Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 21:06

Кыргызстан

Нарындагы театр фестивалы

Нарында театр фестивалы башталды

Фестивалдын ачылыш аземинен. Нарын, 1-июль, 2013.

1-июлда Нарында Таттыбүбү Турсунбаеванын 70 жылдыгына арналган 5 -республикалык театр фестивалы башталды. Фестивалга өлкөнүн бардык дубандарынан келген 20га чукул театр катышып жатат. Салтанаттуу аземди ачууга өкмөттөн вице-премьер-министр Камила Талиева келди.

Алгач өлкөнүн бардык аймактарынан келген өнөрпоздор Нарын шаарынын борбордук көчөсүндө жүрүшкө чыкты. Ар бир театр өзү даярдап келген ыр-бийин аткаруу менен элди фестивалга чакырып жатты.

Иш-чаранын расмий бөлүгүн маданият, маалымат жана туризм министри Султан Раев ачты. Министр өз сөзүндө Нарын театрынан чыккан залкар талантарга токтолуп, Теңир-Тоону “театр Мекеси” деп атады:

Маданият жана туризм министри Султан Раев
Маданият жана туризм министри Султан Раев
​- Нарын жергеси бул өзгөчө жер. Мен айтаар элем, Нарын жергеси Кыргызстандын “театр Мекеси”. Себеби, улуттук театрдын уңгусу болгон залкарлар ушул жерден чыккан. Муратбек Рыскулов, Бүбүсайра Бейшеналиева, Турат Сарыбагышов, Жумамүдүн Шералиев, Капар Медетбеков, Тамара Жумакеева, Сейитказы Андабеков ушул жерден чыккан.

Таттыбүбү Турсунбаева корунун жетекчиси, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, маркум актрисанын бир тууган агасы Нуркан Турсунбаев кайталангыс талантты көзүнө жаш алып эскерди:

- Кыргыз драма театрында болгону 15 гана жыл иштеди. Бирок кыргыз тарыхына чоң из калтырып кетти. 37 жашында арабыздан кайып болуп учуп кетти. “Токтолуп сокпой жүрөгү, Соң-Көлдүн кетти чүрөгү” дегендей. Мына бүгүн 70 жаш дегенге оозум барбай турат. Таттыкем мен үчүн 18 гана жашта.

Кыргыз театрына жана киносуна, өзгөчө сулуулугу, таланты менен өчпөс из калтырган актриса Таттыбүбү Турсунбаева жөнүндө чакан тасма да көрсөтүлдү.

Жети облустан келген чыгармачыл жамаат өздөрүнүн эң мыкты деп даярдап келген спектаклдерин төрт күн бою элге тартуулашат. Аны менен катар калыстардын сынынан өткөн он номинацияга сыйлыктар коюлган.

Калыстар тобунун төрайымы, Кыргыз эл артисти Жамал Сейдакматова мындай дейт:

Кыргыз эл артисти Жамал Сейдакматова
Кыргыз эл артисти Жамал Сейдакматова
​- Мен дагы өзүм толкунданып турам. Биздин ишибиз абдан жоопкерчиликтүү. 18 театр келди, 3 күндө биз 4-5тен спектакл көрөбүз. Жакшыларын тандап туруп, анан сыйлык беребиз.

Фестивал Муратбек Рыскулов атындагы Нарын облустук академиялык драма театрынын “Доор аяны” спектакли менен ачылды.Төрт күн бою бул сахнада төрт-бештен оюн коюлмакчы. Ош улуттук драма театры комедиялуу спектакл даярдап келген экен. Даярдык мыкты экенин айткан режиссору Алымкул Исаков байгелүү орунга илинебиз деп үмүттөнүп турат:

- Даярдык абдан жакшы. Биз келгенде Нарындын эли жакшы тосуп алды. Биз абдан сүйүнүп турабыз, болгон күчүбүздү оюнга жумшап ийгиликке жетебиз деп ишенем.

​Азыркы күндө театрга эл көп барбай калган эмеспи, бирок бүгүнкү театр фестивалынын ачылышындагы алгачкы оюндарда зал көрүүчүгө жык толуп турду. Айрыкча улуу муундагы адамдар көп келген экен.

Алардын бири Ырыс Мундузова жаш чагында театр күйөрманы болгон. Бүгүнкү фестивалдын Нарында өтүп жатышына кубанып, неберелерин ээрчите келиптир:

- Биз бала кезде театрды абдан жакшы көрчү элек. Күндө келчүмүн. Алиман Жанкорозованы кумир тутчумун. Кийин андай болбой калды. Азыр эми залдагы элден улам ошол актерлорду көргөндөй болуп турам.

Ыр менен ачылган фестивал
Ыр менен ачылган фестивал
​Театр фестивалы 4 - июлда жыйынтыкталат. Жеңүүчүлөргө бир катар сыйлыктар каралган. Башка жактан келген 300дөй өнөрпоздун жаткан жерин, тамагын ж.б. чыгымдарын облус бийлиги өз моюнуна алган. Республикалык театралдык фестивал 2006-жылдан бери өтүп келет. Буга чейин 2009-жылы Жалал-Абадда өтүп, ошондон кийин белгисиз себептер менен токтоп калган.

Фестивалдын ачылышынан сүрөт баян

Неаполдогу кыргыз Мирлонэ, түтүн жана эркиндик

Неапол шаарынын кечки көрүнүшү.

Неаполдо бери жагы 2 миң кыргыз жашайт. Италиялыктар аларды “чинэзи”, бизче которгондо “кытайлар” деп атап коюшкан.

Италияда бул сөздү мен да далай жолу уктум. Буга кичине чыртыя түшкөнүң менен көпкө кек сактай албайсың. Неаполдуктардын меймандостугу таарынычты алеки заматта жууп кетет. “Жаман улут жок, жаман адамдар гана бар” деген накыл кептин чындыгы ушунда белем.

Неаполго барганыма 2 күн болгондо шаарды кыдыргым келди. Тар көчөлөрүн сүрөткө тартып, даамдуу пиццасынан ооз тийип, айтылуу Везувий жанар тоосу менен Жер ортолук деңизин көрүүгө куштар элем. Кечке жуук батарейкасы толгон фотоаппаратты колго кармап сыртка чыктым. Жонумда асма баштык. Курсак болсо курулдап, ачка экенимен кабар берип жатты.

Шаар ичинен шам-шум этчү жерди издеп жүрүп кийим сатчу базарга туш келдим. Чакандыгы жана темир контейнерлердин ордуна жыгач столдор коюлганы болбосо, биздин “Дордойго” окшош. Кыдырып тамак саткандары да, жол ачкыла деп кыйкырып араба түрткөндөрү да кудум биздикиндей. Бул жерде көбүнчө жумуш визасы жок, мыйзамсыз келгендер иштерин кечирээк билдим.

Кокусунан сатуучулар арасынан кара тору жигитти көзүм чалды. Тамагы айрылгыча кыйкырып, кардар чакырган бул азаматты эмнегедир жакынсып боор тарттым. Кандайдыр бир күч жетелеп, жанына барып учурашкым келди. Ички туюм алдабаптыр, биздин маегибиз “Саламатсызбы” деген жөнөкөй сөздөн уланды. Кээде ушинтип амандык суроодон ойдо жок окуяга жолугасың.

Мирлонэ – бул жигиттин төрт жыл мурда италиялыктар койгон аты. 25 жашта. Жерлиги Ысык-Көлдөн. Беш жашынан тарта эркин күрөш менен машыгып, бизнесмен болууну эңсечү экен. “Ысык-Көлдү абдан жакшы көрөм. Жер ортолук деңизи чоң, аты да улук, бирок биздин Көлгө караандабайт. Туристтер үчүн чакан аралча куруп, бизнес кылууну самайм”- деди Мирлан тымызын кыялы менен бөлүшүп. Бир жаман жери ал марихуана чегет экен...

Биздин каарман мектепти аяктагандан кийин эле борборго келиптир. Политехте тыштан окуган жигит, бакыт издеп Москвага кетпесе балким МАИ кызматкери болмок. 19 жашка толгондо Подмосковьеде курулуш материалдарын сатып иштей баштайт. Башында ити чөп жеп, келишимдин негизинде жакшы маяна алып турат. Тапкан акчасы өзү тургай айылда калган жакындарына да жетип, айтор бат ирденет. Бирок...

Кадыресе иш күндөрүнүн биринде Федералдык миграция кызматында иштегендер күтүүсүз басат. Документтерди текшерип, имаратты кычык койбой тинтишет. Мирландын жанында документтери жок болгондуктан дароо машинага тыгышат. Жолду катар каршылык көрсөткөнү үчүн токмок да жейт. Машинада өзүнө окшогон өзбек жана тажик жигит олтурган экен. Тажик жигит бут кийимин чечүү менен башын балээден куткарат. Буруксуган шыбоосуна чыдабай, аны орто жолдон түшүрүп салышат. Мирланга орус тилин тың сүйлөп, анча-мынча рубль кармата салганы үчүн ырайым болуптур. Ушул окуядан соң ал мекенине кайтып келет.

Орусияда 11 ай иштеп, топтогон акчасына Бишкектен машина сатып алат. Ага кара куурай жүктөп, "бизнес" баштайт. Досунун Мэри аттуу ротвейлерин экөөлөп машыктырып, дилерликке үйрөтүшөт. Ит күн сайын 3 чакырым чуркап, белгиленген жерге барып турат. Ал жактан жаныбарды маңзат саткан тажиктер тосуп алып, каргыдагы пулду чечип алган соң ордуна анаша байлап кайра жөнөтүшөт.

Ит берилгендик менен ээсине эки жылдай “кызмат” кылат. Орто азиялык дөбөт менен алыша кетип, жарадар болбогондо дагы канча “пайдасы” тиймек. Кыскасы, ошондон көп узабай жан берет. Мирландын бизнеси өзүнүн айтымында үч жылча “гүлдөптүр”. Ташы өйдө кулап, түкүрүгү жерге түшпөй турган кезде көрө албаган атаандаштары бут тосуп сатып коюшат. Кылтакка илинген жигит 150 миң сом менен бүт товарын карматат да, түрмөгө жетпей кутулат. Бирок милиция тарабынан басым токтобойт. Ошондой күндөрдүн биринде ал Италияга кетмекчи болгон досуна жолугуп калат.

Неаполдон төрт ай бою тынбай жумуш издейт. Акыркы падрону, бизче айтканда кожоюну Чирону жолуктурат. Андан бери үч жыл өтүптүр. Ушул убакыттан бери Чиро экөө ынтымакта иштеп келет. Бул Неаполдо жүргөн кыргыз үчүн эрдик десек болот. Адатта ал жактагы мекендештер жумушун бат-бат алмаштырат. Учурдагы Мирлонэнин жумушу - Чирого кошулуп алып дүкөн кыдырмай. Ал жерден өтпөй калган кийимдерди арзан баада алышып, кайра базарга коюшат. Күндө ушул...

“Жумушум өзүмө жагат. Жакшы төлөйт, тапканымды ата-энеме салып, азыраагын өзүмө алып калам. Чиро мага жакын досундай мамиле кылат. Эртең менен ойготот, майрам сайын калтырбай үйүнө чакырып турат. Биздин салт-санаага кызыгып, анча-мынча кыргызча ырларды да үйрөндү", - дейт Мирлонэ аңгемесин улантып.

Айта кетчү нерсе, Мирлан бир күн кечке үнү бүткүчө базарда кыйкыра бербейт. Футбол дегенде эт-бетинен кеткен жигит, топ тепкенге да убакыт табат. Неаполдо кыргыз диаспорасы уюштурган оюндар бат-бат өтүп турат. “Мекен”, “Шумкар”, “Манас” жана “KG Club” деген футбол командалары бар. Айтымы ал мыкты чабуулчу, италиялыктарды бир нече жолу уткан. Мындан тышкары ар кандай пасталарды даярдай билет, италян тилиндеги тарыхый тасмаларды жакшы көрөт. Кечкисин кара терилүү достору менен рэгги бийлеп, аларды сары майдай сактаган “чөбү” менен сыйлайт. Сөз акырында жигитке:

- Үйлөнгүң келеби? - деген суроо узаттым.

- Ооба, - деди ал.

- Сүйүктүүң үчүн чеккенди таштайт белең? - оңтойсуз болсо да ушинтип суроого туура келди...

-Таштайм, таштамакмын, - деди жигит өзүнө ишенген бекем үн менен...

Жалпылап айтканда, капилет кезиккен жердеш мага жакшы жигиттей көрүндү. Ачык-айрым, досторуна түрдүү кырдаалда жардамга келген. Болгону бир-эки туура эмес кадам гана аны ушул жашоого кириптер кылгандай. Бирок азыркы абалын жаман дегенден караманча алысмын. Кантсе да башы бош, кийген кийими жарашыктуу жана курсагы ток. Кээде гана жанга баткан жалгыздык кемиргенде, өзүн сооротуу үчүн марихуана түтөтөт тура. Өкүнүчтүүсү, адам издеген жылуулукту ал кайдан берсин?

Алина АЛЫМКУЛОВА, Неаполь-Бишкек

Кыргызчалаган Санжи Туйтунова, макаланын оригиналы бул жерде

Оппозиция сот чечимдерин талкуулагысы келет

"Ата-Журт" партиясынын тарапкерлери депутаттар соту учурундагы нааразылык акцияда. Бишкек, 29-март, 2013.

Оппозициячыл маанайдагы саясатчылар сот чечимдерин анализдеп туруу үчүн коомдук кыймыл түзүү демилгесин сунуштады.

Бул демилге 1-июлда Бишкекте талкууланып, "Ата-Журт" партиясынын депутаттары уюштуруу иштерине колдоо көрсөтүү ниетин билдирди. Ошол эле учурда бул ишти сотторго басым жасоонун бир формасы катары баалагандар да бар.

“Ата-Журт” демилгени колдоду

1-июлда Бишкекте айына бир ирет чогулуп, сот чечимдерин талкуулап туруучу аянтча түзүү демилгеси көтөрүлдү. Бул демилгени “Ата-Журт” партиясынын шаардык сот актаган депутаттары колдоого алышууда.

Маселен, Жогорку Кеңештеги “Ата-Журт” фракциясынын лидери Садыр Жапаров бул аянтча кайсы бир иш боюнча соттун чечимин талкуулаганга, анын мыйзамдуу же мыйзамсыз болгондугун аныктаганга жардам берет деп ишенет.

- Бул демилгени бизге Марат Кайыпов сунуш кылды. Мамлекетте укугу бузулган адамдар көбөйүп кетти, соттор адилетсиз, мыйзамсыз иштерди көп жасай баштады. Ошого байланыштуу укук коргоочулар кыймылын түзөлү деген экен. Биз келип катыштык, колдоп бердик. Анткени бул туура. Биз да мунун баарын өз башыбыздан өткөрдүк.

Бирок Садыр Жапаров, Камчыбек Ташиев жана Талант Мамытов 17-июнда аларды актап чыгарган Бишкек шаардык сотунун өкүмүн адилет деп баалашкан. Прокурорлор болсо бул үч депутатты 10 жылга чейинки мөөнөткө соттоону суранган болчу.

Аталган кыймылды уюштуруу жана түзүү иштеринин башына мурдагы юстиция министри Марат Кайыпов шайланды. Кайсы бир соттун кабыл алган өкүмү аянтчада талкууланып, кабыл алынган чечимдер жана сунуштар Соттор кеңешине, президентке жана парламентке жөнөтүлүп турмакчы.

Депутат Садыр Жапаров кыймылдын максаты тууралуу буларды айтат:

- Бул кыймыл отчет албайт. Сот адилеттүү, мыйзамдуу чечим чыгардыбы же буйруктарды аткарып жатабы деген маселени талкуулап, бүт коомчулукка жеткирүүнү гана максат кылып жатат.

Сот чечими талкууланбаш керек

Мындай кыймыл түзүү боюнча алгачкы жыйынга Азиза Абдрасулова менен Токтайым Үмөталиева сыяктуу укук коргоочулар жана бирин-экин уюмдардын өкүлдөрү келгенин эске албаганда, негизинен “Ата Журт” партиясына жакын адамдар катышты.

Андыктан бул көрүнүш түзүлүп жаткан кыймыл же аянтча ушул гана партиянын таасиринде болуп калат деген пикирлерди да жаратпай койгон жок.

“Кылым шамы” бейөкмөт уюмунун төрайымы Азиза Абдрасулова эгер андай болсо бул демилгенин келечеги жок деп эсептейт:

- Эгерде “Ата-Журт” партиясы өзүнүн гана кызыкчылыгын көздөп, ушул аракеттерди жасап жатса, анда бир-эки тегерек үстөлдөн кийин эле бул аянтча токтоп калат өзүнөн-өзү эле. Бирок бир жагынан бул үч депутатты да түшүнсө болот. Анткени түрмөдө тогуз айга жакын отуруп чыгышты. Ошондуктан булардын аталган маселеге кайрылып жатканын мен адам катары туура деп эсептейм.

Негизинен жыйынга катышкан укук коргоочулар аянтча түзүү боюнча демилгени колдоого алышты. Укук коргоочу Токтайым Үмөталиева мыйзамдардын чийкилигин талкуулап, ошону менен бирге экономикалык жана кылмыш иштери боюнча багыттарда иш алып барууну сунуштады.

Кыргызстанда мыйзамга ылайык, сот өз чечими боюнча жоопкерчиликке тартылбайт жана түшүндүрмө берүүгө милдеттүү эмес. Ал басым катары саналат.

Ошондуктан бул аянчада соттун кабыл алына элек чечимдери талкууга алынбашы керек дейт укук укоргоочу Азиза Абдрасулова:

- Соттордун күчүнө кирген гана чечимдерин, өтө маанилүү сот чечимдерин гана талкуулайлы деп жатышкандары туура. Бирок жеке мен өзүм соттун чечимин талкуулаганга каршымын. Мыйзамга ылайык, сот өз чечимин мыйзамдарга жана ички туюмуна карап кабыл алат. Ошондой эле кабыл алган чечими үчүн жооп бербейт. Ошон үчүн бул жерде өкүм кабыл алган сотту күнөөлөп эмес, эгер чечими туура эмес болуп калган болсо, андан чыгуунун жолдорун талкууласа болот.

Эки жаат соттошуп жаткан соң, адатта ар бир сот чечиминин артында нааразы тарап болот. Андыктан сот чечимин талкуулоого каршы чыккандар бар.

Саясат таануучу Бакыт Бакетаев өнүккөн мамлекеттерде соттун чечими талкуулоого жатпасын, бирок Кыргызстан ал деңгээлге жетүүнүн жолдорун издеп жатканына токтолду:

- Бул нерсени жаңы бутуна туруп келе жаткан мамлекет үчүн керектүү нерсеби деп ойлоп жатам. Бирок негизи өнүккөн мамлекеттерди - Европаны, Американы алсак, аларда соттун чечимин талкууга алууга эч кимдин акысы жок.

Кыргызстан эки жыл мурда сот реформасын жарыялаган. Бирок анын жүрүшү жана натыйжасы боюнча да эки ача пикирлер бар.

“Кыргызгаз” Орусияга өткөнү калды

Орусия “Кыргызгазды” “Газпромго” сатуу тууралуу келишимдин долбоорун караганы жатат.

Кыргыз тарап “Кыргызгазды” сатууга байланышкан бардык маселелерди чечип, орус өкмөтүнүн жообун күтүүдө.

“Кыргызгазды” “Газпромго” сатуу тууралуу келишимдин долбоорун Орусиянын өкмөтү ушул жумада карайт. Бул тууралуу “Азаттыкка” энергетика жана өнөр жай министри Осмонбек Артыкбаев маалымдады. Анын алдында сатууга даярдык катары “Кыргызгазпром” ишканасы түзүлгөнү, ага “Кыргызгаздын” бардык активдери өткөнү кабарланган.

Министр Осмонбек Артыкбаевдин маалымдашынча, кыргыз тарап “Кыргызгазды” сатууга байланыштуу бардык маселелерди чечти. Эми орус өкмөтүнөн жооп күтүүдө:

- “Газпром” менен “Кыргызгаздын” маселеси боюнча келишимдин долбоору биздин парламентте макулдашылып, расмий түрдө биз аны Орсиянын өкмөтүнө макулдашуу үчүн жөнөткөнбүз. Эми ушул келишим 4-июлдарда каралат деген маалымат келип жатат. Орус өкмөтү макулдугун берер замат биз кол коюуга чыгабыз.

Жогорку Кеңештеги Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу комитетинин төрагасы, “Ар-намыс” фракциясынын депутаты Кожобек Рысбаев “Кыргызгазды” Орусияга сатуунун пайдалуу жактарын санап берди:

- Өзүбүздө газ жок, аны Казакстан менен Өзбекстандан алабыз. “Кыргызгаздын” мойнунда карызы да бар. Андан сырткары газ куурларынын баары жедеп эскирип бүткөн. Аны Орусияга берсек, ал толугу менен орустарга өткөндөн кийин, газ үзгүлтүксүз берилсе, “Газпромдогу” күйүүчү майлардай эле бизде ар дайым газ болот деген жакшы ойлор бар. Ошондуктан алардын алып алганы бизге пайдалуу. “УзТрансгаз” менен “КазТрансгазга” караганда газдын баасы да арзаныраак болот го деген жакшы ой бар.

Ал арада сатуу иштерине байланыштуу “Кыргызгазпром” ишканасы түзүлгөнү, ага “Кыргызгаздын” укук-милдети, бардык мүлкү, активдери өткөнү маалым болду.

Соңку жылдары Кыргызстанда айрыкча кыштын кыраан чилдесинде газ маселеси чыгат. Ар кандай себептерден улам бирде Казакстан, же Өзбекстан берилген газдын көлөмүн чектеп коёт.

Өткөн жыл этегинде президент Алмазбек Атамбаев Бишкекте маалымат жыйында мындай маселелер “Кыргызгазды” орустарга сатмайынча чечилбей турганын айткан болчу. Өлкө башчысы элди газ менен тыңдап тейлей албаган, карызы баштан ашкан ишкананын үстүнө акча кошуп берсе да аздык кыларын кыйыткан:

-“Кыргызгазды” 1 долларга сатмак түгүл, керек болсо үстүнө акча кошуп берет элем. Кыргызстанга “Кыргызгаз” эмес, газ керек. Ишкананы 1 долларга берди деген - тизелеп калды деген эмес. Ошол эле эң күчтүү деген Германия убагында бир топ заводдорун 1 маркага берген.

Атамбаев “Кыргызгазды” сатып алганы жаткан “Газпромго” бир топ талаптар коюлуп жатканын белгилеген. Ага ылайык, газ жыл бою үзгүлтүксүз берилип турушу керек. Экинчиден, баасы арзан болуп, үчүнчүдөн - 500 миллион доллар инвестиция салышы шарт жана төртүнчүдөн, Кыргызстанда газ чалгындоону улантышы зарыл.

“Кыргызгазды” Орусияга сатуу боюнча эки өлкөнүн өкмөттөрү соңку бир топ жылдардан бери сүйлөшүп келет.

“Газпром” “Кыргызгаздын” 100 пайыз акциясына ээлик кылууга кызыкдар экенин, ошондой эле 5 жылдын ичинде 20 миллиард рубль инвестиция берүүгө даярдыгын айткан.

Кыргыз тилине америкалык арзуу

Бир айдай мурун “Азаттык” сайтына “Кырк сом” деп аталган алгачкы блогум жарыяланбады беле. Ошондон бери көптөгөн окурмандардын мага карата мактоолорун, өз башынан өткөргөн окуяларын укканыма аябай кубанычтамын. Мен жөн гана башымдан өткөн окуя тууралуу кыргызча жазып көрөйүн деген элем – окурман журту макаламды ушунчалык жылуу кабылдашын таптакыр күткөн эмесмин. Окурмандарга чоң алкыш!

Ошол блогдун каарманы Айгүлдүн азыркы тагдырына кызыккандар көп болгондуктан ал тууралуу да азыноолак сөз кыла кетпесек болбостур. Ал Америкага барып келгенден кийин биз 2001-жылы бир жолу Бишкекте жолукканыбызда жакшы окуп келгенин айткан. Андан эки жумадан кийин мен мекениме кайтып, ошо боюнча Айгүл менен кабарлашпай калдым. Аңгемени окуса бир күнү өзү байланышаар.

Мен бул жолу кыргыз тили боюнча жазууну чечтим. Билем, Кыргызстанда тил маселеси абдан талаш-тартыш абалда, бул тууралуу жазгандар, аны талкуулагандар абдан көп. Алгач мен илимпоз-изилдөөчү же тилчи-лингвист эместигимди эскерте кетейин. Мен жөн гана кыргыз тилин билген чет элдик жаран катары жеке көз караш, ой-пикиримди билдиргим келди.

Кыргыздар меймандос эл болбосо, менин кыргызчам “Азаттыкка” блог жазууга эч качан жетмек эмес. Англисче-кыргызча китеп жана окуу куралдары абдан аз экенин билебиз. Демек эки эле жол менен кыргызча үйрөнсө болот: кыргызча сүйлөгөн үй-бүлөдө төрөлүп-чоңойуу, же кыргызча сүйлөгөн үй-бүлө менен жашоо аркылуу.

Мен аябай боорукер, мээрим төккөн кыргыз бүлөлөрү менен эки жыл жашап, бир табактан тамактанып, кыргызча үйрөнгөм. Узун тойлорго чакырылып, ар түрдүү адамдар менен ыңгайлуу да, ыңгайсыз да абалдарда сүйлөштүм. Адегенде мен кыргызча сүйлөп баштаганда өтө эле одоно каталарды кетирсем да эч ким мени шылдыңдаган эмес – баары мага кыргыз тилин үйрөтүүгө дилгир болгон, мага чыдаган. Ошон үчүн мен уялбай кыргызча ар ким менен, ар кандай абалда сүйлөшүп, бул тилди өздөштүрүп калдым. Албетте эне тилимдей сүйлөй албайм, бирок ошого карабай, эки жаман уулум жана көлдүк жубайым үчүн эркин сүйлөйүн деген максат менен жүрөм.

Мен испан тилин да билем, бирок аны үйрөнүү башка таржымал болду. Латын Америкасындагы бир өлкөгө испан тили боюнча машыгууга барып калдым. Ал жердеги адамдар мага аз көңүл буруп, көп киши испан тилинде сүйлөшкүсү келген жок. Ошондо үч ай бою өмүрүмдө такыр сезбеген жалгыздыкты сезип, аябай кыйналып кеттим. А Кыргызстанда болсо, кааласам-каалабасам да миңдеген кишилер менден ал-акыбалымды сурай беришчү. Мен, АКШ жана ата-энем тууралуу билгиси келген меймандос кыргыздар көп болгон жана азыр деле көп. Дагы эле силерге чоң алкыш деп айткым келет!

Мен биринчи блогумду жазгандан кийин мактагандар көп болду дебедимби, бирок чоочун кишилер чала-була кыргызчамды мактаган сайын, мен мынчалык мактоо туура эмес деп ойлоп баратам. Мендей кишини мактагандан көрө, ангилсчени да, кыргызчаны да суудай сүйлөгөн кыргыздарды көбүрөөк мактабайлыбы? Макаламды жазгандан кийин Кыргызстандын түштүгүнөн бир жигит менен тааныштым. Анын 26 000 cөздөн турган англисче-кыргызча мыкты жеке сөздүгү бар экен. Анда сөздөр да, макалдар да, сөз айкаштары да эки тилде тең жакшы түшүндүрүлүптүр. Аны кайдан алса болоорун сурасам: “Бастырганга каражат таба албай жатам”, - деп жооп берди.

Чынында кыргыз тилиндеги китептер боюнча абал кыйын болуп жатканын билебиз. Мисалы, “Раритет” деген белгилүү дүкөндө китептердин басымдуу бөлүгү орусча. Кыргызча китептер өтө аз жана алардын баары эле жогорку сапатта деп айтууга болбойт. Өз тажрыйбама таянып айтсам, бөбөк китептеринде да маселе абдан көп. Кооз, сүрөттүү жомок китептер көп эле, бирок жомоктор ашыкча татаал адабий сөздөр менен жазылган. Кыргыз маданиятын жана тилин терең түшүнгөн, кесиби эл таануучу жубайым да аларды түшүнө албай бушайман болот кээде.

Ойноок, кичинекей балдардын көңүлүн китепке бурдуруу оор иш, ошондуктан алар үчүн арналган китептер өтө кызыктуу жана кооз болуш керек. Биз былтыр Кыргызстандан көп китеп дүкөндөрдү кыдырып, болушунча балдар китептерин сатып алганбыз. Ошолорду карап отурсам, үч жашка чейинки балдар үчүн делген китептер өтө ачык түрдө сабак берет экен. Балдар сабак үчүн окубайт – кызык дүйнөгө кирүү үчүн окуйт. Китеп буйрук берген сыяктуу, тарбиялап жаткандыгын сезсе, кичинекей бала ал китептен баш тартат. Балдар жазуучусунун бир гана максаты болуш керек - балдарды окуганга кызыктыруу.

Бала кичинекейинен китептин күйөрманы болуп калса, чоңойуп баратканда ар кандай китептерди жан талашып өзү эле окуйт. Жакшы адам болуу, кыргыз каада-салты жана илим-билим тууралуу бир аз эси кирип калганда эле окуп-билип алат. Наристелерге болсо айрылбаган катуу кагазда жаныбарлар жана ата-эне тууралуу кызыктуу сүрөттөрү, уккулуктуу жазмалары бар китеп болсо эле жетет – ошондой китептер өтө аз экен Кыргызстанда, тилекке каршы...

Кыргыз тили боюнча дагы бир маселе мени көп ойлондуруп жатат. Ал орус тилдүү кыргыздарды жаман көрүү. Кээ бир кыргыз жаштары алгачкы блогумдан кийин кыргызча жакшы сүйлөй албаган кыргыздарды жамандап, аябай ызалуу сөздөр менен ой-пикирлерин жазып жатышты. Ооба, албетте кыргыз тилин атайлап чанып, орусча эле сүйлөгөн кыргыздар бардыр. Мен деле алардын өз эне тилине кызыкпагандыктарына анда-санда ачууланып кетем. Бирок кыргызча эркин сүйлөгүсү келип, чала-була кыргызча сүйлөгөнүнөн уялгандар алардан көп экен. Көптөгөн ошондой кишилер: “Мага кыргызча үйрөтүңүз агай, башкалар мени шылдыңдап жатышат”, - деп менин жеке почтама кат жазып жатышат...

Бир жолу “Азаттык” үналгысын угуп отурсам, бир бала кызыктуу акцент менен кыргызча эркин сүйлөп жатат да, “Мен кыргызча сүйлөй албаганым үчүн аябай уялам”, - деп коёт. Көрсө, Тажикстанда жашаган кыргыз жигит экен. Ал Кыргызстанга көчүп келгиси келээрин, бирок чек арачылардан өйдө дайыма ага тийише беришээрин да кеп кылып атты.

Ар кандай шарттан улам кыргызча таза сүйлөй албаган кишини кабыл алуу бир кеп да, атайын кыргыз тилинен баш тарткан кишини кабыл алуу таптакыр башка кеп. Эки-үч муунунан бери Кыргызстанда жашап, бирок кыргызча сүйлөй албаган кишилер да көп. Аларды жаман көргөн сайын, алар ошончолук кыргыз тилинен алыстай беришет. Андыктан кыргызча сүйлөгөндөрдүн өзгөчө милдети – башка элди кыргыз тили менен жакшылап тааныштыруу. Кыргыз эли мага көрсөткөндөй меймандостукту Кыргызстанда жашаган, башка тилде сүйлөгөн ар бир адамга көрсөтсө оң натыйжа берет деп ойлойм. Менин оюмча, “кыргызстандык” деген мамлекеттик деңгээлдеги түшүнүк керек. Ал үчүн Кыргызстандагы элдин жергиликтүү жалпы тили керек. Ал тил бир гана кыргыз тили болот (анткени, өлкө Кыргызстан да), бирок кыргыз тили азырынча бир эле улутка бекем байланышкандыктан, Кыргызстандагы башка улуттар ага көп көңүл бура элек, менимче.

Мен кээ бир кыргыздардын кыргыз тили батыштын “кыргыз эмес” ойлорун сүрөттөп, таза болбой бара жатканынан коркконун байкадым. Мен америкалык катары бул коркунучту таптакыр түшүнбөй жатам. Менин жөнөкөй ойум боюнча, кыргыз тилин сүйүү деген бул - аны колдон келишинче ар кайсы жагынан бай, кенен жана ар түрдүү болушун колдоо керек дегендик. Тилди “кыргыз анткен эмес, минткен эмес” деген көз караштар менен чектебешибиз керек.

Англис тили деле түпкү теги Улуу Британиядан жер шарынын ар кайсы бурчуна тараган. Азыр ар түрдүү улуттар аны эне тили катары колдонуп жатат. Англис тилинде азыр кадимкидей колдонулуп жаткан сөздөрдүн көбүнчөсү башка тилдерден келген. Британиялыктар колониялизм кезинде, бөтөн жерде мурун билбеген тамак, ой же маанилүү сөз менен кезиккен сайын аны англистештирип, колдонуп башташкан. Ошон үчүн бүгүн англис тили эң бай. Бирок англис тили тынбай өзгөрсө да, Улуу Британиянын салты анчалык деле өзгөргөн жок. Жада калса биз, америкалыктар ашыкча таасирлүү поп-маданиятыбыз менен аларды өзгөртө албай жатабыз (тамаша). Айтайын дегеним, кыргыз тилинин жаңыланып, заманга жараша өзгөрүүсү кыргыз салтын өзгөртөт деп коркпой деле койсо болот.

Албетте, кыргыз тили англис тилиндей дүйнөлүк таасир кыла албайт (балким, ким билет...). Бирок учурдагы кыргызстандык жаштар улутуна карабай кыргыз тилине кызыгып калышса, алар көчөдө кыргызча сүйлөп башташмак. Мен үй-бүлө ортосундагы жылуулук аркылуу кыргыз тилине кызыгып калгам.

Достук, сүйүү же маданият аркылуу бөтөн тилге кызыкса, берилсе болот. Мисалы, көп кишилер кореялык репчи Пысайдын “Каңнам Стайл” деген ырын уккан. Ал Ю-Туб вебсайтынын тарыхы боюнча эң көп көрүлгөн клип. Биз, клибин көргөндөр Корея тилин түшүнө албаганыбызга карабай, өтө эле жугумдуу бул ырга канча жолу бийледик. Канчалаган тилдеги, ар кайсы темадагы “Каңнам Стайлды” туураган башка клиптер тартылды. Бишкектеги Ош базарында тартылган клиби да бар. Күлкүмүштүү Пысайдын айынан дүйнөнүн ар кайсы бурчундагы жаштар чакан Түштүк Кореяга көнүл буруп, абдан кызыгып, ал жакка окууга тапшырып, анын тилин үйрөнүп баштагандар абдан көп экен. Кыргызстандыктар да поп-маданиятты өнүктүрүп, Пысайдай күлкүмүштүү болсо да, көпчүлүктүн көнүлүн бурдуруп, өлкөгө, тилине, маданиятына азгыра алган жаңылык тартуулай алса деген кыялым бар.

Жаштарды кыргыз тилин сүйлөөгө “азгыруу” үчүн, ар тараптуу чыгармачылыкты: салттык көркөм өнөрдү да, сапаттуу поп-маданиятты да, өкмөттү күнөөлөбөй, мүмкүн болушунча ар ким өз каражаты менен колдош керек. 2010-жылы Бишкектен кино тартуучу Нурбек Эгендин “Манастын төрөлүшүн утурулап” деген тасмасын көрүү үчүн жубайым экөөбүз кинотеатрга барсак, киши көп келбегендиктен кинону токтотуп салышыптыр. Билбейм, ошондой абал адаттагыдай көрүнүшпү, же мен туура эмес күндө киного барып алдымбы?

Менин эки жаман кичинекей уулум азырынча кыргызча түшүнүшөт. Бирок өспүрүм куракка жеткенде, кыргыз тилинде кызыктуу жана сапаттуу поп маданиятынын көп сунуштары болбосо, англис тилине эле көңүл буруп, Кыргызстанга кызыкпай калышы мүмкүн.

Чынын айтсам, мен Кыргызстанды тааныганыма он төрт жыл эле болду. Ошол убакытта абдан көп өзгөрүүлөрдү байкап жатам. Ыктыярчы чагымда (1999-2001 – жылдар) Бишкектин көчөлөрүндө кыргыз жаштары жалаң орусча сүйлөгөнүн укчумун. Азыр болсо көбүнчө кыргыз тили угулат. Кыргыз киносу да өнүгүп баратат. Кыргыз поп-музыкасынын да ар кыл түрү бар. Ошол кыймыл кеңейип, өнүккөн сайын кыргыз тилинин келечегине менин да үмүтүм артып барат...

Токтонасыров БУУ үйүнүн алдына жатып алды

Токтонасыров БУУ үйүнүн алдына жатып алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:16 0:00

Азия оюндарында Данияр Кашкараев финалга чыкты

Данияр Кашкараев

1-июлда Түштүк Кореяда жабык имараттардагы Азия оюндарында тайбоксчу Данияр Кашкараев финалга чыкты.

Данияр Кашкараев финалда

1-июлда Түштүк Кореянын Инчон шаарында жабык имараттардагы Азия оюндары улантылды. Азия оюндарынын салтанаттуу ачылыш аземинде кыргыз туусун көтөрүп чыккан тайбоксчу Данияр Кашкараев финалга чыкты. Ал чейрек финалда иорданиялык Абдалла Мохаммад Нассем Самурду 5:0 эсебинде артыкчылык менен утуп алды. Жарым финалда Данияр Кашкараев менен ооганстандык Насир Ахмад Хазар беттешмек. Бирок атаандашуудан Ахмад Хазар баш тарткандыктан Данияр Кашкараев финалга чыкты.

Тайбоксчу Бекжан Матысаев менен Амангелди Талантов чейрек финалда жеңилүү ызасын тартып калды. Мындай маалыматты Инчондон Улуттук олимпиада комитетинин жооптуу кызматкери Саламат Эргешов телефон аркылуу маалымдады.

Инчондогу Азия оюндарында кыргызстандыктар спорттун 5 түрү боюнча мөөрөй талашууда. Башкача айтканда спорттук бий, кикбоксинг, тай бокс, сууда сүзүү жана бильярддын снукер түрү боюнча 22 спортчу өлкө намысын коргоп жатат.

Мамлекеттик дене тарбия жана спорт агенттигинин жетекчиси Мурат Саралиновдун баамында, кыргызстандык спортчулар тайбокс, кикбоксинг жана спорттук бий боюнча ийгиликтерге жетиши ыктымал.

2005-жылы Тайланддын Бангкок шаарында өткөн жабык имараттардагы биринчи Азия оюндарында кыргызстандык суучул Юрий Захаров коло медаль жеңип алууга жетишкен. 2009-жылы Вьетнамда өткөн жабык имараттагы үчүнчү Азия оюндарында спорттук бий боюнча кыргызстандык Алексей Кибалко жана Виктория Качалко коло байгелүү болгон.

Бул ирет Инчондогу жабык имараттардагы Азия оюндарына 45 өлкөнүн өкүлдөрү катышып, спорттун 12 түрүнөн күч сынашуулар өтүүдө. Жабык имараттардагы 4- Азия оюндары 7-июлда жыйынтыкталат.

Балыктай сүзүп, байге алган балдар

Орусиядан кулак сүйүнткөн кабар келди. Обнинск шаарында өткөн жаш суучулдардын эл аралык турниринде кыргызстандык 12 жаштагы Никита Пауков 100 баттерфлей ыкмасында сүзүүдө марага биринчи келип, алтын медаль тагынды.13 жаштагы Денис Петрашов 100 жана 200 метрге брасс ыкмасында сүзүүдө 2 күмүш байгелүү болду. Ал кыска аралыкка сүзүүдө да күмүш медаль утуп алган. Никита Пауков дагы бир күмүш байгени олжолоп алды. Бул Бүткүл орусиялык жеткинчектер мелдешине Орусиянын эң ири 10 шаары менен облустарынын жана Франция менен Кыргызстандын 50 командасынан тандалган 400 жеткинчек суучулдар катышты.

Иорданияда бокстан Азия чемпионаты өтүүдө

1-июлда Иорданиянын борбору Амман шаарында бокс боюнча чондор арасында Азия чемпиондугу үчүн таймашуулар башталды. Мында Кыргызстандын намысын 8 жигит коргоп жатат. Мурдагы Азия чемпионатында кыргыз мушкерлери 2 коло байге уткан.

- Бул ирет дагы Иорданиядан куру кол келбей, алтын, күмүш медаль жеңип алууга аракет кылабыз, - дейт Азия оюндарынын коло байге ээси Таалайбек Кадыралиев.

Жеңил салмакта Турат Осмонов, 52 кг. салмакта Азат Үсөналиев, 56 кг. Өмүрбек Малабеков, 60 кг. - Медер Мамакеев, 64 кг. - Эрмек Сакенов, 69 кг. - Эркин Болотбек уулу, 81 кг. - Александр Панарин жана 91 кило салмакта Сергей Паренко Азия чемпионатында күч сынашып жатат. Жеңүүчүлөрү 8-июлда анык болуп калат.

Билеги күчтүүлөр - КМШ чемпиондору

Ысык-Көлдөгү «Тамга» аскер санаторийинде КМШ өлкөлөрүнүн достук мамиледеги аскерлеринин гиря спорту боюнча биринчилиги жыйынтыкталды. Жалпы командалык эсепте Орусиянын командасы жогорку упай топтоп 1-орунга, Кыргызстан командасы 2-орунга чыкты. Ал эми 3-орунга Казакстандын командасы ээ болду.

Спортчулардын арасында 63, 68 кг, 73 кг, 85 кг. чейинки жана 105 кг. жогору салмак категорияларында мыктылар аныкталып, аларга байгелүү орундар ыйгарылды.
Мында кыргызстандык балбандар Өмүрбек Тойкулов, Анатолий Богатый, Павел Козлов коло байгелүү болду. Кыргыз балбаны Бактыгул уулу Аскар күмүш медаль тагынды. Ал эми 78 кг. салмакта кыргызстандык Руслан Тагиров жеңиштин бийик сересине көтөрүлдү.

Жеңген кайыкчылар Казанга барат

Бишкектин четиндеги “Ала-Арча” спорттук базасында байдарка жана каноэде сүзүү боюнча Кыргызстандын биринчилиги жыйынтыкталды. Бул тууралуу Мамлекеттик дене тарбия жана спорт агенттигинин басма сөз катчысы Нурдин Султамбаев билдирди:

- Биринчилерден болуп 1000 метрге жалгыздап сүзүүчүлөр чыгышты. Мында марага 16-Азия оюндарынын коло байге ээси Александр Пароль озуп келип, былтыркы чемпиондук наамын сактап калды. Ошондой эле мелдеште кыздар арасында жалгыздан кайык жарышында өлкөнүн көп жолку чемпиону Елена Рыбалованын чеберчилиги жогору бааланды. Жуптан 1000 метрге сүзүүдө да Максим Бондарь менен Илья Алгин өлкө чемпиону аталды. 4 кишилик кайык жарыштарында Александр Пароль баштаган Игорь Дорофеев, Максим Бондарь жана Илья Алгин баш байгенин ээлери болду. 200 жана 500 метрге жарыштарда деле жогоруда аты аталаган спортчулар жеңишке жетишти.

Кыргызстандын чемпионатынын жыйынтыгы боюнча Азия биринчилигине жана Бүткүл дүйнөлүк универсиадага катышууга курама команда түзүлдү.

Быйылкы жайкы Универсиада оюндары 6-июлдан 17-июлга чейин Татарстандын борбору Казанда өтөт. Мында 170тен ашуун өлкөнүн студенттери спорттун 27 түрү боюнча мөөрөй талашат. Кыргызстандын намысын 80 спортчу спорттун 12 түрү боюнча коргойт. Анын катарында жогоруда биз кеп кылган гребля, байдарка жарыштары да бар. Кайыкчылар жарыштары 13-июлда башталып, 15-июлда жыйынтыкталат.

Шакиров: "Кыргызалтын" элдин кызыкчылыгын коргойт

Кумтөрдөн чыккан алтынга белги коюлуп жатат. Кумтөр алтын ишканасы, 14-март, 2013.

“Кыргызалтындын” жетекчисинин орун басары Кылычбек Шакиров Кумтөр алтын кенине байланыштуу суроолорго жооп берди.

“Азаттык”: Кыргыз өкмөтү жалдаган чет өлкөлүк юридикалык жана каржы кеңешчилери келип кетти. Алар Кумтөр боюнча “Центерра Голд” компаниясы берген сунуштарды иликтеп, талдап чыгаары айтылган. Ушул тууралуу алгач маалымат бере кетесизби?

Кылычбек Шакиров: DLA Piper юридикалык, ал эми Рricewaterhouse Coopers компаниясы каржы жактан кеңешчибиз болуп эсептелет. Бул эки компания тең өздөрүнүн кылган иштерин консультативдик кеңешке көрсөтүштү. Ал кеңештин башында премьер-министр турат. Андан башка жети министр, үч агенттиктин директору кирген. Кумтөр маселесине тиешеси бар министрлик-мекемелердин баары, өкмөттүн аппаратынын мүчөлөрү, “Кыргызалтын” болуп баарыбыз консультативдик кеңешке топтолгонбуз.

Чет өлкөлүк кеңешчилер азыркы процесс 2009-жылдагыдан кескин айырмаланарын белгилеп жатышат. 2009-жылы Кумтөр боюнча келишимди реконструкциялоону Кыргызстан жактан эки эле адам жүргүзгөн. Азыр болсо саны абдан чоң, 40ка чейин барат. Мисалы “Кыргызалтын” уюштуруу маселелерин алып, бардык адамдарды чакырып, топтоп берет, ошол иштер деле убакытты алат. Азыр көп адам чогулуп, оюн айтса, кабыл алынган чечим жакшыраак болот. Ар бир министрликтен өз тармагы боюнча көп сунуш түшүп жатат.

DLA Piper юридикалык маселелер боюнча кимдер менен жолукту, кандай документтерди даярдады, кандай ой-пикири бар, ошолорду көрсөттү. Ал эми Рricewaterhouse Coopers болсо кандай баалоону жүргүздү, дүйнөдө кандай тренд болуп жатат, кайсы жагынан Кыргызстанга кандай пайда болот деген ойлорун айтып кетишти.

“Азаттык”: Премьер Жантөрө Сатыбалдиев Кумтөр боюнча үч вариант: биринчиси - Кумтөргө жаңы схема менен салык салуу, экинчиси - биргелешкен ишкана түзүү, үчүнчүсү - компанияны Кыргызстандын колуна өткөрүү каралып жатканын билдирген эле. Сунуштардын кайсынысы оптималдуу экенин эсептеп чыктыңыздарбы?

Кылычбек Шакиров: Азыр эсеп жүрүп жатат. Оптималдуу вариант тандала элек, бирок потенциалдуу варианттар бар. Эми сүйлөшүү болуп аткандан кийин, эки тарап бири-бирибизди карап турабыз да. Биз аларды карайбыз, кандай маалымат берет деп, алар бизди аңдышат. Ошондуктан стратегиялык нерселерди мен сиздерге азырынча айта албайм. Потенциалдуу варианттар дегенде, Кыргызстанга эмне керек деген тапшырманы коюп туруп, ошонун негизинде иш жүрүп жатат. Андан кийин биз ошолордун ичинен эң жакшысын тандайбыз.

Кумтөрдөгү иш учурунан
Кумтөрдөгү иш учурунан
“Азаттык”: Айрым, эксперттер, кээ бир депутаттар эгер биргелешкен ишкана түзүлсө, Кыргызстан Кумтөр боюнча экологиялык жана башка миллиондогон доллар чыгымдарды төлөтүп алалбай калат деп айтып чыгышкан болчу. Ушундай доомат негиздүүбү?

Кылычбек Шакиров: Биздин консультативдик кеңеш жана биз жалдаган чет өлкөлүк кеңешчилер болуп дагы бир эл аралык, тажрыйбасы чоң экологиялык-инженердик маселелер боюнча компанияны ишке чакырабыз деп чечтик. Болочоктогу тобокелдикти азайтыш үчүн инженердик маселелер боюнча эл аралык компания менен сүйлөшүү жүрүп жатат, бирок атын азырынча айта албайм. Биз бардык маалыматты албаган үчүн бизге ошондой кеңешчи керек болуп жатат.

Биз ар тараптан карап жатабыз. Кыргызстан үчүн Кумтөр стратегиялык жактан маанилүү нерсе. Ошондуктан юридикалык, каржы, экологиялык жана инженердик жактан баарын карашыбыз керек. 2003-жылы кудум ушундай болгон. Биз ошол жылдагы документтерди карасак, Дүйнөлүк Банк, Европа Банкы болгон экен. Экологиялык, инженердик жана каржылык отчеттор болгон экен. Бизде кийин бардык маалымат болгондо ошончолук туура чечим кабыл алса болот.

“Азаттык”: Өкмөт Кумтөр боюнча сүйлөшүүлөр үчүн дагы үч ай мөөнөт сурады эле. Бул убакыт аралыгында сүйлөшүп, орток пикир тапканга үлгүрөсүздөрбү? Мына азыр айттыңыз, экологиялык-инженердик маселелер боюнча да эл аралык кеңешчи жалдаганы жатабыз деп.

Кылычбек Шакиров: Бизге көбүрөөк убакыт бергенде жакшы болот эле. Эми үч айдын ичинде эң чоң маанилүү маселелерди чечип алабыз деген ниетибиз бар. Буга чейинки үч айда деле көп жумуш жасалган.

“Азаттык”: “Центерра Голд” менен сүйлөшүүдө кайсы маселелер боюнча орток пикир табуу оор болуп жатат?

Барскоондогу Кумтөргө каршы митинг 31-май, 2013-жыл
Барскоондогу Кумтөргө каршы митинг 31-май, 2013-жыл
Кылычбек Шакиров: Ушул сүйлөшүүлөр тууралуу айтканда, бир жагдайды белгилеп коюу керек. “Центерра Голд” бизге керек, биз сураган маалыматты берип жатат. Бүгүнкү күнгө чейин “Центерра Голд” биз сураган нерсени бербей койгон, жаап койгон учур боло элек. Биз бири-бирибиз менен мунасага келип эле сүйлөшүп атабыз. Эки жакка тең туруктуулук керек экенин түшүнүп атат. Эки тарап тең фабрика токтобош керек деген ойдо турат. Мына өзүңөр деле билсеңер керек, Жети-Өгүздөгү окуялардан кийин, өкмөт Кумтөрдү караган үчүн “Центерранын” акциялары көтөрүлдү. Бирок бири-бирибизди түшүнбөй калып, соттошуу ыктымалдыгы деле бар.

“Азаттык”: “Центерра Голддун” акционерлер тизмесинде кыргызстандыктар барбы? Бар болсо аларды ачык атай аласызбы?

Кылычбек Шакиров: “Центерра Голддун” акционерлери тууралуу маалымат жашыруун эмес. Интернетте бар. Акционерлер көбүнчө инвестфонддор, банктар, фирмалар. Мындайча айтканда, институттук уюмдар, мекемелер көп. Тизмени караганда мен ал жерден адамдардын аттарын көрө алган жокмун. Ал эми фирмалардын аркасында ким турарын биз билбейбиз.

“Азаттык”: Ошол фирмалардын артында кыргызстандыктар турушу мүмкүнбү? Алардын аты-жөндөрүн билсе болобу?

Кылычбек Шакиров: Билсе болот, бирок бул убакытты да, каражатты да көп талап кылат. “Центерра” бизге акционерлердин тизмесин ар дайым жөнөтүп турат.

“Кыргызалтын” Кумтөр жана башка кендерге байланыштуу маалыматты үзгүлтүксүз элге жеткирели деп жатабыз. Бирок коомчулук түшүнүшү керек, Кумтөр боюнча сүйлөшүүлөр тууралуу азырынча бардыгын айта албайбыз. “Кыргызалтын” элдин кызыкчылыгын коргойбуз деп чыкканбыз, элдин деле бизге жардам берели деген ниети бар экенин сезип атабыз.

Тажрыйбасы чоң компаниялар менен элдин кызыкчылыгын коргосо болот. Сиздерден өтүнүч, эгер Кумтөр боюнча окурман, угармандардан суроолор болуп калса, бизге жөнөтсөңөр, биз аларга убагында жооп берүүгө дайым даярбыз.

Дүйнө-мүлкүңүздү ачыктайсызбы?

Адистер Кыргызстанда дүйнө-мүлкү 45 миллион сомдон көп жана декларациялык төлөмдү төгө ала турган адамдар жетиштүү санда экенин айтууда.

Кыргызстанда бүгүн, 1-июлдан тарта кирешени жана мүлктү легалдаштыруу өнөктүгү башталганы турат.

Эгемендиктин тарыхындагы ишке киргизилгени турган алгачкы экономикалык мунапыс тууралуу калың эл түгүл коомдун жигердүү катмары деп эсептелген ишкерлер арасында кеңири түшүнүк жок. Байкоочулар өнөктүктүн ийгилиги бир жагынан түшүндүрүү иштерине көз каранды болорун айтышууда. Бирок анын жыйынтыгы Кыргызстанда көмүскө экономиканын көрсөткөчү алдыда азаяр-азайбашын жана бийликке болгон ишеним деңгээлин анык көрсөтмөкчү.

Экономикалык мунапыс эмне берет?

Капиталга мунапыс же салык мунапысы дүйнө өлкөлөрүндө ар кандай шартта маал-маалы менен колдонулуп келе жаткан тажрыйба. Ал кээде ийгиликтүү болсо, кээде натыйжа бербей да калат.

Дүйнөлүк тажрыйбада экономикалык мунапыс жүргүзүүдө түрдүү механизмдер колдонулат экен. Адистердин айтымында, дүйнө-мүлктү легалдаштыруунун Кыргызстанда колдонула турган механизми адаттагылардан айырмаланат.

Ал айырмачылыкты “Азаттыкка” Салык кеңешчилер палатасынын төрайымы Татьяна Ким түшүндүрүп берди:

- Биздин мунапыс классикалык ыкмадан монетардык мүнөзгө ээ эместиги менен айырмаланат. Адатта капиталга мунапыс берилгенде мамлекет ачкан конкреттүү банк эсептерине реалдуу акча түшөт. Кыргызстанда башталып жаткан өнөктүк болсо маалымдап коюу гана мүнөзүнө ээ. Адамдар буга чейин тапкан дүйнө-мүлкүн ачык көргөзүп, андан ары укуктук талаада иштесин деген үмүт болуп жатат. Бул көп жагынан экономиканын көмүскө бөлүгүн ылдыйлатууга, буга чейин болбогон мыйзамдык укуктарды калыбына келтирүүгө, коомдун тазалануусуна багытталган. Киреше-мүлктү легалдаштыруу толугу менен ыктыярдуу жараян. Бул өнөктүккө катышар-катышпасын жаран өзү чечет. Мамлекет болсо алардын баары үчүн мүмкүнчүлүк берүүдө. Ал эми кандай чечим кабыл алат, бул жарандын өз эрки.

Мүлктү жана капиталды легалдаштыруу “Бирдиктүү салык декларациясын берүүгө даярдык жөнүндөгү” мыйзамдын негизинде жүргүзүлмөкчү.

Мыйзамды парламентте коргогон Экономикалык өнүгүү министрлигинин салык саясаты башкармалыгынын бөлүм башчысы Кубан Айдаралиевдин “Азаттыкка” айтканына караганда, быйыл 1-июлдан 31-декабрга чейинки өнөктүк учурундагы декларацияга кирүүчү маалыматтар кийин 2016-жылдан тарта милдеттүү түрдө берилүүчү салык декларациясына негиз болуп бере алат:

- Бул мунапысты жүргүзгөндөн кийин 2015-жылдын жыйынтыгы менен 2016-жылы бирдиктүү салык декларациясына өтүүнү баштайбыз. Эгер бүгүнкү күндө бизде 400 миңдей киши декларация тапшырса, 2016-жылы 600-700 миң болсо, андан кийин улам өсүп олтуруп, 5-7 –жылдын ичинде 2,5-3 миллионго чейин жеткизе алсак, ошол мезгилде бирдиктүү салык декларациясы күчүнө кирген болот. Башкача айтканда бай катмардын, көмүскө экономикада жүргөндөрдүн, мүлкүнөн, каражатынан салык төлөнүшүнө көзөмөл орнотууга мүмкүнчүлүк берилет.

Кыргызстанда жергиликтүү да, эл аралык да изилдөөлөр боюнча көмүскө экономика улуттук дүң өндүрүштүн кеминде 40 пайызына барабар жана андан да жогору болушу мүмкүн.

Товар өндүрүүчүлөр жана өткөрүүчүлөр ассоциациясынын президенти Гүлнара Ускенбаева “Азаттык” менен маегинде киреше-мүлктү легалдаштыруу өнөктүгүнүн натыйжасы ишеним факторуна көз каранды экенин белгиледи:

- Менимче, декларациялык өнөктүктүн кандай ишке ашары азыркы өкмөткө бизнес тараптан ишеним бар-жогунун айдан-ачык индикатору болот. Эгер бизнес тараптан ишеним болсо, ишкерлер декларацияга барып, көмүскөдөн чыга баштайт. Өзүңүз түшүнгөндөй, активдерди декларациялагандан кийин ачык иштей аласыз да. Эгер бизнес азыркы өкмөттүн убадаларына, аракеттерине ишенсе, декларациялык өнөктүк ишке ашат да, мамлекет бюджетке жакшы эле каражат түшүрө алат. Анткени өлкөдө дүйнө-мүлкү 45 миллион сомдон көп жана декларациялык төлөмдү төгө ала турган адамдар жетиштүү эле санда. Алар кезинде мамлекеттик мүлктөн бир нерсени менчиктеп калгандар, ошол эле” Дордой” менен “Кара-Суудан” байыгандар. Сөздүн чынын айтканда, бизде “Дордой” менен “Кара-Суудан” (базар) бир эле миллионер чыккан жок да.

Гүлнара Ускенбаева алдыдагы декларациялык өнөктүк мүлк ээлери жана ишкерлер үчүн да, кезинде бир батирди менчиктештирген катардагы жарандар үчүн да маанилүү экенин кошумчалады. Ушундай эле ойду Салык кеңешчилеринин палатасы да айтууда

“Бирдиктүү салык декларациясын берүүгө даярдык жөнүндөгү” мыйзамдын талаптарына ылайык, өкмөт тарабынан бекитилген формага бир гана үлгүдө жазылган декларация мамлекеттик нотариалдык кеңселер тарабынан гана бекитилет. Ал документ декларанттын өзүндө гана сакталат, мазмуну эч ким тарабынан териштирилбейт.

Салык кеңешчилер палатасынын төрайымы Татьяна Ким “Азатыкка” жарандар ал декларацияда эмнелерди көргөзө алары тууралуу буларды айтты:

- Нотариалдык кеңсеге өзүң же ишеним кат берилген мыйзамдуу өкүлүң келет. Толтурулган бланкты алган нотариус декларанттын өздүгүн жана паспорттук маалыматтарын гана текшерет. Декларациянын мазмуну менен таанышпайт, ырастоочу документтерди талап кылбайт. Декларанттын же анын мыйзамдуу өкүлүнүн колун гана бекитет. Жалгыз гана үлгүдөгү декларация дароо эле декларанттын өзүнө берилип, анда сакталат. Мамлекеттик нотариуска, мамлекеттик мекемелерге көчүрмөсүн алууга тыюу салынат. Декларацияда болсо кандай мүлкү бардыгы, сатылып алынган мезгили жана учурдагы баасы көргөзүлөт. Банкта акчасы, баалуу кагазы, ишканаларда үлүшү бар болсо аны да жаза аласың. Декларациянын формасы абдан эле жөнөкөй, анын мазмуну менен эч ким тааныша албайт. Декларациялардын реестри түзүлөт. Анда мамлекеттик нотариус декларациянын номерин жана декларанттын паспорттук маалыматтарын гана жазат. Башка эч нерсени көрсөтпөйт.

Мыйзамдын талаптары боюнча декларацияга көргөзгөн мүлкүн ар бир жаран өзү баалайт. Эгер ал мүлк 45 миллион сомдон ашпаса, декларант декларция бланкы менен нотариустун 150 сомдук кызматын гана төлөйт.


please wait

No media source currently available

0:00 0:19:31 0:00
Түз линк


Ал эми мүлкүн 45 миллион же андан ашыра баалагандар 450 миң сомдук пошлина төлөөгө туура келет. Өлкөдө андай суммадагы мүлкү барлардын саны болжолдуу эсептерге караганда, жалпы калктын 10 пайызын түзүүсү мүмкүн.

Бирок Салык кеңешчилер палатасынын төрайымы Татьяна Ким легалдаштыруу өнөктүгүнө катышып коюу катардагы жарандар үчүн деле пайдалуу экенин айтат:

- Кааласаңар жөнөкөй адам үчүн мисал келтирип берейин. Мисалы орто же ортодон төмөн кирешелүү жарандарда деле качандыр бир мезгилде приватташтырылган батирлери бар. Иш жүзүндө шаардын жарымы ошондой батирлер. Алар кезинде рубль менен, же сомго которулганда 30-40 сомго менчиктештирилген. Бүгүн алардын ээлерине мүлктүн базар баасын ырастап коюу абдан пайдалуу деп эсептейм. Эгер батир менчикте узактан бери турса, мыйзам боюнча киреше салык алынбайт. Эгер сатып алып, кызыма же балама белекке берген болсом, алар эки жылга жеткизбей эле сатууну каалашса, анда киреше салыгы алынат. Батир сатылган баанын 10% өлчөмүндө салык төлөнөт. Эгер мен адегенде батиримди легалдаштырып, декларацияда базардагы реалдуу бааны, мисалы 80 миң доллар деп көргөзүп, андан кийин кызыма белекке берсем, ал саткан учурунда салык 10 миң долларынан гана төлөнөт.

Экономика министрлигинен “Азаттыкка” билдиришкендей, мүлктү жана кирешени легалдаштыруу боюнча жарым жылдык жараяндан бюджетке мынча каражат түшөт деген болжолдуу эсеп жок, андай максат да көздөлгөн эмес.

Анткен менен киреше-мүлктү легалдаштыруу өнөктүгүндө көздөлгөн башка максат – көмүскө экономиканы азайтууга тийүүчү таасири калктын кирешелүү жана мүлктүү бөлүгүнүн бул өнөктүккө жасоочу мамилесине көз каранды болчудай.

Кыргызстанда канча бай бар?

Мурдагы каржы министри Акылбек Жапаров өз иликтөөлөрүнө таянуу менен Кыргызстандын бай деп саналган үй-бүлөлөр санын 130 миңдин, орто катмар 700 миң үй-бүлөнүн тегерегинде деп атап жүрөт.

Ал “Азаттык” менен маегинде легалдаштыруу өнөктүгүнүн калктын кирешелүү катмары арасындагы келечеги тууралуу айтты:

- Мен кезинде мурунку президентке (Бакиевге) сунуштагам. Эгер легалдаштырууну сиз өзүңүз, башкы прокурор, ички иштер министри, депутаттар, соттор, салык инспекциясындагылар баштаса, эл алардын артынан ээрчийт дегем. Мына ушундай учурда жол башчылар алдыга чыгып, мисал көрсөтүүсү абзел. Тың чыкмалардын, мыкчыгерлердин көбү дүйнө мүлкүн тууган-туушканына, кайын-журтуна жаздырып коёт. Эми өзүлөрүнө, бала-чакасынын ысымына которууга мүмкүндүк берилип жатат. Таза коом түзүү үчүн экономикалык жактан биринчи кадам жасалды.

Ал эми Салык кеңешчилер палатасынын төрайымы Татьяна Ким өнөктүктүн калктын негизги катмары арасындагы келечеги түшүндүрүү иштерине жана ишеним факторуна көз каранды болорун да айтты:

- Адамдар көп учурда бул жараяндын маңызын түшүнбөй жатышат. Эмне үчүн, эмнеге, кандай жана эмне болот дегенди. Бирок аларга кандай артыкчылыктар, процедуралар, кепилдиктер бар экендигин түшүндүргөндө мисалы мен маектешкендердин көбү муну сөзсүз жасаш керек деп айтышат. Иш жүзүндө кандай болот, муну мезгил көргөзөт. Өзү капиталга мунапыс берүү өнөктүгүнүн ийгилиги менимче, эки нерседен көз каранды. Биринчиси, жарандын өкмөткө, өлкөгө болгон жалпы ишеними. Бул биринчи фактор. Ал эми экинчи фактор - мамлекет бул идеяны канчалык пропаганда кылары, жарандар менен кандай иш алып барары, жараяндын артка кайтпастыгы боюнча кепилдикти канчалык ишенимдүү берери. Менимче, мыйзамда кепилдиктер жакшы эле жазылган. Азыркы документ мыйзамдык да, процедуралык да кепилдиктерди берет.

Германиядагы кыргыз доктурунун аруу тилеги

Эмил Сагыналиев операция учурунда, Германия.

Хирург-онколог Эмил Сагыналиев 2002-жылдан бери Германияда эмгектенет.

мил Сагыналиев Билефельд шаарындагы ооруканада көкүрөк жана ичеги-карын клиникасында көп жылдар бою иштеген. Бишкекте кыргыз мамлекеттик медициналык институтун бүткөн соң Улуттук хирургия борборунда эки жылдай эмгектенген. Медицина илимдери боюнча докторлукту Германияда жактаган.

Хирург-онколог "Азаттыкка" маегинде өз кесибинин өзгөчөлүгү, кыргызстандык адистерди Германияда даярдоо жана Бишкекте кыргыз-немис ооруканасын куруу долбоору жөнүндө кеп салды.

“Азаттык”: Эмил мырза, сиз хирург-онколог болуп иштейт экенсиз. Бул эмне жумуш экенин окурмандарга түшүндүрүп берсеңиз?

Медицина илимдеринин доктору Эмил Сагыналиев
Медицина илимдеринин доктору Эмил Сагыналиев
Сагыналиев: Германияда хирург-онколог Кыргызстандагы хирург-онкологдордон айырмаланат. Бул жакта жалпы хирургия жана онкология боюнча жумушту бир эле хирург аткарат. Кыргызстанда жалпы хирургия жана онкология эки башка кызмат. А биз Германияда рак менен ооругандарды да, башка кеселдерди да дарылай беребиз.

“Азаттык”: Кечээ мен сизге телефон чалган кезде, сиз операцияга бараткан экенсиз. Айтсаңыз, сиз хирург катары күнүнө канча операция жасайсыз?

Сагыналиев: Биз орто эсеп менен алганда, күнүнө пландуу түрдө үч-төрт операция жасайбыз. Бир жумада беш күн болсо, эсептеп көргүлөчү, ошондо канча операция болот?

“Азаттык”: Бир жылда сиз жасаган операциялар миңге жетет турбайбы?

Сагыналиев: Жок. Мен айткан үч-төрт операциянын чоңураагын, татаалын биз жасайбыз да, жеңил рак эмес, грыжа, сокур ичеги сыяктуу операцияларды жасоодо жаш доктурларга көмөк беребиз.

Бишкекте 30 млн. евролук немис клиникасы курулат
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:08 0:00

“Азаттык”: Эмил мырза, Билефельд шаарындагы сиз иштеген оорукананын башка клиникалардан айырмасы эмне? Негизинен кандай кеселдерди дарылаганга адистешкен?

Сагыналиев: Биринчиден, Германияда ооруканалар бири-биринен көп деле айырмаланбайт. Буга окшогон клиникалар ондоп саналат. Ырас, Трансплантация борбору, Саркома борбору өңдүү өзгөчө адистешкен клиникалар да бар. 1500 орундуу Билефельд клиникасында травматология, ортопедия, кан тамырлар хирургиясы, жалпы онкология, химиялык терапия, неврология, балдар хирургиясы, кардиология жана башка бөлүмдөр бар. Бир гана саркома жана трансплантация борбору жок.

Билефельд клиникасынын дагы бир чоң өзгөчөлүгү - бул жерде Европадагы эң чоң эпилепсия борбору жайгашкан. Мен болсо профессор Реймонддун жетекчилиги астында жалпы висцералдык жана торакалдык (көкүрөк) хирургия бөлүмүндө иштедим. Онкология боюнча. Азыр профессор Реймонд экөөбүз эки башка шаарда иштеп жатабыз. Бирок биздин долбоор боюнча ар дайым байланышып, анын жүрүшүн талкуулап турабыз.

“Азаттык”: Бул Кыргызстанда хирургдарды даярдоо боюнча өтө масштабдуу долбоор экен. Анын алкагында профессор Реймонд менен бирге Бишкекте 30 миллион евролук немис-кыргыз клиникасын куралы деп аракеттенип жаткан экенсиздер. Анын 25 миллионун Германия тарап финансылоого макул экенин сиз бир жыл мурда берген интервьюда айткансыз. Бул долбоордун абалы кандай болууда?

Сагыналиев: Азыр долбоорду аткаруу боюнча жумуштар жасалууда. Өткөн жылы долбоордун биринчи этабына ылайык, Кыргызстандан бир нече жаш, таланттуу адистерди тандап алдык. Алардын кээ бирлери учурда Германияда иштей баштады, ал эми экинчилери - Бишкекте немис тилин окуп жатышат. Алар кийинчерээк Германияга келишет. Биринчи этапта, үч жыл бою Ысык-Көлдө семинарларды өткөрүп, жаш таланттуу кыргызстандыктарды тандайбыз.

Долбоордун экинчи этабы боюнча, 30 млн. евролук немис-кыргыз ооруканасын курганга тийиштүү аракеттер көрүлүүдө. Буйруса, жакында кыргыз өкмөтү менен сүйлөшүү болот. Июль айынын аягында профессор Реймонд экөөбүз жана жаш кесиптештер болуп, Бишкекте үч күндүк лапароскопиялык көргөзмө операцияларды өткөргөнү жатабыз. Долбоордун биринчи этабын Кыргыз өкмөтү жакшы колдоодо. Үч жыл мурда долбоор башталгандан бери cаламаттыкты сактоо министринин орун басары Марат Калиев бизге аябай жардам берди. Ырас, кыйынчылыктар бар. Ага карабай, долбоорду ишке ашырганга күчүбүз жетет деп ойлойм.

Германиялык дарыгерлер Кыргызстанда өткөргөн семинардан бир көрүнүш. 2012-жыл.
Германиялык дарыгерлер Кыргызстанда өткөргөн семинардан бир көрүнүш. 2012-жыл.
“Азаттык”: Эмил мырза, таланттуу жаш доктурларды конкурстук негизде тандап алып, Германияга алып келип үйрөтүп жатабыз дедиңиз. Демейде, Кыргызстанда кандай гана жакшы жөрөлгө болбосун, сөзсүз түрдө тааныш-тууганды “тартуу, алга түртүү” менен коштолот. Бул “оорудан” кантип сактандыңыздар?

Сагыналиев: Эң жакшы суроо. Бизде семинарлардын катышуучулары 32 жаштан өйдө болбосун деген критерий бар. Ошондуктан ага 32 жашка чейинки жаш хирургдар катышат. Биз үч жылдан бери ар бир семинар-лекциядан кийин викторина сыяктуу сынак өткөрөбүз, ар бир катышуучунун жоопторуна ылайык эртеси күнү алган балын көрсөтүп, илип турабыз. Эч кимге эч кандай жардам берилбейт. Алгачкы он кишини семинардын бешинчи күнү (акыркы күнү) комиссиядагы немис профессорлор өздөрү тандап алышты. Мен ушу сыяктуу сөздөр болбосу үчүн комиссиянын ишине катышкандан баш тарткам.

“Азаттык”: Сизге маалым, Европа өлкөлөрүндө мыкты технология менен жабдылган клиникалар сөзсүз эле борбор шаарларда жайгашкан эмес. Эмне үчүн кыргыз-немис клиникасы Бишкекте курулушу керек деп ойлойсуздар.

Сагыналиев: Туура айтасыз. Германияда чоң жана адистешкен ооруканалар сөзсүз эле борбор шаарда жайгашкан эмес. Алар атүгүл аябай кичинекей шаарлардан орун алган. Жүрөккө татаал операцияларды жасоочу кардиохирургиялык борбор 300 миң калкы бар Билефельд шаарынан бир нече эсе кичинекей калаада жайгашкан. Биздин болочок оорукана үчүн Бишкекти тандап алган себебибиз, ордо шаарга бардык облустардан адамдар тез келгенге ыңгайлуу. Ошол жагын ойлодук. Германияда өлкөнүн бардык бөлүктөрүнө жетүү оңой. Жол жакшы. Ооруканалар да көп.

“Азаттык”: Былтыр күзүндө Бакыт Көбөгөнов аттуу Германияда иштеген дарыгер жигит Бишкекте баасы 30 млн. евролук клиника куруу боюнча долбоорду кыргыз өкмөтүнө сунуш кылганы маалымат каражаттарында кабарланган. Көбөгөновдун айтымында, бул акчанын 24 млн. евросун Германия тарап каржылоого макул экен. Болочок поликлиникада иштөө үчүн Fresenius фондунун эсебинен Кыргызстандан он жаш адис тандалып алынып, Германияда даярдалып жатканын Бакыт Көбөгөнов маалымдаган. Бул сыягы сиз айткан долбоордон башка долбоор го? Же экөө бирби?

Сагыналиев: Жоопту акыркы сурооңуздан баштайын. Бакыт Көбөгөнов айткан да, мен айткан да бир эле долбоор. Ал биздин команданын бир мүчөсү. Германияда кыргызстандык ассистент доктурлардай болуп иштеп жатат азыр. Алар болочокку клиникада иштечү катардагы кесиптешибиз. Бакыт Көбөгөнов болгону былтыр чет өлкөлөрдөгү кыргызстандык мекендештердин форумунда биздин долбоорду коомчулукка тааныштырды.

“Азаттык”: Анда долбоордун башында тургандар - профессор Реймонд менен сиз экенсиз да?

Сагыналиев: Туура.

“Азаттык”: Сиз немис тилин жакшы билген бардык эле кыргызстандык доктурлар Германияда иштей алат деп ойлойсузбу? Европанын эң чоң өлкөсүндө иштөөнүн негизги өзгөчөлүгү эмнеде?

Сагыналиев: Немис тили менен кошо кесибин да мыкты билген жаш доктурлар Германияда иштеп кете аларына толук ишенем. Мындай тырышчаак, таланттуу доктурларды жыл сайын семинарларда көрүп жүрөбүз. Көпчүлүк эле врачтар тилди билишпейт. Бирок тилди үйрөнсө болот. Германияда иштөөнүн өзгөчөлүгү бул - доктурлар көп жана эффективдүү эмгектенишет деп ойлойм. Ошондой эле Кыргызстандагыга салыштырмалуу көбүрөөк иштешет. Мисалы, нөөмөттөгү доктур бардык келген ооруларды өзү жалгыз кабыл алат; өзү УЗИ жасайт; керек болсо операцияга жардамдашат, андан чыгып, кезекте турган кеселдерди кабыл алат. Ошентип таң атканча тынбайт. А күндүзү пландалган үч-төрт операцияга дайыма катышат.

“Азаттык”: Кыргыз ооруканаларындагы абалга да токтоло кетели. Дарыгерлеринин айлыгы аз, ооруканалар начар жабдылганы, мамлекеттик каржылоо жетишсиз экенинен башка да доктурлардын кесиптик даярдыгы жана өз жумушуна болгон жоопкерчилиги өтө төмөндөп кеткени жөнүндө көп кеп-сөздөр айтылып жүрөт. Медициналык академияда да пара берип окуйт экен, окуунун сапаты төмөндөп кеткен деген да сөздөр бар. Бул пикирлер канчалык негиздүү деп ойлойсуз?

Сагыналиев: Бул сурооңуз негиздүү. Тилекке каршы, чабал экономикага байланыштуу жана айла жоктуктан, бюджеттин тартыштыгынын кесепети ооруканаларга, аларды дарылоонун сапатына терс таасирин тийгизүүдө. Мен Бишкекте да иштегем. Кыргызстанда шарт өтө начар. Биз жакшы иштеп, экономикабызды көтөрсөк, ооруканалар да жакшы болорунан күмөн санабайм. Германиянын ооруканаларында иштөө жана дарылоо үчүн бардык шарттар түзүлгөн. Клиникалар мыкты жабдуулар менен камсыздалган. Врачтардын айлыгы жетиштүү. Алар эч нерсени ойлобой так иштешет. Айтылгандай шартка карабай, биздин кыргызстандык доктурлар да чоң-чоң операцияларды жасап жатышканын былтыр барганда көрдүк. Алардын эмгегине тан берем. Ырас, терс жактары да бар.

Окуу боюнча айтсам, мен совет доорунда медицина институтунда окугам. Ал кезде Бишкектеги мединститут талапты студенттерге катуу коюп, аябай күчтүү болчу. Азыркы абалды билбейм. Сиз айткандай сөздөр болууда. Анын канчасы чын, канчасы калп, айта албайм.

”Манас” аэропорту: Кантип хаб болобуз?

"Манас" аба майданы.

АКШнын аскерий транзиттик борбору “Манастан” кеткенден кийин кыргыз өкмөтү өлкөнүн башкы аэропортун эл аралык хабга айлантуу тилегин билдирүүдө. Айланада эли көп жана аэропорту чоң өлкөлөр турганда, бул максаттын ишке ашуусу канчалык реалдуу, “Манас” эл аралык хабга айланыш үчүн эмнелер жасалуусу керек?

Авиация боюнча адистердин айтымында, Хабга айлануу - ар бир аэропорттун тилеги. Бул өз кезегинде мамлекет үчүн, андагы жүргүнчүлөр үчүн да пайдалуу. Бирок ошол эле кезекте ар бир эле аэропорт хаб боло албайт, бул үчүн өзгөчө бир шарттар керек. Мына ошол шарттарга “Манас” аэропорту канчалык жооп берет?

Адегенде өкмөт айтып жаткан аэропорт – хаб деген эмнени туюндурат, ошону билип алалы.

Ал тууралуу бизге Кыргызстан авиаишканалар ассоциациясынын президенти, “Кыргызтрансавиа” компаниясынын вице-президенти Таалайбек Окенов айтып берди:

- Хабдарды куруу батыш авиакомпаниялары тарабынан башталган. Образдуу айтканда хаб бул көп булактар биригип келип, дарыяга айлануучу жер да. Жүргүнчүлөрдү алсак, алар ошол хаб аэропортко агылып, анан башка жактарга бөлүнүп-бөлүнүп тарап кетет. Бул жүргүнчүгө ыңгайлуу, дүйнөдөгү каалаган чекитине жетүүгө мүмкүнчүлүк берген жер.

Дүйнөдө аэропорт-хабдар ондоп саналат. Бир эле учурда жүргүнчү да, жүк ташуучу да кызмат кылган аэропорт-хабдар бар. Ошол эле учурда өнүккөн өлкөлөр да, өнүгүп келе жаткандар да улам жаңы хабдарды ишке киргизүү аракетин көрүүдө.

Маселен дүйнөдөгү эң ири аэропорттордун бири – “Хитроу” жайгашкан Лондондун мэри Борис Жонсон быйыл кышта британ борборунда дагы бир хаб уюштуруу мүмкүнчүлүгүн иликтөөчү коммиссия түздү.

Дүйнөнүн калкы миллиарддан ашкан эки өлкөсүнүн бири – Индияда бийликтер жана бизнес Хайдарабад шаарынын аэропортун түштүк жана борбордук Индия жана жалпы эле регион үчүн 2018-жылга карата хабга айлантуу аракетин көрүүдө.

Авиация боюнча эксперттердин айтымында, жеке компаниялар тарабынан башкарылган ири үч аэропорту, ал эми Нью-Делидеги аэропортто дүйнөдөгү сегизинчи ири терминал жайгашканына карабай Индиянын аба бекеттерин да азырынча хаб деп эсептөөгө болбойт экен.

Росс Аймер Лос-Анжелес шаарындагы, Aero Consulting Experts (ACE) компаниясынын кеңешчиси. Мурда көп жыл учкуч болгон Росс мырза “Азаттык” менен маегинде хабга айлангысы келген аэропорт үчүн эң башкысы эмнелер зарылдыгы тууралуу буларды айтты:

-Жакшы хаб үчүн эң биринчи керектүү нерсе ага жетүү жагы. Бул ошол аэрпортко киргениң-чыкканың жеңил жана тез болушу керек дегендик. Анткени жүргүнчүнү же жүктү аба менен ташуу ишинде тездик эң маанилүү роль ойнойт. Адамдар учакты башкалардан тездиги үчүн тандашат да. Андыктан аэропортко тез жетип, тез чыгып кетүүң абзел. Ал эми хабга тез жетүүң үчүн ал стратегиялык жактан маанилүү түйүндө, башкача айтканда, транспорттук коридордун борборунда жайгашуусу керек. Мунун эң жакшы мисалы – Дубай. Ал жерде билесиңер, Бириккен Араб Эмираттары эбегейсиз транспорттук хаб уюштурушкан. Аэропорт-хабга учактын дароо кирип, дароо чыгышы ошол жердеги аба ырайынын шартына да көз каранды. Мындан сырткары талаптагыдай учуу тилкеси болушу керек. Жакшы хаб уюштуруудагы маанилүү аспектилер мына ушулар.

Жүргүнчү хаб

Дүйнөдө бир эле учурда жүргүнчү да, жүк ташуучу да хаб катары кызмат кылган, же болбосо эки багыттын бирин гана карманган эропорттор бар. “Манас” аэропорту ушул эки багыттын бирин тандашы, же бирөөсүнө эле артыкчылык бериши керекпи?

Аэропорт хабдардан жылына миллиондогон жүргүнчү өтөт. Маселен Дубайдын аэропорту быйыл мартта, бир эле айда дээрлик төрт миллион жүргүнчүнү тейлеген.

“Манас” аэпропортунда болсо былтыр ички-тышкы рейстерди кошкондо 1 миллион 890 миңден ашуун жүргүнчү өткөн.

Жүргүнчүлөр саны жагынан ички потенциал чектелүү экенин эске алган айрым адистер “Манас” транспорттук хаб болууга артыкчылык бериши керектигин айтат.

“Кыргызтрансавиа” компаниясынын вице-президенти Таалайбек Окенов:

-Жаныбызда эки аэропорт турат: Алматы менен Ташкенттики. Алар да хаб бололу деп аракеттенип жатышат. Негизи айланабызда мындай пландар 15-20 аэропортто бар. Жүргүнчү хаб болгонго алардын шарты биздикинен жакшыраак. Андыктан биз Алматы жана Ташкент менен атаандашпай эле, жүк ташуучу хаб кылганга аракеттенсек реалдуудай көрүнөт. Анын үстүнө аэропортубуз да кымгуут эмес, самолеттор көп учуп-конбойт, Алматы менен Ташкентке салыштырмалуу бошураак. Жүк ташуучу компаниялар келип кетишке жеңилирээк болот. Учуп-конуп, тейленишкенине убакыт аз коротулат. Конуп-учканды күтүшпөйт. Экинчи жагынан, аэропорттун жанында эркин экономикалык аймагыбыз бар. Аэропорттун өзүн да эркин экономикалык аймак кылабыз деп жатат. Бул дагы жүк ташуучу компаниялардын инвестиция алып келишине түрткү болот.

“Манас” аба бекетин хабга айлантуунун баскычтары жазылган жол картасы, концепция же программасы азырынча толук иштелип чыга элек.


”Манас” аэропорту: Кантип хаб болобуз? 1-бөлүк
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:49 0:00
Түз линк


Бирок жарандык авиация департаменти менен “Манас” аэропортунун “Азаттык” менен маектешкен жетекчилеринин сөздөрүнө караганда, алар жүк ташуу менен катар жүргүнчү хабды да караштырып жатышкандай.

Жарандык авиация департаментинин директору Акылбек Жумабаев “Азаттык” менен маегинде жүргүнчү хаб көбүрөөк реалдуу деген пикирлерге кошулат:

- Менин өзүмдүн позициям мындай. Бир жактан экинчи жакка эле чарпыла бербей, биринчи тараптан экинчисине чуркай бербей, жүргүнчү ташуучу да, жүк ташуучу да хабдын үстүнөн иштей бергенибиз оң. Алыс эмес жерде, чөлдүн башында деле Дубай турат. Жүргүнчүлөрдү да, жүктү да ташышат.

Жарандык авиация департаментинин башчысы Акылбек Жумабаев кошумчалагандай, учурда Кыргызстандын аба мейкиндигин пайдаланган чет элдик авиакомпаниялардын санын көбөйтүү аракеттери көрүлүүдө:

- Бүгүнкү күндө бизге кайрылган, бизге учабыз деген авиакомпаниялардын баарнын тең өтүнүчтөрүн үзгүлтүккө учуратпастан карап, оң жоопторду берип жатабыз. Андан сырткары жакында кыргыз өкмөтүнө өзүбүздүн көз карашыбызды бердик. Биринчи баскычта дагы 45 мамлекет менен ачык асман келишимин түзөлү деген сунушту киргиздик. Эгер өкмөт сунушту туура деп таап, бизге укук берсе тизмеге киргизилген 45 мамлекет менен ачык асман саясаты боюнча сүйлөшүүлөрдү баштайбыз. Бул кадам “Манас” аэропортун хабга айлантканга биздин кошкон салымыбыз, укуктук базаны алдыга жылдырганыбыз болмок.

Мурдараак Кыргызстан коңшу Кытайдын бийликтерине экинчи аба коридорун ачып берүү сунушу менен кайрылган болчу. Адистердин айтымында, Кытай тараптан экинчи аба коридордун ачылышы Кыргызстандын, ошондой эле Европанын авиакомпанияларына Түштүк Чыгыш Азияга Кыргызстан аркылуу учуу мүмкүнчүлүгүн берет.

Былтыркы жылдын жыйынтыгы менен “Манас” аэропортунан өткөн эл аралык каттамдардын саны мурдагы жылга салыштырмалуу 14% көбөйгөн эле. Алдыда дагы жаңы кандай каттамдар кошулат, муну убакыт көргөзмөкчү.

“Манас” аэропортунун азыркы менеджменти да ички жана аймактык потенциалдын чектелүү экендигине карабай, аэропорт иш жүргүзүлсө жүргүнчү хабга деле айлана алат деген ишенимде тургандай.

Компаниянын биринчи вице-президенти Нурлан Мамыров “Азаттыкка" буларды айтты:

-Хаб-терминалдын өлкө калкынын санына эч байланышы жок. Эки мисал келтирип берейин. Сингапурдун “Чанги” аэропорту жылына 60 миллиондон ашуун жүргүнчүнү тейлейт. Ал эми өлкө калкынын саны 2,5 миллиондон ашпайт. Экинчи мисал, Исландиянын калкы 400 миңге жетпейт. Бирок Рейкьявик аэропорту аркылуу жылына он миллиондон ашуун жүргүнчү өтөт. Андыктан Кыргызстандын да жүргүнчү тейлөөчү хаб болгудай бүт мүмкүнчүлүктөрү бар. Ошол тарапта иштеп, аракет кылып, алга жылыш керек.

Бирок алдыда айтылган Сингапур менен Исландиянын аэропортторунун жогорудагы ийгилигине алардын географиялык жайгашуусу мүмкүндүк берсе керек.

Исландия тогуз жолдун тоомунда АКШ менен Европанын ортосунда жайгашса, Сингапур калкы жыш Түштүк-чыгыш Азиянын бурчунан орун алган. Анын үстүнө, адистердин айтымында, кайсыл бир аэропорт жүргүнчү хабга айланыш үчүн анын өзүнүн күчтүү базалык авиакомпаниясы –ташуучусу талап кылынат. Маселен Сингапурдун “Сингапур аба жолдору” компаниясы дүйнөнүн отуздан ашуун өлкөсүнүн 60тан ашуун шаарына түз учат.

Белгилүү болгондой, Лондодун Хитроу аэропортун British Airways, Амстредамды KLM, Мюнхен менен Франкфуртту Lufthansa, Цюрихти Swiss air, Стамбулду “Түрк аба жолдору” хабга айланткан.

Андыктан авиация боюнча адистер кайсыл бир аэропорттун күчтүү базалык авикомпаниясыз хабга айлануусу өтө оор жана көп жагынан күмөндүү деп эсептешет.

Өзү эл аралык деп эсептелген хабдарда бир жылда тейленүүчү жүргүнчүлөрдүн саны кеминде 30 миллиондун ашат жана алардын кеминде 30% транзиттик жүргүнчүлөр болот. Ал эми экинчи баскычтагы хабдарда транзит аркылуу өткөндөр аз болгону менен тейленген жүргүнчүлөрдүн саны 10 миллиондон кем болбойт.

Жүк ташуучу хаб

Американын “Боинг” компаниясынын изилдөөлөрүнө караганда, дүйнөдө авиация менен жүк ташуунун көрсөткүчү жылына 5 пайыздан жогорулап келе жатат. Алдыдагы жыйырма жылга да ушундай эле өсүш күтүлүүдө.

Лос-Анжелестеги Aero Consulting Experts (ACE) компаниясынын кеңешчиси Росс Аймер “Азаттык” үчүн маегинде мындай деди:

- Билесиздер, азыр интернет аркылуу соода кылган адамдардын саны азыр барган сайын өсүүдө. Тигил же бул буюмду башка өлкөдөн сатып алгандан кийин ал буюмдун тезирээк жеткирилишин каалайсыз. Өзү дүйнөдө азыр ташылган жүктүн азганактай эле бөлүгү учак менен, басымдуусу кеме менен ташылат. Бирок авиакаргого да жыл өткөн сайын суроо-талап күчөөдө. Белгилүү бир себептерден улам учак менен каттаган жүргүнчүлөр саны азайган учурлар болгон. Эсиңиздерде болсо саналуу жыл мурда Ыраакы Чыгышта СААРС деген илдет чыкканда, ал жакты көздөй жүргүнчүлөр учпай, авиакомпаниялар каттамдарын кыскартып, кай бирлери бизнесин жоготкон. Ошол учурда айрым авиакомпанияларды жүк ташуу сактап калды. Менин эсебимде да, алдыда учак менен ташылган жүктүн көлөмү өсө берери талашсыз.

Дүйнөлүк практикада Кыргызстандан да кичинекей, бирок чакан өлкөлөр да аэропорту жүк өтүүчү ири хабга айлана алган өлкөлөр бар.

“Кыргызтрансавиа” компаниясынын вице-президенти Таалайбек Окенов Европадан ошондой мисал катары Люксембургду атады:

- Эгерде жүк ташуучу хаб курабыз десек, жаңы велосипед ойлоп чыкпай эле ошол эле Люксембург аэропортунун өкүлдөрүн бул жакка чакырып, тажрыйба бөлүшүүсүн сурансак болот. Консультация алып, иштешсек жүк ташуучу хаб жеңилирээк курулат эле. Люксембургдун аэропортун хабка Cargolux деген компания айланткан. Бүт жүктү Люксембургга ташып келип, ошол жерден Европага бөлүштүрөт.

1970-жылы уюшулган Cargolux Европанын аба менен жүк ташуучу эң ири компаниясы. Жүктү азыр токсондой багыт боюнча жеткирип берет.


”Манас” аэропорту: Кантип хаб болобуз? 2-бөлүк
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:21 0:00
Түз линк


Авиация боюнча адистердин айтымында, жүк ташууга ыктаган аэропорт-хабдарда жүргүнчү хабдардан айырмаланып, базалык авиакомпаниянын болушу анчалык олуттуу мааниге ээ эмес. Жүк ташуучу ири компаниялар хабга өздөрү ири инвестиция салган мисалдар кездешет.

Стратегиялык өнөктөш керек

Лос-Анжелестеги Aero Consulting Experts (ACE) компаниясынын кеңешчиси Росс Аймер “Азаттыкка”:

- Бир мисалды айтып берейин. Филиппиндеги Субик-Бей бир кезде, Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда АКШнын аскерий базасы болчу. FedEx (Федекс) компаниясы дүйнөнүн ошол бурчунан жайга муктаж болгондо эски аскерий базаны ири хабга айланты. Ал азыр дүйнөдөгү эң ири хабдардын бири жана FedEx компаниясынын учактары бул ири хабды Ыраакы Чыгыш менен Европа, АКШ ортосунда токтоп өтүүчү жай катары колдонушат. Эгер жайгашкан жериң стратегиялык багытта жатса жана инфраструктура болсо UPS, FedEx, German air cargo, Кытайдын жүк ташуучу компаниялары буга көңүл бурушат. Алар ылайыктуу жерлерди такай издеп турушат. Аэропорт ыңгайлуу жерде турат жана экономикалык жактан өзүн актайт десе, алар келишет.

Азырынча быша элек болсо да иштешүү сунушу үч тараптан түшүп жатканын “Азаттык” менен маегинде “Манас” аэропортунун биринчи вице-президенти Нурлан Мамыров да белгиледи:

- Азырынча Орусия тараптан кызыкчылык болуп жатат, Кытай жактан кызыкчылык болуп жатат. Ошондой эле Батыш жактан кызыкчылык болуп жатат. Батыш менен Чыгыштын ортосунда жүргөн товардын көлөмү, каттаган жүргүнчүлөрдүн саны абдан жогору. Ошонун жок дегенде 5% эле биздин үлүшүбүзгө тийсе чоң жетишкендик болуп, “Манас” аэропорту туруктуу өнүгүп кетет эле. Эгер жакшы иштеп, ошол агымдын 10-12 алсак, өнүккөн аэропорттордун катарына кошулмакпыз.

Ал эми “Кыргызтрансавиа” компаниясынын вице-президенти Таалайбек Окенов “Азаттык” менен маегинде:

- Ыраакы Чыгыш менен Европанын ортосунда бир миллиард тоннага жакын жүк ташылат. Ошол жүктүн 98% суу жолу менен барат. Орусия ошонун бир бөлүгүн Транс Сибирь темир жолу менен алып кетүүгө аракеттенүүдө. Авиация ошол жүктүн 2% алганы менен баасы кымбат жүктү ташыйт. Эки пайызды ташыганы менен баасы 20-25% түзөт.

Таалайбек Окенов Кытайды эске албаганда Кыргызстандын жакынкы тегерегинде жүк ташууга ыктаган аэропорт-хабдын классикалык үлгүсү жоктугун, “Манас” аэропорту да инфраструктура жагынан хабга айланууга даяр эместигин, бул үчүн аэропорттун айланасындагы курулуштар системалуу нукка түшүүсү зарылдыгын кошумчалады.

Лос-Анжелестеги Aero Consulting Experts (ACE) компаниясынын кеңешчиси Росс Аймер хабга айлангысы келген аэропорт үчүн зарыл инфраструктуранын бири катары төмөнкүнү атады:

- Учуу тилкеси кеминде экөө болушу керек. Ал жергиликтүү аба ырайына ылайыкташтырылуусу зарыл. Эгер кыш катуу болуп, кар көп түшсө, жамгыр же туман болсо учакты прибор менен кондуруу системасы да талап кылынат. Учуу тилкесинин узундугу да маанилүү. Анткени жүк тарткан учактар адатта чоң жана оор учактар. Учуу тилкесинин узундугу кеминде 3 чакырымдан кем болбошу керек. Албетте, хабдын келечеги аэропортто кандай инфраструктура бардыгына көз каранды.

Кыргызстан авиаишканалар ассоциациясынын президенти Таалайбек Океновдун айтымында, “Манас” аэропортунда учуп-конуучу жалгыз тилкенин узундугу 4200 метр. Экинчисин кургудай жер болгону менен каражат тартыш:

- Мисал келтирип койойун, түз жерде жөнөкөй асфальт жолду куруш үчүн бир чакырымына бир миллиондон бир жарым миллион долларга чейин каражат кетет. Ал эми аэропорттун учуп-конуу тилкесиники мындан он эсе ашуун көп да. Ошон үчүн жаңы тилке куруу бир топ каражатты талап кылат. Алматынын, Ташкенттин аэропортунда экиден тилке, ал эми Орусиянын чыгыш жагында эки тилкелүү аэропорт бир гана Новосибирскиде бар. Демек айланабызда эки тилкелүү үч аэропорт турат. “Манаста” тилекке каршы бирөө эле. Чоң-чоң аэропорттордо учуу тилкеси бешөөгө чейин жетет. Менимче, бир тилке менен хабга айлануу кыйыныраак.

“Манас” аэропорту 2012-жылды 1,5 миллиард сом же 30 миллион доллардан ашуун таза киреше менен аяктаган эле. Бирок быйыл АКШнын транзиттик борборундагы учактардын учуусу азайгандыктан, киреше да азаят деп күтүлүүдө.

Муну “Азаттык” менен маегинде компаниянын биринчи вице-президенти Нурлан Мамыров да ырастады:

- Биз азыр жума сайын мониторинг кылып жатабыз. Жума сайын былтыркы көлөмгө караганда, 28-30-32% түшүп жатат. Балким Транзиттик борбордон келген кирешебиз жыл аягына чейин 50% чейин азайып кетиши мүмкүн. Балким келерки жылдын башында эгер Ооганстанда техника же аскерлер Кыргызстан аркылуу чыгарылса, кирешебиз кичине көбөйүшү мүмкүн. Бирок кыска мөөнөткө гана. Ал эми узак мөөнөт менен пландаштырганда кирешебиз далай эле төмөндөп калат. Азыр биз ушул суроону чечкенге аракеттенип, стратегиялык өнөктөш боло турган авикомпания издеп жатабыз. Ансыз аэропорт жалгыз өзү хабга айлана албайт.

Нурлан Мамыров “Манас” аэропортунда хаб катары өнүгүшү үчүн талап кылынган аянт бардыгын, бирок аздыгын, тегерегиндеги жер жеке менчикке өтүп кеткенден кийин өкмөттүн кийлигишүүсү талап кылынарын кошумчалады.

Негизи бүгүндөн тартып ырааттуу иш жүргөн жана инвестор кызыккыдай шарт түзүлгөн учурда гана “Манас” аэропортунда хабдын элементтери бери дегенде беш жылда байкалчудай.

Апта: “Гуд бай” Америка, дабасы жок саясий дарттар

"Манастагы" Транзиттик борбор. 21-март, 2013.

Узап бараткан жумада Кыргызстан Транзиттик борборду чыгаруу боюнча ички жол-жоболорду толук аткарды. Эркиндикке чыккан “Ата-Журттун” лидерлеринин тагдыры кайрадан соттун колуна өттү. Парламент акыйкатчыны кызматтан кетирди.

Кыргызстандын президенти Алмазбек Атамбаев "Манастагы" Транзиттик борбор боюнча келишимди бузууну караштырган мыйзамга 26-июнда кол койду.

Ал күндүн эртеси тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев АКШнын Кыргызстандагы элчиси Памела Спратлен айымды кабыл алып, келишим 2014-жылы 11-июлда токтоорун билдирди. Демек Кошмо Штаттар келерки жылдын 11-июлуна чейин "Манастан" толук чыгып кетүүгө тийиш.

Транзиттик борборду чыгаруу маселеси Кыргызстан менен Орусиянын ортосунда сүйлөшүлүп, ал кандайдыр бир соода мүнөзүнө ээ болгондой. Маселен, Кыргызстан Транзиттик борборду чыгаруу боюнча чечимди ички жол-жоболордон өткөрөр замат, Москва Кыргызстанга убада кылынган курал-жарактын берилер мөөнөтүн так айтты. Орусиянын коргоо министри Сергей Шойгу 25-майда президент Алмазбек Атамбаев менен жолугушууда Кыргызстанга курал-жарак 2014-жылдан тарта бериле баштаарын билдирди.

Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүн жаңы куралдар менен жабдуу маселесин Бишкек менен Москва 2006-жылдан бери сүйлөшүп келатканы маалым. Акыркы мезгилдерди ал активдешип, бериле турган курал-жарактын суммасы 1 млрд. доллардан ашаары маалымат каражаттарында жарыяланган.

Кыргызстан Транзиттик борборду чыгаруу менен тышкы саясатта Москвага артыкчылык берерин айгинеледи дейт эксперттер. Ошол эле мезгилде Транзиттик борборду чыгаруу менен Бишкек олуттуу финансылык жоготууларга учурары анык. Америкалыктар "Манастын" ижара акысы үчүн эле бюджетке 60 млн. доллар төлөп турушкан. Андан сырткары кыйыр кирешелер менен жалпысынан 200 млн. долларга жакын акча республикага келип турганы маалым.

Москва менен Кыргызстандын азыркы жакындашуусу Бишкектин Бажы биримдигине кирүүсү менен күчөйт. Бирок бул уюмга кирүү оңой-олтоң жумуш эмес экендигин бийликтегилер да белгилеп жатышат. Бажы биримдигине кирүү менен Кыргызстан чоң тобокелчиликтерге баратканын Беларус ишкерлеринин 24-июндагы нааразылык акциялары көрсөттү. Ал акцияда ишкерлер Бажы биримдигинин техникалык регламентине каршы чыгышты.

Регламентке ылайык ар бир товар сертификатталууга тийиш. Ал сертификатты алуу оңой эместигин беларус ишкерлери билдиришүүдө. Техникалык регламенттин мындай талабы Кыргызстандагы чачкын жана майда болгон тигүү тармагындагы ишкерлерди, фирмаларды бейпайга салып, айласын кетирери бышык.

Дабасы табыла элек саясий дарттар

Кыргызстанда Жогорку Кеңеш жайкы каникулга тарады. Расмий түрдө муну менен жазгы саясий сезон аяктады. Бирок Кыргызстан саясатында дабасы табыла элек дарттар кала берүүдө. Маселен, Кумтөр маселесин чечүү талабы менен Жети-Өгүздө калк кайрадан толкуп турат.

Бишкек шаардык соту тарабынан акталып, өлкөнү түрө кыдырган Камчыбек Ташиев, Садыр Жапаров жана Талант Мамытовдун иши Жогорку Сотко өткөрүлдү.

Талант Мамытовдун адвокаты Искендер Жоробаев Жогорку Сотто кандай чечимдер кабыл алыныш мүмкүндүгү тууралуу буларды билдирди:

- Жогорку Сот мурдагы өкүмдү, шаардык соттун өкүмүн күчүндө калтырып, Башкы прокуратуранын көзөмөл иретинде келтирген сунушун канааттандырбайт. Бул биринчи вариант. Экинчи вариантта сунушту канааттандырып, жаңы өкүм чыгарышы мүмкүн. Үчүнчү вариант боюнча, өкүмдү бузуп, кайра тергөөгө жөнөтүшү мүмкүн.

Адвокат Жоробаевдин айтымында, мыйзам чегинде чечим кабыл алына турган болсо, анда шаардык соттун өкүмү күчүндө калтырылууга тийиш. Шаардык соттун чечиминде депутаттар 295-берене боюнча толук акталган. Ал эми 297-берене боюнча депутаттарга айып коюш үчүн парламенттин макулдугу керек болгон. Андай макулдук жок болгондуктан шаардык сот ал берене боюнча айыптоону караган эмес.

Жогорку Соттун чечимине жараша депутаттардын тагдыры чечилет. Айрым талдоочулар жана саясатчылар Жогорку Соттун чечими өлкөдөгү саясий кырдаалга да түздөн-түз таасир этет деген божомолдорун айтышууда. Азырынча боштондукка чыккан депутаттар өздөрүнүн саясий орундарын кайра ээлеп, активдүү позициядан тайбай турушканын айгинелөөдө. Маселен, Садыр Жапаров “Ата-Журт” фракциясынын лидерлигине кайрадан шайланды. Камчыбек Ташиев болсо президенттик кызмат үчүн күрөшүүдөн кайра тартпастыгын жарыялады.

"Ата Мекен" менен бийликтин келишпестиги

Саясий кырдаалга таасир этүүчү жагдай “Ата Мекен” менен бийликтин мамилесинин начарлоосунан да түзүлүп жатат. Эки өнөктөштүн мамилесин криминалдык аталык Азиз Батукаевдин бошотулушу жана мародерчулук боюнча кылмыш иштери ууландырып жатканы маалым. Мына ушулардан келип чыккан келишпестиктен “Ата Мекен” башкаруучу коалициядан чыгып, ачык оппозицияга өтүшү да мүмкүн, ошон үчүн бийлик “Республика” фракциясын коалициялык көпчүлүккө тартып, парламент жана өкмөттү колдон чыгарбоонун камын көрүүдө деген жоромолдор айтыла баштады.

Ал эми өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиевдин демилгелери Жогорку Кеңеште колдоо таппай калды. Белгилүү болгондой ал губернаторлукту калыбына келтирүү, акимдердин ролун күчөтүү, үч тепкичтүү бюджетти кайра киргизүү, кыскараак айтканда бийлик вертикалын калыбына келтирүү максатында бир канча мыйзамга өзгөртүү киргизүүнү сунуштаган. Сунуштап эле калбай Конституция нормаларына ылайык тез арада карап берүүнү сураган. Бирок парламентте өкмөттүн демилгелери колдоо тапкан жок.

Жогорку Кеңештин конституциялык мыйзамдуулук жана мамлекеттик түзүлүш комитетинин төрагасынын орун басары Абдыжапар Бекматов өкмөттүн сунушу өзүнө кайтарылды дейт:

- Биз профилдик комитет өкмөттүн өзүнө кайтарып бердик. Кайра иштеп чыксын дедик. Анткени биздин негизги алган багытыбызга каршы келген, бир кадам алдыга, эки кадам артка дегендей мыйзам долбоору экен. Бир сөз менен айтканда, бийлик вертикалын тургузуу экен.

Парламенттен мына ушундай жооп алган Жантөрө Сатыбалдиев ал жетектеген өкмөт кызматтан кетүүгө даярдыгын билдире баштады.

Мына ушундай илең-салаңда турган өкмөт Кумтөр боюнча өзгөчө маанилүү сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө тийиш. Анткени сентябрга чейин аман турса, бул өкмөт Кумтөр боюнча Жогорку Кеңеш алдында жооп бериш керек.

Акундун "бомбаларына" өкмөттүн иммунитети бар

Жогорку Кеңеш болсо жайкы каникулга тарар алдында акыйкатчы Турсунбек Акунду кызматтан кетирди. Турсунбек Акун бул кызматка быйыл январь айында экинчи ирет шайланган эле. Ал эми аны кызматтан кетирүүгө криминалдык аталык Азиз Батукаевдин бошотулушу себеп болуп калды.

Батукаевдин бошотулушун иликтеген Болот Шер башында турган депутаттык комиссия күч структуралары менен кошо Турсунбек Акундун да тиешеси бардыгын атаган эле. Акыйкатчынын ишин иликтөө боюнча атайын комиссия түзүлүп, ал Турсунбек Акунду кызматтан алууну жактап чыкты. Маселе 27-июнда парламентте каралды. Кызыл-Кыя шаардык ооруканасында жаткан Турсунбек Акун парламентке келип, өзүн коргоого аракет жасады. Ал Батукаевдин оорусу тууралуу маалыматтарды коргоо кеңешинин катчысы, УКМКнын төрагасы Бусурманкул Табалдиевдин сунушу айтып чыкканын парламентке маалымдады:

- Табалдиев Бусурманкул Беркутович телефон аркылуу мага чыккан. Саат 11лер болчу. "Урматтуу акыйкатчы Турсунбек Акун, кечээ Батукаев бошоп кеткен экен. Ошол адам боюнча комментарий берип коюңузчу. Биз берсек уят болуп калат экен. Биз мамлекеттик органдар экенбиз, сиз берип коюңуз" деди. Мен жаман оюм жок, болгонун болгондой айтып салдым.

Турсунбек Акун билдирүүсүндө Батукаев өлүм алдында экенин, дарты айыккыс экенин, ошондуктан бошотулганын айткан эле.

Турсунбек Акун мына ошол билдирүүсүнөн башка күнөөсү жок экенин, ал үчүн парламентте дагы бир жолу кечирим сурады. Ал эми Азиз Батукаевди бошотууда эл ичинде шек президентке, өкмөт башчыга чейин кетип жатканын, парламент башкы прокурорго бир чара көрө албагынын сындады:

- Башкы прокурорду эмне үчүн кызматтан алган жоксуздар? Эмне үчүн сунуш берген жоксуздар? Ал эмне үчүн эки айдан бери Батукаевге адвокат болуп жатат?

Турсунбек Акун президенттик аппараттын башчысы Данияр Нарынбаев абактагы Камчыбек Ташиевди психикалык жактан оору деп чыгарууга аракеттенгенин, ага көмөктөшүүгө акыйкатчыны үндөгөнүн кошумчалады.

Акыйкатчынын бул сөздөрүнө бир нече депутаттар тарабынан реакция болду. Алардын бири - “Ата-Журт” фракциясынын мүчөсү Мыктыбек Абдылдаев:

- Бул жерде биздин акыйкатчы көп адамдарга күнөө койду. Кыргызстанда бир жетекчи соо калган жок. Анда биз кандай мамлекет болобуз? Ким биздин коопсуздугубузга кепил болот? Мына ошондуктан парламент бул жерде абдан терең баа бериш керек.

Эркин депутат Равшан Жээнбеков Батукаевди бошотууга чыныгы күнөөлүүлөрдү жазалабай туруп, Турсунбек Акунду кызматтан кетирүү адилетсиз болуп каларын эскертти:

- Мамлекеттеги болгон институттардын бардыгын, жогорку деңгээлдеги болгон мамлекеттик кызматкерлерди күнөөлөп, "бомба" жарып жатса, бирөөбүздүн дагы реакциябыз жок. Президенттин аппаратынын башчысы оппозициянын башчысын жиндиканага тыкканга аракет кылып аткан мамлекеттин келечеги барбы же жокпу? Кандай дейсиңер? Кайсы заманга баратабыз... Же болбосо Коргоо кеңешинин катчысы чакырып алып, Батукаевди чыгаруу боюнча ушундай көрсөтмө бересиң деп жатса, бул эмне деген мамлекет өзү? Анан биз акыйкатчыны кантип күнөөлөйбүз? Балыктын баары башынан сасып жатат. Эгерде биз бүгүнкү күндө эң күнөөлүү адамдарды күнөөлөбөй туруп, Турсунбек Акунду күнөөлөй турган болсок, адилетсиздик болуп калат.

Парламентте Равшан Жээнбековдой ойлогон депутаттар аздык кылды. Ошондуктан Турсунбек Акун Жогорку Кеңеште эс-учун билбей жыгылып, тез жардам менен ооруканага жеткирилгенине карабай, төрага Асылбек Жээнбеков акыйкатчыны кызматтан алууну добушка койду. Көпчүлүк добуш аны кызматтан бошотууну колдоду.

Айта кете турган нерсе, президенттик аппараттын башчысы Данияр Нарынбаев да, УКМКанын башчысы Бусурманкул Табалдиев да Турсунбек Акундун сөздөрүн төгүндөштү.

Эми, Ташиевден психикалык жактан мандемдүү деп кутулууну көздөгөндөй, Турсунбек Акунду “шоумен” деп атап, анын сөздөрүнө маани бербөө аракети жүрүүдө.

Аблязовго кыргыз паспорту жасалган

Олигарх, казак оппозиционери жана БТА банктын экс-президенти Мухтар Аблязов.

Казакстандык банкир жана оппозиционер, бозгундагы Мухтар Аблязовдун сүрөтү чапталган паспорт Нурдин Осмонов деген ат менен мыйзамсыз жасалган.

Бул тууралуу Кыргызстандын Мамлекеттик каттоо кызматы билдирди. Маалыматка караганда Осмонов Нурдин ысымдуу адамга Аблязовдун сүрөтү чапталган паспорт өткөн жылдын 27-декабрында даярдалган.

Олигарх, казак президенти Нурсултан Назарбаевдин элдешкис каршылашы саналган Мухтар Аблязовду казак бийликтери 5 млрд. доллар кымырып алган деп айыптап келет.

Буга чейин кыргыз паспорттору чет өлкөлүк уюшма кылмыш топторунан жана террористтик уюмдардын мүчөлөрүнөн табылган фактылар да кездешкен.

Нурдин Осмоновго айланган Аблязов

Расмий маалыматка караганда 1965-жылы туулган Осмонов Нурдин Бекбоевичтин наамына паспорт алуу үчүн документтер Чүй облусунун Аламүдүн райондук паспорт бөлүмүнөн даярдалып, жасатууга былтыр 12-декабрда тапшырылган. Ал эми паспорттун өзү 27-декабрда жасалып бүткөн.

Мамлекеттик каттоо кызматына караштуу Калкты каттоо департаментинин жетекчиси Дүйшөн Сатыбалдиевдин айтымында, тапшырылган документтердеги сүрөт менен Мухтар Аблязовдун сүрөтү чыны менен окшош.

- Аблязовдун сүрөтүн биз интернеттен карап чыктык. Паспорт алуу үчүн берилген документтердеги сүрөт менен Аблязовдун сүрөтү окшош экен. Эми сүрөт чын эле ошонуку экенин аныктап чыгуу - тергөө органдарынын иши.

Дүйшөн Сатыбалдиев бул мыйзамсыз паспорт берүү фактысы Мамлекеттик каттоо кызматындагы пландык текшерүүнүн жыйынтыгында аныкталгандыгын кошумчалады.

Мухтар Аблязовдун сүрөтү тиркелген Нурдин Осмоновдун атына паспорт алуу үчүн документтерди мыйзамсыз жол менен даярдаганын Аламүдүн райондук паспорт бөлүмүнүн жетектөөчү адиси Нуржамал Үсөнова мойнуна алган. Ага ортомчулук кылган орус улутундагы 70 жаштардагы аял экени да аныкталган.

Кызматкер Нуржамал Үсөнованын башка дагы эки адамга мыйзамсыз паспорт берүүгө катышы бар деп, учурда жумуштан бошотулду дейт Калкты каттоо департаментинин жетекчиси Дүйшөн Сатыбалдиев.

- “Документтерди мен жасагам, анча-мынча кыйынчылыктар болду эле” деп, бул фактыны мойнуна алды. Документтер жасалма мөөрлөр менен даярдалган. Бул ишке ортомчулук кылган адам да аныкталды. Аныкталган материалдардын баарын топтоп, УКМКга өткөрүп бердик.

Ал эми даяр паспорт болсо ортомчулук кылган адамга берилген жана ал Мухтар Аблязовдун колуна тийип-тийбегени белгисиз.

Паспортту кайсы орган бергени жөндүү?

Кыргызстанда паспорт берүү ишин акыркы жылдары Мамлекеттик каттоо кызматы жүргүзүүдө. Бирок жогорудагы факт паспортту кайрадан Ички иштер министрлиги берсин деген талкууга жем таштады. Андай демилге менен чыккандардын пикиринде, эгер мурдагыдай Ички иштер министрлиги менен Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет паспорт алып жаткан ар бир жаранды текшерүүгө алса, бул сыяктуу алешемдиктер болмок эмес.

Бирок Жогорку Кеңештин депутаты Равшан Жээнбеков муну тоталитардык системанын саркындысы деп эсептейт.

- Мисалы, эгер мен кылмышкер болбосом, эмне үчүн ИИМ менен УКМК мени текшериши керек? Алар алдын-ала кылмышкерлердин тизмесин Мамлекеттик каттоо кызматына берип коюшу керек. Ошол тизмедеги адамдарга Мамлекеттик каттоо кызматы паспорт жасабаганга милдеттүү. Эгерде ИИМ менен УКМК кайсы бир адамды кылмышкерлердин тизмесинде деп бербесе, анда аны текшерүүгө эч кимдин укугу жок. Ал эми Аблязовго паспорт берилип жатканда катачылык кайсы мекемеден кеткенин так аныктап чыгышыбыз керек. Анан ушул фактыдан кийин эле Кыргызстандын 5 млн. калкынын баарын паспорт алып жатканда ИИМ менен УКМК сөзсүз текшериш керек дегендер эски, тоталитардык көз карашты колдогон адамдар. Бул деген коррупция жана жарандарды паспорт алууда жөндөн-жөн кыйноо болуп калат.

Алма Шалабаева кызы менен
Алма Шалабаева кызы менен
Белгилей кетүүчү жагдай, бир ай мурда Казакстандын батышындагы Атырау шаардык соту качкын банкир жана миллиардер Мухтар Аблязовдун үй-бүлөсүнө чет өлкөгө чыгуу үчүн мыйзамсыз документ жасап берген бир нече адамды 9 жылга чейин соттогон болчу.

Мындан тышкары ушул айдын башында эле Италиянын күч органдары Рим шаарынын четиндеги вилланы капилет басып, Мухтар Аблязовдун аялы Алма Шалабаеваны жана тестиер кызын кармашкан. Кийин аларды Италия бийликтери Казакстанга өткөрүп берген болчу. Маалыматтарга караганда, аларда Борбордук Африка Республикасынын жасалма паспорту болгон үчүн кармалган. Бирок Аблязовдун үй-бүлөсүнүн айтымында, казак өкмөтү Аблязовдун аялы менен кызын барымтага алуу менен аларды качкын миллиардерге алмаштырууну көздөйт.

Президент Нурсултан Назарбаевдин элдешкис сынчысы Аблязов 2009-жылы Казакстандан Евробиримдикке чыгып кеткен. Азыр Европанын кайсы өлкөсүндө жүргөнү белгисиз.

Банкир-миллиардер Мухтар Аблязов Казакстанда бир катар жогорку кызматтарда иштеген. Маселен, 1998-99-жылдары энергетика, өндүрүш жана соода министри болуп эмгектенген. Казак бийликтери аны БТА банкынын 5 млрд. долларын кымырып алган деп күнөөлөп келатат. Былтыр декабрда казак бийликтери Аблязов каржылайт деген бир нече оппозициячыл медиа каражаттарын жапкан.

Батукаев чыры: аткаминерлер жазасыз калууда

“Мыйзамдагы ууру” Азиз Батукаевдин абактан мыйзамсыз чыгышына көмөктөшкөн жогорку кызмат адамдарынын жоопкерчилиги карала элек.

Парламент өзүнүн ыйгарым укугу боюнча жоопкер дегендердин ичинен акыйкатчы Турсунбек Акунду гана кызматтан четтете алды. Парламент буга катышы бар деп тапкан аткаминерлердин иши боюнча өкмөттүк комиссиянын иликтөөсү чыккандан кийин гана чечим кабыл алынаары жарыяланды.

Айыбы ачылгандарга алы жетпеген токтом

Кылмыш дүйнөсүнүн төбөлү Азиз Батукаевдин абактан мыйзамсыз бошотулушун камсыздаган кызмат адамдарынын жоопкерчилигин он күндүк мөөнөттө кароо боюнча парламенттин талабы азыркыга чейин аткарыла элек.

Парламент 30-майдагы токтому менен буга өкмөт менен президентти милдеттендирген болчу. Анда күч түзүмдөрү боюнча вице-премьер-министр Шамил Атаханов, жаза аткаруу кызматынын башчысы Зарылбек Рысалиев, башкы прокурор Аида Салянова жана саламаттыкты сактоо министри Динара Сагынбаева баштаган ар кайсы деңгээлдеги ондон ашуун аткаминерди кызматынан алуу жагы сунушталган. Жогорку Кеңештин депутаты Исмаил Исаков парламент токтомдун аткарылышын кароого үлгүрбөй калганын белгиледи:

- Эми эч ким жазасыз калбайт. Алар жазасын эртедир-кечтир сөзсүз алышат! Бирок эми сессия аяктап калып, бул маселе туруп калды. Бул жерде Жогорку Кеңештин эч кандай күнөөсү жок.

Парламент Батукаевдин абактан мыйзамсыз бошотулушуна катышы бар деп тапкан жетекчилердин ичинен жалгыз акыйкатчы Турсунбек Акун гана кызматынан алынды. Бул боюнча парламент акыйкатчынын ишмердигин иликтеген депутаттык комиссиянын корутундусунун негизинде 27-июнь күнү токтом чыгарды.

Парламент жалгыз Акунду садага чаптыбы?

Депутат Өмүрбек Абдрахманов Акундан мурун Батукаевди бошотууга буйрук берген жогорку кызмат адамдары далдоодо калып кетти деп сынга алды:

- Турсунбек Акун өзү эле жалгыз Батукаевдин бошотулушун каалаган учурда деле ал анын колунан келмек эмес. Себеби анын мындай бийлиги жок. Буга буйрук берген бийликтеги үлкөн адамдар көмүскөдө калып, Акун садага чабылып отурат. Парламент мындайга жол бербеши керек болчу. Мында Акундун жанагы сөздү айтып, аны бошотуу боюнча болгону өтүнүч кат жөнөтүп койгону эле бар. Бул үчүн ага моралдык эле жаза чарасы колдонулушу керек болчу.

Турсунбек Акун аялдар түрмөсүндө 2011-жыл, 18-февраль
Турсунбек Акун аялдар түрмөсүндө 2011-жыл, 18-февраль
​Мыйзамга ылайык, акыйкатчыны шайлаганга жана кызматтан алууга парламенттин гана укугу бар. Ошондуктан Батукаев ишине катышы бар деп табылгандардын арасында аты аталган акыйкатчы Турсунбек Акунду парламент ыйгарым укугунун чегинде кызматтан четтетти. Акыйкатчынын ишин иликтөө боюнча убактылуу депутаттык комиссиянын төрагасы Абдыжапар Бекматов эми өкмөт жыйынтык чыгарбаса анда өзүнүн жоопкерчилиги каралат деп эсептейт:

- Акыйкатчы Турсунбек Акун чет элдик жаранга өзүнө кеңешчи деп күбөлүк берип, анысы ошол күбөлүк менен тергөө абагындагы Батукаевге жолугуп турганын комиссия иликтеп чыкты го. Анан эми калган аткаминерлердин жоопкерчилигин өкмөт менен президент гана карай алышат. Алар буга дагы деле көңүл бурбай, токтом аткарылбай калса анда өкмөттүн өзүнүн иши каралат.

Өкмөттүн комиссиясы “өкчөгөн чүкө”

Батукаевдин маселесине байланыштуу кызмат адамдарынын жоопкерчилигин кароо боюнча өкмөт өз алдынча комиссия түзгөн. Анын башчылыгына вице-премьер-министр Тайырбек Сарпашев дайындалган. Өкмөт башчысынын маалымат катчысы Мелис Эржигитов парламенттин чегерген мөөнөтү кыска болгондуктан комиссия өз учурунда жыйынтык чыгара албай калганын айтты:

- Өкмөттүк комиссия өзүнүн иликтөө ишинин жыйынтыгын чыгарып, аны менен парламентти жана коомчулукту сөзсүз тааныштырат. Мында ондогон жетекчинин жоопкерчилигин кароо маселеси тууралуу сөз болуп жатат. Ошол эле кезде парламент өтө эле кыска мөөнөт берип койгон.

Регламентке ылайык, 1-июлдан баштап парламент жайкы эс алууга кетет. “Мына ушуга байланыштуу Батукаев маселеси боюнча калган аткаминерлердин жоопкерчилигин кароо маселеси күздө каралышы мүмкүн” - деди Мелис Эржигитов.

Мария Айтматова: Жазуучунун атын баары пайдалангысы келет

Чынгыз Айтматов фондунун төрайымы Мария Айтматова жубайы - залкар жазуучунун 85 жылдык мааракесинин алдында “Азаттыктын” кабарчысы менен маектешти.

“Азаттык”: Мария айым, Айтматовдун адабий мурастарынын тагдыры кантип атат?

Мария Айтматова: Анын акыркы романы “Ак илбирс” (“Снежный барс”) экенин билесиңер. Ага чейин ал “Алтын жана кар” (“Золото и снег”) романын жаза баштаган. Жазуучуларда боло жүргөн нерсе экен, капысынан эле “Ак илбирске” кирип кетип, аны жазып бүтүргөн. Беркиси болсо башталган бойдон иш үстөлүндө калып калган. Аны деле 2008-жылы Брюсселге келгенде аягына чыгайын деп ниет кылып жүрдү. Тагдырдын буйругу ушундай болду, жазып бүтө албай калды. Архивинде жазылып бүтпөй калган башка пьесалары, повесттери, аңгемелери бар. Кийинчерээк “Жер жана флейта” деген романынын кол жазмасы табылды. Ал дагы бүтпөптүр.

Негизи аягына чыгарыш керек деген чыгармаларынын бардыгын дайыма жанына алып жүрчү. Кол жазмаларын салган атайын портфели боло турган. А бул роман (“Жер жана флейта”) архивиндеги эски кагаздардын арасында экен. Менин байкашымча бул 70-жылдарга чейинки учурдагы окшойт. Чүй каналынын курулушу, адамдардын тагдыры бар. Каармандын артында өзүнүн өмүр баянына таандык өңүттөр да жүрөт.

Ушулардын баарын басып чыгарсакпы дегенбиз. Бирок Чыңгыз Төрөкулович өлгөндөн кийин кызык жагдайлар түзүлүп калды. Чыңгыз Айтматов Кыргызстан үчүн чоң бренд экен. Бардыгы анын атын пайдалангысы келет. Андайлардын бири Лондондо жашаган Рахима Абдувалиева өзүнө пиар жасагысы келди. Ал жерде Айтматов академиясын түзүп, Англия мыйзамдарынан пайдаланып, Айтматовдун китептерин басып чыгарып жатат. Айтматовду чет өлкөдө популяризациялап жатат. Англия мыйзамдары анын тарабында экен, биз эч нерсе кыла албайбыз.

“Азаттык”: Сиздерден, мураскерлерден уруксат алыш керек беле?

Мария Айтматова: Ал жазган имиш бизге. Бирок эч кимибиз алган жокпуз.

“Азаттык”: Сиз жазуучудан “Жер жана флейта” романы, пьесалары, аңгемелери калды деп атасыз. Алардын кийинки тагдыры кандай болот?

Мария Айтматова: Биз Англияда, Түркияда, бул жерде чыгармаларын уруксатсыз басып чыгарып жаткан чайкоочулар менен күрөшүп жатабыз. Биз адегенде ушундайлардан мыйзамдуу түрдө коргонуп алышыбыз керек.


Кол жазмалар эмнеге басылбайт?

“Азаттык”: Редактордун кароосуна бересизби? Ширин (кызы, ЖК депутаты Ширин Айтматова – ред.) да бизге берген интервьюсунда күчтүү редакторлор карап чыгышы керек деп айтты эле.

Мария Айтматова: Билесизби, балким редакторлор керектир. Мен дагы кол жазмаларды бир нече сыйра окудум. Менимче аз-маз эле оңдош керек. Эгер редакциялоого жол берсек стили, башкалары бузулат. Ошол бойдон калтыруу керек. Жакшынакай эле окулат. Бүтпөгөн чыгармалар да.

“Азаттык”: Айтматовду изилдөөчүлөр ошол чыгармаларды көрө элекпиз деп атышат. Качан көрсөтөсүз? Алардын арасынан ишеним арткан кимдир-бирөө барбы?

Мария Айтматова: Мисалы, Абдылдажан Акматалиев окуса болот, ал окугусу келип атат.

“Азаттык”: Окурмандарчы? Мен, мисалы, качан окуйм?

Мария Айтматова: Басмадан чыкканда го. Билесизби, оор болуп атат. Себеби кимдир бирөөнө берсең - башталат. Мага азыр сиз кол жазмасын сатып ийген турбайсызбы, үйүн сатып ийген турбайсызбы, тигинисин-мунусун саткан турбайсызбы деп айтып атышат. Коркосуң. Биз эч нерсе саткан жокпуз, коруп отурабыз. Чыңгыз Төрөкулович да, анын кол жазмалары да элдики. Биз азыр чыгармаларын башкалар басып чыгара албагыдай кылып, мыйзамдаштыруу кадамдарын жасап жатабыз. Мисалы, Абдувалиева ага жазуучу бардык чыгармаларын басууга уруксат берген деп билдирип жүрөт.


Жазуучунун архивинин чети оюла элек

“Азаттык”: Жазуучунун 85 жылдыгына карата жаңы чыгармалары чыгабы?

Мария Айтматова: Жетишпейбиз го. Балким туулган күнүнө карата аракет кылабыз.

“Азаттык”: Алар эч ким окуй элек, жаңы чыгармалар болобу?

Мария Айтматова: Жаңы чыгармалар. Андан тышкары “Уулу менен кездешүү” (Свиданье с сыном) деген эски аңгемеси болот. Ал көп жерге чыккан. Менимче 1954-жылы жазылса керек. Бирок, жарыяланган ал нускасында кол жазмасындагыдай трагизм жок.

“Азаттык”: Кызык, “Жер жана флейта” романын эмнеге узакка чыгарбады экен?

Мария Айтматова: Балким жеке турмушка байланыштуу чыгаар. Сонун сүйүү бар ал жерде. Архив менде эмес эле, кийин өткөрүп беришти.

“Азаттык”: Жазуучунун бүтпөй калган чыгармаларын жалгыз өзүңүз карайсызбы же балдары Ширин менен Элдар да аралашабы?

Мария Айтматова: Алар да окушат. Мен эми кара жумушчумун да. Архивди, кагаздарды аңтармай, тескеп-териштирмей. Алар абдан көп. Мен совет доорун араң карап бүттүм. Совет доорунан кийинки кездеги кагаздары дагы бир бөлмө болуп жатат.

“Азаттык”: Жазуучу чыгармаларын өмүрүнүн акырына чейин кол менен жаздыбы же...

Мария Айтматова: Колу менен гана жазды. Өмүрүнүн акырына чейин колу менен жазды.


Фонд эмне иш кылып атат?

Мария Айтматова: Фонд Айтматов өзү жашаган жерде үй-музей даярдап атат. Ал - 1980-жылдан баштап туруктуу жашап, иштеген үй. Албетте, дача деп аталганы менен, ал үй эле болчу. Токтогул көчөсүндөгү үйүн мамлекетке өткөрүп берип, Чоң-Арыктагы эски үйдү сатып алган.

“Азаттык”: Азыр эми үй-музейдин канчасы бүтүп калды?

Мария Айтматова: Ошол үйдүн отуз пайыздайы мамлекеттик резиденцияга кирип турат. Тирүү кезинде эле сатып алайын деп суранган. Бирок, дароо чечилбей, мамлекет бөлүп-бөлүп, адегенде эки бөлмөсүн, 2008-жылдан кийин архивге деп эки бөлмөсүн берген. Музей жасап жаткандан кийин деп, өзү жашаган жагын бошотуп, берки жагына көчкөнбүз. Эми бизге зарыл болгон учурда бошотуп беришиңер керек болот деп жазып атышат. Ушундай маселе. Ошого карабай 85 жылдыкка карата музейди жасап атабыз, болгонун көрө жатарбыз.

Азыр кыргыз-түрк “Манас” университети да 85 жылдыкка карата “Айтматов жана анын Ысык-Көл форуму” деген конференцияны уюштурганы жатат. Ал үчүн өкмөттөн токтом керек экен. Ал чыга элек.

“Азаттык”: Жазуучунун 85 жылдыгын өткөрүүнү уюштуруу боюнча өкмөт тарабынан сиз менен жолугушуу демилгелери көтөрүлө элекпи?

Мария Айтматова: Жок. Эч кандай. 100 миң сом бөлүнөт деп атышат. Ширинге ушундай иш-чарага бул эмне деген каражат десем, мамлекетте акча жок экенин түшүнүшүң керек дейт. Жок дегенде токтом чыгарып беришсе болот эле. Мааракени өткөрүү боюнча дагы орусиялыктар “быйыл биздин жазуучубуз Чыңгыз Айтматовдун мааракеси” деп айтышкандан кийин эстерине келишти.

“Азаттык”: Москванын жанындагы дача боюнча да талаш-тартыш жүрүп атты эле. Ал эмне болду?

Мария Айтматова: Чыңгыз Төрөкулович “Иностранная литература” журналында башкы редактор, Михаил Горбачевдун маданият иштери боюнча кеңешчиси болуп турганда, элчи болуп чет өлкөгө кеткенге чейин ал дачада жашаганбыз. Андан кийин ар башка адамдар жашашты. Небереси Айпери Айтматова балдары менен жашады. Ал жерде эмне болуп жаткандыгын мен билбейм.

“Азаттык”: Рахмат. Саламат болуңуз.

АКШ-Кыргызстан: 60 миллиондун аргасы кантип табылат?

АКШнын транзиттик ташуулар борбору 2014-жылдын 11-июлунан баштап Кыргызстандагы ишмердигин токтотот.

Муну кепилдеген мыйзамды 20-июнда Жогорку Кеңеш кабыл алып, ага президент Алмазбек Атамбаев 26-июнда кол койду.

Транзиттик борбордун ишин токтотушу Кыргызстандын экономикасына кандай таасир этет? Транзиттик борбор бюджетке салып келаткан 60 миллион доллардын ордун толтуруунун кандай жолдору бар? Өкмөт сунуштап жаткан экономикалык долбоорлор дароо ишке ашабы? Ооганстанга жүк ташуучу транзиттик борбор Кыргызстан менен кызматташтыгын жарандык тартипте улантышы мүмкүнбү?

Ушул жана башка суроолорду “Азаттык” адистер, саясатчылар жана угармандар менен чогуу “Арай көз чарай” талкуулады.

Түз ободогу талкууга Жогорку Кеңештин депутаты Өмүрбек Абдрахманов жана экономика илимдеринин доктору, эксперт Жумакадыр Акенеев катышты жана Кыргыз өкмөтүнүн өкүлү Толкун Абдыгулов менен Бонн шаарындагы Евразия борборунун президенти Майкл Лабуштун комментарийлери пайдаланылды.

“Азаттык”: Алды менен Өмүрбек мырза, сизге суроо: Сиз - парламентте бул мыйзамга каршы чыккан беш депутаттын бирисиз. Өкмөт, парламент өтө чукул, шашып чечим кабыл алды, ансыз деле 2014-жылы АКШ күчтөрү Ооганстандан чыкса, транзиттик борбордун кетиши мыйзам ченемдүү болчу, бул кадамдан АКШ эмес, Кыргызстан уттурат деп айтып жатасыз. Кандай аргументтериңиз бар?

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:

please wait

No media source currently available

0:00 0:23:25 0:00
Түз линк


Өмүрбек Абдырахманов: Базанын кетиши жөнүндө америкалыктар өздөрү биринчи айтып чыгышты. Анткени 2014-жылы АКШ Ооганстандан чыгып кетери менен базанын иши токтомок. Бирок биздин өкмөтүбүз шашып, эки-үч күндө фракциялардан өткөрүп, сессияга алып чыгышты.

Ал жерде ачык эле угалы, кыргыз эли деле аргументтерди уксун дегенге болбой, жабык карап коюшту. Жабыкта деле “өкмөттү колдошубуз керек” дегенден башка сыр болгон жок. Депутаттар ордун (экономикалык – ред.) кантип толтурабыз деп сурашты. Ага да жыйынтыктуу жооп болгон жок. Премьер-министрибиз үч-төрт кен байлыгын ача койсок жабылат деп айткан. Жаңы эмес эскилерин иштете албай, күнүнө чыр-тополоң, чукул абал киргизип атабыз. Кайдан жаңы нерселер болот?

Шашылыш кетирүүнүн максатын жашырбай эле коелу, эсиңизде болсо, шайлоолордун алдында биздин ар бир партиянын жетекчилери Москвага чуркап барышкан. Кээси Кремлге кирип, кээси аттап өтө албай кайра келишкен. Бул сыр эмес.

Келгенден кийин чет өлкөнүн президентинин, орун басарларынын сүрөттөрүн мактанып, көчөлөргө илип турушкан. Башка өлкөнүн лидерин рекламалоо өлкө үчүн уят. Баары базаны кетиребиз деп убада кылышкан. Ич ара макулдашуу болгон. Орустардын сайттарын ачып көрсөңүз болот, президентиңер чоң убада берген, ал аткарбаса чоң чыр чыгат дегенди ачык-айкын айтып атышат алар.

Жумакадыр Акенеев: Америкалык база 2001-жылы Ооганстандагы терроризмге каршы болгону алты ай мөөнөткө киргизилген. Анан бир жылга созулган. Азыр эми ошол база же транзиттик борбордун бул жерде жайгашып турганына он эки жыл болду. Туура, 2009-жылдан баштап бир нерсе төлөнө баштады. Ага чейин болгон пайданын бардыгын биринчи, экинчи президенттердин үй-бүлөсү алып атты. Ошонун бардыгын түшүнүп туруп америкалыктар бюджетке берчү акчаны ошолорго берип атты.

Экинчиден, аскерлерди ташуучу транзиттик борбор Бишкек шаарынын борбордук аэропортуна жайгашып атат. Аны реконструкция жасаганда биз аркылуу бир топ компаниялар учуп, короткон 300 млн. долларды кайра кайырмакпыз. Алар база жайгашкандыктан, уча албай жатышат.

Үчүнчүдөн, бул жерде Кыргызстандын өзүнүн кызыкчылыгы болушу керек. Кыргызстан - ЖККУнун, КМШнын, ШКУнун мүчөсү. Мүмкүн ошол мамлекеттер АКШнын аскердик базасы бизге коопсуздук жаратууда деп айтып аткандыр. Алар менен өнөктөш болгондон кийин сөзсүз база чыгыш керек эле.

Айтылып атпайбы, жылдын аягына чейин туруш керек эле деп. Эми жарым жыл эч нерсени чечпейт. Жарым жылга узартуу үчүн кайра келишим түзүп, парламент аркылуу өткөрүш керек эле. Ошондуктан ансыз деле Ооганстандан чыгып атат, база өз жолу менен 2014-жылга чейин чыгып кетишин туура деп ойлойм.
Ал эми 60 миллион доллар боюнча. Ар кандай шалаакылыкты токтотуп, мамлекеттик кызматкерлерге көп акча коротпой, көмүскө экономиканы тыйып, тышкы мигранттардан түшкөн 3-4 миллиард долларды туура бурсак бюджетке андан 5-10 эсе көп акча түшөт.

Каптагаевдин колдогондору да, каршылары да митингде

27-июнда Каракол шаарында жаңыдан дайындалган өкмөттүн облустагы өкүлү Эмилбек Каптагаевди кетирүү талабы менен митинг өтсө, эртеси аны колдогондор чыкты.

Эмилбек Каптагаевди колдоп чыккандар ага иштөөгө мүмкүнчүлүк берүүнү, туристтик сезонду үзгүлтүккө учуратпоону талап кылышууда. Бир айдын ичинде эле Кумтөр чатагынын айынан облуста үч губернатор алмашты.

Жума күнү Каракол шаарында өкмөттүн Ысык-Көл облусуна дайындалган өкүлү Эмилбек Каптагаевди колдогон адамдар митингге чыкты. Акцияга чыккан элүүдөй адам бир күн мурда Каптагаевди кетирүүнү талап кылгандарга каршы экенин айтышып, элди ынтымакка чакырды. Анын катышуучуларынын бири-Ысык-Көл районундагы Чоң-Сары-Ой айыл өкмөтүнүн депутаты Нурлан Усупов жаңы губернаторго мүмкүнчүлүк берүү керек дейт:

- Өкмөт дайындагандан кийин 20-30 киши чогултуп алып эле кетсин деген туура эмес да. Ошондойлор токтотулсун, туристтер келчү маал келатат, тынчтык болсун деп чыктык. Ысык-Көлдүн эли жалаң насыя алып, пайда таап алайын деп жайды күтүшөт. Кечээ чыккандарды көрүп алып, бүгүн анан ар кайсы айылдан, райондон аттуу-баштуу адамдар келди.

27-июнда Жети-Өгүздө Кумтөр маселесине байланыштуу 500дөй эл чогулуп, мурдагыдай эле “Центерра” менен түзүлгөн келишимди жокко чыгаруу, экологиялык зыяндын ордун толтуруу маселесин коюшкан. Анын соңунда жүздөй адам Каракол шаарына барып, Каптагаевди кызматтан кетирүүнү жана 15 күндүн ичинде жаңы губернатор дайындоону өкмөттөн талап кылышкан. Ал митингдин катышуучусу Кубат Токсобаев талаптар аткарылбаса, жаштар кайрадан нааразылык акциясына чыгышы мүмкүн экенин билдирди:

- Каптагаев өзү кызматтарда турганда туура эмес иштерди жасаптыр. Ысык-Көл биосфералык аймагында жетекчи жана Жети-Өгүздө аким болуп тургандагы туура эмес иштери бар экен. Мисалы, эмне үчүн аким болуп турган кезде Кумтөр маселесин чечкен эмес. Өкмөт жаңы губернатор дайындабаса жана тез аранын ичинде Кумтөр маселесин чечпесе, жаштар кайрадан чыгабыз деп жатышат.

Каптагаев бир айдын ичинде эле Көлгө дайындалган экинчи жетекчи. Мирбек Асанакунов бир ай мурда Кумтөр боюнча митингдин арты кырдаалды курчутуп, Жети-Өгүзгө өзгөчө кырдаал киргизилгенде кызматынан алынып, ордуна Токон Мамытов дайындалган. Бирок Мамытов өткөн аптада, вице-премьер-министрликке бекитилип, анын ордуна 26-июнда өкмөттүн өкүлү болуп Эмилбек Каптагаев барды. Каптагаев өзү “Азаттыкка” аны кызматтан алуу боюнча талапка карата буларды билдирди:

- Бул жалпы элдин, райондук же облустук активдин пикири эмес да. Бир топ жаштар кандайдыр бир адамдардын таасири менен мен боюнча ушундай бир акция жасашты. Өздөрүнүн сөздөрүн айтышты. Мен ага анча кабатыр болгонум жок.

27-июнда Жети-Өгүздө Кумтөр маселесине байланыштуу жана Эмилбек Каптагаевди кетирүү боюнча чыккан эл менен вице-премьер-министр Токон Мамытов да жолуккан. Ал 28-июнда “Азаттык” менен маегинде алардын талаптарын өкмөткө жеткиргенин айтты.

- "Ылайыктуу жаш жигиттерден да губернатор койсо болбойбу, эмне үчүн баягыдай эле эскилерди алып келип жатасыңар, ушуну премьер-министрге айтып барыңыз” дешти. Бүгүн болсо мен өкмөт башчы менен жолугуп, ал кишиге көлдүк туугандардын айткан талаптарын жеткирдим.

Ал эми Каптагаевдин пикиринде, элдин Кумтөр боюнча коюп жаткан талаптары толугу менен туура. Бирок аларды чечүүгө бир аз убакыт керек.

Февраль айынан бери “Центерра” менен 2009-жылы түзүлгөн келишимди бузуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жаткан өкмөт күзгө чейин убакыт берүүнү суранган. Аны парламент да колдоп, сентябрга чейин мөөнөт берген. Ошондой эле Жогорку Кеңеш эгер “Центерра” менен орток пикир табылбаса, анда келишимди бир тараптуу бузуу милдетин койгон.

Мырзакедеги диний лагер

Турсунбек Акун дарыгерлердин көзөмөлүндө

Турсунбек Акун атайын ооруканада жатат

Бир күн мурда тез жардам менен президенттин иш башкармалыгына караштуу ооруканага жеткирилген Турсунбек Акун дарыгерлердин көзөмөлүндө кала берүүдө.

Реанимация бөлүмүнүн башчысы бейтаптын абалы өтө оор эмес, бир калыпта экендигин айтууда. Көз салып, жанында болуп жаткан жубайы Турсунбек Акун сүйлөй албай жатканын билдирди.

Президенттин иш башкармалыгына караштуу оорукананын реанимация бөлүмүндө жаткан Турсунбек Акун эч ким менен сүйлөшө элек. Бирок эсине келген. Анын абалы тууралуу жубайы Гүлмира Жапарова “Азаттыкка” айтып берди:

- Абалы абдан оор, көзүн ачпай жатат. Башы айланып, жүрөгү айланууда деп жатышат. Тамчылатчу дары берип жатышат, биз да сүйлөшө албадык. Эс-учу болгон менен сүйлөй албайт, көзүн ачалбайт.

Турсунбек Акун атайын ооруканага кечээ кечки саат алтыда түшкөн. Реанимация бөлүмүнүн башчысы Сыйнагүл Ибраеванын айтымында, ал келген учурдан тартып эс-учу жайында. Жүрөгү, кан басымы нормалдуу, бирок башы ооруп жатат.

- Диагнозу - гипертензиондук синдрому бар башынан алган жаракаттын калдыктары. Кечээ бизге түшкөндө башы катуу ооруган. Оорунун баянында анамнез деп койобуз, ошол анамнезден ооруган. 2010-жылы башынан жаракат алган экен, ошол таасир этип, башын оорутуп жатат. Бул диагнозду коркунучтуу эмес деп да айталбайбыз. Анткени кээде күчөп кетет, кээде өзүнчө кайтып кетиши мүмкүн.

Жардамчысы Сүйөркул Сейдиновдун айтымында, Турсунбек Акун кечээ парламенттин имаратында эс-учун жоготуп кулап түшкөн, бир аздан соң нашатыр спирти менен өзүнө келтиришкен. Дарыгерлер бейтаптын тынчын албоону суранып, “Азаттыктын” кабарчысы менен жолугушуусуна макул болгон жок. Алардын айтымында, Турсунбек Акун өзү да эч ким менен сүйлөшүүнү каалабай жатыптыр.

27-июнда Жогорку Кеңеш Турсунбек Акунду акыйкатчынын ишмердүүлүгүн иликтөө комиссиясынын чечиминин негизинде кызматынан четтетти. Турсунбек Акундун өзү болсо добуш берүүнүн алдында эстен танып жыгылгандыктан тез жардам ооруканага алып кеткен.

Турсунбек Акун кылмыш дүйнөсүнүн лөгү саналган Азиз Батукаевдин камактан чыгарылышын иликтөө комиссиясынын тыянагынын негизинде ишин иликтеген атайын депутаттык комиссиянын корутундусун мурдараак сотко берген болчу.

Укук коргоочунун кызматтан четтетилишине байланыштуу кийинки кадамдары кандай болору азырынча белгисиз. Бул тууралуу акыйкатчы аппаратынын башчысы Анарбек Кайназаров буларды билдирди:

- Турсунбек Акун “депутаттык комиссиянын иликтөөсүнүн жыйынтыгы мыйзамга туура келбейт” деп сотко берген. Азырынча андан эч кабар жок, өзү да ооруканада. Ал эми Кыргызстандын акыйкатчысын парламент шайлап, парламент кызматтан алат. Жогорку Кеңеш мыйзамга жараша өз иш- аракетин аткарды.

Турсунбек Акун жыл башында эле депутаттардын көпчүлүк добушу менен экинчи мөөнөткө шайланган.

Ал Баткен, Аксы окуяларынан бери укук коргоочу катары таанымал. Былтыр өзү маалымат каражаттарынын бирине “мен акыркы 20 жылда бир да ири тарыхый окуяларды өткөрбөй катышып келатам” деп айткан. 2005, 2010-жылкы ыңкылаптарда митингчилер тарабынан ур-токмокко алынып, ооруканага жатып чыккан.

Гүлзададан “Толгонуу”

Гүлзададан “Толгонуу”
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:52 0:00

Дары бизнеси: саны көп, сапатычы?

Жогорку Кеңештин депутаттарынан жана эксперттерден турган жумушчу топ Кыргызстанга сапатсыз, каттоосу жок, текшерүүдөн өтпөгөн дары-дармектер алып келинип жатканын айтып чыгышты.

Мындан сырткары бул жактагы дарылар АКШ менен Европадагы баадан алда канча кымбат сатылары да айтылууда.

"Арай көз чарай" талкуусуна Дары-дармек, медициналык жабдуулар менен камсыз кылуу департаментинин бөлүм башчысы Жумакан Урмамбетова, дары- дармектердин сапатын иликтөөгө алган депутаттык топтун мүчөсү, “Психикалык саламаттык” коомдук уюмунун башчысы Бурул Макенбаева, Фармацевтикалык ассоциациянын президенти Эрнис Асанов, укук коргоочу Токтайым Үмөталиева катышты.

“Азаттык”: Депутаттардан жана эксперттерден турган жумушчу топ Кыргызстанга каттоосу туура келбеген 189 аталыштагы дары-дармек алып келингенин айтып чыктыңыздар. Ал эмне болгон дарылар, анын кирип калышына ким күнөөлүү?

Бурул Макенбаева: Жумушчу топ иштеп жатканда кошумча арыздар түшүп жатты. Алардын бири 189 дары-дармекти алып келгени тууралуу болду. Өзгөчө кырдаал түзүлгөндө мыйзам боюнча ошондой дары-дармек алып келсе болот. Бирок алар кайсы өзгөчө кырдаалга карап алып келингени белгисиз. Алардын ичинде Кыргызстанда абдан көп катталган дарылар деле бар. Такыр эле дары эмес, биологиялык кошулмаларды, витаминдерди да алып келген.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:

please wait

No media source currently available

0:00 0:13:41 0:00
Түз линк


please wait

No media source currently available

0:00 0:11:15 0:00
Түз линк


“Азаттык”: Сапатсыз, уруксаты жок дарылардын келип жатышына кандай жагдайлар түрткү болууда?

Жумакан Урмамбетова: Бул дарылар мыйзамсыз алып келинген дегенге кошулбайм. Бизде “Дары-дармектер жөнүндө” мыйзам бар. Мисалы, 36-беренеде "өзгөчө кырдаалдар болгондо" деп турат. Алынып келген дарылар ал беренеге туура келбейт. Ал эми 35-берене боюнча дары-дармектер эгер тизмеге кирген болсо, анда сатууга жана колдонууга уруксат берилет.

Токтайым Үмөталиева: Кыргызстанда расмий катталып, тизмеге кирген 6,5 миң дары-дармек бар экен. Тизмеге киргизүүдө да коррупция бар. Мисалы, Австрия киргизбеген дарыларды биз киргизип жатабыз. Ар бир дарынын далилдик базасы болушу керек. Эмнеге, кандай клиникалык иликтөөнүн негизинде ал дарыларды биз алып жатабыз? Ошол эле Швейцарияда 2,5 миң дары, Англияда расмий уруксат берилген 1300гө жетпеген аталыштагы дары-дармек бар экен. Кыргызстанда эмне баары эле оорукчан болуп калдыбы?!

“Азаттык”: Кирешелүү деп эсептелген бул бизнестин ээлери элдин камын ойлойбу же өз чөнтөгүнбү?

Эрнис Асанов: Сапатсыз дарылар кирип атат деген туура эмес сөз. Бурул эженин да, Токтайым эженин да фармацевтикалык билими жок, тажрыйбасы жана бул тармакка эч тиешеси жок. Бул тармакта фармацевтикалык билими бар адамдар иштеши керек. Азыр башы ооруган кишинин баары эле кайсы жерде чуу болсо, ошол жерде жүрөт. Биз алып келген дарылардын бардыгы лабораториядан текшерилет, каттоодон өткөн. Бул жөн эле саясий оюн болууда.

Мыктыларга "алтын" сертификат

Мыктыларга "алтын" сертификат
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:56 0:00

Бийликтеги ажырым

Гезиттер өлкөнүн ички турмушундагы саясий окуяларды талдоого алды.

Он жарым миң нускалуу “Планета” гезити “Оңтойсуз суроолорун” Кыргызстандын беш аткаминерине берүү менен бүгүнкү санын ачты.

Депутат Райкан Төлөгөновго: – Кечээ бир катар уюмдар сизди жана партиялашыңыз Туратбек Мадылбековду “ЖК депутаты болуп отурганга моралдык укуктары жок, уулдары мамлекетти талап-тоноого катышып атса, кантип отурат?” деп айтып чыкты, ошондуктан мыйзамды сыйлаган эл өкүлү катары депутаттык мандатыңызды тапшыра турбайсызбы?–деп,

Энергетика жана өнөр-жай министри Осмонбек Артыкбаевге:–Сиз 2010-жылдын апрелинен кийин энергетика министри болуп келгенде тармактагы коррупциянын тамырын кыркууга катуу киришкенсиз. Бирок бийлик көп өткөрбөй эле кызматтан айдап түшкөн. Кетип баратып: “Реформанын аягына чыкпай калдым, уурулар дагы эле тармакты жеп-ичүүдө” деп бармакты тиштегенсиз. Мына эми бүгүн кайрадан министр болдуңуз. Светти уурдап жаккан байлардын кыгына куурай сайылбаган бойдон келатат. Ушул ууруларды качан кармап, эл-журтка аты-жөнүн ачык жарыя кыласыз?–деп суроо койду.

“Алиби” гезити депутат Өмүрбек Абдрахмановдун Американын авибазасына байланыштуу жагдайларды элдин эсине салган интервьюсун басты. Депутат базанын биздин өлкөгө жайгашуу таржымалын баяндады. Орусия, Ооганстан жөнүндө кеп кылды. АКШ авибазасынын чыгарылышы туура эмес болгонун белгилеп: “Кыргыз өкмөтү менен парламенттин чечими Америка өкмөтүнө көп деле проблема алып келбейт. Анткени Орто Азиянын бардык өкмөттөрү өз аэропортторун АКШга сунуштап жатат. Атүгүл Орусия америкалыктарга “империализмдин” 1-душманы болгон Лениндин туулган шаары Ульяновскидеги аэропортун тартуулады. Ал эми биздин бийлик элдин добушу менен канча жылдардан бери Американын акчасын алган менен элге бир да жарытылуу эч нерсе бере албады” деп сындады.

“Де-факто” гезити “Эмилбек Каптагаевди эли кабыл албай жатыптыр” деп, аз эле жерден Максим сатканга үлгүрбөй калган Жерүйдү сатып жиберип, акча жасагысы келген аткаминерлердин алкымы качан тыйылар экен деп, "Камчыбек Ташиевди кайра секиртишеби, анткени 23-июнда Ош шаарында сүйлөгөн сөзүндө: “Эгерде бүгүнкү мамлекеттин жетекчилери эсине келбесе, анда биз аларды “Кет, бийлик!” деп айтышыбыз керек, туугандар! Анда биз сиздер менен бирге мындай бийликти кетирип тынабыз!” деп сүйлөдү" деп маалымат таратты.

“Де-фактонун” ушул эле санында “Ата Мекен” менен ажонун ортосунан жарака кеттиби?” деген макала басылып, анда эгер мародерчулук өтө эле далилденип баратса, Текебаев Мадылбеков менен Төлөгөновду садага чаап, өз партиясы менен келишкис оппозицияга өтүп кетиши мүмкүн экендигин кыйытты.

Бул маселеге “Фабула” гезити да кайрылып, “Ата Мекендин” депутаттарына талап-тоноочулук боюнча кылмыш иши козголгону Текебаевдин президентти кыртышы сүйбөй калганын, окуянын аягы көпчүлүк коалициянын тарашына алып барарын, өкмөт октябрга чейин тарап, өкмөт башына Тайырбек Сарпашев, 1-вицеликке Иса Өмүркулов, Бишкектин мэрине Өмүрбек Бабанов келери кеп боло баштаганын, ошентип бийликте кадрдык өзгөрүү жүрсө, оппозиция да күрөшкө катуу даярданып, анын айрым лидерлери Америка менен шыбырашып: “Бизге жардам кылсаңар Атамбаев чыгарам деген базаны Баткенге жайгаштырып беребиз” деген өңдүү убадаларды берип жатыптыр” деп жазып чыкты.

“Жаңы агым” гезити акыйкатчы Турсунбек Акунга байланыштуу окуяны “Бороондо калган Бомбакун” деп сүрөттөдү.

Аталган гезит иштери кыскартылган Ташиевдерге байланыштуу соттордун башы айланып атканын жазып: “Эгер Жогорку Сот үч депутатты актаган соттордун чечимин туура деп тапса, анда депутаттарга башында “өтө чоң” берене коюп алган Башкы прокуратура жоопко тартылышы керек болуп калат. Эгер шаардык соттордун актаган чечимин жокко чыгарса, анда үч сот жоопко тартылат, саясий туруктуулукка жарака кетет” деп жазуу менен, бул боюнча Улуттук коопсуздук комитетинин Байкоочулар кеңешинин төрагасы Кайрат Осмоналиев: “Бул жерде кайсы бир деңгээлде соттордуку да, ошол эле кезде прокуратураныкы да туура сыяктуу көрүнөт. Бирок эки тарап тең жеткиликтүү иштеген эмес. Эгер мага койсо, сотторду, прокурорлор менен тергөөчүлөрдү да иштен кубалайт элем” деп айтканын жазып чыкты.

Гезит ошондой эле элге: “Кайрадан тезек тергенди баштагыла, келаткан кышта электр жарыгы жарытпаганы калды” деп кулак кагыш кылды.

“Кыргыз туусу” гезити журналист Болотбек Таштаналиевдин “Кайсы мэр кантип жер саткан?” деген макаласы менен жаңы санын ачты.

Судья Эркебаевага жасалма иш козголгонбу?

Сүрөт "Вечерний Бишкек" сайтынан (www.vb.kg) алынды.

Пара алган деп шектелген Бишкектеги судья Гүлайым Эркебаева ага карата кылмыш иши бийликтин тапшырмасы менен жасалма далилдердин негизинде козголгонун айтып чыкты.

Анын жактоочусу Соттор кеңешине кылмыш иши мыйзамсыз козголгонун тастыктаган жүйөлөрдү келтирди. Бирок Соттор кеңеши Гүлайым Эркебаевага кылмыш ишин козгоого макулдук берип, аны кызматтан четтетип туруу чечимин чыгарды. Судьянын кол тийбестигин алууну сураган Башкы прокуратуранын өкүлү ага тагылган айып боюнча далилдер жетиштүү деп билдирди.

Жалаа жабуунун жаңы амалы

Бишкектеги Октябрь райондук сотунун төрайымынын милдетин аткаруучу
Гүлайым Эркебаевага апрель айынын башында пара талап кылуу, пара алуу жана паракорчулукка ортомчулук беренеси боюнча иш козголгон. Андан он күндөн кийин Бишкек шаардык прокуратурасы мурдагы беренедеги кылмыш белгилерин Кылмыш-жаза кодексинин 166–алдамчылык беренесине кайрадан өзгөрткөн. Ага чейин коопсуздук комитетинин коррупцияга каршы күрөшүү кызматы “Гүлайым Эркебаева 2-апрелде 3 миң доллар пара алып жаткан жеринен кармалды” деп маалымат тараткан болчу. Бирок тергөөдө ал өзү түздөн-түз пара менен кармалбаганы аныкталган. Судья Гүлайым Эркебаева мунун себебин кылмыш иши жасалма уюштурулганы менен байланыштырды:

- Жогорку Сотто иштеген Рахат Абылкасымова деген таанышым “кафе ачтым эле, эмнеге көрүп кетпейсиң” деп эле бир күндө 3-4 жолу чалып туруп алды. “Төрайым болуп, бизди карабай калдыңбы” деп таарына бергенинен анын кафесин көрүп кетейин деген ниет менен эле бардым эле. Анан ал жакта Рахат менен чогуу отурган Ажымаматова деген доогерди мурда көргөн эмесмин. Эгер алдап, акча талап кыла турган болсом аны менен мурдатан тааныш болушум керек эле да. Жанагы жазылып алынган анын үнүндө деле мени ал тааныбай турганын айтып жатпайбы. Буга окшогон жагдайларга тергөө көңүл бурбай койду. Анан калса Ажымаматованын иши шаардык соттун кароосуна өткөн. Анан ал ишти жакшы жагына чечүүгө менин кандайча таасирим тийиши мүмкүн эле?

Соттор кеңешинин мүчөлөрү судья Эркебаевага айып угузууга макулдук берүүнү сураган Башкы прокуратуранын өкүлүнүн пикирин да сурады. Ишти караган тергөөчү Дастан Узулбеков судья Эркебаеванын айыбын тастыктоочу далилдер жетиштүү экенин айтып, бирок ага кеңири токтолгон жок.

Соболу жок Соттор кеңеши

Соттор кеңешинин мүчөлөрү тараптарды угуп, бирок акыйкатты ашкерелечү суроолорду беришкен жок. Бир нече мүнөттүк жашыруун кеңешүүдөн соң соттор кеңешинин төрагасы Дастан Айжигитов Эркебаеванын кол тийбестигин алууга уруксат берген чечимди окуду:

- Соттор кеңеши Башкы прокуратуранын Эркебаеваны жоопко тартууга уруксат берүү сунушун карап чыгып, кылмыш ишинин материалдарын иликтеп чыгып, ага макулдук берүү чечимине келди. Ошондой эле Соттор кеңеши тергөө учурунда аны убактылуу кызматынан четтетип туруу боюнча сунушту киргизет.

Соттор кеңешинин төрагасы Дастан Айжигитов аталган чечим кандайча чыгарылганын негиздеп берүү боюнча коюлган суроого жооп берүүдөн баш тартты. Судья Эркебаеванын адвокаты Саатовдун Бишкек шаардык прокуратурасынын тергөөчүсүнө “ал коргоп жаткан судьяга башында пара алуу беренеси коюлуп, бул боюнча тастыкталбаган маалымат таратылып, анан бирок кийин далилдер жетишпей калганда гана ал берене эмне үчүн алдамчылык боюнча айыптоого алмаштырылды?” деген суроосу жоопсуз калды. Адвокат Таалайбек Саатов жүйөлөрдү Соттор кеңеши акыйкат карап, чечим чыгарган жок деп сынга алды:

- Биз келтирип жаткан мыйзамдуу талашсыз жүйөлөр Соттор кеңешине макулдук бербей койууга толук негиз берет болчу. Бирок Соттор кеңеши эки тараптын материалдарын иликтеп чыккандан кийин акыйкат сөзүн айта алган жок. Муну менен Соттор кеңеши бийликтен көз каранды экенин көргөзүп койду. Болбосо Соттор кеңеши жанагы беренелер эмне үчүн алмашканына маани бергенде эле бул иш кандайча уюштурулганы ачыкка чыкмак. Пара менен кармалды деп кине койгон, бирок Эркебаеванын жанынан акча чыккан эмес да. Атайын белги коюлган акчалар берки эки адамдан чыкканы аныкталып калгандан кийин алдамчылык жол менен акча талап кылуу дегенди тагып жатышпайбы.

Иритмеси чыккан ички интригаларбы?

Судья Гүлайым Эркебаева 2013-жылы январь айынын аягында Жогорку Сот тарабынан Октябрь райондук сотунун төрайымынын милдетин аткаруучу болуп дайындалган. Жаңы жобого ылайык, Сотторду тандоо кеңеши райондук соттун судьялар курамын толук бекиткен соң, төрайымды эмгек жамааты шайлайт. Судья Эркебаеванын коомдук жактоочусу Жаркынбек Касымбеков кылмыш ишин козготуунун негизги себеби катары төмөндөгүлөргө токтолду:

- Башында соттун төрайымдыгына жогору жактан башка бир талапкер даярдалган. Бирок анын көрсөткүчтөрү жана башка критерийлери туура келбей калып, альтернативалуу талапкер катары эмгек жамааты Гүлайымды көрсөтөт. Буга өчөшүп калган жогору жактагы кызыкдар адамдар мына ушунун бардыгын уюштуруп отурат. Гүлайым аларга ыңгайсыз кадр болуп калды. Анткени бул алардын айткандарын угуп, чечим чыгартмак эмес. Ошондуктан ичип-жеп жүргөн дөө-шаа коррупционерлер эмес, жаш өсүп келе жаткан кадрлар ушинтип чабылып отурат.

Бирок президенттик аппараттын сот реформасы жана мыйзамдуулук боюнча бөлүмүнүн башчысы Индира Жолдубаева айтылган дооматты четке кагып, мындай иштерге кийлигишпей турганын белгиледи:

- Бул ишти прокуратура менен сот органдары гана изилдеп чыгып, укуктук баа беришет. Биз ага эч кандай кийлигише албайбыз. Ошондуктан мен бул тууралуу эч нерсе дей албайм. Ал адамдын иш-аракетинде чын эле мыйзам бузуу барбы же жокпу аны сот гана аныктайт.

Кол тийбестиктен ажыратылган судья Гулайым Эркебаеванын иши жакында сотто каралмакчы. Гүлайым Эркебаева Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы, учурда улуттук илимдер академиясынын президенти Абдыганы Эркебаевдин кызы.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG