Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 22:57

Кыргызстан

Орусияда кылмыш кылтагына илинген кыргыздар

Өткөн жылдын акырына карата Орусияда Кыргызстандын 2,5 миң жараны абакта отурат. Бул бир жыл мурдагыга караганда көбүрөөк.

23-февралда Орусиянын Калининград шаарында Кыргызстандын эки жараны зордуктоо боюнча айыпталып кармалганы белгилүү болду. Ошол эле кезде айыпсыз түрмөгө кесилип кеткен мигранттар да көп экени айтылып келатат.

Зордуктоого шектелген кыргыздар

23-февралда Калининград шаарында иштеп жүргөн Кыргызстандын эки жараны зордуктоо беренеси боюнча айыпталып кармалды. Орусиянын укук коргоо органдары тараткан маалыматта 23 жана 29 жаштагы эки кыргыз 15 жаштагы орус кыз менен өздөрү куруп жаткан имараттын жанында чогуу пиов ичип отуруп, зордуктап коюшканы айтылат.

Бирок Калининград шаарында иштеген Жеңиш аттуу Кыргызстандын жараны окуянын мындайча болгонунан күмөнү бар.

- Бул балдар андай ишке барбайт болчу. Алар бул жерде чатыр жаап иштечү. Ошол кыз булар иштеп жаткан жерге “пиво алып бергиле” деп өзү келген экен, анан булар алып беришип, чогуу ичишиптир. 15 жаштагы кыз эмне үчүн өзү буларга келет?

Жеңиш зордуктоого айыпталган эки жигит куру жалаага кабылып, же атайын тузакка түшүп калды деген ой менен Москвадагы элчиликке арызданып, көмөктөшүүнү суранууда. Анын айтымында, өз укугун коргой албай, же тил билбей соттолуп кеткендер болот.

- Бир ирет документим жок мен да үч суткага камалып калгам. Ошондо бир бала да отурган. “Орусча билбейт элем, “точно он, точно он” десе эле камап салышты деп айткан. Ушинтип камалып кеткендер көп.

Учурда бул окуя боюнча элчилик да териштирүү иштерин жүргүзүүдө. Ушул жумада эле Москвада дагы бир кыргыз жигити машина айдап качканы үчүн туткундалса, Якутияда кыргыз аял милицияга пара бергени үчүн кармалды. Бирок булар акыркы апталардагы окуялардын толук тизмеси эмес.

Орус телеканалдары мигранттарды “сүйөт”

Орусияда чет элдиктер тарабынан жасалган кылмыштар жалпы кылмыштардын 3 пайызын гана түзөт. Ал эми КМШга мүчө мамлекеттердин жарандары тарабынан жасалган кылмыштардын саны андан да аз. Өлкөдөгү кылмыштардын 97 пайызы орустардын өздөрү тарабынан жасалганына карабастан, Орусиянын борбордук телеканалдары мигранттар тарабынан жасалган кылмыштарды өзгөчө басым коюп көрсөтүшөт. Мындай көрүнүшкө Орусияда иштеген эмгек мигранттары нааразы.

Москвадагы “Кыргызстандыктар” биримдигинин төрагасы Эгемберди Мырзабеков канткен менен бул мигранттар тарабынан жасалган кылмыштар айтылбай, көз жаздымда калышы керек дегенди билдирбестигин айтат:

-Телеканалдар мигранттардын жаман жагын көрсөтүүгө аракет кылышат. Эгер жалпы алып караганда, булардын өздөрү жасаган кылмыштар да толтура. Албетте, эми биздин жердештер жасаган кылмыштар да бар. Бирок алар эң көп дегенде 5-6 пайыз. Бирок кандай гана кылмыш болбосун, ким тарабынан жасалбасын, ал өз жазасын алыш керек.

Мырзабеков кылмышка жана күтүүсүз кырсыктарга кабылбаш үчүн мигранттар жүрүм-турумун оңдоп, маданиятын да жогорулатышы керек деген ойдо:

- Кайсы жерде болбосун, барган жердин шартын, мыйзамын сыйлаш керек. Ошондой кыла турган болсо, кылмыш да болбойт, башка да болбойт. Мыйзамдарды сыйлабай, Москванын шартын сыйлабай жүрүп, ошондон улам көп нерсеге кабылып жатышат.

Эки жарым миң кыргыз абакта

Кыргызстандын Орусиядагы элчилигинин маалыматы боюнча 2478 адам Орусиянын абактарында отурат. Москвадагы кыргыз элчилигинин 2-катчысы Айымкан Кулукеева буларга токтолду.

-2013-жылдын жыйынтыгы боюнча, Орусиянын абактарында Кыргызстандын 2478 жараны отурат. Алар түрдүү кылмыштар менен соттолгон. Маңзат соодасы, адам өлтүрүү, алдамчылык жана талап-тоноочулук менен отургандар бар. Кээде болбогон эле бир иштер менен отуруп калгандар да болот.

Бирок Орусияда соттолгону менен алар эки өлкөнүн ортосундагы келишимдин негизинде жаза мөөнөтүн Кыргызстанда өтөөгө мыйзам жол берет. Бирок бул мүмкүнчүлүктөн пайдалангандар аз. Орусиядагы элчилик бул боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, абактарда отургандарга 1300дөн ашык кат бергенине карабай, бир жыл ичинде болгону 18 гана адам Кыргызстандагы түрмөлөргө которулган. Анткени жаза мөөөнөтүн Кыргызстанда өтөө мүмкүнчүлүгүнөн пайдалануу үчүн кат жазып кайрылгандар жокко эсе. Мыйзам боюнча мындай өтүнүч менен өздөрү же туугандары да кайрылса болот. Элчилик өкүлүнун айтымында, жаза мөөнөтүн өз мекенинде өтөө мигранттар үчүн бир кыйла оңой болмок.

Эксперттер Орусияда кыргыз жарандары жасаган кылмыштардын өсүшүн ал жакта мигранттардын жылдан-жылга көбөйүшү менен түшүндүрүүдө. Ошол эле кезде чет элдиктерге жана мигранттарга карата орусиялыктар тарабынан жүздөгөн оор кылмыштар жасалат. Орус ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча, чет элдиктерге жана мигранттарга жасалган кылмыштардын саны 2013-жылы 13,2 миңден ашкан.

Кышкы спорт: кар бар, каруучу?

Кышкы спорт: кар бар, каруучу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:08 0:00

Кышкы спорт: кар бар, каруучу? (2)

Кышкы спорт: кар бар, каруучу? (2)
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:56 0:00

Кышкы спорт: кар бар, каруучу? (3)

Кышкы спорт: кар бар, каруучу? (3)
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:21 0:00

Бишкекте оппозициянын жыйыны өттү

Бишкекте оппозициянын жыйыны өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:56 0:00

Оппозиция кандай болушу керек?

Оппозиция кандай болушу керек?
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Бишкек-Ош: кара майдын маршруту

Майдан деп "майдаланбайлы"!

Бүгүн кыргыз тилдүү гезиттерден “Көк асаба” чыкты. Гезит бүгүнкү санын “Кыргыз жолу - кыргыз бүтүндүгү” деген баштема менен ачты.

Бүгүн кыргыз тилдүү гезиттерден “Көк асаба” басылып чыкты. Ал бүгүнкү санын “Кыргыз жолу - кыргыз бүтүндүгү” деген баштема менен ачып, бул жолду Кыргыз эл артисти Түгөлбай Казаков төрагалык кылган биргелешкен коом элге алып чыкканын кабарлады жана анын толук текстин жарыялады.

Абдылдабек Турганбай аттуу автордун макаласы “Украин элине тынчтык каалайлы да, Майданды эңсеп “майдаланбайлы” деген ат менен тартууланды. Автор аталган макаласында "тилекке каршы Украина жарандык согуштун алдында турганын, аягы бүтпөгөн каргаша Майданы бир Украинаны экиге бөлгөнү калганын" белгилөө менен элибиздин эсине Кыргызстандын эки президенти качкан окуяларды салды. "Жакыр элдин үмүтүн көкүтүп, бийликти кандай жол менен болсо дагы алгысы келип көзү кызаргандар кыргыз элин Түндүк –Түштүк кылып бөлүп жибергенден кайра тартпастыгын, тереңирээк ойлонсок ашкере исламдашуу өзүнө Кудайдын аты менен жибитип жатып кыргыздын улуттук өзөгүн бузарын, өкмөт канчалык аракет кылбасын, көбөйүп кеткен диний багыттарды көзөмөлдөй албастыгын, ошондуктан алды-артыбызды кылдат байкап, акыл-эстүүлүк менен иш кылбасак эң кыйын жолдо турганыбызды" эскертип, коңгуроо какты.

Ош шаарынын билим берүү башкармалыгынын башчысы Куштарбек Кимсановдун окурмандар менен суроо жооптору басылды.

Аталган “Көк асаба” гезити 2014-жыл Мамлекеттүүлүктү бекемдөө жылы деп жарыяланганына байланыштуу илимпоз жазуучу Чоюн алп Өмүралынын “Укуктук мамлекет - улуттук көз караш” аттуу теориялык-философиялык өңүттөгү баяндамасын окурмандарга сунуш кылды. Чоюн алптын ушул багыттагы ой-толгоолору гезиттин эмдиги санынан баштап жарык көрмөй болгону да маалымдалды.

“Той-топурда “приз” деп калпакты таратуу, чет элдиктерге кийгизе берүү одоно иш” деген маектин автору Камчыбек Молдарынов илгери мейли кедей болобу, мейли бай болобу, ата-бабаларыбыз баш кийимди, калпакты эч кимге белек кылып бербегенин, алтургай аны алмашып кийүүгө да уруксат кылбаганын, кокус бирөөлөргө атайылап арнап тиктирсе анын кадырына жете турган адамдарга гана ыроологонун эске салды. Ал эми бүгүнкү күнү аны кимдерге гана тартуу кылып берген жокпуз? Чет элден келген конокторго, жогорку кызматтагы адамдарга калпак сувенир катары тартууланып келатканын, алар кыргыз калпагынын кадырына жетмек турсун, мончого кийип, көчүгүнө салып олтурганын көрүп ичиңден кан өтөрүн, ушундан улам улуттук баш кийим менен улуттук нарк да кошо жоголуп баратканын айтты. Кыргыз аткаминерлери калпагыбызды башка улуттарга белек кылганы аз келгенсип, аны телевизордон көрсөтүп мактанышаарын, акыркы кездери калпактын кадырын түшүргөн дагы бир жаман көрүнүш, аны нукура кийизден жасабай синтетикадан жасап, арзан калпак деп дүңүнөн сатып калганыбызды да белгиледи.

Академик Жамин Акималиевдин “Бүбүсараны алгач көргөндө өзүмдү жоготуп койгом” деген эскерүүсү басылып чыкты. Көзү өтүп кеткен залкарларды эскерген автор дагы бир макаласын “Элдик обондун баркын көтөргөн Калый Молдобасанов” деп атап, Калый ага алгач Атай Огомбаевдин өзүнөн таалим алып, 1939-жылы 10 жашында комузчу катары Асанкан Жумакматов жана Бейшеналы Кулболдиев менен бирге Москвада өткөн декадага катышканын, кийин комузду улантпай, классикадан алагды болот экемин деп таштап салганына өкүнгөн учуру да болгонун, анан дагы дирижерлук жагын эмес композиторлук жагын окусам болмок экен деп кейиген кездери да болгонун кеп салды.

Жамин Акималиев ошону менен бирге Калый Молдобасанов турмушунда өтө жөнөкөй адам болгонун, айрым бир артисттерге окшоп ыгы келе түшкөн эле жерден эл көзүнө түшүп турганды жактырбаганын, башкасын айтпаганда да Социалисттик Эмгектин Баатыры жылдызын төшүнө бир-эки эле жолу тагынбаса, тагынбай эле жүргөнүн эскерди.

Молдобасановдун биринчи ыры Жусуп Турусбековдун сөзүнө жазылган “Жайлоодо” болгонун, бул ырды атактуу композитор Власов угуп олтуруп, “Караңызчы, бул ыр Улуу операга теңдеш келген кичинекей лирика” деп суктанганын окууга болот.

Улуттук оппозициянын ураандары

Бириккен улуттук оппозициялык кыймылдын жыйыны. Бишкек, 26-февраль.

Кыргызстанда бийликке нааразы саясий күчтөр Улуттук оппозициялык кыймылга бириккенин жарыялап, Бишкекте бет ачар жыйынын өткөрдү.

Оппозициялык кыймылга бириккендер азыркы бийликти ыңкылаптан кийин бир да тармакта жарытылуу реформа жүргүзгөн жок деп сындап, башкарууну бир колго топтоду деп президентти айыпташты. Анткен менен бийлик өкүлдөрү оппозициянын сынын курулай доомат катары баалап жатышат.

Аты жаңы оппозиция...

Улуттук оппозиция алгачкы жыйынында кабыл алган декларацияда азыркы бийлик тушунда коррупция күчөп, өлкө башчысы баш мыйзамды бузуу аркылуу өз бийлигин күчөтүп алганы айтылат.

Кыймылдын башында турган депутат Равшан Жээнбеков президент Атамбаев соңку төрт жыл ичинде реформа жүргүзүүгө жөндөмсүз экенин көрсөттү деп сындады:

- Азыркы бийлик төрт жыл ичинде бизди жыргаган ийгиликке алып келе алган жок. Акаевдин да, Бакиевдин да өлкөнү өнүктүрүү программасы бар болчу, алар кайда калды? Азыр президент Атамбаевдин да 2017-жылга чейинки өнүктүрүү программасы бар, аны президент гана эмес, министрлери окуп да койгон жок, анысы ишке ашпайт. Жакынкы айларда биз президент Атамбаевдин өнүгүү программасына альтернативдүү программабызды сунуштайбыз.

Оппозициялык кыймылдын аты жаңы болгону менен көпчүлүк мүчөлөрү саясатта бир топ жылдан бери жүргөн мурдагы баш прокурор, министр, депутаттар. Кыймылдын башкы сабында депутат Равшан Жээнбеков, айтылуу ыңкылапчы Азимбек Бекназаров, Өмүрбек Суваналиев, Өмурбек Абдрахманов, Кубанычбек Кадыров жана башкалар турат. Оппозицияга кошулду деп айтылган менен “Ата-Журт” партиясынын лидери Камчыбек Ташиев жана Оштун мурдагы мэри Мелис Мырзакматов жыйынга катышкан жок.

Азимбек Бекназаров мурдагы санаалашы Алмазбек Атамбаев төрт жыл мурдагы кандуу ыңкылапка тиешеси барларды жазалаган жок деп нааразы:

- Биз бир адамдын кулу болгубуз келбей жатат. Ошон үчүн эки революция болду. Башкасын айтпаганда да төрт жыл мурунку апрель окуясы боюнча сотту аягына чыгарып койбойбу. 87 адам өлдү, миңдеген тургундар жарадар болду. Сотту эле аягына чыгарсынчы, башкасын тим эле коёлу.

Оппозиция Бажы биримдигине кошулуп же кошулбоо тууралуу маселени жалпы элдик референдумга алып чыгуу талабын да койду. Алардын кайрылуусунда айтылган талаптар такыр эске алынбаса, же бийлик сүйлөшүүгө барбаса түрдүү нааразылык акциялар башталаары жазылган.

Оппозиция лидерлери эмне дейт?

Бишкекте оппозициянын жыйыны өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:56 0:00


Бийликке каршы маанай жокпу?

Бийлик өкүлдөрү болсо оппозициянын жогорудагыдай дооматтарына макул эмес.

Парламенттеги башкаруучу коалициядагы Социал-демократтар фракциясынын депутаты Абдыманап Кутушев да оппозициянын дооматтары негизсиз деп эсептейт:

- Булар Украинадагы окуялардан кийин таасирленип, дүүлүгүп жатышат окшойт. Менин оюмча, элде азыр бийликке каршы маанай жок, үмүт менен карап жатышат. Азыркы оппозициянын лидерлеринин артында жакшы эмес иштер бар экенин элдин баары билет. Эртең эле буларга кызмат сунуштаса кетип калбайт деген да кепилдик жок. Булар шайлоо жолу менен бийликке келүүгө көздөрү жетпей, башка жолдорду издеп башташты окшойт.

Буга чейин президент Алмазбек Атамбаев да оппозиция кызмат үчүн гана күрөшүп жатат деген пикирин айткан эле. Улуттук оппозиция болсо президент бийликти сындаган саясий күчтөрдү душман көрүп, аларды саясаттан сүрүп чыгарууда деп сындап, аны Украинанын мурдагы президенти Януковичтин тагдырынан сабак алууга үндөштү.

Анткен менен учурда парламентте да “Ата-Журт” жана “Республика” фракциялары оппозицияда болгону менен алардын жарым-жартылайы бийликке ооп кеткен. Коомчулукта бул эки фракция тең оппозициянын милдетин жарытылуу аткара албаганы айтылып жүрөт. Ал эми интернеттеги социалдык тармактарда жаңы куралган улуттук оппозицияны да “жалаң эле баягылар, же болбосо жалаң эски жүздөрдүн жаңы кыймылы” деп шакаба чеккендер көп. Айтор, бийлик жаңы куралган саясий кыймылдын талаптарына үн катар-катпасы али белгисиз.

Көчө сурамжылоо: оппозиция кандай болушу керек?

Оппозиция кандай болушу керек?
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Казыят имамдарды тескей баштады

Жалал-Абаддын өзүндө алты жүздөн ашуун мечит бар.

Жалал-Абад облусунун казыяты аймактагы диниятчылардан, имам-молдолордон “ханафи-мазхабынын алкагында иштейбиз” деген маанидеги түшүнүк кат жаздырууда.

Казыят бул демилге диниятчыларды тартипке салып, түрдүү террордук уюмдардан оолак кармайт деп ишенүүдө. Жалал-Абад облусунун казысы Абдулазиз Закиров учурда чогултулуп баштаган түшүнүк каттын маани-маңызын мындайча түшүндүрдү:

- Мен Абу ханифа мазхабына ылайык динге кызмат кылам деп жаздырып жатабыз. Органдын адамдары, мисалы 10-бөлүмдүн кызматкерлери да диний ишмерлерди бир сыйра текшерип, террорчул агымдарга тиешеси жок, соттолгон эмес деп аныктама жазып беришет. Биз молдолорду 24 саат текшере албайт экенбиз. Жоопкерчиликти өздөрүнө жүктөйбүз эми.

Облус казысынын айтымында, мындай түшүнүк кат Жалал-Абаддагы алты жүздөн ашуун мечиттин кызматкерлеринин баарынан чогултулат. Мындай демилге муфтият тарабынан мурда эле көтөрүлүп келген, бирок жакында эле Кара-Суудагы мечиттердин биринин имамынын орун басары алты адамды жихадга үндөп, конституциялык түзүмгө каршы үгүт жасаган деп айыпталышы иш-чараны тездеткендей болду окшойт.

Жалал-Абаддын казысы Закиров соңку учурда динди жамынган ар кандай террорчул уюмдар жанданганын, казыят аларга каршы туруу үчүн түрдүү аракеттерди жасап жатканын кошумчалады:

- Чын дилиң менен кызмат кыл, диндин атын жамынып алып динге жана мамлекетке зыяныңды тийгизбе деген маанини түшүндүрүп жатабыз. Болбосо, ар кандай агымга кошулгандар динди да жаманатты кылууда.

Муфтият менен катар мамлекеттик органдар өлкөдө исламдын ханафи- мазхабын, башкача айтканда, салттуу исламды өнүктүрүүнү максат кылаары буга чейин эле айтылып, аны өлкө башчысы да колдоп келатат. Муфтийдин милдетин аткаруучу Максат ажы Токтомушев да кызматка келер замат, дал ушул ханафи-мазхабын жайылтуу иштерин баштай турганын айткан эле:

- Азыр четтен келип иштеген канча деген уюмдар бар. Бирок иштери тартипсизирээк. Алар кандай гана жардам беребиз десе, биз макулбуз, эки колубузду көтөрүп кабыл алабыз жана ыраазычылык билдиребиз. Бирок аркасынан өзүнүн саясатын жана идеологиясын таратканга жол бербейбиз. Ишенимге жана ыйманга байланыштуу маселелерде Имам Азам Абу Ханифанын мазхабын гана таркатууга аракет кылабыз. Анткени, журт башчыбыз да муну колдоп жатат. Бул жактагы аалымдарыбыз да аны колдоп келген. Мейли, кимдир бирөө Сауд Арабия мамлекетинен болсун, же Пакистан, Түркия, Египеттен билим алып келсин, динди таркатуу жана жайылтуу иши Кыргызстанда Абу Ханифанын мазхабынын негизинде гана болушу керек.

Жакында эле Улуттук коопсуздук кызматы Сирияда аскердик даярдыктан өткөн террордук топтун 6 мүчөсүн колго түшүргөндө, алардын башында мурдагы диниятчы турганы аныкталган. Шектүүлөрдүн жанынан ок атуучу куралдар, ок-дарылар жана беткаптар табылган. Кармалган топ Сирияда жүрүп келгени аныкталып, эми Бишкек жана Ош шаарларында террористтик акцияларды уюштурууга даярданып жатканын УКМК айтып чыккан.

Бирок дин өкүлдөрүнөн түшүнүк кат жаздырууну баары эле колдогон жок. Теолог Самаган Мырзаибраимовдун айтымында, дин өкүлдөрүн террордук уюмдардан оолак кармоо үчүн түшүнүк кат жаздыруу натыйжалуу жол эмес.

- Бул муфтияттын жана казыяттын өзүн өзү коргоо механизми. Ар кандай экстремисттик уюмдарга имам-молдолор тиешеси болуп калса, мына түшүнүк каты деп жоопкерчиликти аларга жүктөй салалы деп жатышат. Бул кооптуу уюмдар менен күрөшүүнүн жакшы ыкмасы деп айта албайм.

Ошентип соңку убакта Сирияга согушка үндөгөн же террордук жардырууларга камылга көрдү деп шектелгендердин байма-бай кармалышы Кыргызстандын коопсуздук кызматтарын, дин башкармалыгын катуу түйшөлтүп турган учур.

Муфтият бүт өлкө боюнча имам-молдолордон түшүнүк кат жаздырып, тек-жайын аныктоо алардын жоопкерчилигин арттырып, коркунучтуу агымдардан оолак кармайт деп ишенүүдө.

АКШнын Өзбекстанды кубандырган мыйзамы

Тажикстан -- Рогун ГЭСинин курулуп жаткан дамбасы. 2010-жылы тартылган сүрөт

АКШда гидроэнергетикалык ири дамбалардын курулушун колдобоону караган мыйзам кабыл алынып, аны Борбор Азиядагы ГЭС курулуштарына каршы болуп келаткан Өзбекстан дароо кубаттап чыкты.

Кошмо Штаттардын коңшу Өзбекстанды дароо кубандырган мыйзамы январь айынын соңунда кабыл алынган эле. Өзбек өкмөтү болбосо да Ташкенттеги “Гидропроект” институтунун жетекчилиги аны дароо эле комментарийлеп, Вашингтондогу мыйзамгерлердин чечими “Борбор Азияда ири плотиналар менен ГЭСтерди куруу долбоорлорун көшөрө түртүп жаткандарга соолуктургудай таасир берүүсү” керек деп билдирген.

Өзбекстан АКШнын дамба боюнча мыйзамын кубаттады

СССР учурунда ГЭСтерди долбоорлоо менен алектенген өзбек институтунун директору Сергей Жигаревдун жазганына караганда, Кошмо Штаттардын мыйзамы “дүйнө коомчулугу ири ГЭСтер менен плотиналардын курулушу алып келүүчү эбегейсиз коркунучтарды аңдап-билип жатканын дагы бир жолу айгинелеп турат”.

Өзбекстандын өкмөттүк мекеме башчысынын бул сөздөрү мамлекеттик “Правда Востока” гезитинде жарыяланган эле.

“Азаттык” Ташкенттеги “Гидропроект” институту менен байланышканда аталган мекеменин директорунун орун басары Павел Цой маселе боюнча интервью бере албасын белгилеп, учурда алар америкалык документти расмий котормодон өткөрүп жатышканын маалымдады.

Питер Босшард ( Peter Bosshard) баш кеңсеси Калифорнияда жайгашкан “Эл аралык дарыялар” бейөкмөт уюмунун саясат боюнча директору. Ал “Азаттыктын” кабарчысы менен маегинде АКШнын ГЭС курулуштарын колдобоо боюнча мыйзамынын тарых-таржымалын чечмелеп берди:

- АКШ Конгресси Дүйнөлүк банктын долбоорлорунун социалдык жана экологиялык таасирлерине узактан бери тынчсызданып келген. 1980-90-жылдары АКШ жана башка өлкөлөр сунуш кылган реформалардан экологиялык жана социалдык стандарттардан улам Дүйнөлүк банк да экологиялык стандарттары менен эрежелерин жакшырткан. Биз түшүнгөндөн Конгресс азыр Дүйнөлүк банк кайра артка кете баштадыбы деп тынчсызданып жаткандай. Анткени бул уюм мурда салттуу түрдө дүйнөдөгү дамба курулуштарынын эң маанилүү каржылоочусу болуп келген да. Латын Америка, Африка, Индия, Кытай, Түштүк Азия, Индонезияда жана башка өлкөлөрдө ири долбоорлор каржыланган. Бирок 1990-жылдары коомчулуктун бул долбоорлордун таасирине байланыштуу кысымынан улам этияттанууга өткөн эле. Азыр алар биз абдан эле этияттанып кеттик, эми бул маанилүү секторго кайра кайтуубуз керек деп негизинен Африкадагы, Гималайдагы жаңы долбоорлорго көңүл бурууда. Балким Вьетнам жана башка өлкөлөрдөн да жаңы долбоорлор болушу мүмкүн. Мурда кубаттуулугу 150 мегаватт өңдүү орто көлөмдөгү долбоорлорду каржыласа, азыр алар өзгөчө Африка менен Түштүк Азияда ири дамбаларды каржылоого ниеттенип жатат.

Конгресс кабыл алып, президент Обама кол койгон мыйзам жобосуна ылайык, америкалык өкмөткө ири дамбалар эл аралык каржы уюмдарынын жардамы менен курулушуна каршы чыгуу көрсөтмөсү берилди. Башкача айтканда, Кошмо Штаттардын Дүйнөлүк банк өңдүү эл аралык каржы институттарынын Директорлор кеңешиндеги өкүлдөрү ири гидроэнергетикалык долбоорлорду колдоо багытында насыя же грант берилишине каршы добуш берүүсү керек.


please wait

No media source currently available

0:00 0:11:38 0:00
Түз линк


Климаттагы өзгөрүүлөрдөн улам азыр дүйнөдө энергиянын жаңыланып туруучу түрлөрүн көбүрөөк колдонуу чакырыктары айтылып келет. Маселен, Еврошаркет 2020-жылга муктаждыгынын 15-20% энергиянын ошондой түрү менен жабууну мерчемдөөдө. АКШнын өзүндө энергиянын калыбына келип туруучу түрүн көбөйтүү мүдөөсү бар. Анда эмне үчүн Вашингтондогу мыйзамгерлер дүйнө өлкөлөрүндө ГЭСтердин курулушун колдобой жатат деген суроо чыгат.

Вашингтондогу Брукингс институтунун иликтөөчүсү Уильям Броун (William Y. Brown) “Азаттыктын” кабарчысы менен маегинде АКШ мыйзамындагы жаңы жобо энергия өндүрүүчүлөр менен экологияны коргоону жактагандар ортосундагы глобалдык талкуулардын туундусу экенин айтат:

- Дамбалар, өзгөчө ири дамбалар боюнча талкуулар АКШда узактан бери жүрүп келет. Мыйзамдагы жобого демилгечи болгон сенатор Патрик Лехи жаратылышты коргоонун кызуу жактоочусу. Эгер сиз жаратылышты коргоочуларды уксаңыз алардын ири дамбаларга каршы аргументтери абдан эле күчтүү. Ал эми дамба куруунун адвокаттары болсо муну электр кубатын көбөйтүү мүдөөсү, ирригация иштерин, суу пайдаланууга көзөмөлдү жакшыртуу өңдүү жүйөлөрдү келтиришет. Каршылар болсо экологиялык системанын бузулушун аташат. Кытайдагы Үч-Капчыгай өңдүү ири дамбалардын курулушунан көп сандагы адамдар көчүүгө да мажбур болду да. Өзү гидроэнергетика калыбына келип туруучу энергиянын эң ири бөлүгү. Бирок азыр дүйнөдө өндүрүлгөн энергиянын 2-3% эле түзөт жана эсептер боюнча, алдыдагы элүү жыл аралыгында да 3% ашпайт. Демек ал климаттын өзгөрүшү проблемасын чечүүгө анчалык деле салым кошо албайт.

Утурумдук чечим

Калифорниядагы Эл аралык дарыялар бейөкмөт уюмунун саясат боюнча директору Питер Босшард “Азаттык” радиосу менен маегинде АКШ мыйзамынын ири дамбалар курулушун каржылык жактан колдобоо жөнүндөгү жобосу - бюджеттик мыйзамдын алкагында гана кабыл алынган чечим экенин жана анын күчү азырынча быйылкы жыл менен гана чектелээрин кошумчалады:

- Бирок бул быйылкы бюджет жылынын аягына чейин эле жарактуу. Анткени жобо бюджет мыйзамынын алкагында кабыл алынган. Бюджет жылы болсо АКШда 30-сентябрда аяктайт. Мыйзамдагы шарттар менен көрсөтмөлөр сентябрдын аягына чейин эле жарактуу болот. Конгресс келерки бюджет жылына да ошондой эле чаралар менен көрсөтмөлөрдү белгилейби, жокпу муну убакыт көргөзөт.

“Вашингтон пост” гезитинин жазганына караганда, АКШ мыйзамынын дамбаларга каршы жобосу Дүйнөлүк банк Гватемала менен Эфиопияда каржылаган ГЭС курулуштарынын кесепеттерине жооп чара катары кабыл алынган.

Вашингтон эң ири донору болгон Дүйнөлүк банк ГЭС курулуштарын каржылап келгени жана каржылап жатканы менен Борбор Азияда андай долбоорлорго тикелей тартылган эмес. Тажикстан да, Кыргызстан да Өзбекстан каршы чыккан ГЭСтеринин курулушу үчүн азырынча Дүйнөлүк банктан насыя сурай элек. Бирок Дүйнөлүк банк Өзбекстан талап кылып келгендей, Тажикстандын Рогун ГЭСине экологиялык экспертиза жүргүзүүдө жана анын жыйынтыгы быйыл жыл ортосуна барып чыгаары күтүлүп жатат. Расмий Ташкентти тынчтандыруу үчүн Камбар Ата-1 ГЭСи боюнча ошондой эле экспертизаны өткөрүүгө Кыргызстан да каршы эместигин билдирген.

Кытайдагы Үч-Капчыгай дамбасы дүйнөдөгү эң ири дамба катары эсептелет.
Кытайдагы Үч-Капчыгай дамбасы дүйнөдөгү эң ири дамба катары эсептелет.
“Азаттыктын” маектеши - “Эл аралык дарыялар” бейөкмөт уюмунун саясат боюнча директору Питер Босшард белгилегендей, Кошмо Штаттар Дүйнөлүк банк өңдүү эл аралык каржы уюмдарында ири акционер. Андыктан Конгресстин утурумдук болсо да кабыл алган чечими аны ГЭС долбоорлорун каржылоодо этият болууга түртөт. Ал эми буга дейре Өзбекстан сыяктуу суунун төмөнүндөгү өлкөлөр каршы чыккан учурда Дүйнөлүк банк ГЭС курулуштарын каржылоодон баш тарткан мисалдар болгон:

- Дүйнөлүк банк четтеп кеткен бир долбоор Кытайдагы жогорку Меконг. Меконг дарыясы Кытайдан башталып, ылдый Лаосту, Камбоджаны, Таиландды, Вьетнамды көздөй агат. Суунун төмөнүндөгү өлкөлөр Кытай мерчемдеген дамбадан абдан тынчсызданган. Өзү Дүйнөлүк банк Кытайдын ичинде бир топ дамбаларды каржылаган, бирок чек араны кесип өткөн дарыяларда жайгашкандарды эмес. Бул чөйрөдөгү талаш-тартыштарды жөнгө салуудагы оң багыт - БУУнун чек араны кесип өткөн дарыялар боюнча конвенциясы. Биз ага жетиштүү сандагы өлкөлөр кошулуп, күчүнө кирет деп үмүттөнөбүз. Эгер долбоор боюнча суунун башындагы өлкөлөр менен суунун төмөнүндөгү өлкөлөр ортосунда эл аралык чатак болсо, Дүйнөлүк банк үчүн, албетте жагымсыз кырдаал. Маселен, Түркия Тигр жана Ефрат дарыясында ГЭС куруу үчүн Дүйнөлүк банктан насыя алууга аракеттенгенде Ирак жана Сирия каршы чыгып, Дүйнөлүк банк долбоордон баш тарткан. Суу башындагы Эфиопияда да ушундай болгон. Анын ГЭС курушуна Египет менен Судан каршы чыккан эле. Дамбалардын курулушун түз каржылоодон баш тартканы менен Дүйнөлүк банк бул секторго кандайдыр бир жол менен тартылгысы келет. Башкача айтканда, секторго тиешеси бар инфраструктураны, электр линияларынын курулушун каржылоосу мүмкүн. Башкача айтканда, иликтөө жүргүзүп, консультация кылып, талаштуу долбоорлорду тикелей каржылоого тартылбаса да, инфраструктураны курууга колдоо көргөзө бериши мүмкүн.

Борбор Азияда АКШ Мамлекеттик департаменти демөөрчү болгон, Дүйнөлүк банк каржылоого ниеттенип жаткан ири инфраструктуралык долбоор - CASA-1000.

Электр энергияны Борбор Азиядан Түштүк Азияга чыгарууну караган долбоор толук кубаттуулукта иштөөсү жана экспорттоочуларга чоңураак киреше берүүсү үчүн Тажикстанда Өзбекстан каршы чыккан Рогун, Кыргызстанда Камбар Ата-1 ГЭСтеринин курулушун бүткөрүү талап кылынат.

АКШ Мамлекеттик департаментинин Түштүк жана Борбор Азияны тейлеген өкүлдөрүнүн бири Ричард Хоугланд 25-февралда Дүйшөмбү шаарынан “Азаттыктын” тажик кызматынын суроолоруна жооп берип жатып Вашингтон Рогун ГЭСинин курулушу боюнча турумун баштапкы иликтөөлөр менен таанышкан соң гана ачыктаарын билдирди.

КТРК жетекчиси журналисттерге отчет берди

Коомдук биринчи каналдын баш директору Кубат Оторбаев журналисттердин алдында 2013-жылы жасалган иштер боюнча отчет берип, талаш жараткан суроолорго жооп берди.

КТРКнын башкы директору Кубат Оторбаев 2013-жылы жасалган иштердин көрүнүктүүлөрү катары жаңы ачылган “Музыка”, “Баластан” кошумча каналдарын, “Достук” радиосун жана Чыңгыз Айтматовдун 85 жылдыгына арналган аудио жана видео топтомдордун жарык көрүшүн белгиледи. Анын айтымында, кошумча ачылган каналдардын баары санарипке өтүү жараянынын алкагында жасалган.

Оторбаев КТРКга байланышкан суроолорго да жооп узатты. Суроолордун басымдуу көпчүлүгү коомчулукта чуу жараткан “Аалам сырлары” реалити-шоусуна байланышкан аудио жазуунун тегерегинде болду. Ал КТРКнын айрым кызматкерлери 20 миң доллар пара талап кылды делген аудио тасманын артында кимдер турарын мындайча жоромолдоду:

- Бул аудио боюнча эки-үч вариант бар. Биринчиси - бул ишти ошол Дана Абдыбекова менен Асыл Апасова чогуу жасашы мүмкүн. Экинчиси - Абдыбекова Оторбаев менен Апасованын атын сатып, өзү жалгыз жасашы мүмкүн. Үчүнчүсү - ошол арызданган адамдардын өздөрүнүн катышуусунда атайын жасалышы да мүмкүн. Ошондуктан бул ишти кылдат иликтеп, анан жыйынтык чыгаруу керек.

Оторбаев мындан сырткары, 20-февралда интернетке чыгып кеткен аудиодо “Аалам сырлары” теледолбоорунун катышуучусу Индира Исманкуловадан пара талап кылган айым Дана Абдыбекова экени, ал КТРКда иштебесе да, аталган долбоорго жардамдашып жүргөнүн тастыктады. Аудио жазуу учурда Башкы прокуратурага өткөрүлүп берилген жана аталган долбоордун уюштуруучулары тергөө иштери бүткөнчө иштеринен убактылуу четтетилген. Журналисттердин айрымдары КТРКдан кеткен берүүлөрдө бир тараптуулук болуп жатканын айтышты эле, башкы директор мындайча жооп узатты:

- Менин оюмча “Ала-Тоо” маалымат программасынын өзүндө бир тараптуулук жок. Адамдык факторго байланыштуу кээ бир кабарчылар бирөөнүн пикирин ала албай калышы мүмкүн. Бирок биздин ички редакциялык саясат боюнча тең салмактуулукту, калыстыкты камсыз кылганга аракет кылып жатабыз.

Медиа-эксперт Авланбек Жумабаев КТРК мамлекет тарабынан каржыланып жаткандыктан анын саясатын жүргүзүүгө мажбур деген пикирде:

- Албетте, мамлекет бул каналды каржылап жаткандыктан өз саясатын жүргүзөт. Бирок КТРКны канчалык коомдук кылганга аракет кылсак да, каналдын табияты ал нерсеге жооп бербейт. Анткени каржылоо булагы, башкаруу деген маселелер чечилген эмес.

Коомдук каналдын байкоочу кеңешинин мүчөсү Фархад Бекманбетов КТРКда жакшы иштер жасалып жатканын танбайт. Бирок ал жакшы саамалыктарды жетекчиликтин айрым катачылыктары жууп кетип жатканын айтууда:

- Мыйзамда жана башка жерде коомдук деп жазып койгонубуз менен иш жүзүндө коомдук канал болбой жатышына адамдык фактор чоң роль ойнойт экен. Бул жерде канал жетекчилигинин орду чоң. Биз канчалык көзөмөлдөп, мындай кыл деп үйрөтпөйлү, жетекчилик тарабынан айрым каталар кетип, берүүлөрдө бир беткейлик орун алган учурлар да жок эмес. Муну ачык айтыш керек.

Быйыл бюджеттен КТРКга 380 млн. сомдун тегерегинде каражат бөлүнсө, анын 180 миллиону сигналдарды элге жеткирүүгө кетет.

Кыргызстан 2006-жылкы Женева келишимине ылайык, 2015-жылы толугу менен санариптик берүүгө өтүшү керек. Бирок адистер керектүү 100 млн. сомдун убагында бөлүнбөй жатышы ишти кечеңдетиши толук мүмкүн экендигин айтып, коңгуроо кагып келишет.

Ош: мандат чыры кайрадан назарда

Ош шаардык кеңеши.

Ош шаардык кеңешине “Замандаш” партиясынан мурда депутат болгон Нурадил Жолдошев аймактык шайлоо комиссиясынан мандатын кайрып берүүсүн талап кылууда.

Ал ошондой эле жаңы шайланган төрага жана мэр кызматтан кетип, жаңы коалиция түзүлүшү керек деп эсептейт. Эки тараптын талашын буга чейин шаардык сот Жолдошевдин пайдасына чечип берген. Ал арада аймактык шайлоо комиссиясы өзүнүн Жогорку Соттон жеңип чыккандыгын жар салды. Бирок депутат ал соттук отурумга катышпаганын айтууда.

Депутат менен шайлоо комиссиясынын талашы шаардык сотто мындан 4-5 күн мурда, 18-февраль күнү каралган. Анда “Замандаш” партиясынан Шаардык кеңеште мурда депутат болгон Нурадил Жолдошев жеңип чыккан эле:

- Сот биздин пайдабызга чечти. Негизи менин мандатымды алып салуу башынан эле мыйзамсыз чечим болгон. Мандатты алуу укугу Ош шаардык аймактык шайлоо комиссиясынын компетенциясына кирбейт жана буга акысы да жок болчу.

Нурадил Жолдошев
Нурадил Жолдошев
Жолдошевдин пикиринде, эми Шаардык кеңештин төрагасы жана жаңы калаа башчысы да жумуштан кетиши керек. Анткени, ал эгер мандатын кайрадан алса, Шаардык кеңеш кабыл алган ар бир чечим жокко чыгарылышы шарт:

- “Улуттар биримдиги” менен КЭДП 22 болуп катышкан да, менин 1 добушум жетишпей алар утулуп калган. А булар менин ордума мыйзамсыз келген жаңы депутатты кошуп алышып, шайлоо өткөзүп, анан утуп жатышпайбы. Ошонун негизинде анан жаңы төраганы, жаңы мэрди шайлашкан. Аймактык шайлоо комиссиясынын токтому жокко чыгып, мен ордума келсем мэрди, төраганы шайлоо чечимдери да толук жокко чыгат. Аны менен кошо бюджет жана башка маселелер боюнча Шаардык кеңештин токтомдорунун баары мыйзамсыз болуп чыгат. Себеби, мунун баарына менин ордума мыйзамсыз келген депутат добуш берип жатпайбы.

Ал ортодо аймактык шайлоо комиссиясы депутат Жолдошевди Жогорку Соттон утуп алгандыгын айтууда. Алар шаардык соттон кийин апелляциялык арызын Жогорку Сотко жөнөткөн.

Борбордук шайлоо комиссиясынын Оштогу өкүлү Тимур Камчыбеков “Азаттык” радиосуна мындай деди:

- Шаардык аймактык шайлоо комиссиясынын төрагасы Рысбек Нурдинов апелляциялык арыз менен Жогорку Сотко кайрылган. Рысбек Нурдинов ооруп жатканына байланыштуу маек бере албай калды. Азыр менин андан алган маалыматым боюнча, 22-февраль күнү Жогорку Сотто бул маселе каралып, Ош шаардык сотунун чечими толугу менен жокко чыгарылып, даттанууга жатпайт деп чечим кабыл алынган. Ошондо шайлоо комиссиясынын мурунку чечими күчүндө калып жатат. Демек, Нурадил Жолдошевге эч кандай депутаттык мандат кайтарылып берилбейт.

Камчыбековдун пикирин Ош шаардык кеңешинин төрагасы Улан Примов да бекемдеди:

- Бизге азырынча чечим келе элек. Бирок бул маалыматты бизге Жогорку Соттун кеңсесинен билдиришти. Ошол себептүү, азыр эч кандай коалициялык өзгөрүүлөр жүрбөйт жана ага негиз да жок. Бирок мурдагы депутат Нурадил Жолдошев өзү же анын өкүлдөрү Жогорку Сотто эч кандай соттук отурумга катышпагандыгын белгилөөдө:

- Мен сотко катышмак түгүл, ишти кайсы сот карай турганын да билбейм. Чечимди колума алмак турсун, апелляциялык арыз качан жазылганы жөнүндө да так маалыматым жок. Менин адвокаттарым азыр эртеден кечке ошо Жогорку Сотто жүрүшөт. Анан мени, жада калса жактоочуларымды да чакырбай, кайсы сот чечим кабыл алып жатат? Булар кайсы Жогорку Соттун чечимин айтып атышат?

Ош мэрин шайлоо учуру.
Ош мэрин шайлоо учуру.
Мындан эки жылча мурда Нурадил Жолдошев “Замандаш” партиясынын атынан Шаардык кеңешке депутат катары шайланып, мандат алган. Ош мэрин шайлоо алдында “Замандаш” партиясы КСДП жана “Республика” партиялары менен бирикмей болгонун жар салганда, Жолдошев партиянын чечимине баш ийбей, “Улуттар биримдиги” жана КЭДП партияларына кошулуп кеткен эле. Ошонун натыйжасында алар 23 депутат болуп, көпчүлүктү түзүп калышкан. Кийин “Замандаш” өзүнүн депутаты менен бир канча жолу чырдашып, соттошуп да маселени чечише албай койгон.

2013-жылдын соңунда “Ош шаарынын статусу” жөнүндөгү мыйзам кабыл алынары менен, Жолдошевдин мандаты алынган. Натыйжада, анын ордуна партиянын дагы бир өкүлү Камчыбек Мамбетов депутат катары шайланган. Ал сессияда Мамбетов мындай деген эле:

- Мен “Замандаш-Современник” партиясынын атынан бул жерге депутат болуп келдим. Колумда мандатым бар. Бул мандат жөндөн жөн берилбейт. БШКнын чечими, буйругу да мында турат. Ал интернеттен да, “Эркин-Тоо” гезитинен да чыкты. Мандатымды бир гана сот алуугу укуктуу. Соттун чечими чыкса, мандатымды тапшырып берүүгө даярмын. Ага чейин мен бул сессияда да, башка маселелерде да толук кандуу депутат катары добуш бере алам.

Төлөгөн Келдибаев
Төлөгөн Келдибаев
Камчыбек Мамбетов депутаттык мандатын алаары менен дароо эле КСДП, “Республика”, “Ата Мекен” жана “Адилеттүү Кыргызстан” партияларына биригип, натыйжада алар көпчүлүк коалицияны түзгөн.

Эми анын депутаттык мандатын Нурадил Жолдошев кайра ала турган болсо, коалиция да өзгөрүп кетиши мүмкүн. Башкача айтканда, ал кайрадан “Улуттар биримдиги” жана КЭДП партиялары менен биригет да, 23 киши болуп көпчүлүктү түзүп калат. Жергиликтүү серепчи Төлөгөн Келдибаевдин айтымында, азыркы бийлик Жолдошевге жөндөн жөн эле жеңилип бербейт.

- Азыр эки тарап эки башка нерсени айтып жатат. Башкача айтканда, соттун жыйынтыгы белгисиз. Бирок эгер Нурадил Жолдошев Жогорку Соттон да утуп алып, мандат ала турган болсо, көпчүлүк коалиция сөз жок өзгөрөт. Анан алар жаңы мэр Айтмамат Кадырбаевге биринчи кварталдын негизинде ишенбөөчүлүк көрсөтүшөт да, жаңы мэр шайланат. Төрагалык кызмат дагы алмашуусу мүмкүн. Кыскасы, өтө чоң өзгөрүш, дагы бир саясий кризис башталат. Бирок азыркы бийлик Жолдошевге жөндөн жөн эле жеңилип бербейт. Мандатын бергенге мүмкүнчүлүк бербейт. Мырзакматовдон зорго кутулушса, кайра аны ордуна алып келбейт да.

Шаардык кеңеште учурда 45 депутат бар. Анын жыйырма үчү “Ынтымак. Акыйкат” башкаруучу коалициясына тиешелүү. Анда КСДПдан 11, “Республикадан” 8, “Ата Мекенден” 1, “Адилеттүү Кыргызстандан” 2 жана "Замандаштан" 1 депутат бар.

Мырзаев аскердик төңкөрүшкө чакырганбы?

Абдымалик Мырзаев, 2010-жыл.

Улуттук банктын мурдагы төрага орун басары, оппозициялык “Элдик фронт" кыймылынын жетекчиси Абдымалик Мырзаев оор беренелер боюнча айыпталууда.

Ага “куралдуу топ түзгөн”, “Конституциялык түзүлүштү күч менен өзгөртүүгө аракет кылган” деген оор айыптар тагылууда. Мырзаев менен бирге дагы үч адам камакка алынган. Муну оппозициячыл маанайдагы адамдарды куугунтуктоо катары кабыл алгандар бар. Атайын кызмат бул иш өтө олуттуу болгондуктан, азырынча эч кандай маалымат берилбесин билдирүүдө.

Абдымалик Мырзаев ким?

Абдымалик Мырзаев жана аны менен бирге дагы үч адам 18-февралда камакка алынды. 20-февралда сот алардын бирин үй камагына чыгарса, үч кишини эки айга УКМКнын тергөө абагына камакта калтырган. Бул тууралуу оппозициячыл “Жашылдар” партиясынын төрагасы Эркин Булекбаев маалымдады. Анын айтымында, Мырзаев баштаган адамдарга оор беренелер боюнча айып коюлууда.

- Анвар уулу Санжар дегенди үй камагына чыгарды. Ал эми Абдымалик Мырзаев, Ормон Мусабеков жана Кылычбек Алыбаевди эки айга камакта калтырды. Аларга “курал алып жүргөн”, “куралдуу топ түзгөн” жана "конституциялык түзүлүштү күч менен өзгөртүүгө аракет кылган” деген беренелер боюнча айып коюлууда.

Абдымалик Мырзаев 2010-жылы апрель окуясына чейин “Акшумкар” партиясынын мүчөсү катары Бакиев бийлигине каршы бир катар нааразылык акцияларга катышкан. Ал эми 7-апрелден кийин Убактылуу өкмөт тарабынан Улуттук банктын төрагасынын орун басарлыгына дайындалып, бир жылча иштеген. Кызматынан кеткенден кийин Убактылуу өкмөттү айыптап, аларды банк кутучаларынан мыйзамсыз акчаларды алган деп, айтып чыккан болчу.

Бир жылдан бери “Элдик фронт” кыймылын түзүп, ар кандай жыйындарда, маалымат каражаттарында Кумтөр жана башка маселелер боюнча азыркы бийликти сындап жүргөн Абдымалык Мырзаев 1990-жылдары УКМКда иштеген экен. “Антитеррор” коомдук кыймылынын башчысы Артур Медетбеков Мырзаевдин куралдуу топ түзгөнүнөн күмөн санайт.

- Бакиевдерге каршы акцияларга катышып жүргөн. 7-апрелде төңкөрүш болгондон кийин банкта иштеген. Ал жакта иштеп туруп, Убактылуу өкмөттүн ичип-жегендерин ачык айта баштаганда, аны кызматтан алып салышкан. Ал өзү курч жигит болчу. Менимче, балким сөзү менен айтса, айтып койгон чыгар, бирок эч кандай аракет деле жасаган эмес болсо керек деп ойлойм. Анан ошого такап эле кармап жатышса керек.

Жашылдар партиясынын төрагасы Эркин Булекбаев да Абдымалик Мырзаев акыркы кезде бийликти сындап жүргөнү үчүн камакка алынды деген пикирде:

- Бул саясий куугунтук. Абдымалик Мырзаев канча жолу акцияларга чыккан. Микрокредиттик компанияларга каршы акцияларды, “Кумтөр элдики” болсун деп чыккан балдарды колдогон. Коомдук-саясий иштер менен алектенип жүрчү.

Тышкы күчөрдүн тилине киргенби?

Ал эми Жогорку Кеңештин депутаты, Бириккен улуттук оппозициянын лидери Равшан Жээнбеков Мырзаев тышкы күчтөрдүн атайын кызматтарынын курмандыгы болсо керек деген божомолун ортого салды.

- Ошол эле Казакстан же Орусия болобу, кээ бир мамлекеттердин атайын кызматтары келип алып, бир бөлүгү азыркы бийликти колдосо, башкалары азыркы бийликке каршы иштеп, адамдарды, саясатчыларды тукурган учурлар абдан көп. Менде ал адам ошондой күчтөрдүн туткунуна түшүп, тилине кирип калышы мүмкүн деген божомол болуп жатат. Мен да башка саясатчылар менен сүйлөштүм, ал күч структураларынын башка адамдарына да “чогулбайлыбы, Кыргызстанда аскер диктатурасын орнотпойлубу” деп айткан экен. Саясатты түшүнбөгөндөр ушинтип, аскер диктатурасын орнотобуз, ошолор аркылуу жашоону оңдойбуз деп айта берет да.

Улуттук коопсуздук кызматы азырынча Мырзаевдин кармалышы боюнча расмий маалымат тарата элек. Мырзаев менен чогуу кармалгандардын бири Ормон Мусабеков 2010-жылдагы апрель окуясынын активдүү катышуучусу болуп, денесинен жаракат алган. Ал “Айкөл-Алатоо” коомдук бирикмесинин мүчөсү катары коомдук иш-чараларга катышып жүрчү.

Короздордун таймашы

Короздордун таймашы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:43 0:00

Жумгал сотундагы окуя боюнча чатак ырбады

Айбек Мамбеталиев Кара-Кече көмүр кенинде каза тапкан

Жумгал райондук сотундагы өрт коюу окуясы боюнча камакка алынгандардын туугандары кылмыш ишти ИИМ, же Башкы прокуратура тергешин талап кылып жатат.

Алар ошондой эле жакындарынын дайын-дареги чыкпай жатканын нааразы болууда. Нарын облустук милициясы болсо соттогу окуя боюнча камакка алынган 10 адам тергөө абагында жатканын билдирди.

Жумгал райондук сотунда Кара-Кече көмүр кенинде каза болгон Айбек Мамбеталиев боюнча иш каралып жатканда жабырлануучулар соттолуп жаткан үч милиция кызматкерине бензин чачып, өрт койгон болчу.

Сотто кылмышка шектүүлөргө өрт коюу фактысы боюнча Чаек айылынын тургуну Зарипа Боромбаеванын баласы да камакка алынган экен. Боромбаева өзү да ошол күнү сотко катышканын, уулу ишинде болгонун, камакка алынгандан бери кайда экенин биле албай жатканын айтууда:

- Борбордо иштейт. Ызы-чуу болгонун угуп көчөгө чыга калса эле алып кетиптир. Беш баласы бар. Биз эми маркум Айбектин кошунасыбыз. Чаек кичинекей эле айыл да, баарыбыз эле кошунабыз. Мен болсо соттон чыгып үйгө келгем. Анан өрт эмне болуп чыкканын билбейбиз. Баламдын келинчеги Нарында жүрөт, мен болсо темселеп бул жакка келдим. Дайынын айтып койгондо эле биз тынч эле отурат элек да.

Бул факт боюнча сотто жабырлануучу катары катышкан, каза болгон Айбек Мамбеталиевдин ата-энеси эки уулу жана бир кызы менен камакка алынган. Бул үй-бүлөнүн тууганы Гүлнара Наматова кылмыш ишти жергиликтүү күч органдары эмес, Башкы прокуратура, же Ички иштер министрлиги өзү териштиришин суранып жатат:

- Булар эми бир үй-бүлөнү жок кылып салалы деп жатышабы? Адилеттүүлүк болсун деп суранат элем. Бир үй-бүлө толугу менен камалды. Үйүндө ошол өлгөн Айбектин аялы төрт баласы менен эле калды. Башка эч ким жок. Биз Жумгалдын, Нарындын милицияларына ишенбей калдык. Ишти Бишкек жакка эле которуп, карап беришин суранат элек.

Жандар Мамытбеков каза болгон Айбек Мамбеталиевдин адвокаты. Анын айтымында, өрт коюуга маркум Мамбеталиевдин ата-энесинин, карындашынын тиешеси жок:

- Соттон чыгып баратканда кайым айтышуулар болду. Соттолуучулар да тилин тартпай айтышып туруп алды да. Өлгөн баланын атасы Бекиш байке эки уулун эки жагына кармап, “айтышпагыла, баары мыйзам чегинде чечилсин”, деп сүйрөп чыгып кеткен. Прокурор менен сүйлөшүп турганда менин жанымда Айбектин ата-энеси, алардын кызы турган. Алар өрт жөнүндө билген эмес. Бир маалда эле өрт чыкты деп калды. Азыр эми өрткө тиешеси жок ата-энесин, карындашын камап койду. Эркек балдарын сыртка алып чыккан, бирок алар кайра кирип-кирбегенин мен билбейм.

Соттогу өрттөн жабыркап ооруканада жаткан милиция кызматкери Жоомарт Сыдыковдун атасы Эсенгул Сыдыков болсо Мамбеталиевдин туугандарын күнөөлөдө:

- Бензинди кызы чачкан. Берки эки баласы дагы кошумча май ыргыткан. Андан кийин алып чыгып алып сабашкан. Ошол жерде топтолгон адамдарды үчкө бөлүп, үчөөнү үч жакка бөлүп кеткен. Менин уулумду ушул үй-бүлөнүн беш мүчөсү тең сабаган. Аны да сууга ыргытабыз деп жатканда, Кудайдын барманы менен үйгө алып келгиле деп үйлөрүнө алып барып сабаган. Энеси уулумду шиш менен сайгылаган. Анан мүрзөгө алып барып “менин балам ушул жерде жатат, сени да ушул жерге көмөбүз”, дешкен.

Бул факт боюнча “адам өмүрүнө кол салуу”, “сот органдарынын ишине жолтоо болуу”, “мамлекеттик кызмат өкүлөрдүнө кол көтөрүү” жана “мамлекеттин мүлкүн талкалоо” беренелери боюнча кылмыш иш козголгон.

Нарын облустук ички иштер башкармалыгынын маалымат катчысы Медина Султаналиеванын “Азаттыкка” билдиришинче, ишти атайын тергөө тобу териштирип жатат:

- Кылмышка шектүү деп кармалган он адам Нарын шаардык сотунун чечими менен эки айга тергөө абагына камалды. Бул факт боюнча атайын оперативдүү тергөө тобу түзүлгөн. Ага Жумгал районунун тергөөчүлөрү менен Нарын облустук милициянын тергөөчүлөрү кирди. Ишти ошол тергөө тобу териштирип жатат.

Былтыр декабрда Чаек айылынын тургуну Айбек Мамбеталиев Кара-Кечедеги көмүр кенинде каза тапкан. Анын өлүмүнө шектелген жергиликтүү үч милиция кызматкерине кылмыш иш козголгон. 21-февралда бул окуя боюнча сот болуп жатканда жабырлануучулар тордо отурган үч милиция кызматкерине май чачып, өрттөөгө аракет кылган. Азыр алардын экөө ооруканада, бирөөсүнүн абалы оор, дагы бирөөнүн дайыны чыкпай жатат.

Украиндер мародерлукка барган жок

Мамлекеттик кызматтар да депутаттардын жеке менчигине айланып калганын “Фабула” гезити жазды.

“Фабула” гезити бүгүнкү санын Алмаз Темирбек уулунун “Мамлекеттик каттоо кызматын Куловдун такымынан чыгарчулар барбы?” деген макала менен ачып, “Ар-намыстын” анабашчысынын мамлекеттик кызматты жеке менчигиндей көрүп, такымына басып алган өзүм билемдигин токтотуш керектигин, каттоо кызматын толугу менен мамлекеттин карамагына алыш үчүн фракциялар өз ара бөлүшүп алган квота деген түшүнүктү жокко чыгаруу зарылдыгын, болбосо жалгыз Куловдун кызыкчылыгы үчүн Каттоо кызматынын жетекчилери жыл айланбай тебетейдей алмаша берип, кыргызстандыктардын маалыматтык коопсуздугун жеке менчик компаниялар тейлеп, өлкөбүздө мамлекеттик сыр, мамлекеттик коопсуздук деген ыйык милдеттер такыр ойрондолуп баратканын, жалгыз Куловдун айынан мамлекетибиз маалыматтык коопсуздугун коргой албай, жеке компаниянын көзүн карап иш кылып калганын жазып чыкты.

Баратбай Аракеевдин бул жолку макаласы “...Өлгөнчө каргангандар” жана “Сасык баштуу балыктар” деген ат менен жарык көрүп, жума мурун оппозициябыз дегендер биригип, лидерибизди шайладык деп сүйүнчүлөп чыгышканын, лидери Равшан Жээнбеков экенин, бул жигит 31 жашында Майрам апчесине кайсыл бир жолдор менен жагып, ошо кездеги Мүлк министри болгонун, ошондо ондогон ишканаларды, пансионаттарды, фабрикалар менен басмаканаларды бирөөлөргө итбекер менчиктештирип бергенин, албетте Акаевдерди жарылгыча тойгузганын, өзү да миллиондорду алганы ачыкка чыкканын, “анан ушундай адамды өз башына алып келген оппозиция да жыргаган экен!” деп какшыктады.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын деректири Орозбек Молдалиев чакан маегинде дин биздин өлкөдө саясатташып кеткендигин, бул багытта жаңы иштер башталганын, мындан ары муфтий уламалар кеңешине мүчө болбой тургандыгын айтты.

Баратбай Аракеевдин дагы бир макаласы “Евросоюз жеңди!” деген ат менен жарык көрдү. Макалада Украинадан чыгып кетип, азыр кайда экени белгисиз болуп жаткан мурдагы президент Янукович массалык адам өлтүрүүгө байланыштуу күнөөлөнүп, издөө жарыяланып, камакка алуу буйругу берилгенин ички иштер министринин милдетин аткарып жаткан Арсений Аваков билдиргенин кабарлады.

“Алиби” гезити журналист Дайырбек Меймановдун “Бөлүнсөк бөрү жеп кетет!” деген макаласына орун берди. Автор Украина маселесине кайрылып, Украинадагы трагедиялуу окуя Кыргызстанга сабак болушу керектигин, маселен Кыргызстандагы бийлик алмашуудан улам качып кеткен Курманбек Бакиевдин мүлкүн Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү өздөрү эле мародерчулук менен тоноп кетип, чуусу эмгиче басылбай келатканын, ал эми Януковичтин мүлкү биздеги эчтеке көрбөгөн ач көздөрдүн чеңгелиндегидей болбой, тонолбой-этпей эле сакталып калганын, эми Украинаны колунан чыгарып жибергенге ызасы келип турган Орусия Орто Азиядагы таасирин мындан ары дагы күчөтөөрүн белгиледи.

Журналист андан ары Кыргызстандын оңолуп кетишин коңшу республикалардын бири дагы каалабастыгын, ошондуктан Манас атабыз айткандай “Бөлүнсөк бөрү жеп кетерин”, демек бизге бөлүнүп-жарылуунун, толкундоо, көтөрүлүштүн, митингдер менен жөнү жок ызы-чуунун кереги дегеле жоктугун, маселени Украинадагыдай кан төгүү жолу менен эмес, ийри олтуруп, түз кеңешүүнүн, ынтымактын жолу менен чече турган кез келгенин, ансыз деле отко майын куюп жибергиси келип, сырттан кытмыр көз менен карап тургандар жок эместигин эскертти.

Ушул эле “Алиби” гезити “Армияга кыргыздан башкалар барбайбы?” деген макаласын басты. Анда кыргыз армиясында кызмат кылган жоокерлердин 99 проценти титулдук улуттун өкүлдөрү болуп саналаарын, андыктан армия маселесинде карай турган көп иштер бар экендигин билдирди.

Аталган гезитке Ош жана Жалал-Абад шаарларын калыбына келтирүү жана өнүктүрүү боюнча мамлекеттик дирекциянын мурдагы башчысы Жусупжан Жээнбековдун “Дирекцияга бөлүнгөн каражаттан кайтарымсыз акчалар, судалар да берилген” деген аталыштагы интервьюсу басылып чыкты.

Жээнбеков анда дирекциянын дарегине коюлуп жаткан дооматтар туура эместигин, бир да сом коромжуга учуратылбай сарамжалдуу пайдаланылганын, мисалы ал жетектеп турган кезде бир дагы коррупциялык схема болбогонун айтты.

Бел-Алмадагы бекер көмүргө маарыгандар

Бел-Алмадагы бекер көмүргө маарыгандар
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:18 0:00

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү?

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:06 0:00

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү? (2)

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү? (2)
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:20 0:00

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү? (3)

Оппозиция-бийлик: кармаш күчөйбү? (3)
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:38 0:00

Ошто Сирияга үндөгөндөр көбөйдү

Сириядагы казакстандыктар.

Ош шаарында Пакистандын Вазиристан аймагында согуштук машыгуудан өтүп, Түркияда кыргыз жарандарын Сириядагы согушка барууга үндөп жүргөн адам кармалды.

Он күн мурда Ошто Сириядагы согушка катышып келип, Кыргызстанда террордук топ түзүүгө шектелген адамдар да кармалган болчу. Бирок алардын бирин сот үй камагына бошотуп жиберди.

ИИМ: Вазиристанда машыгып келген

Өзбекстан ислам кыймылынын мүчөсү делген 32 жаштагы Оштун тургун Орусиядан учуп келген учурда аба майдандан кармалды. Аны ыкчам маалыматтардын негизинде аэропорттон Ош шаардык милициясы менен Улуттук коопсуздук комитетинин кызматкерлери колго түшүргөн.

Ал “жалданмачылыкка” жана “терроризмге” шектелип кармалганын Ош шаардык милициясынын басма сөз катчысы Замир Сыдыков билдирди.

- Биздеги маалыматтарга караганда, бул жаран Пакистандын Вазиристан провинциясында Өзбекстан ислам кыймылынын жоокерлери менен биргеликте атайын аскердик даярдыктан өткөн. Андан соң Түркияга өтүп, ошол жерде Кыргыз Республикасынын жарандарын Сириядагы жарандык согушка катышууга үндөп турган.

Өзбекстан Ислам кыймылы 2003-жылы Кыргызстанда террористтик уюм деп таанылган. Ал Борбор Азияда ислам халифатын курууну максат кылат. Бул кыймыл 1990-жылдардын башында өзбек президентине каршы оппозиция болуп түзүлгөн деп айтылганы менен, анын катарында Орто Азиянын башка мамлекеттеринин жарандары да бар. 1999-2000-жылдары Баткенге басып кирип, коогалаңда Кыргызстан жетимиш чакты аскерин жоготкон. Бирок учурда Өзбекстан ислам кыймылы өз алдынча чоң күчкө ээ болбогону менен Ооганстан жана Пакистандагы “Талибандын” бир бутагы катары жашап келатат.

Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкуловдун оюнча, аталган уюм бүгүн да аймактагы тынчтыкты бузууга кызыктар.

- Өзбекстан ислам кыймылында Кыргызстандан тышкары, Казакстан, Өзбекстан, Тажикстандын жана Кытайдын Шинжаң автономиялуу республикасынын да жарандары бар. Алар өз жетекчилеринин тапшырмалары менен келип, биздин аймакта иш жүргүзбөйт дегенге кепилдик жок.

Террорчулукка шектелген кишини сот бошотуп койду

Мындан он күн мурда Ош шаарында Сирияда аскердик даярдыктан өткөн террордук топтун мүчөлөрү делген алты адам кармалган болчу. Аларды текшере келгенде унаасынан колдо жасалган ок атуучу куралдар, ок-дарылар жана беткаптар табылып, бир катар беренелер боюнча айып тагылган. Бирок алардын бирин Ош шаардык соту үй камагына чыгарып жиберди.

Ош милициясынын басма сөз катчысы Замир Сыдыковду угалы:

- 13-14-февралда атайын ыкчам аракеттердин негизинде алты адам кармалган болчу. Сирия мамлекетинде атайын аскердик даярдыктан өткөндөрдүн бирин сот үй камагына чыгарды. Бирок эми соттун чечимине кандайдыр бир комментарий берүүдөн алыспыз.

Сириядагы согуштук даярдыктан өтүп келген адамдын Ош шаардык соту тарабынан үй камагына чыгарылышы бир катар суроолорду жаратты. Саясий илимдердин кандидаты, диний маселелер боюнча эксперт Тимур Козукуловдун пикиринде, экстремисттик топтор тымызын иш жүргүзүп жатканы жашыруун эмес.

- Укук коргоо органдары дыкат иштегени үчүн ушундай жакшы натыйжалар болуп жатат. Анткени экстремисттик топтор чындыгында эле жашыруун иш алып барышууда. Эгер алар радикалдашып, терорристтик аракеттерге өтүп алса, албетте күч колдонуу менен кармоого туура келет. А бирок радикалдашканга чейин аларга түшүндүрүп, алдын-алуучу иштер жасалышы керек.

Укук коргоо органдарынын айтымында, Сирияга барып келип, Кыргызстанда террорчул топ түзгөн делген алты адамдын башында Бахрам Мамасадыков турган. Ал былтыр Кара-Суу районундагы мечиттердин биринде имамдын орун басары болуп иштеген. Бирок Мамасадыков кармалган учурда күнөөсүн четке каккан:

- Мен Кыргызстанда ислам мамлекетин курууга чакырган эмесмин. Жихад жөнүндө аяттарда айтылып калса, ошолор жөнүндө суроолор болуп калса, сүйлөп койчумун. Бирок “Кыргызстанда жихад кылыш керек, же Сирияга, башка жактарга барып согушка катышуу керек, баргыла” деп айткан эмесмин.

Сирияда президент Башар Ассадга каршы согушуп жаткандарга жардам берүү максатында кыргыз жарандарынын “жихадга” деп кетип баштаганы боюнча алгачкы маалыматтар бир жыл мурда пайда болгон. Бирок азыр ал жакта канча кыргызстандык жүргөнү боюнча так маалымат жок.

Саясий сатира жанданды

Куудулдардын соңку тамашасы: Атайын полк

Соңку кезде Кыргызстанда саясий окуяларды сатирага салган куудулдардын оюндары көрүүчүлөрдүн купулуна толо баштады.

Учурда Кыргызстанда саясий сатира жанры кайрадан жандангандай. Саясий окуяларды тамашага салган куудулдар алар аткарган реприза, интермедиялар канчалык чындыкка жакын фактылар менен келтирилсе, ошончолук көрөрмандардан колдоо таап жатканын айтышат.

Январь айынын аягында кыргыз милициясында митинг-пикет сыяктуу толкундоолор учурунда коомдук тартипти сактоого багытталган атайын полк түзүлүп, ал коомдо кыйла талкууну жараткан эле. Андан он күн өтпөй эле Бишкек сахнасында атайын полк тууралуу жапжаңы юмор чыкты.
Макаланын радио версиясы



Куудул Абдылда Иманкулов тамаша кечеге келген эл канчалык боору эзилип каткырса демек сахнада айтылып жаткандар ошончолук чындыкка жакындыгын айтат:

- Болуп жаткан окуя чын экени үчүн күлүп жатышат да. Эгер калпты айтсак анда эл аны кабыл албайт.

Абдылда Иманкулов учурда Кыргызстанда саясатчылардын образын жаратып жаткан эң мыкты куудулдардын бири деп айтылып келет. Анын борбордогу өткөн жума күнкү тамаша-концертине билеттер толугу менен сатылып кеткен. Ал эми 24-февралда Ош шаарындагы концертине билеттер бир жума мурда сатылып кеткендигине байланыштуу, нааразычылыктар жаралып уюштуруучулар кошумча сеанс коюууга аргасыз болушту:

- Мына бүгүнкү Оштогу концертке билеттер бир жума мурда сатылып бүтүптүр. Эл келип тополоң кыла баштагандыктан биз кошумча кечки саат 10го сеанс уюштурууга аргасыз болдук.

Демек маркетинг эчак иликтенип, аудитория “саясатташкан” тамашаны гана каалап калганы айдан ачык.

Бирок акыркы күндөрү куудулдар куйкуму кимге багытталып жатканын ачык эле айтып жиберген учурлар көбөйүп жатканын куудул Борончу Кудайбергенов жашырган жок:

- Тамашанын жол-жобосунда кыйытып айтыш керек деген жери бар эле. Бизде акыркы мезгилде ачык эле айтып ийген учурлар болуп жатат.

"Сатира чындыкка жакын болсо, анда оппозициядан айырмасы эмнеде?”- деген суроо коомчулуктун да тынчын бузуп келет. Бул суроого куудулдардын арасында саясатка эң жакыны, эл арасында “өзүнүн тамашасын саясий күч катары колдонуп жүрөт” деп айтылып келген Борончу Кудайбергенов сахна менен өзүнүн саясий амбициясын аралаштырбоого аракет кылаарын айтып, жооп узатты:

- Эл талап кылып жаткан нерселерди айтсаң эле “сен оппозиция экенсиң!” деп айтышат. Чындыгында биз тигил же бул саясий күчтүн рычагы болуп калбайлы деп дайыма орток позицияны карманабыз. Менин тамашаларымдын арасында элдин кемчилигин айткан учурларым да бар.

Шакабачылардын жашоосу бийликтин куугунтуктоолору менен да коштолуп келет. Борончу Кудайбергенов кээде жумшак, кээде түздөн-түз коркутуулар да болуп турганын жашырбайт:

- Кээде катуу эле кысым болуп калат. “Жөн жүрбөсөңөр тыйып коёбуз!” - деп көп эле жолу айтышат. Менин оюмча, азыр мурдагыга караганда бийлик кысымы күчтүрөөк.

Ошол эле учурда тоталитардык бийлик бийлеп турган кошуналардын ортосунда кыргыз сатирасы бейиште жашап жатат дегендер да бар. Куудул Абдылда Иманкулов Акаев доорунда гана бир жолу кысымга кабылганын эстейт:

- Эсимде, Акаевдин мезгилинде менин концертиме билет сатылып бүтүп калган. Анан эле “Өрт кызматынан келдик. Бул имаратта иш-чара өткөрүү коркунучтуу болуп жатат. Силер өрт коопсуздугун сактабай жатасыңар” деп филармонияны жаап салышкан. Ошондон бери мага эч кандай бийлик жактан тоскоолдук боло элек. Бул да болсо бизде кошуна өлкөлөргө караганда сөз эркиндиги, демократия бар экендигинен кабар берет.

Сөз эркиндиги Кыргызстанда саясий сатиранын келечегин кыйла бекемдеп койгондой. Муну жаш муундун арасында кадыр-барк күтүп калган “Тамашоу” деп аталган студенттик таймаштарга катышып жаткан командалардын саясий интермедияларынан да байкаса болот.

"Азаттыктын" "Көрөгөч" көзөнөгүнө түшкөн тасма: Шеф менен шоопур

Куудулдар: Шеф менен шоопур
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:03 0:00

Евромайдан кыргыз оппозициясын шыктандырабы?

Украина -- Евромайдан бийлик алмашкандан кийин. Киев, 24-февраль, 2014

Коомчулук Киевдеги окуялардын эпкини Бишкекти да кыйгап өтпөйбү деген суроого жооп издеп жатканда, айрым саясатчылар Украинада Кыргызстандагы 2010-жылдагыдай абал кайталанганын айтууда.

Ошол эле кезде Кыргызстандагы соңку жагдайлар коомдук-саясий абалды Украинадагыдай курчутуп жибербейби деген суроо кабыргасынан коюлуп турган учур. Талдоочулардын айрымдары бийлик коомчулуктун талабына кулак салбай, оппозиция өкүлдөрүнө карата өкүмзордугун күчөтсө анын арты толкундоолорго алып келиши мүмкүн деп эскертүүдө. Ошол эле кезде башкаруучу коалицияга кирген “Ата Мекен” фракциясынын жетекчиси Өмүрбек Текебаев бийлик-оппозиция тирешине алып келүүчү катуу карама-каршылыктардын чыгышына азырынча негиз жок деп билдирди.

Геосаясаттын таламында...

Украинадагы соңку окуялар чагылгандай тездик менен өнүгүп, анын арты президент Виктор Януковичти бийликтен алып түшүүгө алып келгени маалым. Андан кийинки окуялар кудум 2010-жылы 7-апрелден кийин Курманбек Бакиев кичи мекенине качкандай, Янукович Украинанын чыгыш аймагына жашырынууга аргасыз болду. 2010-жылы 7-апрелде Бишкектин борбордук аянттында 77 жаран окко учса, Киевде сексенге чукул адам набыт болду.

Виктор Янукович өткөн жекшембиде Харьковдо президенттик бийлик-укугун токтото электигин жарыялаганы менен учурда кайда экени белгисиз. Ошол эле кезде Харьковдо мурдагы режимди колдоп чогулган депутаттардын съездинде өлкөнүн Түштүк-Чыгыш аймагын Украинадан бөлүү демилгеси көтөрүлдү.

Саясат таануучу Марс Сариев 2010-жылдагы Кыргызстандагы окуялар менен Украинадагы азыркы жагдайды салыштырып өттү:

- Албетте, көп окшоштуктар болду. Бирок Украинадагы окуялардын өзүнүн өзгөчөлүгү бар. Анткени анын батышы менен чыгышынын ортосунда айырмачылык өтө эле чоң. Мындай бөтөнчөлүк азыркыдай саясий курч кризис учурунда аябай тереңдеп турат. Бирок бир жагдайды салыштырууга болот. Украинада да, Кыргызстанда да адилетсиз жана ашкере манчыркаган башчылардын айынан элдин нааразылыгы жаралып, аны дүйнөлүк ири оюнчулар геосаясий кызыкчылыгына карата колдонгон учурлар болду. Украинада 2004, 2014-жылдардагы, Кыргызстанда 2005, 2010-жылдардагы ыңкылаптарга ички себептер болгону менен алардын бардыгы сырткы оюнчулардын көмөгү менен жасалды.

Айырмасы, Орусия бийлиги Кыргызстандагы 2010-жылдагы окуяны ошол кездеги президент Бакиевдин туура эмес жүргүзгөн саясатынын натыйжасы катары бааласа, бул жолу Украинадагы үч айга созулган каршылык көрсөтүү акциясынын жыйынтыгын куралдуу төңкөрүш катары мүнөздөдү. Айрым оппозиция лидерлери болсо соңку кезде Кыргызстандын бийлигин Кремлдин көрсөтмөсү менен иш алып барып калды деп айыптап келет.


Кемчиликтен сабак албаган саясат

Ошол эле кезде коомдук-саясий абалга таасир этчү көп кемчиликтерди оңдоо талабына кыргыз бийлиги кулак салбай калганы мисалга алынып жүрөт. Ушуга байланыштуу саясий күчтөр жакында Улуттук оппозициялык кыймылдын алдына биригип, саясий күрөштү жандантууга киришти. Ошол эле кезде Кыргызстандын Бажы биримдигине киришине каршы кыймылдар да түзүлө баштады. Аталган уюмдар Кыргызстан аталган уюмга кирсе эгемендигинен ажырап, экономикалык жактан Орусияга толук көз карандылыкта калат деп кооптонушат. Ошондой эле коомчулукта Бажы биримдигинин талабы Кыргызстанда баалардын өсүшүн шарттайт деген чочулоо бар.

Кыргызстан элдик-демократиялык партиясынын төрагасы Артур Медетбеков Украинадагыдай окуялардын Кыргызстанда кайрадан кайталанып кетүү коркунучу бар экенин жокко чыгарбайт:

- Биздеги көптөгөн орчундуу маселелерге чекит коюлбай келе жатпайбы. Мына ошонун бардыгы топтолуп калды. Ошол эле Кумтөрдүн маселеси, чек ара чатактары жана ири коррупциялык иштерге байланышкан чуулгандуу иштердин жыйынтыгы эмгиче чыккан жок. Анын жыйынтыгын талап кылгандардын бардыгын душман катары кабыл алышууда. Эгерде мындай жол менен жүрө берсе, кырдаал татаалдашып кетиши ыктымал. Анткени элдин нааразылыгы топтолуп отуруп, селге айланып кетиши кеп деле эмес. Украинадагыдай окуялар кайталанып кетпеши үчүн бийлик алдын алууга тийиш. Алдын алам деп аңдууларды күчөтпөстөн маселени чечүүнүн үстүндө иштеш керек.

Ошол эле кезде президент Атамбаевге жакын саясий чөйрөлөр буга чейин деле бакиевчил күчтөр бийликти басып алууга аракеттенип жатат деген билдирүүлөр менен бир нече курдай чыгып келген. Улуттук оппозициялык кыймылдын түзүлүшүн да бийликчил күчтөр кырдалды жасалма түрдө курчутууга кызыкдар топтордун биригиши катары баалаган болчу.

Толкундоого себеп барбы?

Парламенттеги башкаруучу коалицияга кирген “Ата Мекен” фракциясынын жетекчиси Өмүрбек Текебаев кырдаалдын курчушуна негиз болчу орчундуу себептер жок экенин айтып, аны өзгөртүүгө жарамдуу күчтүү оппозициянын жок экенин мисал келтирди:

- Азыркы оппозициянын багыты мен үчүн түшүнүксүз. Кечээ эле Москвага барып, алардын алдына жүгүнүп, “парламенттик башкаруу жарабайт, президенттик башкарууну кайтарып келебиз” деп жүрүшкөн саясатчылар бүгүн болсо башка бир ураандарды кыйкыра башташты. Кызыгы алардын президенттик бийликти чектеп, парламенттик башкарууну кеңейтебиз деп жүргөн батышчыл депутат Равшан Жээнбековдун алдына биригиши түшүнүксүз. Алар эртең эле кайра өзгөрүп, башка бир идея менен чыкпайт деген кепилидик жок. Ошон үчүн мына ушуга окшогон саясатчыларга эл ынанып ээрчип, аларга ишеним артарына шегим бар. Бизде азыркы Украинадагыдай кырдаал 2010-жылы болгон. Азыр болсо андай жагдай жок.

Кыргызстандын вице-премьер-министри Тайырбек Сарпашев да 24-февралдын кечинде "Азаттыктын" "Ыңгайсыз суроолор" телеберүүсүнө катышып жатып, Украинада Кыргызстан 2010-жылы баштан кечирген окуялар кайталанып жатканын, Кыргызстан бул жолду төрт жыл мурда басып өткөнүн билдирди.

Ошол эле кезде расмий Бишкек Украинадагы бийлик алмашуу окуясы боюнча расмий позициясын билдире элек.

Чек ара жабылышы Баткенге арзанчылык алып келди

Чек арадагы айылда турган аскерлер жергиликтүү тургун менен. Баткен, 5-февраль, 2014.

Кыргыз-тажик чек арасы жабылганына бир айдан ашты. Чек ара жабылышы жергиликтүү калктын турмушуна кандай таасир тийгизди?

Баткендиктер кыргыз-тажик чек арасы жабылышынан эч кандай деле жапа чекпегенин, тескерисинче көмүр арзандап, күйүүчү май тартыш болбой калганын айтышууда.

Чек ара жабылышынан ким жабыркады?

Разия Өсөрова Тажикстан менен чырмалышып турган Көк-Таш айылынын башчысы. Бул айылда бир эле көчөнүн ары жагы Тажикстан, бери жагы Кыргызстан. Бирок ошого карабай 11-январдагы чек арадагы атышуудан бери кошуналар менен алака токтогон.

Айыл башчысынын айтымында, чек аранын жабылганы аймактагы жайкын тургундар үчүн кыйла эле пайда алып келди:

- Эл жакшы болду деп жатат. Бир эле мисал, көмүр эки эсе арзандады. Мурда Сүлүктү көмүрүнүн килограммын 9-10 сомдон сатып алсак, азыр 4-5 сом болуп калды. Мындай баа акыркы 5-6 жылдан бери жок эле. Бул элге пайда да. Күйүүчү майлар да тартыш болбой калды. Көрсө биздин көп товарларыбыз Тажикстанга эле кирип кетип жаткан экен да.

Баткен аркылуу Тажикстанга негизинен күйүүчү майлар, цемент, күрүч, алма, өрүк, Кытайдан келген товарлар өтүп турчу. Ал эми Тажикстандан ун, сүт, эт азыктары, өсүмдүк майы келчү. Чек ара жабылганы булардын баары дээрлик токтоду. Аймакка азык-түлүк азыр Ош, Жалал-Абад, Бишкектен ташылып келе баштады. Баада айырма деле жок.

Кыргыз-тажик чегиндеги Достук айылыны тургуну Мансур Нарматов чек ара жабылышынан экономикалык жактан жабыр тарткандар жокко эсе экенин, кошуналарда болсо баа өсүп жатканы байкалып турганын айтат. Анткени ал Тажикстандагы тааныштары менен телефондон тынымсыз байланышып турат экен:

- Тажикстанда негизинен курулуш материалдарынан цементтин баасы өсүптүр. Күйүүчү май бир аз кымбаттаптыр. Негизинен Кытайдан келчү товарлары токтоп, бааларында өсүш болуп жатыптыр.

Баткендин Талант аттуу дагы бир тургуну аймактын жолдору Тажикстанга жүк тарткан оор унаалардан кутулганына курсант:

- Биздин аймактан жолдорду талкалап өткөн оор жүк тарткан машиналар жок болду. Биздин жолду ушул аткезчилик менен жүк ташыгандар эле бузуп жатканы дароо билинди. Базарда болсо баа баягыдай эле. Эч өзгөрүү байкалган жок. Кайра күрүч менен көмүр кыйла арзандады.

Элдик көзөмөл

11-январдагы жаңжалдан бери аймакта ар бир айылда жай тургундар чек арачыларга көмөктөшүп келет. Кыргыз-тажик чек арасына жакын турган Баткендин Кызыл-Бел айылында да Тажикстандын айылдарын карай кеткен үч багыттагы “ууру” жолдор бар. Мурда дал ушул жолдор аркылуу кошуна өлкөгө контрабандалык жүктөр өтүп турган.

Чек ара жабылгандан бери аталган айылдын жаштары өз демилгеси менен мындай “ууру” жолдорду кайтаруу милдетин алышкан. Алар ар түнү кезектешип, ушул үч багытка кеткен жолдорго күзөткө чыгышат. Кезек тартиби да жолго коюлган. Маселен, бүгүн 1975-жылы туулгандар чыкса, эртеси 1976-жылкылар үч топко бөлүнүп, күзөткө чыгат. Аларга бирден чек арачы кошулат.

Бул айылдын Данияр аттуу бир тургунун угалы:

- Айылдыктар жыл-жыл болуп кезектешип чек араны кайтарып жатабыз. Чек арачыларга билинбей Тажикстанга жүк алып өтмөкчү болгондорго ошентип бөгөт коюп жатабыз. Биз чек арадагы маселелер чечилип, айланма жолдун курулушу аяктаганга чейин ушинтип чыга берели деп чечкенбиз. Азырынча эл чек ара ачылышын каалабайт.

Ансыз деле чек аранын качан ачылаары али белгисиз. Жергиликтүү журналист Аскар Баймуратовдун баамында, канткен менен эки өлкө ортосунда ири соода жасап, тыйын тапкандар бизнесин кайра жандантуу үчүн аракет көрүп жатышкандай:

- Учурда чек аранын жабык турушунан жай тургундар жабыркаган жок. Биз ушул аймактарды кыдырып жүрүп байкашыбызча, эл тескерисинче чек араны ачпай туруп, чек арага байланыштуу маселелерди чечип алыш керек деп жатышат. Мындай абалдан болгону ушул эки өлкө ортосунда жүк ташыган соодагерлер жабыр тартып жатышат. Алар чек аранын ачылышына кызыктар болуп жаткандай.

Ошентип жай тургундар эки өлкө маселени чечип алганга чейин чек ара ачылбасын, аткезчилик соодасы токтотулсун деп талап коюшууда. Ал эле эмес чек арачыларга ишеним артпай, жай тургундар чек араларды өздөрү көзөмөлдөп, кошуна өлкөгө жашыруун киргизилип жаткан жүктөрдү кармап жатышат. Өткөн жумада тажик тарапка жашыруун өткөрүлмөкчү болгон күрүч, алма, көмүр жүктөгөн унаалар кармалды. Аткезчиликке көмөктөшкөн деген айып менен Лейлек райондук милиция бөлүмүнүн жетекчисинин орун басары кызматынан алынды.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG