боюнча менин колум койулган кат Өзбекстандын өкмөт башчысынын биринчи орун басарына жөнөтүлдү. Анда биз мына ошол тактала элек чек ара тилкесинде кандайдыр бир аракеттерди көрүүгө Кыргызстан тарап жол бербей турганы эскертилди. Бул кат 26-сентябрда жөнөтүлгөн. Бирок ал жактан жооп ала элекпиз. Кыргызстандын башкаруусундагы чек ара тилкесине мыйзамсыз кирип келүүсүнө биз мүмкүнчүлүк бере албайбыз. Эгерде тынчтык жолу менен маселени чечүү боюнча биздин талапты талкууга алган сүйлөшүүлөрдөн кийин Өзбекстан чек ара аскерлерин алып чыгып кетпесе, анда биз адекваттуу чараларды көрүүгө мажбур болобуз.

Буга чейин Токон Мамытов өзбек чек арачылары Үңкүр-Тоонун чокусунан
ары жылып, кыргыз чек арачыларына карама-каршы тарапта турушат деген маалымат тараткан болчу. Бирок атайын тик учак менен ташталган өзбек чек арачылары телемунара менен базалык станциялар турган тоонун чокусунда бир нече күндөн бери турганы боюнча ооз ачкан эмес. Соңку маалыматтарга караганда, аталган чек ара тилкесине Кыргызстандын чек ара аскерлигинин кошумча күчтөрү киргизиле элек.

Вице-премъер-министр Токон Мамытов телемунара жайгашкан тоонун чокусу кыргыз чек арачыларынын көзөмөлүндө деп 26-сентябрда “Азаттыкка” билдирген болчу:

- Тик учак менен он бешке чукул өзбек чек арачылары келип, телемунарада иштеген кыргыз жарандарынын өздүгүн тактай баштаган учурда биздин чек арачылар барып, “эмнеге бул тилкеге мыйзамсыз келдиңер” дегенден кийин кайра алар аталган тилкеден чыгып кетишкен. Алар ары жакта эки чек ара постун койуп коюушкан. Алардын маңдайына биз дагы эки чек ара постун койгонбуз. Телемунара менен базалык станция жайгашкан тилкени алар басып алды деген жалган сөз.


Чагымга барган чатак иш

Расмий Ташкендин мындай аракеттери боюнча Кыргызстандын жогорку саясий жетекчилиги үн ката элек. Болгону вице-премьердин деңгээлинде гана Ташкенге нааразылык нотасы жөнөтүлгөн. Кыргызстандын өкмөт башчысы Жантөрө Сатыбалдиев тиешелүү өкмөт мүчөлөрүнө Аксыдагы чек ара маселесин тынчтык жол менен жөнгө салуунун чараларын иштеп чыгуу боюнча тапшырма берген.

Өкмөт башчысынын маалымат катчысы Мелис Эржигитов чек арадагы кырдаал эки тараптын куралдуу тирешүүсүнө алып келбейби деген кооптонуу бар экенин жашырган жок:

- Кичине эле эки тараптын тиреши күчөй турган болсо согуштук аракеттер башталып кетчүүдөй коркунуч болуп жатат. Ошон үчүн өкмөт башчысы бул маселени тынчтык жолу менен чечүүнү сунуштап жатат. Анан алар күчкө таянуу менен чагым салып, Кыргызстан кандай чара көрө алат экен деген маанайда турушат. Эгерде биздин аскерлер аларды сүрүп чыгара турган болсо куралдуу кагылышуу чыгып кетиши мүмкүн. Ошон үчүн кызуу кандуулукка алдырбай маселени чечүү керек болуп турат.

Аксыдагы Үңкүр-Тоого байланышкан чек ара чатагы жергиликтүү коомчулукту да дүрбөлөңгө салды. Райондун борбору болгон Кербен шаарына чогулган жергиликтүү тургундардын митингинде чек ара чатагын тез арада чечүү боюнча борбордук бийликке бир нече талаптар койулду. Ошол эле кезде Үңкүр-Тоонун чокусундагы телемунаранын жана тоонун айланасындагы айылдардын коопсуздугун камсыздоо боюнча маселе көтөрүлгөн.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин мурдагы төрага орун басары Марат Иманкулов бул маселеге мамлекет башчыларынын деңгээлинде кийлигишүү зарылдыгын белгиледи:

- "Ооруну жашырсаң, өлүм ашкере кылат" дегендей бул татаал маселени жашырып-жаап отурса эле ал чечилип калбайт. Өзбекстанда мындай аракеттер мамлекет башчысынын макулдугу менен гана чечиле турганын эске алсак, аны чечүү үчүн биздин президент токтоосуз түрдө Каримовго байланышка чыгыш керек. Болбосо бул маселе тереңдеп кетсе, анын арты жакшылык менен бүтпөйт. Чынында бизге эле эмес, Өзбекстанга деле масштабдуу кагылышуунун кереги жок.

Ошентип бүгүн тараптар бул маселе боюнча Ош шаарында сүйлөшүү жүргүзүүдө. Ага Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара аскерлигинин башчылары катышууда. Ошондой эле 10-октябрга дайындалган чек араларды тактоо боюнча Кыргызстан менен Өзбекстандын өкмөттөр аралык комиссияларынын кезектеги жыйынында Үңкүр-Тоонун айланасындагы тактала элек чек ара тилкелеринин маселеси карала турган болду.

Умбеталиев: ГЭСтерди арзан эле курса болот

ГЭС курулчу жердеги дөңгө түшүрүлгөн жазуу. Нарын, 15-июль, 2013.

Орусия Жогорку Нарындагы ГЭСтер каскадын курууда бааны өтө эле жогорулатып жибергени айтылууда.

Орусия бул ГЭСтердин курулушуна канча акча бөлөт, канчасы бөлүндү? Бул суроолорго азырынча так жооп жок. Энергетика министрлиги кеңири маалымат жакынкы күндөрү берилээрин айтып жатат. Ал арада көз каранды эмес серепчилер арасында пикир бирдей эмес.

Алсак, азыркы айтылып жаткан 400-800 миллион эмес, 200 миллион доллар тегерегинде инвестиция деле жетиштүү деген пикирин бүгүн “Азаттыкка” энергетика маселелери боюнча көз карандысыз эксперт Расул Умбеталиев билдирди:

- Дүйнөлүк тажрыйбада ар бир курулуп жаткан ГЭСте 1 мегаватты орто эсеп менен 1 миллион доллар деп эсептешет. Жогорку Нарындын кубаты 273 мегаватт болгону жатат. Ошондуктан бул долбоор 210-220 миллион доллар болушу керек. Эмне үчүн мындай баа? Себеби суусу бекер. Жумушчулардын эмгеги жана курулуш материалдары өзүбүздөн чыгып жаткандыктан арзан болууда. Долбоор жер, бажы салыктарынан да бошотулган.

- А 400, андан кийин 800 миллион доллар деген сан кайдан чыгып жатат?

- Бул туура эмес. Кыргызстан Орусия менен 50/50 пайыз кылбай эле өзүбүз узак мөөнөткө жеңилдетилген шартта насыя алып, ошого курсак болмок.

- Орусия ошондой шартка макул болот беле?

- Орусия болбосо да башка мамлекеттер бар. Түркия, Казакстан, Кытай да чыгып жатат. Эмне үчүн биз ушул өлкөлөр менен сүйлөшүү жүргүзбөйбүз? Алар ошондой шартта акча бергенге даяр. Өндүрүлгөн электр энергиясы теңме-тең бөлүнөт деп келишим түзүлдү. Менимче, бул саясий чечим болуп калды.

Жалал-Абад: кыргыз-өзбек чек арасы тосулууда

Ноокендин Таш-Төбө айылынын четиндеги чек араны тосуу иштеринен. Жалал-Абад, сентябрь, 2013.

Ноокендин Сакалды айылынын дыйкандары болсо Кыргызстанга таандык Таштама каналы зым тосмонун ары жагында калып жатканына нааразы.

Жалал-Абад чек ара кошуунунун жоокерлери тосуу иштерин Сакалды айыл өкмөтүнүн аймагында улантып жатат. Биз барганда алар мамлекеттик чек араны бойлой кеткен Таштама аттуу каналдын бир четине бетон устундарды орнотуп жаткан экен.

Ноокендик дыйкандардын бири Рустам Абдурасулов чек аранын бекемделишин жактаганы менен алар пайдаланчу канал тосмонун ары жагында калып жатканына ичи чыкпай турат. Анткени Майлуу-Суудан башталып, Сакалды айылына дейре келген Таштама каналы толугу менен Кыргызстанга караштуу.

Дыйкан канал азыркыдай берки бетинен тосулса, дыйкандардын эгин аянттарына суу буруу үчүн тосмонун ары жагында калган каналга өтүүсү кооптуу болуп калат деп эсептейт:

- Зым тосмолорун каналдын бери жагына орнотуп атат. Эгер ушул бойдон тосулуп калса өзүбүзгө тиешелүү сууну алышыбыз кыйын болуп калат. Себеби тосулган зымдан ары жакта калган сууга өтсөң, өзбек жоокерлери атат. “Сен чек араны бузуп, өзүңдүн Кыргызстаның “бул биздин чек ара” деп таанып тоскон чектен өтүп, каналдан суу алып атасың”, - деп айтаары турган иш. Кийинчерээк кошуналар бул каналга ээлик кылышы да ыктымал. Ушул жагы эң коркунучтуу. Андыктан убактылуу болсо да азыр зым тартууну токтотуп, мамлекеттик комиссия көзү менен көрүп, бир жыйынтыкка келгенден кийин тосууну улантса боло берет. Өткөндө Сакалды чек ара бекетинин башчысына канал Кыргызстандын жеринде, андан ары жол да турат. Тоссоңор каналдын наркы бетинен тоскула. Мындай бетондолуп курулган канал азыр эч жерде жок. Биз каналды тазалай турган болок, эксковатор,тракторлор жүрүүсүнө да мүмкүнчүлүк болуш керек ,- деген ойду айткам. Ал киши буга көнбөй: “Жок, бул канал ортодо кала берет. Дыйкандар суу алчу болсо, мен автомат менен коруп берем, сууну ала бересиңер”, - деп жооп берди. Ал чек ара бекетинин башчысы башка жакка которулуп кеткенде эмне болот? Анын ордуна келгени сууну коруп бере алабы?

Кышы-жазы суу үзүлбөгөн бул каналдын жүз элүү гектарга чейин жерди сугаруу мүмкүнчүлүгү бар экен.

Канал жээгинде пахта терген аялдардын бири Зулкумар Жураева да чек аранын бекемделишин кубаттаганы менен каналдын кийинки тагдырына тынчсызданып турат:

- Тосулган чек арабыз мындан ары бекем, тынч болот. Бирок дыйкандар суу алалбай кыйналчудай болуп турат, биз тарапка суу чыкпай калып. Бул суунун этеги Өзбекстанга өтүп кетет.

Кыргыз-өзбек чек арасынын ушул Сакалды айылындагы бөлүгүндө мындан үч-төрт жыл мурун жаңжал, ызы-чуу көп болор эле. Чек ара экенин капарына албай, ал жерден ары-бери өткөн адамдарга ок атылып, жараат алган, а түгүл каза тапкандар болгон. Элдин малы менен пахтасы да уурдалчу.

Жергиликтүү дыйкандардын дагы бири Закир Мамашев эми чек ара тосулса андай окуялар да токтооруна ишенет:

- Туура, чек ара болгондон кийин тосуу керек. Бирок мен чек арачылардын башчысы менен сүйлөшүп, биз суу алаарда кантебиз десем, ал: “Чек ара каналдын ортосу менен өтөт. Кийин дарбаза коюлат”, - деп жооп берди. Наркы беттен тосууга мүмкүн эмес экен. Мурда Өзбекстан өз чек арасын тосо электе, кошуна өлкө жарандары өтүп келип пахталарды уурдашат эле, мал уурулук болот эле. Азыр эми Кудайга шүгүр тынчып калды.

Чек араны тосуп жүргөн жоокерлер болсо бизге Таштама каналы эки ортодогу бейтарап аймак болуп калаарын түшүндүрүштү. Бирок эмне үчүн чек ара суунун ортосунан же аркы бетинен тосулбай жатат? - деген сурообузга мамлекеттик чек ара кызматынан уруксат жоктугуна таяп, жооп айта алышпады. “Бизге микрофонго сүйлөгөнгө, бул жерди сүрөткө, же видеого тартканга мүмкүн эмес”, - деп сыпайы гана эскертишти.

Ошентип Жалал-Абаддын Өзбекстан менен чек ара тилкелери мурда өзбек жактан терең аң менен бөлүнсө, эми Кыргызстан тикенек зым менен тосуп жатат. Буга чейин Ноокен районундагы Достук, Бүргөндү, Момбеков айыл өкмөттөрүнүн такталган чек араларына тикенек зымдар тартылган.

Маданий каракчылар көбөйдү

Бишкекте “Маданий каракчылыкка жол жок!” аттуу акция өттү.

“Салам, Нью-Йорк” тасмасы аркылуу таанылган жаш кинорежиссер Руслан Акун таман акы, маңдай тер менен тапкан эмгегин пираттарга, башкача айтканда маданий каракчыларга тарттырып ийип, 300 миң сомго жакын чыгым тарткан. Мындай мисалдар Кыргызстандын чыгармачыл дүйнөсүндө ондоп саналат.

27-сентябрда Бишкекте пираттарга каршы “Каракчылыкка жол жок” аттуу акция өттү. Иш-чараны Интеллектуалдык менчик боюнча мамлекеттик кызмат демилгелеп, чыгармачыл адамдар сүрөөнгө алышты.

"Салам, Нью-Йорк" тасмасынан бир көрүнүш (оңдо Руслан Акун)
"Салам, Нью-Йорк" тасмасынан бир көрүнүш (оңдо Руслан Акун)
“Каракчылыкка жол жок” акциясы элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүү менен оңой олжо тапкандарга каршы күрөшүүнү көздөйт.

Интеллектуалдык менчик боюнча кызматтын статс-катчысы Жапаркул Ташиев каракчылыкты бир гана Кыргызстан эмес, дүйнөнүн өнүккөн өлкөлөрү да ооздуктай албай жатат деген пикирде:

- Маданий каракчылык өнүккөн өлкөлөрдө да жайылып барат. Азыркы тапта каракчылык бир гана базарларда эмес, интернетте да гүлдөп-өсүп жатат. Миллиарддаган файлдар уурдалып, бекер жарыяланып келет. Биз буга карабай Каржы полициясы менен биргеликте күрөштү күчөтүп жатабыз. Контрафакттык товарларды экспертизадан өткөрүп, практикалык жол менен күрөшүп жатабыз.

Ал эми кинорежиссер Руслан Акун концерт менен коштолгон акция менен эле каракчылык токтоп калбайт деген пикирде. Анын айтымында, каракчылыкка каршы мыйзамдарды кабыл алып, аларга катаал чараларды колдонуш керек.

- Каракчылыкка каршы Кыргызпатент менен Каржы полициясы бирге күрөшүш керек. Мындай иш-чаралар да кандайдыр бир деңгээлде жардам берет. Эң оболу элге түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, каракчылык тууралуу маалымат беришибиз керек.

Чет мамлекеттерде каракчылык менен үзгүлтүксүз күрөшүп келишет
Чет мамлекеттерде каракчылык менен үзгүлтүксүз күрөшүп келишет
Маданий каракчыларга каршы кандай жаза каралган деген суроо менен Каржы полициясынын бөлүм башчысы Таалай Сатыбалдиевге кайрылдык.

- 150-беренеге ылайык каракчыларга 3 миң сомдон 5 сомго чейин айып пул салабыз. Бирок бул өтө эле аз. Айыпты төлөп коюп кайра эле чыгармаларды уурдай беришет. Биз азыр пираттарды кылмыш жоопкерчилигине тартуу боюнча мыйзам долбоорун даярдап жатабыз.

Эстрада ырчысы Гүлнара Тойгонбаева чыгармачыл адамдар белгилүү болуш үчүн дисктерин атайын эле пираттар аркылуу таратарын жашырбайт.

- Ырчылар ырларын, клиптерин элге таратыш үчүн пираттарга эле беришет. Бул мода болуп калган. Бирок элге таратуунун цивилдүү деле жолу бар. Мен негизи дисктеримди лицензиясы менен чыгарам. Кээде мен деле дисктердин жасалмасын алам. Анткени дүкөндөрдөн айрым уруксат кагазы бар тасмаларды табыш кыйын. Бирок көп учурда кымбатына карабай лицензиясы бар дисктерди алам жана көргөндө ырахат алам.

Каржы полициясынын маалыматына таянсак, жыл башынан бери өлкөдө 20 миңден ашуун уурдалган компакт-диск табылган. "Ош", "Дордой" сыяктуу базарларда дисктердин баасы 35 сом болсо, уруксат кагазы менен чыгарылган дисктер атайын дүкөндөрдө 300 сомдон 500 сомго чейин.

Блоггер аким

Блоггер аким
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:00 0:00

Кумтөр: депутаттар өкмөт менен келише албай жатат

"Кумтөр" ишканасы

Өкмөт менен депутаттар “Кумтөр” меморандуму боюнча бир пикирге келчүдөй эмес.

27-сентябрда бул маселе Жогорку Кеңештеги коомдук угууда талкууланып, депутаттар өкмөт жетишкен “Кумтөр” меморандумун колдобоого чакырышты. Ал эми өкмөт болсо, келишимден чыгуу Кыргызстанга тескери натыйжаларды алып келет деп эсептейт.

“Кумтөр” маселесин коомдук угууга парламенттин Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитети алып чыккан.

Өкмөттүн Кумтөр кени боюнча канадалык “Центерра голд” ишканасы менен жетишкен келишиминин долбоору көпчүлүк депутаттарды ынандыра албай турат. Бул 27-сентябрда Жогорку Кеңеште болгон коомдук угууда да айгине болду.

“Ата-Журт” фракциясынын депутаты Акматбек Келдибеков “Центерра голд” менен теңата сүйлөшүү жүргүзө алган жок деп, өкмөттү сынга алды:

- 2009-жылы “Кумтөр” боюнча “Центерра” менен түзүлгөн келишим ратификация болуп иштеп жатат. Ошол мыйзамды бузуп, денонсация кылмайынча канадалыктар силерди тоготуп да, сүйлөшүп да койбойт. “Центеррадагылардын” “кыргыздар Конституцияны окуп алсын” дегени да ушуну билдирет. Силер болсо, “мыйзам иштей берсин, биз сүйлөшүүлөрдү жүргүзө беребиз” деп жатасыңар. Жантөрө Жолдошевич, биз сизге жардам берели деп жатабыз. Денонсация деген бул улутташтыруу эмес, улутташтыруунун кереги жок.

9-сентябрда өкмөт канадалык инвестор "Центерра Голд" менен меморандум кабыл алып, алтын казып алуучу 50/50 үлүштөгү жаңы ишкана түзүү сунушун иштеп чыккан болчу. Жаңы ишкана Кыргызстанга катталмак. Депутаттар болсо, Кыргызстандын “Центеррадагы” үлүшүн 2003-жылга чейинки 67 пайыздык чекке жеткирүү талабын коюуда. Алардын айтымында, 2003-2009-жылдардагы келишимдер коррупциялык жол менен түзүлгөнү үчүн жокко чыгарылууга тийиш.

“Ата Мекен” фракциясынын төрагасы Өмүрбек Текебаевдин пикиринде, Кыргызстан эл аралык сотто уттурат дегендер жаңылышат.

- Эч ким келип иштеп жаткан ишкананы беш жылга токтотуп коё албайт. Кээ бирөөлөр сот беш жылга созулат, ишкана токтоп калат деп айтып жатат. Бул туура эмес. Мен азыркы сүйлөшүү жүргүзүп жаткан кээ бир өкмөт мүчөлөрүнүн да жоопкерчилигин караш керек деп эсептейм. “Кыргызалтындын” өкүлдөрү Шакиров менен Жапаров “Центеррага” адвокат болуп, Кыргызстанды коркутуп жатат. Мисалы, үлүшүбүздү 51 эле пайыз көтөрө турган болсок, "булар бизди соттойт, ит болобуз, куш болобуз” деп жатышат. Алар “Центерранын” кызыкчылыгын коргоп отурат.

“Кумтөр” ишканасы боюнча жетишилген меморандумду буга чейин “Ата Мекен” жана “Республика” фракциядагы жыйындарында талкуулап, ага каршы экендиктерин билдиришкен.

Анткен менен өкмөт сүйлөшүүлөр жана анын жыйынтыгы Кыргызстандын кызыкчылыгын көздөйт деп ишендирүүдө. Депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып, өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев сүйлөшүү жүргүзгөндөргө ишенич жок болуп жатса, анда ага фракция башчылары да кирсин деген сунушун айтты.

- Комиссияга силер да кошулгула деп сунуш кылат элем. Ар бир фракциядан лидерлериңер кирсин, ошолорго ишенет болушуңар керек. Биз, өкмөт бул боюнча дагы иштегенге даярбыз. Сүйлөшүүлөрдү токтотуп салуу Кыргызстандын пайдасына чечилбейт. Ар бир күн Кыргызстанга пайдалуу болбойт. Ошон үчүн мен ар бир фракциянын лидери сүйлөшүү жүргүзгөн курамга кирсин деп сунуш кылат элем. Ошого макул болуп, эгер парламент бизге мүмкүнчүлүк берсе, биз дагы иштеп көрөлү.

Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитети уюштурган парламенттеги коомдук талкуунун жыйынтыгында “Кумтөр” маселеси Жогорку Кеңештин жалпы жыйында каралмай болду. Маселе парламентте талкууланганда ага өкмөт мүчөлөрүнөн тышкары, сүйлөшүүлөргө катышкан эл аралык кеңеш берүүчү компаниялардын да өкүлдөрү катышат.

Учурдагы иштеп жаткан “Кумтөр” келишими боюнча “Центерра голд” ишканасында Кыргызстандын 33 пайызга жакын үлүшү бар.

Дарексиз кеткен "Даңаза" табылды

Акындын дептерин ушул кезге чейин сактап келген Рысбек Маткасымов.

Маркум акын Тургунбай Эргешовдун 1976-жылы жазылган ыр дептери табылды.

Сыртына “Даңаза” деп жазылган бул дептерди акындын жердеши Рысбек Маткасымов 37 жыл бою сары майдай сактаган. Өткөндө “Обон” гезитинен “Тургунбай Эргешовдун дептерлерине издөө салынат” деген жарыяны окуган соң редакцияга чалган.

- 1976-жыл болчу. Фрунзеде (азыркы Бишкек) окуган каракулжалык жердештер өз ара жолугуп турчубуз. Тургунбай аке ооруканадан жаңы чыккандыктан, сыйлап койолу деп “Соң-Көл” ресторанына чакыргам. Ал киши жазган ырларын жатка билет экен. Айтып берип, көпкө отурдук. Анан дептерин “сенде боло турсун” деп калтырып кеткен. Ошол бойдон жолукпай калдык. Окууну бүткөндөн кийин мен айылга кеттим. Дептерди берейин деп канча аракет кылдым. Моюнума карыз болбосун деген ой менен гезиттерге да жарыялап көрдүм. Бирок эч ким издеп келбеди да.

Тургунбай Эргешовдун уулуна жазган ыры
Тургунбай Эргешовдун уулуна жазган ыры
Ушул жылы Тургунбай Эргешовдун “Сүйүнчү” аттуу ыр жыйнагы жарык көрдү. Акындын ырларын уулу Уранбек чогулутуп жүрүп жыйнаган. Анын айтымында, Тургунбай Эргешовдун дагы көп ырлары элдин колунда:

- Тукем айылга колу сынып барганда 1700дөн ашык ырым бар деп айткан экен. “Сүйүнчүдөгү” ырларын деле эл арасынан ушинтип чогултуп алдык да.

Оңой бекен, ооруп жатып сагынуу.
Ойноп-күлүп жүрөсүңбү сары уулум?
Жетилгенде желең болсун Ата Журт,
Аргымакты туурап өскүн кулунум!


Бул ырды акын тун уулу Машайыкка арнап жазган экен. Атадан калган белекти көкүрөгүндө тумардай сактап жүрөт. Ал 4-класска барган кезинде атасынан айрылганын минтип эскерет:

- Менин көз алдымда калган көп нерселер эле кийин жоголуп кетти да. Ошол өлөрүнө жакын “Перзент” деп ырлар жыйнагын түзүп, басмаканага берген экен. Азыр ошонун дайынын таппай атабыз. Жазуучулар Союзунун поэзия жагын тейлеген катчы бар эле, ошол билет дешкен. Ага барышым керек. Кийин дагы бирөө “менде атаңдын калың дептери бар” деп айткан. Бирок иним Уран чалса жооп бербей коюптур. Ошентип көп эле топтолуп атат. Баарын чогултабыз. Кимге беришин билбей жүргөндөр да бар болсо керек.

Өмүрдө өксүп өткөнүм,
Өзөккө өрттү төккөнүм.
Эзилип жүрөт жүрөгүм да,
Эсиме түшүп өткөнүм,
- деген ырларды жазган Тургунбай Эргешов 1948-жылы Кара-Кулжа районундагы Буйга кыштагында төрөлгөн. Көзүн көргөндөр турган жеринде оозунан ыр куюлган адам эле деп айтышат. Жазган ырлары эртеби-кечпи басылып калаар деген үмүт менен дос-тууганга калтыра берчү экен. Бирок ага тирүүсүндө бир дагы китебин басмадан чыгаруу бактысы буюрубаптыр.

Акын 1983-жылы, 34 жаш курагында узакка созулган оорудан кийин дүйнө салган. Көз жумгандан 10 жыл өткөндөн кийин алгачкы жыйнагы топтолуп, “Өлбөгөн жанга жаз келер” деген ат менен жарык көргөн. Экинчи жыйнагы 2002-жылы “Булбулдардын тукуму аз” деген аталышта чыкса, быйыл "Сүйүнчүсү" басылып күйөрмандарын сүйүнүчкө бөлөдү.

Элчилик имаратын ижарага берген адам кармалды

Москвадагы кыргыз элчилиги

Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин имаратын бирөө сырттан ижарага берип жиберген.

Кыргызстандын Москвадагы элчилигинин имаратын белгисиз бирөө сырттан ижарага берип жибергени тууралуу кабар коомчулукту нес кылды. Элчиликке тиешеси бар экенин айткан кыргызстандык жаран орусиялык фирма менен келишим түзүп, макулдашылган сумманын 4 миллион рублин алдын ала алган.

Орусиялык фирманын ээси документтерин көтөрүп элчиликке барган. Ал элчиликтин конок үйүнүн "алдым" деп эсептеген бөлүгүн ремонт кылуу үчүн бошотуп берүүсүн талап кылган. Бул тууралуу Кыргызстандын Москвадагы элчилигинин экинчи катчысы Айымкан Кулукеева билдирди.

- “Биздин колубузда келишим бар, элчиликтин конок үйүн бошотуп бергиле” деген талап менен келиптир. Элчилик имаратты ижарага берген эмес жана бергенге болбойт. Ошондуктан бул биз үчүн күтүлбөгөн окуя болду. Документтерин караганда дароо шекшидик. Ал жерде элчиликтин мөөрүн окшоштуруп жасашыптыр, бирок элчиликтики эмес болчу. Элчинин колу да жасалма экен.

Шылуундук кылган жаран кеңсе үчүн ижарага имарат издеп жаткан фирманын жарыясы менен интернеттен таанышкан. Ушундан кийин элчиликтин имаратын сүрөткө тартып барып көрсөткөн. Ал жада калса “Иварес” деген жоопкерчилиги чектелген уюмдун атынан аракет кылган.

Жасалма келишиминде уюмдун атын, Бишкекте катталган деп дарегин, тиешелүү бардык укуктук негиздемелерди көргөзүп, өзүн Майрамбек Жумабековдун ишеним каты аркылуу Эсенгелдимурат уулу Ибрагим деп тааныштырган.

Элчиликтен имаратты ижарага берүү тууралуу эч ким менен келишим түзүлбөгөнүн айтышканда, алданган фирма өкүлү Ананов деген жаран жасалма келишимге кол койгон адамга телефон чалат. Ал проблемалар чыгып калганын айтып, 2-3 ай качып жүрүп аягында такыр жок болуп кеткен. Ананов августта полицияга арыз менен кайрылган.

Тартип коргоо органдары тарабынан кылмышка шектүү адам кармалганы тууралуу Айымкан Кулукеева билдирди.

- Биз Кыргызстандын тиешелүү органдарына кайрылдык. Алданган ишкер өзү да тартип коргоо органдарына кайрылыптыр. Азыр кылмышка шектүү адам кармалды. Москвада убактылуу кармоо жайында камалып турат.

Майрамбек Жумабековдун ишеним катын пайдаланган Эсенгелдимурат уулу Ибрагимди издей келгенде, орус телеканалдары анын 60 жашка таяп калган жаран экенин, буга чейин бир да кылмышка аралашпаганын айтып жатканын элчиликтен кошумчалашты.

Ушул жылдын апрель айында “Иварес” деген уюм элчиликтин конок үйүнүн имаратын ижарага сурап, конок үйдүн жетекчисине ар белгилүү адамдардын атын, алар менен байланышы тууралуу айтып кеткен. Бирок элчилик өкүлү имаратты ижарага бербей турганын түшүндүргөн.

Кыргызстандын элчилиги окуя болгондон кийин Кыргызстандын Ички иштер министрлигине, Тышкы иштер министрлигине кайрылган. Жыл башынан бери Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин мөөрүн жасап шылуундук кылган үч факт катталды.

"Кыргызфильмге" доомат артышты

"Кыргызфильмге" доомат артышты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:45 0:00

Мурдагы депутаттарды актоого буйрук болгонбу?

Сот залында, 25-январь, 2013-жыл

Камчыбек Ташиев баш болгон “Ата-Журт” фракциясынын мурдагы депутаттарын актаган Бишкек шаардык сотунун эки судьясынын жоопкерчилиги соттук кеңеште карала баштады.

Кеңештин бул боюнча биринчи жыйынында экс-депутаттардын ишин экинчи инстанцияда караган судьялар бири-биринин айыбын ачышты. Актоо чечимин чыгарган эки судья ишти карап жаткан учурда шаардык соттун төрагасы тарабынан мажбурлоо аракети болгонун билдиришти.

Жогорку Кеңештеги “Ата-Журт” фракциясынын ошол кездеги үч депутатын актаган Бишкек шаардык соттун эки судьясынын жоопкерчилиги соттордун кеңешинде карала баштады.

Кеңештин биринчи жыйынында мурдагы депутаттар менен жан сакчыларына карата актоо чечимин чыгарган судьялар Курманкул Зулушев жана Медер Сатиев сүйлөдү. Актоо чечими 17-июнда чыккан. Судьялар ошол күнү соттук териштирүүнү 24-июнга жылдырып, кеңешүүдөн кийин кайра ошол күнү улантып өкүм чыгаргандыктан “чечимин мыйзамсыз өзгөрттү” деп Жогорку Сот алардын жоопкерчилигин кароону өкүм кылган.

Судья Курманкул Зулушев сотту жылдырууну жетекчилик буюрганын айтты.

- Шаардык соттун төрагасы тыныгуу учурунда да соттук териштирүүнү 24-июнга жылдырасыңар деди. Анткени президент ошол күнү келет деп ага буйрук түшүп жатканын айтты. Бул киши мажбурлаган үчүн биз сотту ошол күнгө жылдырдык. Бирок биз кирип кеткенден кийин залда ызы-чуу башталды. Биз чатакка жол бербейли деп буйрукка карабай ишти улантып, ошол күнү чечим чыгардык.

Медер Сатиев
Медер Сатиев
Ушундай эле актоо чечимин чыгарган шаардык соттун коллегиясынын мүчөсү Медер Сатиев буларга токтолду:

- Бизди мажбурлоо аракети дайыма болуп турду. Бишкек шаардык сотунун төрагасы Айдарбек Осмонов мына өзү отурат. “Бул күнгө койгула, ал күнгө койгула, Феруза Зулумбековна менен сүйлөштүм, ал ушинтип жатат” деди бизге. Биз сотту жылдырып, кайра ошол күнү улантып койгонубуз менен чоң бир чечимди өзгөртүп жибердик деп ойлобойм.

Ушул коллегиянын үчүнчү мүчөсү, экс-депутаттарды актоого каршылыгын билдирген судья Сания Бранчаева да 17-июнда соттук териштирүү жылдырылгандан кийин залга жана коридорго толгон элден улам сыртка чыга алышпаганын, акырында сотту улантууга туура келгенин билдирди. Бранчаева соттук кеңештин алдында өзүнөн мурда сүйлөгөн кесиптештеринин билдирүүлөрүн жалган деп, аларга басым болбогонун айтты.

- Менин кесиптештерим айткан буйрук берүү, басым болгон эмес. Үчөөбүз түштөнүүгө барган учурда соттук иш 24үнө жылдырылып жатканын уктум. Аны мага Зулушев айтты. Бирок төрага же башка бирөөлөр тараптан телефон чалуулар, “жылдыр” деген көрсөтмөлөр болгон эмес. Аны мен азыр биринчи угуп жатам.

Курманкул Зулушев
Курманкул Зулушев
Кыскасы, соттук коллегияда бир ишти алып барган судьялар бири-биринин сөздөрүн улам жокко чыгарып жатышты. Эсиңиздерде болсо, судья Сания Бранчаева ишти карап жатканда эки судьянын чечимдерине макул болбой, эки жолу өзгөчө пикир келтирип ишке тиркегени айтылган. Өзгөчө пикирдин бири - экс-депутаттарды актоого каршылык болчу. Судья Курманкул Зулушев соттук кеңештин жыйынында Бранчаева учурунда өзгөчө пикир келтирбегенин ачыкка чыгарды.

- Биз Бранчаева өзүн сактап калсын деп ушинтип макулдашканбыз. Буга чейин массалык маалымат каражаттарына, баарына ал өзгөчө пикир келтиргенин айтып келгенбиз. Анткени аял катары аны коргоп калууга сөз бергенбиз. Азыр “басым болгон эмес” дегени коркоктук болуп жатат. Ошондуктан өзгөчө пикир келтирбегенин айтууга мажбурмун.

“Судьялардын жоопкерчилиги каралсын” деген өкүм чыгарган Жогорку Соттун коллегиясынын төрагасы Жакып Абдырахманов да бул жыйынга катышты. Ал судьялар сотту жылдыруу тууралуу чечим кабыл алып, өз чечимин кайра каалаган учурда өзгөртө албасын, бул туура эмес экенин билдирди.

Ал эми шаардык соттун төрагасы Айдарбек Осмонов “Азаттыкка” эки судьянын айткандары карандай жалган экенин, эч кимге басым жасалбаганын айтты.

Бардык тарапты уккан соң соттордун кеңеши жыйынтыкты кийинки жыйындарда чыгармай болду. 14 кишиден турган соттордун кеңешинин судьялар тууралуу чечимин президент карайт. Соттордун кеңеши сот системасында өзүн өзү башкаруу органы болуп эсептелет. Талкууга жатпайт деп эсептелген соттук чечимдин кайсы бир орган тарабынан талкууланышы да башка маселе катары коомдо ар кандай пикирлерди жаратууда.

Биринчи Май райондук соту жазда Жогорку Кеңештин мурдагы депутаттары Камчыбек Ташиев, Садыр Жапаров, Талант Мамытов жана Ташиевдин үч жан сакчысын кескен. Бишкек шаардык соту июнда аларды кайра актаган. Прокуратуранын көзөмөл сунушунун негизинде Жогорку Сот айыпталуучуларды кайра жоопко тартып, алар депутаттык мандатынан ажыратылган. Судьялардын жоопкерчилигин кароо өкүмү кошо чыккан. Экс-депутаттар өткөн жылкы митингден кийин “бийликти басып алууга аракет кылган” деген айып менен кармалган.

Бюджетти байыткан базар

"Дордой" базары
“Дордой” базары Кыргызстандын жаңы тарыхындагы социалдык мегапроект”. Мына ушундай аталыш менен бүгүн жарыкка чыккан “Де-факто” гезитине “Дордой” ассоциациясынын негиздөөчүсү Аскар Салымбековдун интервьюсу жарыяланып, айтылуу ишкер өз сөзүндө өлкөдөгү эң көйгөй көрүнүш жумушсуздук экенин, ошондуктан биринчи кезекте завод, фабрикаларды курсак деген тилек менен иштеп жатканын белгиледи.

Кабарчынын: – “Дордой” базары мамлекетке салыкты аз төлөп атат” деп салыкчылар айтып чыкты, чын эле ошондойбу? – деген суроосуна Аскар Салымбеков:

– “Дордой” базары “Кумтөр” өңдүү ири долбоор. Мында соода кылгандар салыкты патент аркылуу төлөшөт. Патент аркылуу төлөнгөн салыктын бир жылдык көлөмү 360 миллион сомду түзөт. Базардагы соодагерлер товарлардын басымдуу бөлүгүн Кытайдан алып келет. Анысын бажыдан өткөрүү үчүн эле бажы салыгына жылына 3 млрд. 900 млн. сом төлөп турат. Бул бажыкананын өзүнөн алынган так сан. Эмне үчүн ушул салык айтылбайт да, базарда патент менен төлөнгөн 360 млн. сом гана айтылат? Баарын кошкондо “Дордой” базары жылына 4 жарым миллиард сомго жакын каражатты мамлекеттин казынасына төгөт. Муну менен бирге эле жумуш менен камсыз болгондордун саны 1 миллионго чукул адам,–деп жооп берди.

“Кумтөр” маселесине чекит коюлабы?” деген суроо менен бүгүнкү санын ачкан “Алиби” гезити депутат Каныбек Осмоналиевдин “Айрым ректорлор өзү бий, өзү хан болуп, президентти да тоготпой калышты” деген маегине орун берди.

Канышай Мамыркулованын макаласы “Саясатчылардын тажаган кыргызстандыктарды коргоо кыймылын түзөлү” деген ат менен жарык көрдү.

Коомдук ишмер Жамин Акималиевдин кызыктуу маеги да ушул гезитте. Турсунбек Чыңгышевдин маеги “Сомубуз кантип сомдолгон?” деп аталды.

“Фабула” гезити Семетей Талас уулунун макаласы “Абдыкеримов Шаршенбек аттын башын ар бир арак заводунун алдына алып барып коюп алсын! Андан сырткары жалпы атбашылыктардын алдында кечирим сурасын!” деп аталып, бул эстелик элдин ар-намысын тепсеп жатканын, андай эле койгусу келсе, Жолойду көтөрүп чапкан хан Кошойго эстелик тургузсун деген оюна кошо жүйөөлүү да, ачуу да сөздөрүн айтты.

Баратбай Аракеевдин бир макаласы өкмөт түшкүрүң уурдап аткандардан энергия акысын жыйнап алалбай, анан эки бетин табактай кылып туруп эле баягы Бакиевчесинен элдин жонунан кайыш тилип, светти кымбаттатыш керек деп атканына арналса, бир макаласы мамлекеттүүлүк маселесине арналды.
Эл баатыры, Кыргыз эл жазуучусу Бексултан Жакиев макаласын “Кыргыз тили ушунчалык эле жараксыз тилби?” деп атап, эне тилибиздин көп кырдуу маселесине кенен токтолду.

“Жаңы агым” гезити “Экологияга күйүп-бышкан “Жашыл Ой” же Ысык-Көлдүн түбүнөн табылган таштандылар” деген макаласын табиятты коргоо маселесине арнады. “Камэк” менчик ооруканасынын башкы врачы Эркин Маматов тууралуу макала “Эмне десек да эл уулуна жарашат” деген ат менен тартууланды.

Балыкчы-ихтиолог Догдурбек Кабатаевдин маеги “Мурда 4 миң тонна балык өндүрсөк, азыр 4 тонна араң сатабыз” деп аталды.

“Кыргыз туусу” гезити “Сауд Арабиясы менен алака артууда”, “Бажы биримдигинин жана Евразия чөлкөмүнүн босогосунда”, “Жөлөк пулга жөлөнбө, жакырчылыкка жамынба”, “Ысырапкорчулуктан канткенде кутулабыз?” деген макалаларды жарыялады.

Кыргыз өкмөтүнүн башчысы Жантөрө Сатыбалдиев менен журналист Нарын Айыптын маеги “Кумтөрдү саяасатташтырбоо керек” деген аталыш менен окурмандардын ой элегине салынды.

– Келишимге ылайык эки жактыкы элүү-элүүдөн да аз. Кыргыз тараптын үлүшү кеминде 67 же андан да көп процент болушу керек эле деп жатышат,– деген суроого Сатыбалдиев:

– Мен деле 105 процентти каалап турам. Бирок тарыхый, түзүлгөн экономикалык, финансы, юридикалык кырдаалдар ага жол берген жок. Маселе сүйлөшүү жолу менен гана чечилди. Ошон үчүн айтаар элем, бүгүнкү жетишилгендер компромистүү вариант. Кайталап кетсем, 2003-2009-жылдардагы коррупциялык элементтер боюнча маселе ачык калды, прокуратура ишин токтоткон жок,–деп жооп берген.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG