Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 12:22

Кыргызстан

Сириядан келгендер адашканын моюнга алышат

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет терроризм сыяктуу кылмыштарга жазаны катаалданткан мыйзам долбоорун парламентке жиберди.

Бирок эксперттер диний экстремизмди күч же жазалоо менен эмес, идеологиялык күрөш аркылуу тизгиндөөгө чакырышууда.

“Азаттыктын” кабарчысына Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин Ош шаарындагы тергөө абагында экстремизм жана терроризм үчүн айыпталып жаткан бир нече адам менен баарлашууга мүмкүнчүлүк берилди.

Алардын баары буга чейин Сирияда аскердик даярдыктан өткөнүн, ал жактагы согуштук аракеттерге катышканын, Кыргызстан жана Өзбекстанда жардырууларды уюштуруу ниети менен келип, кармалып калышканын айтып беришти. Алардын көбү адашканын, эми буга чейинки ниеттеринен кайтышканын, мындан ары тынч жашоону каалашарын ортого салышты. Алардын бири мындай дейт:

- Фархат деген таанышым бар эле, ал мени динге чакырды. Аны менен жүрүп, исламга кызыга баштадым, намазга да барып жүрдүм. Кийин Орусияга барып, үч жыл бою орустарды тоноп жүргөм. Акыркы жолу саунада хижап кийип, сойкулук менен алектенген төрт орус кызды жана алардын “мамашасын” жок кылганбыз. Аларга биринчи эскертүү бергенбиз. Анан Ошко келип, үйлөндүм. 5-6 ай ушул жерде жашап жүрүп, кийин Сирияга кеттим. Ата-энеме Түркияга бизнес кылганы баратам деп айтып койгом. Апам мени азыр да Түркиядан келгенде камалды деп жүрөт. Сирияга барганымды атама гана айттым. Алар Сирияга барам десем түшүнмөк эмес. Анткени алардын диний билими жок. Эркиндикке чыксам тынч жашайм, үй-бүлө курам. Мусулман катары беш маал намаз окуйм, куран окуйм, ата-энеме жардам берем.

Курман айтка келгендер
Курман айтка келгендер

Бул арада Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети террордук уюмдар менен кызматташкан жарандарга карата жаза чараларын күчөтүү боюнча мыйзам долбоорун парламенттин кароосуна сунуштады. Ал мыйзам долбоорунда террордук аракеттерге барган жарандарга карата жаза мөөнөтү дээрлик эки эсеге көбөйтүлмөкчү. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин маалымат катчысы Рахат Сулайманов:

- Бир топ жарандарыбыз Сириядан кайтып келишип, өздөрүнүн жаңылганын моюнга алышып, азыр тынч оокатын кылып жатышат. Экинчи тобу болсо бул жакка келип, Ош жана Бишкек шаарларында террордук актыларды уюштурууга даярданып, же террордук уюмдарга кошулууга элди үгүттөшкөн. Аларга жаза чараларын катаалдантыш керек. Бул боюнча мыйзам долбоорун Жогорку Кеңештин кароосуна сунуштаганбыз.

Сирия менен Түркиянын чек арасындагы Кобани шаары
Сирия менен Түркиянын чек арасындагы Кобани шаары

Деген менен экстремизмге каршы күрөштө Улуттук коопсуздук кызматы жаза чараларын күчөтүү жолун тандаганын сындагандар жок эмес. Укук коргоочулар диний экстремизмди идеологиялык күрөш деп эсептешет. Конфликтолог Анара Жолдуева диний терроризмге жана экстремизмге ислам дининин баалуулуктарын каршы коюу керек деп эсептейт.

- Терроризмди бир гана жазаны күчөтүү менен токтотууга болбой турганын буга чейинки башка өлкөлөрдүн тажрыйбасы көрсөтүп келатат. Мунун баары адамдын ишенимине негизделген. Адамдар эч нерседен чочулабай жанкечтиликке чейин барып жаткан соң түрмөдө узакка отуруудан деле коркпошу мүмкүн. Ошондуктан күрөш идеологиялык багытта жүрүшү керек. Таасирдүү дин кызматкерлери исламдын таза, аруу жактарын жаштарга жакшылап түшүндүрүү иштерин колго алышы керек.

Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети тарабынан 2014-жылы терроризмге байланышкан 137 кылмыш иши козголуп, анын 76сы тергелип, сотко жиберилген. Өткөн жыл ичинде жергиликтүү бийлик, жарандык коом жана дин кызматкерлери тарабынан 600дөн ашык түшүндүрүү иштери жүргүзүлгөн. Сирияга кеткендердин басымдуу бөлүгү 16-22 жашта болгондуктан түшүндүрүү иштери негизинен жаштарга багытталган.

Сирияга аттанган кыргызстандыктар тууралуу алгачкы маалыматтардын пайда болгонуна эки жыл болду. Бул арада 200дөн ашык кыргыз жараны согуштук аракеттер жүрүп жаткан Сирияда экени расмий аныкталган.

Париждеги кыргыздар: Франция мурдагыдай болбойт

Париждеги соңку окуялар бул өлкөдөгү маанайды канчалык өзгөрттү? "Азаттык" Францияда жашаган кыргызстандыктарды сөзгө тартты.

7-январда Париждеги журналга кол салуу, андан эки күндөн кийин дүкөндө он чакты кишинин барымтага алынышы катардагы француздарга чоң таасир этти. Өлкө боюнча коопсуздук чаралары күчөтүлдү.

Мусулман коомчулугунун лидерлери ал кылмыштарды айыптаган билдирүүлөрдү жасашууда. Ал эми ашынган оңчулдар учурдан пайдаланып, исламга каршы ойлоруна кошумча жүйө тапкандай болушту.

Акыркы бир нече күндө улам бир жерде мечиттерди, диниятчыларды бутага алган чабуулдар жөнүндө кабарланууда.

Кыргызстандык Мирлан барымта окуясы болгон дүкөнгө жакын жашайт. “Азаттыктын” кабарчысы Мирлан менен 9-январда үйүнө өтө албай жаткан учурда байланышты.

Мирлан: Окуяга байланыштуу көп деле маалыматым жок. Мен өтөйүн десем жолду жаап салышыптыр. Жол жабык. Алдыбызда полициянын атайын күч кызматкерлери турат. Алар чоң жолду бууп салышты. Ошол тегеректеги жолдун баары буулган экен.

“Азаттык”: Ошол дүкөнгө жакын жерде жашайсызбы?

Мирлан: Ооба, мен жашаган жерде ошондой дүкөндөр көп. Париждин кире бериши жабык экен. Артка кайтайын десем ал жакты да буушуптур. Ошону менен орто жерде калдым. Бизди да токтотушуп, текшеришти.

“Азаттык”: Ушул күндөрү текшерүүлөр көп болуп атабы?

Мирлан: Ооба. Негизи буга чейин мындай болчу эмес. Акыркы эки күндөн бери катуу текшерип жатышат. Бардык жерлер жабылды. Балдарыбыз мектепке бара албай калды.

Коопсуздук жогорку чекке көтөрүлгөндө мектептердин баарын жабышат. Балдарды күн мурдатан даярдашат, кооптуу кырдаалда алар өздөрүн кандай алып жүрүш керектигин үйрөтүшөт. Ар бир мектепте 2-3 полиция кызматкери турат. “Этият болгула” деп радиодон айтып жатат, телефондорго СМС-билдирүүлөр келип жатат.

Парижде жашаганыма көп жыл болду, буга чейин мындайды көрө элек болчумун. Полиция кызматкерлери мурда жөнөкөй тапанча алып жүрсө, азыр болсо винчестер, автомат көтөрүп жүрүшөт. Атайын күчтөр да жүрөт.

Омоев: Франция эми мурдагыдай болбойт

Францияда алты жылдан бери жашап, учурда университетте магистратурада окуп жаткан Улукбек Омоев соңку окуялар өлкө үчүн катуу сокку болгонун, иммиграция мыйзамдары кайра каралып чыгыш керек деген сөздөр көбүрөөк чыгып жатканын айтты:

- Мен Парижден 10 километр алыста жашайм, бирок жумушум Парижде болгондуктан бул жакка күндө келип турам. Коопсуздук чаралары катуу көрүлүп жатат. Мен иштеген университетте мурда аскерлер жок болчу. Азыр болсо атайын күчтөр келип, чоң чогулуш өткөрүп, маалымат беришип, “сумкаңарды текшеришибиз мүмкүн, студенттик карта менен киресиңер. Унутулуп калган сумканы көрсөңөр бизге кабар бергиле” деп эскертүү беришти. Жер-жерлерде ушундай көрүнүштү байкоого болот. Дүкөндөрдө да коопсуздук күчтөрү пайда болду. Мурда мындай жок болчу. Метролордо да полиция көп. Адамдардын көзүнөн коркунучту байкоого болот. Сыртка көп чыкпаганга аракет кылып калдык.

“Азаттык”: Мусулмандарга каршы маанай байкалган жокпу?

Улукбек Омоев: Бул кылмышкерлердин ислам динине эч тиешеси жок деп ойлойм. Мухаммед пайгамбар ар бирибиздин жүрөгүбүздө. Франция светтик өлкө болгондуктан бул жакта ар бир адам кандай сүрөт тартам десе буга акысы бар. Ошондуктан эч ким башка бирөөнүн өмүрүн кыйбаш керек. Мен бул көрүнүшкө каршымын.

Мусулмандарга каршы маанай байкалып жатат. Евробиримдик өз саясатын өзгөртүш керек деген сөздөр көп айтылууда. Жергиликтүү калктын мигранттарга каршы маанайы байкалууда.

“Азаттык”: Гезиттерге чыгып жатабы?

Улукбек Омоев: Гезиттерге, журналдарга чыгып жатат. Менин кесиптештерим, студент балдар да ушинтип айтып жатышат. Негизи француз эли бардык башка элдерге толеранттуу мамиле жасап келчү. Мурда терс маанай сезилчү эмес. Ал эми ушул окуядан кийин терс маанай байкалып жатат. Менимче Франция мурдагыдай болбойт го. Саясатын өзгөртөт болуш керек.

“Азаттык”: Демек Франция үчүн чоң сокку болгон турбайбы?

Улукбек Омоев: Ооба, катуу сокку болду. 50-жылдары терракт болгон. Ошондон бери мындай болгон эмес экен.

Калининграддагы кыргыздар тарткан түйшүк

Калининграддагы кыргыздар көбүнчө соода-сатык тармагында иштешет

Орусиянын эң алыскы Калининград шаарында миң чамалуу кыргызстандык жашайт. Алар көбүнчө курулушта жана соода-сатык тармагында иштешет.

Жаңы жылдан кийин мигранттарга мыйзамдардын катаалдануусу жана рублдин наркынын төмөндөшү кыргызстандыктарды мекенине кайтууга мажбурлоодо. Калининграддагы кыргыз диаспорасынын башчысы Марат Аманбаев “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Калининграддагы мекендештер Орусия бийлигинин мигранттарга карата мыйзамдарын катаалдантуусун кандай кабыл алышты?

Аманбаев: Кыргызстандыктардын 30% өз алдынча соода-сатык менен эмгектенишет, ошончо пайыздайы орус жарандыгын да алып алышкан. Ошондой эле курулуш тармагында, кызмат көрсөтүү жагында жалданып иштеген мигранттар да бар, короо шыпыргандар да жок эмес.

Бизде иштеген мигранттардан патент сатып алып, мыйзамдуу иштегени азыраак. 50% деп койсом да болот. Калгандары башка бирөөлөрдүн документтери менен иштешет. Патенттин бир жылдык баасы 15-16 миң рубль, бул ортомчулардын кошкон акчалары менен кошо. Андан тышкары ай сайын миң рублден төлөшөт.

Орус мыйзамдары боюнча 90 күндөн кийин сыртка чыгып келиш керек болсо, аны деле аткарбагандары бар. Анткени "чыксам жолдон кармап алып, депортация кылып жиберет" деп чочулашат. Калининграддагы кыргыздар жаңыдан өзгөртүлгөн мыйзамдардагы талаптарга даяр эмес.

“Азаттык”: Кыргыздардын ынтымагы, жергиликтүү бийликтин силерге жасаган мамилеси кандай?

Аманбаев: Кыргыздар ынтымактуу. Жакшылык-жамандыктарда биримдиктүү иш алып барышат. Чогулуп, жыйындарды өткөрүп турабыз. Жамандык болуп, бир мекендеш кайтыш болсо, биргелешип акча жыйнап, жардамдашып, сөөктү Кыргызстанга жеткирүүгө көмөктөшөбүз. Жергиликтүү бийлик менен да мамилебиз жакшы. Майрамдарда кыргызстандыктардын диаспорасы катары маданий программаларды даярдап, иш-чараларына катышып турабыз.

“Азаттык”: Калининградда орточо айлык акы канча?

Аманбаев: Негизинен биздин мекендештердин иштеп тапкан айлык акысы орто эсеп менен 400 доллар. Ошондуктан мигранттар өздөрүнүн иштөө мөөнөтүнө ылайыктап дагы башка жумуш таап алышат. Ошентип жалпысынан бир айда 700-800 доллар табууга болот.

Бирок акыркы айларда рублдин куну төмөндөп кеткенине жана экономикалык кризиске байланыштуу жумуштан кыскартуулар көп болуп жатат. Ушундан улам кыргызстандык мигранттардан “мекенге кайтсак” деген сөздөрдү көбүрөөк уга баштадым.

Жашоодон үмүт үзгөн балдардын саны өстү

2014-жылы өлкө боюнча 93 өспүрүм өз жанын кыйган. Алардын 25и Жалал-Абад облусунда катталган. Өспүрүмдөрдүн өз өмүрлөрүн кыйып жатышына тынчсызданган адистер бул маселеге мамлекеттик деңгээлде маани берүүгө убакыт жетти деп коңгуроо кагып жатышат.

Тахминанын эжеси Алина мындан бир жыл мурун өз жанын өзү кыйган. Ал 18ге эми чыкмак. Он гүлүнүн бири ачыла элек кезинде кызынан ажыраган ата-эне, туугандары “эмне үчүн?” деген суроого бүгүнкү күнгө дейре жооп таппай убара.

Алина көпчүлүк өспүрүмдөрдөй эле өткөөл курактын туталанма мүнөзүнөн куру эмес болгон экен. Ата-энеси менен уруш-талаш болуп турчу. Кийинчерээк талма оорусу пайда болуптур. Тахмина оор үшкүрүп, буларды айтып берди:

- Үйдөгүлөр менен көп урушчу. Биз эжемди такыр түшүнчү эмеспиз. Анын үстүнө талмасы бар болчу, көп дарыгерлерге кайрылды, алар деле кандай оору экендигин так айта алышкан жок. Мен кээде ошол оору, пикир келишпестик, уруш-талаштар топтолуп отуруп, суицидге алып келди окшойт деп ойлоп калам. Өлгөндүкү оңой эле экен, бирок анын туугандары кыйналат турбайбы. Биздин үй-бүлө тарткан азапты эч бир адамга каалабайт элем. Мен ушул күнгө чейин "кантип адамдар жакындарын ойлобой, өмүрүн кыйышат? Кантип буга алардын эрки жетет" деп ойлой берем.

Өспүрүмдөр арасында өз жанын өзү кыйуу акыркы мезгилде кадыресе көрүнүшкө айланып бараткансыйт. Маселен, өткөн жылы Жалал-Абад облусунда 25 өспүрүм өмүрү менен кош айтышкан. 2013-жылы ушул эле облуста 27 өспүрүм өз жанын кыйган.

Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын коомдун коопсуздугу бөлүмүнүн башчысы Ибрагим Шатманалиевдин айтымында, суицидге барган балдардын дээрлик бардыгы бардар үй-бүлөдө өскөн. Ушул тапта алардын өлүмүнүн себептери боюнча тергөө амалдары жүрүп жатат:

- Өткөн жылы суицидге барган 25 баланын ичинен бирөө гана кат жазып кеткен. Бирок ал катта да өлүмүнүн себебин түшүндүргөн бир да сөз жазылган эмес. Болгону ал бала ата-энесинен кечирим сураган. Биз ар бир баланын жакындарын сурап, себептерин билүүгө аракет кылып жатабыз. Буга чейинки тажрыйба көрсөткөндөй, көбүнчө балдардын өлүмү жөнөкөй себептерден келип чыгат.

Ички иштер министрлигинин маалыматы боюнча 2014-жылы 600дөн ашык адам өз өмүрүн кыйган. Билим берүү министрлиги алардын 93ү өспүрүмдөр экенин билдирди. Бул бир гана расмий маалыматтар, ал эми чындыгында алардын саны мындан көп болушу мүмкүн.

Суицидге кандай себептер алып келет?​

Эң оболу түрдүү турмуштук жагдайлар себеп болушу ыктымал. Биринчи кезекте балдардын ата-энеси, окутуучулары менен болгон пикир келишпестиктери, жакшы көргөн адамдары менен мамилесинин бузулушу өз жанын кыюуга себеп болуп жатат.

Мындан сырткары психологдор балдар өзгөчө өткөөл куракта өз өмүрүн кыйууну анчейин деле этибар албай, болгону жакындарын коркуткусу келгенин айтышат. Суицидге барган өспүрүмдөрдүн 12-15% ушул себепке таянганын иликтөөлөр көрсөткөн. Шаардык психиатр Кеңешбек Үсенов ата-эне балага өзгөчө өткөөл мезгилде сөзсүз көңүл буруп, сүйлөшүш керектигин белгиледи:

- Көпчүлүк ата-энелер баланын кийим-кече, курсагынын камын ойлоп эле ага жетишээрлик деңгээлде көңүл бурушпайт. Бала менен сөзсүз сүйлөшүп, анын көйгөйлөрүн угуш керек. Балдар өздөрүнө көңүл бурдуруу максатында, "мен өлүп эле калсам болмок, өзүмдү өлтүрөм" деп коркутканда ата-энелер көңүл бурбайт. Мындай учурга сөзсүз көңүл буруш керек.

Мындан сырткары айрым адистер бул маселени мамлекеттик деңгээлде карап, көйгөйдү алдын алуу үчүн, тез арада тиешелүү чараларды көрүү керектигин айтышат.

Деген менен Билим берүү жана илим министрлигинин жетектөөчү адиси Гүлшан Абдылдаеванын айтымында, адамдардын психологдорго кайрылбаганы да буга себеп болууда:

- Чындыгында психологиялык жактан кызмат көрсөтүү Кыргызстанда аксайт. Көпчүлүк балдар ата-эне, жакындарына айта албаган маселелерин атайын психологго айтса, бул да болсо суициддин санын кыскартмак. Бирок биздин эл психолог десе эле оорукчан адамдар барат деп түшүнүп, аларга кайрылышпайт.

Министрлик 2009-жылдан бери суициддин санын азайтууга аракеттенип, алдын алуучу чараларды көрүүнү өкмөттөн өтүнүп келатат. Өкмөт өз кезегинде бул маселени колго алуу баскыч-баскыч аркылуу ишке ашарын убада кылганы менен, кырчындай жаш өмүрлөр өз жанын кыйгандыгы тууралуу маалыматтар байма-бай жарыяланууда. Ал эми бул жерде дүйнө жүзүндөгү мамлекеттердеги суициддин абалы көрсөтүлгөн.

Мергенчилер: аңчылык бизнеске айланды

Учурда Кыргызстанда чет элдик жарандар үчүн аңчылык турларын уюштурган 46 жеке фирма бар.

Жергиликтүү мергенчилер Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча агенттик кайберендерди атууга уруксат берүүнү бизнеске айлантканын айтып чыгышты. Бирок аталган агенттиктин өкүлдөрү мындай айыптоолорго макул эмес.

"Чындык издеп чыркырап Нарындан борборго келдим" деген мергенчи Азат Исаков Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттик аңчылыкка уруксат берүүнү бизнеске айлантканын айтууда. Анын пикиринде, аң уулоого лицензиялар тааныш-билиштин, жемкорлуктун негизинде гана чет өлкөлүктөргө берилип, жергиликтүү мергенчилердин кызыкчылыгы корголбой жатат.

- Аңчылыкка лицензиялар сынактын негизинде берилип жатат деп мактанып жатышат. Бирок 11 кишиден турган комиссияга жергиликтүү бийликтен эч ким катышпайт. Агенттиктин беш-алты кызматкери эле баарын чечип коёт. Негизи комиссиянын сегиз мүчөсү катышканда гана кворум болот. Булар болсо катчыны кошуп, жети киши менен эле конкурс өткөрүп жатышат. Мындан сырткары конкурстун тандоо критерийи түшүнүксүз. Базасы барларга, көптөн бери иштегендерге бербей, акча сунуштагандар гана лицензия алып жатат.

Исаков мындай фактылар боюнча бир нече мергенчи тиешелүү органдарга кайрылып, майнап чыкпай жатканын кошумчалады.

Кылмыш иши козголгон кызматкер ишин уланта береби?

Ал ортодо октябрь айынын соңунда беш аркар-кулжага, сегиз тоо эчкисине лицензия берүү үчүн 9500 доллар пара алып жаткан жеринен колго түшкөн Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча агенттиктин бөлүм башчысы Өмүрбек Мусаканов кылмыш иши козголгонуна карабай ишин улантып жатканы маалым болду.

ИИМдин маалымат кызматынын өкүлү Эрнист Осмонбаев буларды билдирди:

- Мусаканов бир күн камалып, эртеси эле ден соолугуна байланыштуу деген жүйө менен үй камагына чыгарылган. Ал 9500 доллар пара алып жаткан жеринен колго түшкөн. Ага 313-берене боюнча кылмыш иши козголгон. Бирок кылмышка шектүү ага карбай ишин улантып жатат. Милиция да, прокуратура да бул факт боюнча агенттик жетекчисине тийиштүү материалдарды жөнөткөн, бирок эч кандай чара көрүлгөн жок. Тергөөгө тоскоол болбошу үчүн жок дегенде кызматынан убактылуу четтетүү керек эле.

Милициянын маалыматында, Мусаканов лицензия берүүчү 11 кишиден турган комиссиянын төрага орун басары болуп саналат. Ал колго түшкөн учурда алган акчаны өрттөп жиберген жана үйүнөн мындан башка 35 миң доллар, 10 миң евро табылган.

Деген менен Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигинин башчысы Сабыр Атажанов прокуратура Мусакановго козголгон кылмыш иши боюнча бир да расмий документ жөнөтпөгөнүн айтат. Анын кылмышын тастыктаган билдирүү келмейинче Мусаканов ишин уланта берерин кыйытты.

- Биринчиден, бизге милиция да, прокуратура да жазуу түрүндө кагаз берген жок. Интернеттеги "шоу-видеону" мен да көргөм. Бирок расмий документ болбосо, кызматкеримди кантип иштен алам? Эгер кылмыш иши чын эле козголгон болсо, тиешелүү органдар мага билдирүү жолдошу керек эле. Анан Мусакановду интернетке чыгыпсың деп эле кантип иштен бошотом?

Жергиликтүү аңчылар мушкер Руслан Абасовдун жана жакында эле Караколдо киши колдуу болуп өлгөн мергенчи Акжолтой Асановдун өлүмүн аңчылыктагы криминалдык көрүнүштөргө байланышы болушу мүмкүн деп түкшүмөлдөшөт.

Анткен менен аңчылык департаментинин башчысы Алмаз Мусаев мындай дооматтарды четке кагып, комиссия ачык-айкын иш жүргүзүп жатат деп ишендирүүдө.

- Комиссия коррупциялык иш-аракеттерди алдын алуу үчүн атайын түзүлгөн. Мурда аңчылык аянттарын облус жетекчиси эле бөлүштүрүп койчу. Азыр 11 киши бардык критерийлерди карап чыгат. Жети киши катышса кворум болду деп эсептелет. Албетте жерин тарттырып жибергендер нааразы болбой койбойт. Алар ич күйдүлүк кылып бизге каршы чыгып жатышат. Болбосо бизге нааразы болуп жаткан мергенчилердин өздөрүнүн мыйзамсыз иштери толуп жатат.

Учурда Кыргызстанда чет элдик жарандар үчүн аңчылык турларын уюштурган 46 жеке фирма бар жана аларды таасирдүү адамдар башкарары айтылып келет. Алардын ар бири кеминде 70 миң гектардан аңчылык жайытына ээлик кылат. Улуттук илимдер академиясынын маалыматында, өлкөдө 17 миңге жакын аркар-кулжа байырлайт жана алардын саны жыл санап азаюуда.

Мыйзам боюнча ар жылы аталган жаныбарлардын жарым пайыздан бир пайызга чейинкисине аңчылык кылууга уруксат берилет. Тагыраак айтканда, жылына 70тей кулжа, 250-300 теке атылат. Чет элдиктер аталган жаныбарлардын атууга алардын мүйүзү кымбат болгону үчүн кызыгышат. Алар дүйнөгө аты чыккан Марко Полонун ургаачысын 350 миң, эркегине 55 миң сомдон төлөп аң уулашат. Чет өлкөлөрдө сейрек кездешкен жаныбарларга мылтык кезөө мындан бери дегенде он эсе кымбат.

Сокулуктагы "элдик сот", мыйзамдын алсыздыгы

7-январдан 8ине караган түнү Сокулук районунун тургундары өздөрүнүн Нурлан аттуу айылдашын ур-токмокко алышкан. Катуу сабалган Нурлан ооруканага жетпей көз жумду.

Кылмышка шектелгендер бул кадамга маркум айыл тургундарына тынчтык бербей, зордук-зомбулук көрсөткөндөн улам барышканын айтууда.

Нурландын жубайы Гүлнара Шаршенованын айтымында, ал түнү үй-бүлө адаттагыдай эле бейкапар уктап жаткан. Саат түнкү үчтөр чамасында айылдаштары кирип келип эле жолдошу Нурланды ур-токмокко алып киришет.

- Кирип келип эле башына темир менен чаап башташты. Бир эле жолу чапса бир жөн, кайра-кайра чабышты. Тура калып жардам берейин десем, мени бирөө ары түртүп жиберди. Эсиме келип, телефонумду таппай калдым. Эшикке алып чыгып кетип, чечинтип алышып 15 адам жолдошумду уруп жатты.

Окуя тууралуу айтып берген Гүлнара Шаршенова жардамга келбеген кошуналарына нааразы.

- Сыртка чыга калып, "кыргызда мындай нерсе жок эле го, эгер күнөөсү болсо милицияны чакырып, салып бергиле. Ата-энеси да ушул айылдан, аларды чакыргыла" деп кыйкыра баштадым. Мен жардам сурап кыйкыра берсем, кошуналардан бирөө-жарым угуп, жардам берет деп ойлодум эле. Эч ким үйүнөн чыккан жок. Бир убакта кошуналардын бирининин үйүнө жардам сурап, кирип бардым. Ал кичинекей баласы жаткан төшөктүн астына телефонун катып койгон экен. Ага жалбарып, жардам сурап, телефон чалышын өтүнө баштадым. Бирок сыртта терезенин түбүндө жолдошумду уруп жаткандардан экөө аны угуп калып, "чалсаңар силерди да өлтүрөбүз" деп коркута башташты. Биз жашаган Конуш айылында эч ким жардам бербесин билип, качып, райондун борбору Сокулукка жөнөдүм. Жолдон бир баладан "милицияга телефон чалып бер" деп өтүнсөм, ал да коркуп, макул болгон жок. Акыры суранып жатып, эжеме чалып: “Бизди өлтүрүп жатат, милиция чакырыңыз”,-деп айтканга араң үлгүрдүм.

Бирок Гүлнара айым күткөн милиция ал күнү эмнегедир дароо келген эмес.

Ал бир нече убакыттан кийин үйүнө келсе, короонун алдында тамтыгы калбай сабалган жолдошу жаткан экен. Катуу сабалган күйөөсү ооруканага жетпей бул дүйнө менен кош айтышат.

Нурлан Сокулук районунун Конуш айылынын тургуну болгон. Мындан эки жыл мурун Орусиядан үй-бүлөсү менен көчүп келип, анда-санда Бишкекте, кээде айылда жашачу.

Бул каргашалуу окуя тууралуу маалымат туурасында укук коргоо органдары эртең менен саат 9дар чамасында кабардар болгон. Окуя боюнча кылмыш иши козголуп, кылмышка шектелген Конуш айылынын алты тургуну камакка алынган.

Чүй облустук ИИБинин басма сөз кызматынын өкүлү Нурбек Токтосуновдун айтымында, кылмышка шектелгендер маркумду айылдаштарына карата буга чейин көрсөтүп келген зордук-зомбулугу үчүн ур-токмокко алышкан:

- Кылмышка шектелгендер Нурлан аттуу жаран Конуш айылынын тургундарына тынчтык бербей, зордук-зомбулук көрсөтүп келген деп көрсөтмө беришти. Учурда аны канча адам жана эмне үчүн сабагандыгын иликтөө үчүн тергөө амалдары жүрүп жатат.

Тартип сакчылары
Тартип сакчылары

​Аталган окуя боюнча айыпталып жаткандар менен байланышууга мүмкүн болгон жок. Маркумдун айылдашы Таалай Абылабеков буга чейин айыл тургундары бир нече ирет Нурландын үстүнөн укук коргоо органдарына арыз жазышканын, бирок ага мыйзамдык эч кандай чара көрүлбөй келгенин айтты.

- Буга дейре ал кээ бир адамдар менен урушуп, анын үстүнөн жазылган арыздар болгон. Бирок ал эч кимдин денесин жаралатып, же буту-башын сындырган эмес. Андай ар бир кылган кылмышы үчүн айыппул төлөө менен жоопкерчиликке тартылып келген.

Кылмышка шектелген алты жаран тең бир нече сааттан кийин эле үй камагына бошотулган. Бул маркумдун жакындарын дагы бир ирет ызалантып, нааразы кылууда. Нурландын бир тууган карындашы Сагина Аманованын айтымында, агасынын өлүмүнө буга чейин классташы менен болгон уруш себеп болгон:

- Агамдын өлүмүнө күнөөлүү деп шектелгендер камалган жок. Алты сааттан кийин аларды бошотуп салышты. Мусаев деген сот экспертиза толук бүтө элек деп, камактан чыгарып салган. Бирок экспертиза аяктап калган эле. Мен агамды сабагандардын бирөө менен гана анын пикир келишпестиктери болгонун билем. Ал Рысбек деген киши болчу. Буга чейин экөө урушуп кетип, Рысбек агама каршы күч органдарына арыз жазат. Бирок эч бир далил жок болгондуктан, арызын кайрып алган. Менин билишимче, ал агамдан өч алыш үчүн айылдын жарымын топтоп келип, "өчүбүздү ушинтип алабыз, муну токтотуш керек" деп келип, кызылдай сабап кеткен.

Кыргызстанда кайсы бир кылмыш кылган адамды мыйзамдан тышкары жазалоо буга чейин да орун алган. Адистердин пикиринде, буга укук коргоо органдарына жана сот системасына карата элдин ишеничинин жоктугу себеп болууда.

Ал эми маркум Нурландын үй-бүлөсү кылмышка шектүүлөрдү бошотуп жиберген райондук соттун чечими менен макул болбой, облустук сотко арыз жазып кайрылды.

Электр энергия үчүн тариф ай сайын өзгөрөт

Кыргызстанда келерки айдан тарта электр энергиясынын баасы арзандайт.

Өкмөт баанын төмөндөшүн Казакстандан келген электр кубатынын көлөмү да, аны керектөө да азайганы менен түшүндүрүп жатат. Соңку учурда бир канча жолу өзгөргөн тариф саясатын айрым серепчилер сынга алууда.

Февраль айынан баштап электр энергиясын 700 кВт сааттан ашык колдонгондор 2 сом 5 тыйын эмес, 1 сом 82 тыйындан, ал эми электр кубатын өндүрүшкө пайдалангандар 2 сом 19 тыйын эмес, 1 сом 97 тыйындан төлөй баштайт.

Отун-энергетика комплексин тескөө боюнча мамлекеттик агенттиктин жетекчиси Нурбек Элебаев 9-январда маалымат жыйынында баанын төмөндөшүн Казакстандан импорттолгон электр энергиянын көлөмү да, аны пайдалануу да азайганы менен түшүндүрдү. Электр кубатын 700 кВт саатка чейин пайдалангандардын санынын көбөйүшү, жылуу аба ырайы да кырдаалга таасир этти:

- Азыркы учурда импорттук электр энергиянын көлөмү төмөндөп жатат. План боюнча декабрь айында 233 миллион кВт саат электр энергияны алабыз деп макулдашканбыз. Бирок болгону 118 млн. кВт алдык. Ошондуктан тарифти өзгөртүп, кайра эсептеп чыктык.

Элебаев өкмөт Казакстандан келген электр энергиянын керектелишине карап, тариф саясатын ай сайын өзгөртүп турарын кошумчалады.

Былтыр декабрга чейин керектөөчүлөр 1 кВт саат электр үчүн 70 тыйындан төлөп келген. Жаңы тариф боюнча айына 700 кВт сааттан ашык электр кубатын пайдалангандарга баа дээрлик үч эсеге өскөн болчу.

Энергетика маселелери боюнча эксперт Эрнест Карыбеков соңку учурда бир канча жолу өзгөргөн өкмөттүн тариф саясатын сынга алууда:

- Бул өкмөттүн оюну болуп жатат. Эми "биз сураган электр энергиянын баарын казактар бере албай жатат" деп айтып жатышат. Экинчиден, өздөрү башында эле эң кымбат баа менен сатып алууга макул болуп коюшкан. Үчүнчүдөн, ортомчу компаниялар болсо өкмөттөн мурдагы эле арзан баада сатып алууда. Аларга болсо июлдагы токтом менен берип, эмнеге бааны кымбаттатышкан жок? Элге болсо ноябрдагы токтом менен дароо кымбаттатып салышты. Азыр эсептеп келип, элдин баары нааразы болуп жатат. Өкмөт бир туруп жогорулатып, бир туруп ылдыйлатып, баа менен ойноп жатат. Колдорунда методикасы жок, санактары туура эмес. Биз болсо башында эле өтө кымбат баа менен сатып алганы жатканын айтканбыз.

Алмазбек Атамбаев Казакстанга өткөн жылдын ноябрь айында барган
Алмазбек Атамбаев Казакстанга өткөн жылдын ноябрь айында барган

Президент Алмазбек Атамбаев 8-январда өлкөнүн башкы энергетигине жана тариф саясатына жооптуу аткаминерге электр энергиясынын баасын арзандатуу боюнча тапшырма берген болчу. Президент ушуну менен өкмөттүн тариф саясатына экинчи жолу түздөн-түз кийлигишип жатат.

Былтыр күзүндө өкмөт Токтогул суу сактагычындагы суунун тартыштыгынан улам электр энергиясын керектөөгө чектөө киргизген болчу. Мындан улам үч фазаларды кыркуу башталган. Бирок президент Алмазбек Атамбаев өкмөттүн мындай кадамын сынга алып, Казакстандан кошумча электр энергиясын сатып алууну тапшырган. Расмий Бишкек Астанадан кыштан чыгуу үчүн 1 млрд. кВт саат электр энергиясын сатып алууну макулдашкан.

Нарын шаарында декабрь айында электр баасын арзандатууну талабы менен нааразылык акциялар өткөн. Алмазбек Атамбаев тарифке нааразы болгондорду сынга алган эле:

- 2010-жылдагы 70 тыйын 1,5 центтен ашык болчу. Азыр болсо 1 центтен бир аз гана көбүрөөк. Тарифке нааразы болгондор, ошол эле теңиртоолук туугандарыбыз азыр өздөрү өндүргөн айыл чарба продукциясын, этин, кой-уюн беш жыл мурунку баа менен сатып жаткан жок. Нарынга тариф арзандасын деген талапка мен такыр кошулбайм. Нарын облусу 23 жылдан бери дотацияда отурат. Кыргызстандыктар аларды ансыз деле багып келатат.

Нарында келерки митинг 14-январга белгиленген. Митингди уюштуруучулардын бири, жарандык активист Эркин Асаналиев талаптарынан баш тартпай турганын билдирди:

- Эл митингге чыгабыз дегенде гана тыбырчылап калышат. Алар тарифин карап, антип-минткиче бизде суук болуп жатат. Мына, Бишкек жаздай болуп жылуу болуп калыптыр. Нарында болсо кадимкидей эле суук. Эмне үчүн буга чейин ойлонушкан эмес? Биз ушуга нааразыбыз. Митинг сөзсүз өтөт. Ошондо өздөрү келип түшүндүрүп беришсин.

Өкмөт нарындыктардын талабын компенсация төлөө аркылуу чечүүнү сунуштаган. Ушул тушта мекемелер аралык жумушчу топ алыскы, бийик тоолуу, шарты катаал аймактарга жашагандарга кышында бир маал берилүүчү жеңилдиктерди жогорулатуу жактарын караштырып жатат.

Франциядагы кандуу окуя Кыргызстанда да талкууда

Франция баш калаасындагы сатиралык журналдын имаратына жасалган чабуул дүйнө элин дүрбөлөңгө салды. 12 кишинин өмүрүн алган бул кан төгүү Кыргызстанда да кызуу талаштарга жол ачууда.

7-январдын чак түшүндө Париждеги "Шарли Эбдо" сатиралык журналынын редакциясында жана көчөдө 12 кишинин, анын ичинде сегиз журналисттин жана эки полициячынын өлтүрүлүшү дүйнө элин кайгыга салды. Көптөгөн өлкөлөрдүн башчылары, алардын ичинде Алмазбек Атамбаев да Франциянын президенти Франсуа Олландга көңүл айтып, жасалган чабуулду сөз эркиндигине, ислам динине көлөкө түшүргөн каргаша катары баалап жатышат.

Журналисттерге жасалган бул кол салуу Кыргызстандын жергиликтүү жалпыга маалымдоо каражаттарында күндүн баш темасы катары чагылдырылган жок. Медиа эксперт Кубанычбек Абдымен кыргыз журналисттеринин бул окуяга анчейин маани бербей жатышын өлкөдө мындай коркунучтун жоктугу менен байланыштырды.

- Менин байкашымча бул окуяга кыргыз журналисттери анча көңүл бурган жок. Көпчүлүк басылмалар чабуулду жаңылык катары гана беришти жана окурмандар социалдык тармактарда комментарий жазышты. Кыскача айтканда биздин кесиптештер Париждеги кол салууну элдин көңүлүн бургудай чагылдырган жок. Бул бир жагынан бизде элди сестенте турган мындай окуя болушу күмөн дегенди туюнтат.

Анткен менен 12 кишинин өмүрүн алган каргашаны чочулоо менен кабыл алгандар да жок эмес. “Журналисттер” коомдук бирикмесинин башчысы Марат Токоев диний радикализм күчөп жаткан Кыргызстанда мындай окуя болбойт деген кепилдик жок экенин эскертет. Анын пикиринде, кыргыз журналистикасында пайгамбарлардын сүрөтүн келекелегендер болбогону менен кайсы бир динди сындаган кабарчылардын өмүрү коркунучта.

- Бизде кайсы бир диний агымды сындаган журналисттерге коркутуп-үркүтүүлөр болушу толук мүмкүн. Буга чейин деле айрым жаш кабарчылар кайсы бир диндин кемчилиги тууралуу жазганда коркутууларга кабылган учурлар болгон. Мындай карасаң дин абдан назик тема. Бирок ошол эле учурда дин тармагындагы маселелерди жазбай коюуга болбойт. Айрым учурда журналисттер бул темада кандайдыр бир ой айтуудан карманышат. Анткени алар өмүрүнө коркунуч келбесин деп коркушат.

Бул кандуу окуяны "Шарли Эбдо" журналы 2012-жылдын сентябрында жарыялаган Мухаммед пайгамбардын жылаңач тартылган азил сүрөтү менен байланыштыргандар басымдуу. Анткени буга дейре карикатура авторлоруна бир нече жолу кол салуу болгон. Журнал редакциясына чабуул жасагандар да кан төгүү Мухаммед пайгамбардын атынан өч алуу экенин айтышкан.

Дүйнөнүн бир катар өлкөлөрүндө "Мен Шарли" деген жазуусу бар плакатты кармаган адамдардын митинги өтүүдө
Дүйнөнүн бир катар өлкөлөрүндө "Мен Шарли" деген жазуусу бар плакатты кармаган адамдардын митинги өтүүдө

Дин таануучу Бакыт Мурзараимов журналисттерге жасалган чабуулга бир тараптуу мусулмандарды айыптоо туура эмес деген пикирде. Анын ою боюнча журнал кабарчылары мусулмандардын намысына тие турган сүрөттү жарыялоодон мурда ойлонушу керек болчу.

- Бул жерде кайра эле мусулмандарды жамандоо саясаты жүрүп жаткандай. Адамдардын ишеними, ички сезими, жан дүйнөсү менен ойнобош керек болчу. Пайгамбарды келекелөө мусулмандарга катуу тийген. Бул журналисттер убагында миллиарддаган мусулмандардын сезими менен ойноп койгон. Анткени көп адамдар жан дүйнөдөгү боштугун динге болгон ишеними менен толуктайт, пайгамбарды ыйык тутат да.

УКМКнын маалыматы боюнча буга чейин Кыргызстанда динчилдердин журналисттерге кол салуусу катталган эмес. Бирок аталган кызмат мындай коркунуч жок деп кепил боло албайт.

2007-жылы журналист Алишер Саипов, 2009-жылы Геннадий Павлюк киши колдуу болуп өлгөн. Адистердин баамында, Курманбек Бакиевдин убагын эске албаганда акыркы жылдары өлкөнүн жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрүнө кол салуулар боло элек.

Жолго чыгып кайтпаган таксист аял

Казакстанга жана Орусияга каттап жүргөн таксист аялды кордоп өлтүрдү деген шек менен эки адам кармалды. Ош - Бишкек жолунун Ноокен аймагында өлтүрүлүп, Өтмөк ашуусунун белинде карга көмүлгөн аялдын сөөгүнө жырткычтар да кол салган.

Төрт баланын энеси, 44 жаштагы Гулчехрахан Мамадалиева өзүнүн жеңил автоунаасы менен Орусияга жана Казакстанга жүргүнчү ташычу. Акыркы жолу, 2014-жылдын 15-декабрь күнү таксистти эки жигит Оштон Бишкекке жалдаган. Айдоочуну алар Ноокен районунун Разан-Сай айылына барганда сабап өлтүрүшкөн деп шектелүүдө. Бул тууралуу кармалгандардын бири, ноокендик 22 жаштагы Жакшылык Эргешов айтып берди:

- Бишкек шаарына иштегени барабыз деп, Оштогу досум менен сүйлөшкөм. Анан мен анын чакыруусу боюнча Ош шаарына бардым. Ошол күнү кечинде бир таксист аял менен Бишкек шаарына жөнөдүк. Досум эч нерсе айткан эмес болчу. Бир убакта Разан-Сайга келгенде эжени сыртка чыгып келели деп токтоттук. Анан эле досум травматикалык тапанча алып чыгып, эжени өлтүрөбүз деп, мени коркута баштады. Бирок мен ага колум барбай койду. Анан өзү эжени муунтуп, башына 3-4 жолу чаап жиберди. Эси оогон эжени мени артка карматып, өзү болсо унааны айдап жөнөдү. "Өлтүр" деп айтканынан ага колум барбай койду. Акыры артка өтүп, эжени башка уруп, кыйнап жатып араң жанын чыгарды. Менин айыбым - коркконумдан эжеге жардам бере албай койдум. Бул окуя боюнча мен кийин атама айтып берип, анан милицияга кабар бердик.

Кылмышка шектүү деп кармалгандардын экинчиси, Ош шаарынын тургуну Бегалы Сүйүналы уулу мурда да соттолгон. Ал окуя тууралуу буларды айтты:

- Досум "Орусияга барганга паспортум жок, Бишкекке чогуу барып иштейли, анан ошол жактан паспорт алам" деген... Мындай ой деле жок болчу. Акчабызды ресторан, мейманканаларга барып, 10 күндүн ичинде түгөттүк.

Кармалгандардын айтуусунда, алар өлүктү Суусамыр менен Таластын ортосундагы Өтмөк ашуусуна карга көмүп таштап, унааны Бишкек шаарына өздөрү айдап барышкан. Аялдын денесин жапайы жырткычтар жарым-жартылай да жеп салышыптыр. Бишкекте айдоочунун алтын буюмдарын 80 миң сомго сатышкан. Ал эми таксисттин «Тойота-Авенс» үлгүсүндөгү автоунаасын сата албай коюшуп, төрт дөңгөлөгүн 4700 сомго сатып жиберишкен.

Үрөй учурган бул окуянын тергөөдө аныкталган жагдайлары тууралуу Ноокен райондук ИИБнин башчысы Нариман Өсөров мындай маалымат берди:

- Бизге келген оперативдүү маалыматтын негизинде 28-декабрь күнү иликтөө иштерин баштап, 3-январда кылмышка шектүүлөр кармалып жатат. Маркум Гулчехра Орусия, Казакстанга таксист болуп каттагандыктан телефону өчүп калган кезде туугандары ошол жакка кетти деген ойдо издешкен эмес. Ал эми жолдошу болсо Орусияда иштейт экен. Өлүктү аныктаганда жарым денеси жок болуп чыкты. Ээн талаада чөөлөр, түлкүлөр же карышкыр жеп койгон окшойт. Экинчи кылмышка шектүүнү Ош шаарынан балдар кармап келишти. Азыр экөө тең камакта отурат.

Кыргызстандын тартип сакчылары
Кыргызстандын тартип сакчылары

Райондук милиция башчысынын айтымында, кармалган эки адам тең кылмыш жасашканын мойнуна алып, акчанын айынан ушул ишке барганын айтышууда. Кармалган экөөнүн үстүнөн райондук милиция Кылмыш-жаза кодексинин 97-беренеси (адам өлтүрүү) боюнча кылмыш ишин козгоп, тергеп жатат. Кылмыштары далилденсе, бул шектүү эки адамдын ар бири 20 жылдан соттолот.

Облустук ички иштер башкармалыгынын башчысынын орун басары Мелис Шералиев оор кылмыштарды адатта 20-25 жаш курактагы жаштар жумушсуздуктун, акчанын айынан жасашат дейт:

- Өзгөчө оор кылмыштар негизинен жаштар арасында көп катталат. Ага бир эле мисал жумушсуздук жана акчага азгырылуу болууда. Жеңил ойлуулук кылган жаштар өзү эмнени жасап койгондуктарын убагында түшүнбөй жатышат. Ошондой эле тарбиянын начардыгы да ага себеп болууда. Экөө алдын ала сүйлөшүп, жолдон кур жана магазинден тапанча сатып алышып, акча үчүн аялды өлтүрүп жатышпайбы.

Жалал-Абад облусу боюнча 2014-жылы 71 оор кылмыш катталган. Алардын 38 фактысы адам өлтүрүүгө байланышкан.

Кытайдын чечими Куттуу-Сайдын казылышын кечеңдетет

Куттуу-Сай 2 кенин алууга буга чейин Кытайдын “Хунбо Баотоу” (Hongbo Baotou”) компаниясы да кызыкдар болгон.

Кытай сейрек кездешүүчү металлдардын экспортуна киргизилген чектөөнү жойду. Беш жылга созулган чектөө Бээжин Дүйнөлүк соода уюмундагы териштирүүдө утулгандан соң алынууда.

Эми өндүрүш ыкмасы арзан Кытайдан экспорт чын эле көбөйүп, дүйнөлүк базарда сейрек металлдардын баасы арзандаса Кыргызстандын Куттуу-Сай кенинин иштетилүүсү кечеңдейт.

Кытай заманбап технологияны жасоодо талап кылынган сейрек металлдын глобалдык корунун 30% ээлик кылганы менен өндүрүштүн 85-90% көзөмөлдөйт.

Өлкөнүн Соода министрлиги жарыялагандай, сейрек кездешүүчү элементтердин экспортуна киргизилген квота жаңы жылдан тарта жоюлду. Бирок Бээжиндин бул чечими сырткы базарга сатылуучу сейрек кездешүүчү металлдын көлөмү мындан ары чектелбейт дегенди билдирбейт экен.

Кеминдеги Куттуу-Сай 2 кени боюнча кыргыз өкмөтү менен соттошуп жаткан канадалык “Стэнс Энержи Корп” компаниясынын вице-президенти Давид Винокуров “Азаттык” менен маегинде белгилегендей, Кытай экспорттук квотаны жойгон менен аны лицензиялоо тартибин сактап калып жатат:

- Ооба, кытай өкмөтү өлкөнүн сейрек металлдар индустриясынан экспорттук квотанын баарын алып койду. Бирок лицензиялоо көзөмөлүн улантышууда. Демек экспортко лицензияңыз болсо гана чыга аласыз. Башкача, амалкөй кадам жасалды. Ушунча гана көлөмдөгү сейрек металлды экспорттой аласыз деп айткандын ордуна, белгилүү бир сандагы компанияга гана лицензия берип коюшат. Сейрек металлдардын баасына узак мөөнөттөн караганда, бул кандай таасир берери азырынча белгисиз.

ДСУдагы териштирүү

Эксперттер Бээжиндин беш жыл мурдагы кадамын сейрек кездешүүчү металлды колдонгон чет элдик ишканалар өндүрүштү Кытайга которушуна, технологияны жергиликтүү өнөктөштөргө берүүсүнө түртүү, Батыш жана жапон компанияларына кетип жаткан кирешени өзүн көздөй буруу аракети катары мүнөздөшкөн. Анын үстүнө Кытай анда дүйнөлүк сейрек металлдар базарында монополист экенин сезип калган учур эле.

Сейрек кездешүүчү металлдардын түрүнө кирген 17 элемент заманбап телевизорлорду, мобилдик телефондорду, гибрид унааларды, курал-жаракты, сымап фараларды, камералардын объективдери өңдүү жабдууларды жасоодо колдонулат.

Куттуу –Сайда сейрек кездешүүчү элементтердин оор тобунан кеңири колдонулган беш элемент: иттрий, ниобий, диспрозий, турбий жана европий бар.
Куттуу –Сайда сейрек кездешүүчү элементтердин оор тобунан кеңири колдонулган беш элемент: иттрий, ниобий, диспрозий, турбий жана европий бар.

АКШ администрациясы Бээжиндин 2009-жылдагы кадамын “коңгуроо” деп атап, Вашингтон менен чогуу Евробиримдик жана Жапония да Дүйнөлүк соода уюмуна Бээжинге каршы доо арыз берген болчу.

Кытай чечимин айлана-чөйрөгө тийген зыянды азайтуу аргасы деп түшүндүргөн менен өндүрүш көлөмүнө жана өлкө ичиндеги компаниялардын керектөөсүнө эч чек койгон эмес.

Бээжин эми экспортко киргизилген квотаны алуу менен Дүйнөлүк соода уюму былтыр мартта чыгарган бүтүмдү аткарып отурат.

Дүйнөлүк соода уюму Кытайдын экспортту чектешин атаандаштык боюнча эл аралык мыйзамдарды бузуу деп тапкан.

Кытайдыкынан башка кендердин келечеги

2000-жылдардын башында жумушчу күчү арзан жана экологиялык эрежелерге анчалык көңүл бурулбаган Кытайда сейрек металлдарды казуунун күчөшү калган өлкөлөрдөгү өндүрүштү экономикалык жактан пайдасыз кылып койгон эле. Андыктан Кытайдын экспортко квотаны жоюшу базар баасына канчалык таасир көргөзө алары мына ушул жагынан маанилүү.

Маселен, азыр кыргыз өкмөтү менен соттошуп жаткан “Стэнс Энержи Корп” компаниясы Куттуу-Сай кенине 2009-жылы Кытай экспортко чектөө киргизген жылы келген.

Кытайдын чектөөсү өз кезегинде анын пайдасына ойнобой, АКШда жана башка өлкөлөрдө кендердин кайра ачылышына түртсө, Жапонияда жана башка жерлерде сейрек кездешүүчү металлдарды эски буюмдардан, унаалардан бөлүп алуучу жайлар ачылган.

Эми экспорттук чектөөнүн жоюлушу Кытайдан башка аймактардагы кендердин иштетилүү келечегине кандай таасир берет? Биз бул суроону кайра эле Торонтодогу “Стэнс Энержи Корп” компаниясынын вице-президенти Давид Винокуровго жолдодук:

- Менин оюмча экспорттук квотанын алынышынан сейрек металлдардын башка өлкөлөрдөгү кендерин иштетүүгө бир-эки жылда эч кандай тикелей таасир болбойт. Ал эми экиден беш жылга чейинки мөөнөттө эмне болору ошол кыска мөөнөттөгү кырдаал кай жакка ыктарынан көз каранды. Эгер сейрек металлдардын баасы бир-эки жылда көтөрүлбөсө өндүрүшкө таасир аз эле болот. Өзү сейрек металлдарга суроо-талап белгилүү бир убакыттан кийин өсөт. Бирок Кытайда аларды өндүрүү жагынан ашыкча кубаттуулук түзүлүп калган. Анын үстүнө дүйнөдө сейрек металлдын концентранттын жеке элементтерге бөлүштүрө турган заводдордон Кытайдан тышкы аймакта бирөө гана бар. Кытайдын соңку жарыясынан кийин баа ылдыйлап же өйдөлөгөн деле жок. Алар акыркы төрт-беш айда турукташты, бирок азыр 2011-жылдын жайында эң жогорку чекке чыккандагыдан кыйла төмөн.

Сейрек кездешүүчү 17 элементтин бири – диспрозий оксиддин бир килограммы 2011-жылы базарда таңкыстык жаралабы деген кооптонуулардан улам 1000 долларга чейин чыгып кетсе, азыр 300 долларга жетпейт. Кеминдеги Куттуу-Сай 2 кенинде мына ушул диспрозий да бар.

АКШда жайгашкан Transparency Market Research деген иликтөө уюмунун эсебинде, сейрек кездешүүчү металл базарынын акчалай көлөмү өсүү үстүндө, 2012-жылы төрт миллиард доллар болсо, 2018-жылы сегиз миллиард доллардан ашат.

Бензин: кимде кымбат, кимде арзан?

"Газпромдун" май куюучу жайы

Дүйнөдө мунай баасы эки эсе түшүп, 50 долларга бааланууда. Ага жараша бир катар өлкөлөрдө бензин сезилерлик арзандады. Кыргызстанда болсо күйүүчү май баалары эки айдан бери төрт сомдун тегерегинде гана ылдыйлаган.

Дүйнөдөгү мунай баасы эмне үчүн Кыргызстандагы күйүүчү майларга таасир этпей жатат?

АКШнын Чикаго шаарында жашаган Жакшылык Турсунакунов ал жактагы бааларды билип берди:

- Акыркы эки айда бензин эки эсеге жакын арзандады десек болот. Мурун Чикагодо 1 галлон (1 галлон = 3,79 литр) 4 долларга чейин болсо, азыр 1 галлонду 2,35-2,50 долларга тапсак болот. Кыргыз акчасына эсептегенде 1 литр бензиндин баасы 35 сом болуп калат, мурун 60 сомдун тегерегинде болчу.

Түштүк Кореядан Айбек Акылов:

- Октябрь айларында 1 литр бензин корей акчасы боюнча 1800 вон, же сомго алганда 100 сомдун тегерегинде сатылып келген. Ушул тапта 1 литр бензин 1480 вон же, 82 сомдун тегерегинде сатылып жатат.

Англияда жашап, такай унаа айдаган Назгүл Кыштообаева ал жактагы бааларга сереп салды:

Англиядагы бензиндин баасы
Англиядагы бензиндин баасы

- Бир-эки ай мурун кымбат болчу. Азыр абдан эле арзандап кетти. Машине ээлери аябай сүйүнүп жатабыз. Эң кымбаттаганда 1,41 фунтка чыккан. Андан кийин 1,35ке түшүп, андан кийин дагы арзандап отуруп, азыр 1,10 фунтка түштү.

Демек Англияда бензин мурда 130 сом болсо, азыр 100 сомдун айланасында экен. Мунайлуу Казакстанда эл эң көп колдонгон АИ-92 үлгүсүндөгү бензин 34-35 сомго барабар болууда. Ал эми башка кара майга карк өлкөлөрдөгү, же ага кошуна мамлекеттердеги бензиндин баасына ич күйгүдөй.

Астанадагы бензиндин баасы
Астанадагы бензиндин баасы

Кыргызстанда өткөн жылы бензин баасы 23 пайызга өсүп, АИ-92 үлгүсүндөгү бензин Бишкекте 49,90 сомго чаап барган. Ушу тапта, арзандагандан кийинкиси 46,40 сом.

Эмне үчүн Кыргызстан башка өлкөлөр сыяктуу бензинди кескин арзандатып, элин кубандырбайт. Анын үстүнө Орусиядан күйүүчү май Кыргызстанга бажы алымысыз чыгат эмеспи. Өлкөнү күйүүчү май менен камсыздаган монополист ишкана “Газпромдун” маалымат катчысы Арзымат Алдаяров:

- “Газпромнефть Азия” компаниясы бензинди Орусиядагы заводдордон алат. Алар берген баага салыкты, бажыны, биздин рентабелдүүлүктү кошобуз. Кыргызстандагы баа ошондон келип чыгат. Орусиялык заводдор бизге АИ-92 үлгүсүндөгү 1 тонна бензинди 640 доллардан берет. Мунайдын баасына биздин тиешебиз жок.

Антимонополдук агенттик жетекчиси Болсунбек Казаков да мунай баасы күйүүчү майга таасир этпейт деген маалымат берүүдө:

- Бензиндин баасынын структурасын карап көрсөк, 9,5% мунайдын баасына байланат экен. Калганы акциз, транспорт чыгымдары, мунайды кайра иштетүүдөгү чыгымдар. Мунай түшөбү, жогорулайбы, бензиндин баасына байланышы жок.

Анткен менен өткөн жылы дүйнөдө кара май баасы төмөндөп жатканда Кыргызстанда бензиндин баасы жогорулоо үстүндө болгону таң калтырбай койбойт. Депутат Өмүрбек Абдрахманов монополия шартында бааны каалаган убакта каалагандай өзгөртө беришет деген жүйө келтирип, күйүүчү майды монополист компания камсыздап жатканына сын айтууда:

Өмүрбек Абдрахманов
Өмүрбек Абдрахманов

- Монополия эч качан жакшылык кылбайт, атаандаштык болмоюнча өнүкпөйт. Антимонополдук комитет 35 пайызын, маселен Казакстанга, 35ин Орусияга, дагы калганын башка бирөөгө берели деш керек болчу. Мындай шартта ошол үчөөнүн ортосунда атаандаштык жүрүп, эл пайда тапмак. Азыр бир гана мамлекеттин көзүн карап калдык.

Деген менен күйүүчү майдын баасы Кыргызстандын кошуналары болгон Тажикстан менен Өзбекстанда да жогору бойдон калууда. Маселен, Өзбекстанда өткөн жылдын башында 44 сом болсо, ушу тапта 54 сомдон сатылууда. Ал эми Тажикстанда да бензин кымбатчылык капшабына кабылып, ушу тапта 80 сомго чаап барды.

Кыргызстандагыдай эле бул мамлекеттер да жашоо-турмуш күйүүчү-майлоочу майдын баасынан көз каранды. Анын баасы көтөрүлсө тамак-аш баалары, кызмат көрсөтүү акысы да жогорулайт.

Кыргызстанда күйүүчү майдын кымбаттыгынан улам эл арасында чөнтөк телефондогу Whatsapp тиркемеси аркылуу "Газпромдон" май куйбай коюуга чакырган СМСтер таратылууда. Бирок элдин "Газпромдон" башка тандоосу дээрлик жок.

Бийлик болсо Кыргызстанга май ташыган альтернативдүү булак жок деп алакан жаюуда. Ал эми "Газпром" алдыңкы айда бензин дагы бир сомдон көбүрөөк гана төмөндөй турганын алдын ала билдирди.

Чек араны бузган кытай жарандары кармалды

7-январда Ысык-Көлдүн Жети-Өгүз районуна караштуу Кызыл-Эшме аймагынан кыргыз-кытай чек арасын мыйзамсыз өтүүгө аракет кылган үч адам кармалды.

Алардын экөө кытайлык кыргыз тектүү жигиттер болсо, бири уйгур улутундагы адам. Кармалгандардын айтымында, алар Кытайдагы кысымдан улам Кыргызстанга качып өтүүгө аракет кылышкан. Алдын ала маалыматтарда алар Кытайдын Кызыл-Суу Кыргыз автоном аймагына караштуу Ак-Чий ооданынын тургундары экени айтылууда.

Кармалган үч кытай жаранынын жанында өздүгүн тастыктаган документтери болгон эмес. Алардын жанынан 6 даана бычак, ошол аймактардын картасы, 369 кытай акчасы жана дары-дармек, азык-түлүк табылган. Каракол шаарынын 2028-аскер бөлүгүнүн командири Руслан Закиров кармалгандар жөнүндө буларды айтты:

- Сурак кыргыз тилинде жүрүп жатат. Булардын өздүк документтери жок экени аныкталды. Алардын сөзү боюнча Кытай Эл республикасынын Ак-Чий аймагына караштуу Жаман-Суу кыштагынын тургундары болушкан. Буларга Кытайда кысым көрсөтүлүп жаткандыктан Кыргызстанга өтүүгө мажбур болушканын айтышууда.

Карай-Сай чек ара бекети
Карай-Сай чек ара бекети

Чек араны бузуп өтүп кармалгандар Жети-Өгүз районуна караштуу “Кара-Сай” чек ара заставасында кармалып турат. Алардын кыргыз чек арасына басып келген изи менен келген маршруттарын изилдөө иштери жүрүп жатат.

- Учурда булар “Кара-Сай” чек ара бөлүмүндө. Тергөө иштери бүткөн соң Ысык-Көл облустук Улуттук коопсуздук комитетине өткөрүп беребиз. Бул боюнча Кытай чек арачыларына маалымат жөнөтүлдү, алар да өзүнө тиешелүү иштерин жүргүзүп жатышат.

Белгилей кетсек, кыргыз-кытай чек арасын бузуу фактысы бир жыл ичинде экинчи ирет кайталанып жатат. Буга чейин да Жети-Өгүз районунун аймагынан кыргыз-кытай чек арасын 11 киши бузуп өткөн. Былтыр 23-январь күнү таңга жуук Жети-Өгүздөгү "Ак-Шыйрак" чек ара тилкесине жакын Пикертык аймагында белгисиз кылмыштуу топ аңчылык чарбасынын башчысы Александр Барыкинди мууздап кеткен. Барыкин Ысык-Көл облустук мергенчилер коомун жетектеп турган. Алар чек арачылардын колго түшүп берүү талабына көнбөй, куралдуу каршылык көрсөткөндүктөн ошол жерде атышууда жок кылынган болчу.

Чек арачылардын айтымында, кечээ кармалган үч кытай жараны бул окуя тууралуу маалым болгондуктанбы, же башка себептерден уламбы, каршылык көрсөтпөй, чек арачылардын колуна түшүп беришкен.

Артур Медетбеков
Артур Медетбеков

Атайын кызматтардын ардагери Артур Медетбеков кыргыз-кытай чек арасындагы бул көрүнүш адатка айланып баратканын белгилейт.

- Кытайдын үч жаранынын кармалышы Ысык-Көл аймагында чек арадан мыйзамсыз өтүү аракети экинчи жолу болуп жатканын билдирет. Бул өзүнчө өнөкөт болуп калды. Бирок, менимче, бул билинип, кармалгандары. Буга чейин кайсы бир кыргыз жарандарынын жардамы менен чек арадан билинбей өтүп кеткен кытай жарандары болушу мүмкүн. Ал эми бул тоолуу аймак болгондуктан, алар бычак алып жүрүүсүнө жаныбарлардан коргонуу себеп болушу мүмкүн. Бул Кытай жарандары өздөрүнүн мамлекетинде кандайдыр бир кылмыш жасап, же куугунтукта жүргөндүктөн да качып чыгып, чек арадан мыйзамсыз өтүүгө мажбур болушу мүмкүн.

Чек ара кызматынын маалымат катчысы Гүлмира Бөрүбаеванын айтымында, учурда бул боюнча Кыргызстандын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети жана Ички иштер министрлиги биргеликте ыкчам териштирүү иштерин баштап, кыргыз-кытай чек арасындагы “Кара-Сай” чек ара бекетинин өздүк курамы күчөтүлгөн кайтарууга өттү.

Жар салынган жашыруун келишимдердин тагдыры

Кыргыз-өзбек чек арасы

Президент Алмазбек Атамбаев Өзбекстан менен 2001-жана 2008-жылдары түзүлгөн жашыруун келишимдер болгонун билдирди.

27-декабрда жылдын соңунда өткөргөн маалымат жыйынында президент Алмазбек Атамбаев Өзбекстан менен түзүлгөн жашыруун келишимдер тууралуу буларды айткан эле:

- Мен башын кашыкка тосуп берген Акаев эмесмин. Өзбекстан менен жашыруун келишимдерди түзүүгө тапшырма берген Бакиев да эмесмин. Бизде 2001-жана 2008-жылкы андай эки жашыруун келишим бар. Булар убагы келгенде дагы чыгат. Мага мамлекеттин кызыкчылыгы маанилүү. Мени канча жамандасаңар жамандай бергиле.

Президенттик аппараттын жетекчисинин орун басары, тышкы саясат боюнча бөлүмдүн башчысы Сапар Исаков мамлекеттик сырга байланыштуу ал келишимдерди атоодон баш тартты:

- Келишимдер бар. Бирок мен аларды айта албайм. Андай мамлекеттик сырларды айтканга укугум жок.

Сапар Исаков
Сапар Исаков

Ошол эле учурда Сапар Исаков 2001-жылкы келишим Сох боюнча меморандум экенин кыйыр түрдө тастыктады.

Президент Алмазбек Атамбаев айткан жылдары Өзбекстан менен чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн кыргыз өкмөттүк комиссиясынын башчысы Саламат Аламанов эч кандай жашыруун келишимдер жөнүндө кабары жоктугун билдирди:

- Мен да угуп таң калдым. Ал эмне деген жашыруун келишимдер? Эмнеге байланыштуу? Ошондуктан ал жөнүндө эч кандай маалыматым жок. Эми ким билет... Биз сүйлөшүү жургүзүп атканда ошондой келишимдер болсо бизге айтылат эле деп ойлойм, мындай келиштик, ушул нукта иштешиңер керек деп. Андай тапшырма бизге эч кимден берилген эмес. Ошондуктан өздөрүнчө сүйлөшкөн нерселер бардыр. Аны билбейм. Ага жооп бере албайм.

2001-жылы февраль айында адегенде кыргыз коомчулугунан жашырылып, бирок ачыкка чыгып кеткен кыргыз-өзбек меморандумуна кол коюлган. Ага ылайык, Кыргызстан Сох анклавын Өзбекстандын чоң территориясы менен туташтырууга коридор ачып берүүгө макул болсо, өзбек тарап өзүнүн жеринен ага жараша жер бөлүүгө макул болгон. Саламат Аламанов бул меморандумда жашыруун статусу болгон эмес дейт.

2001-жылкы меморандум түзүлгөндө Аскар Акаев президент, ал эми Курманбек Бакиев өкмөт башчы болгон.

Ал боюнча сүйлөшүүлөргө катышкан мурунку вице-премьер-министр, коомдук ишмер Базарбай Мамбетов меморандумга кол коюу таржымалына токтолуп, 2001-жылы 19-февралда таң эрте Өзбекстандын ал кездеги өкмөт башчысы Уткир Султанов Бишкекке күтүүсүз сапар менен келип, Ала-Арча мамлекеттик резиденциясында сүйлөшүүдө меморандумга кол коюуну Курманбек Бакиевден талап кылганын эскерет:

- Ошол сүйлөшүүлөрдө мен отургам. Ошондо Өзбекстандын премьер-министри “кечээ күнү Каримов Акаев менен сүйлөшүп, Сохту Риштан району менен туташтыра турган коридор берүүгө Акаевди макулдатты, ошол үчүн мен учуп келдим. Экөөбүз протоколго кол коюшубуз керек” деди. Бакиев кол койо албайм дегенде, “анда мен Акаевге барам” деди. Акаев болсо ошол резиденцияда күтүп отурган.

Өзбекстандын Сох анлавы менен Кыргызстандын Чарбак айылынын чеги
Өзбекстандын Сох анлавы менен Кыргызстандын Чарбак айылынын чеги

​Базарбай Мамбетовдун айтымында, меморандумга Бакиев кол койбой койгондон кийин Султанов Аскар Акаевдин алдына кирген. Ал жерде Акаев Бакиевди меморандумга кол коюуга мажбур кылган. Бирок меморандумдун Кыргызстанга зыяндуулугуна байланыштуу эртеси күнү эле Тышкы иштер министрлиги аркылуу аны Бакиев чакыртып алган.

Базарбай Мамбетов "2008-жылы жашыруун келишим түзүлгөн эмес, өзбек бийлигинин алдында да эч ким чөгөлөгөн эмес" дейт:

- Кыргызстандын расмий бийлиги Өзбекстандын президентинин алдында эч качан тизелеп турган эмес. Аны биздин президент өзү импровизация кылып эле кошуп атат.

Ошол эле учурда Базарбай Мамбетов Бакиевдин учурунда Өзбекстан менен суу-энергетика, газ боюнча сүйлөшүүлөрдө катачылыктарга жол берилгенин, андай катачылыктар азыркы бийлик учурунда да кайталанганын кошумчалады.

Президент Алмазбек Атамбаев айтып кеткен 2008-жылкы жашыруун келишим жөнүндө эч кандай кабары жоктугун чек араларды делимитациялоо боюнча өкмөттүн өкүлү Курбанбай Искандаров “Азаттыкка” билдирип, ошол эле учурда "мүмкүн чек ара эмес, башка маселелер боюнча келишим жөнүндө сөз болуп жаткандыр, алардан кабарым жок" деди.

Бекиев: ЖӨБ эл менен акылдашыш керек

Сүрөттө: Бекболот Бекиев (солдо) Тогуз-Булак АӨ башчысына атайын техниканын ачкычын тапшырууда

Соңку жылдары Кыргызстандын бир топ алыскы аймактары өкмөттөн колдоо күтүп, алакан жайып отура бербестен жергиликтүү маанидеги маселелерди өз алдынча чечүүгө өтүп жатканын байкоого болот.

Жергиликтүү тургундар мектеп, бала бакча, спорттук аянтча куруу үчүн каражатты өздөрү да чогултуп, демөөрчү да таап, жергиликтүү бюджетти натыйжалуу пайдалануу жолу менен өз айылдарындагы бир топ көйгөйлөрдү чечип жатышат. Ири долбоорлорду ишке ашырууда аларга эл аралык уюмдар жардамга келүүдө.

Швейцария өкмөтү Британиянын Эл аралык өнүктүрүү министрлиги менен өнөктөштүктө каржылаган, Өнүктүрүү саясаты институту ишке ашырган “Элдин үнү жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилиги: бюджеттик процесс” долбоорунун жетекчиси Бекболот Бекиев элеттиктердин көйгөйлөрү тууралуу ойлору менен бөлүштү.

"Азаттык": Бекболот мырза, сиздердин уюмдарга айыл өкмөттөрү кандай долбоорлор менен кайрылышат?

Бешик-Жон айылындагы (Базар-Коргон району) жергиликтүү калктын күчү менен ачылган "Баймундуз" бала бакчасы
Бешик-Жон айылындагы (Базар-Коргон району) жергиликтүү калктын күчү менен ачылган "Баймундуз" бала бакчасы

Бекболот Бекиев: Айыл өкмөттөрү ар кандай долбоорлор менен кайрылышат. Биздин талап боюнча, алар чечүүгө аракет жасаган иштери жергиликтүү маанидеги маселелерге байланыштуу болуш керек. Ошондой көйгөйлөрдү козгогон арыздар менен кайрылса, биз аларды карап чыгып, айыл өкмөттөргө жардам бергенге даярбыз.

Бул – мектеп, бала бакча, спорттук аянтчалар, ички жолдор, муниципалдык парктар, суу, таштанды көйгөйлөрү. Ошолорду чечүүгө аракет жасаган арыздар болсо, биз аларга жардам беребиз.

"Азаттык": Бир ойчул “адамга жардам бергиң келсе балык карматпастан, аны кармаганды үйрөт” деген экен. Сиздердин уюм “балык кармаганды” кантип үйрөтүп жатат?

Бекболот Бекиев: Айыл өкмөттөргө “балык кармаганды” ар кандай жолдор менен үйрөтөбүз. Биздин негизги максатыбыз – жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары элге кызмат кылып, өзүнүн негизги максатын, миссиясын аткарыш керек.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу системасы өнүккөн мамлекеттерде жакшы иштеп жатат. Булардын ийгилигинин сыры – эл менен тыгыз кызматташтыкта жергиликтүү маанидеги маселелерди калк менен чогуу чечүүгө аракет жасап иштегендиктен башкаруу системасы ушундай эффективдүү болуп жатат.

Таштандыларды чогултуу учурунда
Таштандыларды чогултуу учурунда

"Азаттык": Эгерде жергиликтүү калк өз маселелерин өздөрү чечип калса, өкмөт “демек эл өзү деле жасай алат турбайбы” деп, бардык жергиликтүү маанидеги маселелерди алардын мойнуна жүктөп койот деген коркунуч барбы?

Бекболот Бекиев: Мындай коркунуч жок. Себеби жергиликтүү маанидеги маселелер ЖӨБ органдары аркылуу чечилиш керек. Алардын тиешелүү бюджети бар. Бул бюджет толугу менен ошол жердеги көйгөйлөрдү чечүүгө багытталыш керек. Биздин максат – ЖӨБ органдары эл менен тыгыз кызматташтыкта иштеш керек. Ошондо ушул система иштеп кетет.

Конституцияга ылайык, мамлекеттик башкаруу системасы жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу системасы бар. Ошондуктан эл өзү да чечим кабыл алууга активдүү катышып, ЖӨБ органдары менен мамиле түзгөндү үйрөнүп, бийлик органдары элдин муктаждыктарын эске алып, көйгөйлөрүн тактап, аларды чечип бере турган болсо, бара-бара жолдорубуз оңолот, түтүктөрдөн суу агат, көчөлөр жарык болот, сейил бактарыбыз таза болот. Ошондо бир топ көйгөйлөр чечилет деп ишенем.

"Азаттык": Элеттиктер жергиликтүү бюджеттин күчүн канчалык сезип калышты? Аны көзөмөлдөөнү үйрөнүштүбү?

2015-жылдын бюджетин талкуулоо. Бостери айылы
2015-жылдын бюджетин талкуулоо. Бостери айылы

Бекболот Бекиев: Үйрөнүп жатышат. Толук үйрөндү деп айтканга азырынча эрте. Бирок биздин долбоор иш алып барган жерлерде элге ушул маалыматты толук жеткирген болсок, эл ошону түшүнө баштагандан кийин бир топ адамдардын айыл өкмөтүнө жасаган мамилеси өзгөрдү. Муну айыл өкмөттөрү өздөрү да сезип жатышат. Себеби айыл өкмөттөрү ачык-айкын иштеп, чын маалымат берип, жергиликтүү бюджеттеги акчаны толугу менен көрсөтүп, ал кайда, кантип жумшалганын көрсөткөндөн кийин элеттиктер да "жергиликтүү бюджетте акча андай деле көп эмес экен, ал уурдалбай, туура пайдаланып жаткан экен" деп түшүнүп жатышат.

Өздөрү да чечим кабыл алууга катышкандан кийин ошол чечимдерге ишеними артып жатат. Ошон үчүн айыл өкмөтү жергиликтүү калк менен бирге иштеп, чогуу чечим кабыл алышып, элдин муктаждыктарын эске алып иштесе, анда ошол жердеги бийликтин аброю бир топ артып жатат.

Бизде атүгүл мындай мисал болгон: таштандынын тарифин айыл өкмөтү 40 сомдон бекитип, чогулта албай, кыйналып жүргөн. Анан ушул көйгөйдү көтөрүп чыккандан кийин, ошол 40 сом кантип сарпталарын, бул каражат жетишсиз экенин көрсөткөндөн кийин, эл өзү демилге көтөрүп, тарифти 100 сомго чейин көтөрөбүз деген сунуштар да болгон. Ал эми жеңилдик алгандар андан баш тартып, тарифти толугу менен төлөгөнгө даярбыз деп чыгышкан.

"Азаттык": Сиздер айыл өкмөттөрүнө берген акчаны кантип көзөмөлдөйсүңөр?

Элеттик чогулуштан бир көрүнүш
Элеттик чогулуштан бир көрүнүш

Бекболот Бекиев: Биз грант берип жатканда акчаны жөн эле жергиликтүү бюджетке которуп койбойбуз. ЖӨБнын кызматкерлерин окутабыз, үйрөтөбүз, даярдайбыз. Жергиликтүү бюджетке акча которгондон кийин ошол грантты башкарууну үйрөтөбүз. Эгерде туура эмес башкарган болсо, анда алар толугу менен мыйзам чегинде жоопко тартылышат. Ошондуктан ал акчаны биз башкарбайбыз, башкалардын да колуна карматпайбыз, грантты ЖӨБ органдарына, жергиликтүү бюджетке которобуз. Алар грантты алгандан кийин аны башкарууга үйрөнүшөт.

"Азаттык": Азыркы учурда элеттерде эң негизги көйгөй деп эмнени айтат элеңиз?

Бекболот Бекиев: Практикада эл көбүрөөк таза суу, таштанды маселелерин көтөрүп жатат. Ошондой эле бир топ социалдык көйгөйлөр да бар.

Ай кароодо илимге таянабызбы же хадискеби?

Айды көрүү аркылуу орозо тутуудагы келишпестиктерден улам дүйнөдөгү мусулман өлкөлөрү рамазан айын төрт түрдүү айырма менен белгилешет. Бул айырма бир эле жерде жашаган мусулмандар арасында да жаралып, талаш-тартыштарга жем таштап келүүдө.

Кыргызстанда да жылда орозо айында ооз ачуу, орозо айт күнүн белгилөө убактысы ары-бери жылып, бир топ талаш жаралат.

Ушул маселелерге чекит коюу максатында жакында Ош шаарында диниятчылардын эл аралык конференциясы өттү.

Түркия, Казакстан жана Кыргызстан дин өкүлдөрү катышкан жыйында эми рамазан айы астрономиялык иликтөөлөргө ылайык башталышы зарыл экендиги айтылды. Ошондой эле дүйнө мусулмандары ай телескоптон көрүнгөн кезде орозону бир күндө башташы керектиги сөз болду.

Пайгамбар учурунан келаткан талаш

Ислам дининдеги айдын жаңырышын карап орозо тутуу талашы көп жылдан бери чечилбеген маселе. Тагыраагы, пайгамбар учурунан баштап эле бир өлкөдө рамазан айы дүйшөмбү башталса, башкасында шейшемби, шаршемби күндөргө туш келип калчу дешет диниятчылар. Бирок бир гана айды эмес, бүт ааламды кенен изилдеп жаткан бүгүнкү заманда, бул талашка чекит коюлбай жатканы миллиондогон мусулмандарга ыңгайсыздыкты жаратып келүүдө.

Түркиянын Дин иштери башкармалыгынын жетекчи орун басары Экрем Келеш муну так аныктап алуу замандын талабы дейт:

Экрем Келеш
Экрем Келеш

- Жөнөкөй мисал, Европада жашаган 40 миллиондой мусулман айтты ар күнү белгилеп, орозону ар күнү баштап, кыйналып жатышат. Маселен, Түркиядан барган мусулман өз өлкөсүнө карап ооз ачат, Пакистандан келгени өз мамлекетине таянып дагы башка күнү, индиялык бирөө болсо Индияга карап айттайт. Европада бир шаарда, бир мечитте намаз окуп жаткан мусулмандар натыйжада ар кайсы күнү айтты майрамдоого аргасыз болуп калат. Бул мусулмандардын биримдигине залака келтирет. Ошол себептүү учурда бул маселени тезирээк тактап алууга абдан чоң муктаждык бар.

Эл аралык дин эксперттеринин пикиринче, учурда дүйнөдөгү мусулман өлкөлөрү Рамазан айын, Орозо айтты жана Курман айтты төрт түрдүү айырма менен белгилешет. Бул айдын бир өлкөдө эрте көрүнүп, башкасында андан кийинки күндөрү көрүнүүсү менен байланыштуу. Илимпоздор белгилегендей, ай жаңырганда алгач Латын америкасында, кийин Африкада, анан берирээк Сауд Арабиясынын айланасында жана Европада, анан Евразия контингентиндеги башка мусулман өлкөрүндө көрүнөт. Ошого байланыштуу да аталган өлкөлөр түрдүү күндөрү ооз ачышат жана айт майрамдары ар кандай күндөргө туш келип калат. Бирок эми мусулман өлкөлөрү бир чечимге келүүсү зарыл дейт окумуштуулар.

- Азыркы күндө илимий жетишкендиктер менен айдын кайсы күнү, саат канчада, каерден чыга турганын так билип коюуга мүмкүнчүлүк бар. Ал тургай айдын чыкканын 5 мүнөттөн кийин эле ССD телескоптук камерасы аркылуу көрө алабыз. Аны ошондон 12-18 сааттан кийин гана башка өлкөлөр көрө баштайт. Айырма болуп аткандыгы да ошондон. Бирок ошого карабай дүйнө жүзүндөгү бардык мусулман өлкөлөрүнүн дин аалымдары бир пикирге келип, бир күнү орозо тутуп, бир күндү айт күн кылып белгилөө чечимине келишибиз керек. Биздин аймак үчүн салттуу делинип жаткан ханафи мазхабында да дүйнөнүн кайсы жеринен ай көрүнсө, башка жердеги мусулмандар да орозо тутуп баштаса болот деп айтылат. Биздин шартта Латын Америкасынан ай көрүнсө, демек биз рамазан айын баштай беришибиз керек. Мындай аракет менен биз бүткүл дүйнөдөгү мусулмандардын башын бириктире алабыз. Азыр биз Түркияда дал ушундай шартта орозо тутуп жатабыз, - дейт Түркиялык илимпоз Екрем Келеш.

Кыргызстандагы талаштар

Окумуштуулардын изилдөөсүнө ылайык, айдын жаңыруусуна карап рамазан айын баштоодо ошол эле Сауд Арабиясы соңку 50 жылынын 44үндө ката кетирген. Башкача айтканда, астрономиялык жактан алганда алар ушунча жыл же орозо тутууну ай чыккандан эртерээк, же кечирээк баштап келгени белгилүү болгон. Башка мусулман өлкөлөрүндө деле абал мындан жакшы эмес.

Кыргызстандын өзүндө деле бул маселе жыл сайын талаш пикирлерди жаратып келет. 2014-жылы да алгач муфтият 28-июнда орозо тутулаарын айтып, кийин айды көрүү аркылуу бул датаны 29уна жылдырган. Бирок Кыргызстандын көп жерлеринде 28-июнь күнү орозо тутуп баштап алгандар болгон. Кийинчерээк орозо айт күнүн белгилөө да ушундай эле карама-каршылыктар менен коштолгон. Ошол себептүү да айрымдар муфтиятты илимге таянбаганы үчүн сындашкан.

Ошого карабай Кыргызстан мусулмандарынын башкармалыгы азырынча шариятта айтылган эрежелерге гана ыктап турат. Азирети муфтий Максат ажы Токтомушев мындай дейт:

- Курандын, шарияттын айтуусу боюнча, айды көргөн өлкө орозону тутуп кете берет. Ал бир күн кийин, бир күн кеч болуп калыштыгы эч күнөө, же көйгөй эмес. Баарыбыз бир күндө майрамдасак деген нерсе зарыл эмес. Себеп дегенде биздики бул-ибадат. Ибадаттын баары бир учурда болушу мүмкүн эмес. Бул баягы орозодогу тараба намазына эле окшош. Маселен, азыр бир жерде багымдат намазы окулуп жатса, башка бир жерде азыр куптан намазы окулууда. Анан баарыбыз бир болушубуз керек деп эле, биз да куптан окуп алсак болбойт да. Ошондой эле, маселен биз орозо айтты майрамдап жатсак, а башка бирөө уктап жаткан болот. Балким, Кыргызстан, Өзбекстан, Казакстан сыяктуу коңшу мамлекеттер бир келишимге келсек болушу мүмкүн. Себеби географиялык жайгашкан жерибиз жакын, ай дагы бирдей көрүнүшү мүмкүн. Бирок, ошентсе да мындан башка да бир канча жыйындарды өткөрүп, бул жаатта өзүнчө бир чечимге келүүгө аракет кылганыбыз жакшы.

Ошентсе да бул маселе көбүнчө жер-жерлердеги имамдардын башын оорутат. Анткени калктын түздөн-түз сурай турганы ошолор. Ал тургай орозо айт жөнүндө элге туура эмес маалымат таратканы үчүн буга чейин Ош облусунун Ноокат районундагы Жаңы-Ноокат айылындагы мечит имамы Сагынбек Назиржанов өз кызматынан бошотулган жайы бар. Маалыматка ылайык, аталган имамдын көрсөтмөсү менен орозо айт бир күн мурун белгиленген.

Ош шаарындагы “Тирмизи” мечитинин имамы Зайнабидин Аюпов мындай дейт:

- Бизден адамдар келип “бул жакта ай чыгыптыр, бул жакта чыга элек экен, орозону баштай беребизби, же кандай кылабыз” деп көп сурашат. Анан биз муфтиятты карай албай, же өз алдыбызча айды карай албай убара тартып калабыз. Илим менен дин бирдей кетиши керек дейбиз, бирок келип келип эле хадистерге карап жыйынтык чыгарабыз. Биздин шартта, хадисте да айтылгандай, айды өз көзүбүз менен көрүп, анан орозо тутуп, айт күнүн белгилөөнү туура деп эсептейбиз.

Дүйнө мусулмандары орток пикир таба алабы?

Ош шаарындагы Айды тактоо боюнча жыйын.
Ош шаарындагы Айды тактоо боюнча жыйын.

1978-жылы Стамбулда өткөн Бүткүл дүйнөлүк мусулмандар жыйынында ислам аалымдары ай жаңыруусун тактоо боюнча анча-мынча чечимдерге келген. Ага ылайык, дүйнөдөгү баардык мусулман өлкөлөрү айга карап бир күнү белгилеши керек, же жок дегенде эки күндүк айырма менен гана белгилөө керек деген бүтүмгө токтошкон. Бирок учурда аталган жыйынга катышкан көпчүлүк өлкөлөр түрдүү себептерден улам бул эрежени сактабай келишет. Ошондуктан бүт дүйнөдөгү мусулмандар дагы бир ирет эл аралык жыйын өткөрүп, бул маселени тактап алууга мүмкүнчүлүктөрү жок эмес.

Түркия, Казакстан жана Кыргызстан дин өкүлдөрү катышкан динаятчылардын Ош шаарында өткөн эл аралык конференциясы аталган маселеге чекит койгон жок.

“Ошого карабай Кыргызстан бул жаатта башка өлкөлөр менен бир пикирге келиши керек”, - дейт диний эксперт, Ош мамлекеттик университетинин теология факультетинин деканы Самаган Мырзаибраимов:

Самаган Мырзаибраимов.
Самаган Мырзаибраимов.

- Биз ханафи мазхабындагы мусулмандар катары так ушул мазхабдын эрежелерине баш ийишибиз керек. Ханафи мазхабында так далилдер менен айдын чыкканы далилденген болсо, ошонун негизинде орозо туткула деп айтылат. Ошондуктан, кайсы бир мезгилде Кыргызстан дагы илимдин негизинде, астрономиялык иликтөөнүн натыйжасында айды белгилөө колго алат деп ишенем. Мусулмандар дин башкармалыгы, илим адамдары менен айдын жаңырышын так аныктап, фатва берсе анан биз ошону баардык кыргызстандыктар толук аткарганыбыз туура болот. Анан сөзсүз түрдө ушул принцип аркылуу биз бүткүл дүйнөлүк мусулмандардын өлкөлөрү менен бир нормага келишибиз керек.

Маалым болгондой, дүйнөдө көп убакыттуу күн бүркөлүүдөн улам айдын жаңыруусу такыр көрүнбөгөн, же алты ай бою күн батпаган өлкөлөр да бар. Эгер айды көрүп орозо тутуу керек болсо, алар кандай кылышат деген суроо да көпчүлүккө коюлуп келет. Ошондуктан, диниятчылар илимий негиздерге таянып, чечим чыгарууга, акыры жүрүп бүтүн дүйнө мусулмандары бир күндө орозо тутуусу зарыл экендигин окумуштуулар белгилешет.

Кочкор: арзан ашкананын даамдуу тамагы

Кочкор: арзан ашкананын даамдуу тамагы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:07 0:00

Иликтөөнүн изи менен түзүлгөн комиссия

Билим берүү министрлигинин алдында түзүлгөн жумушчу комиссия баллы жетпеген абитуриенттерди жогорку окуу жайларына кабыл алуунун мыйзамдуулугун текшерүүгө киришти.

Буга “Азаттыктын” “Кадрдык империянын караңгы жолдору” деген атайын иликтөөсү негиз болгон. Аталган иликтөөдө Билим берүү министрлигинин гранттык комиссиясынын чечими жана мурдагы министр Канатбек Садыковдун буйругу менен баллы жетпеген абитуриенттерди Медициналык академияга мыйзамсыз кабыл алууга байланышкан чуулгандуу жагдайлар жарыяланган болчу.

Жумушчу комиссия алгачкы жыйынында өзүнүн иш тартибин аныктап, иликтөөнүн багыттарын тактады.

Министр айымдын жаңычыл кадамы

Билим берүү министри Эльвира Сариева жалпы республикалык тестирлөөдө баллы жетпеген абитуриенттерди жогорку окуу жайларына кабыл алуунун мыйзамдуулугун текшерүү боюнча буйрукка кол койду. Ага ылайык, Билим берүү министрлигинин алдында 12 адамдан турган жумушчу комиссия түзүлдү.

Комиссиянын курамын аталган министрлик менен Башкы прокуратуранын кызматкерлери, жарандык коомдун жана маалымат каражаттарынын өкүлдөрү түзөт. Жумушчу комиссиянын алгачкы жыйынында анын иш тартиби жана иликтөө ишинин багыттары аныкталды.

Жумушчу комиссиянын төрайымынын орун басары Алмазбек Акматалиев бул маселедеги көмүскө фактыларды иликтеп чыгуунун маанисине токтолду:

- Бул өтө маанилүү иш. Кайсы окуу жайлары текшерилет, комиссиянын кайсы мүчөлөрү кандай жогорку окуу жайын текшерүүгө барат деген маселелер чечилди. Ошол улуттук тестирлөөнү өткөргөн мекеме бар. Ошол жактан биздин комиссиянын мүчөлөрүнө кеңири түшүнүк берип, республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы боюнча окууга кабыл алуунун шарттары менен таанышабыз. Ошондон кийин гана тиешелүү документтердин негизинде иликтөө ишине киришебиз.

Көмүскөдө калган фактылар

Мурдагы билим берүү министри Канат Садыков 2011-жылдын 26-августтагы буйругу менен республикалык тестирлөөдө белгиленген чектен төмөнкү балл алган 38 абитуриентти Медициналык академиянын ар кайсы адистиктерине окууга кабыл алуу боюнча буйрук чыгарган.

Экс-министр Канат Садыков
Экс-министр Канат Садыков

Бул буйрукка Билим берүү министрлигинин алдында түзүлгөн гранттык комиссиянын чечими негиз болгон. Ошол эле учурда билим берүү министринин 2011-жылдын 26-августундагы экинчи бир буйругу менен жогорудагы 38 абитуриенттин ичинен айрымдары бюджеттик орундарга которулган. Бул боюнча “Азаттыктын” атайын иликтөөсүндө белгилүү болгон.

Медициналык академиянын мурдагы профессору, медицина илимдеринин доктору Зиябиддин Айдаров мында жогорку окуу жайына кабыл алуунун шарттары одоно бузулганын белгилеген болчу:

- Ошол кезде министр Канат Садыков маалымат жыйынында белгиленген баллдан төмөн алган абитуриенттер бюджеттик, контракттык бөлүмдөрдүн сынактарына катышууга эч кандай жылчык жок деп айткан. Бирок мына ушуга окшогон аракеттер болуп турган. Ал ар кандай шылтоону негиз кармап, эң төмөнкү балл алган же тестирлөөгө эч качан катышпагандарды деле гранттык комиссиянын чечими менен окууга кабыл алган. Мен бул маселени көтөрүп, “жобонун шарттарын буздуңар, 40-47 балл алгандарды деле окууга алып жатасыңар” дегем. Анан эле алар он беш күндөй окугандан кийин ошолордун арасынан жыйырмасы кайра Медициналык академиянын башка адистиктерине бюджеттик бөлүмдөргө которулган. Кыргызстан боюнча стоматология адистигине бюджеттик орундар каралган эмес. Бирок башында контракттык бөлүмгө кабыл алынгандардын үчөө азыр бюджеттик негизде стоматология факультетинде окуп жатат. Бул боюнча Башкы прокуратурага арыз жазгам. Ал жактан мага чын эле мына ошондой фактылар тастыкталып, тергөө жүрүп жатканын айтышкан болчу. Бирок ал иш негедир токтоп турат.

Кыргызстандагы жогорку окуу жайлардын бири
Кыргызстандагы жогорку окуу жайлардын бири

Бул чуулгандуу ишти иликтей баштаган комиссиянын жыйынында жогорку окуу жайларына кабыл алууну жөнгө салган укуктук-ченемдер жана андагы мыйзамсыздыктарга шарт түзгөн жылчыктарды изилдөө жагы каралды. Анткени Билим берүү министрлигине караштуу гранттык комиссия абитуриенттердин социалдык абалы боюнча жагдайларды караган жобону жетекчиликке алып чечим чыгарган.

Анткен менен жумушчу комиссиянын мүчөлөрүнүн бири Сейит Жаанбаев иликтөөнүн багыты боюнча мындай пикирин айтты:

- Бул иш тартибин кароодо көңүл бура турган нерсени айтайын. Биз жогорку окуу жайларына кабыл алууну объективдүү кылуу үчүн эмнелерди сунуш кыла алабыз - ошол жагын ойлонуш керек. Биз иликтөө учурунда чыккан фактыларды гана беребиз, анан ал боюнча Билим берүү министрлиги өзү чечим кабыл алат. Мына ошондуктан комиссия мүчөлөрү алдын-ала жыйынтык чыгарып, маалымат каражаттарына кандайдыр бир билдирүү жасагандан этият болсок. Коомчулукту дүрбөлөңгө салуунун кереги жок. Биз укуктук жагын карап берсек реалдуу жардам болот да.

“Чубактын чуусундай” чубалган жагдайлар

Жумушчу комиссия Медициналык академия менен кыргыз-орус Славян университетинин медицина факультетине баллы жетпеген абитуриенттерди кабыл алуунун мыйзамдуулугуна өзгөчө басым жасамакчы. Анткени парламент депутаты Каныбек Осмоналиевге 2013-жылы 24 абитуриентти окууга өткөрүү өтүнүчү боюнча кылмыш иши козголгон.

Ошол эле кезде Жылдызкан Жолдошева менен Дамира Ниязалиева баштаган алты депутаттын 2012-жылы 25 абитуриентти Медакадемияга окууга өткөрүү иштери иликтенген эмес. Аталган депутаттар кайрылуу каты сунуш иретинде болгонун айтып, чечимди министрлик менен жогорку окуу жайлары кабыл алган деген жүйөнү карманышууда. Бул иштерди иликтөө боюнча жумушчу комиссиянын иши 15-февралда жыйынтыкталат.

Иса пайгамбардын туулган күнү белгиленди

Бүгүн Кыргызстандагы православдар Иса пайгамбардын туулган күнүн белгилешти.

Кыргызстандагы православ епискобу Даниил майрамда сүйлөгөн сөзүндө өлкөдөгү диний радикализм менен бардык диндер бирдей күрөшүү керек экенин билдирди. Анын айтымында, салттуу исламдын радикал агымдары болсо, христиандыктын ар кандай секталары бар. Алар аймактагы туруктуулукка терс таасирин тийгизет.

Тирешүү эмес, түшүнүшүү

Кыргызстандагы ортодокс христиандар (православдар) Иса пайгамбардын туулган күнүндө Бишкектеги орус православ чиркөөсүнө келип, диний жөрөлгөлөрүн жасашты.

7-январь Кыргызстанда расмий белгиленип, дем алыш күн катар эсептелет. Бул динди өлкө тургундарынын он пайыздан ашууну тутунушат. Башкача айтканда Кыргызстандагы орус, украин, беларус улутундагылардын басымдуу бөлүгү православдар.

Совет доорунан бери эле христианчылык Кыргызстанда исламдан кийинки орундагы негизги дин катары саналып келет. Кыргызстандагы православ орус чиркөөсүнүн епискобу Даниил православ христиандары өлкөдө сыналып, көптөгөн жылдардан бери башка диндегилер менен ынтымактуу жашап келишкенин белгиледи:

- Биз бардык ишенимди, диндерди сыйлап жашап келебиз. Мисалы, ислам дини менен жалпы байланыштарыбыз бар. Алар менен чогуу жыйындарды өткөрүп, өлкөнүн дин көйгөйлөрүн талкуулап жүрөбүз. Иса, Мухаммед пайгамбарлар жагынан да үндөшүп кетебиз. Кыскасы диний системабыз бир. Ал эмес, Орто Азияда жашагандыктан православ христиандар менен исламдын маданияты дагы окшошуп кетет. Андыктан алар менен карама-каршылык жок.

Кыргызстан эгемендүүлүк алган жылдардан тарта диний агымдар, секталар көбөйүп кеткени айтылып жүрөт. Алардын арасында бири-бирин жектеп, кыртышы сүйбөгөндөр да жок эмес. Адистер белгилегендей, өлкө ичинде туруктуу иш алып барган тоталитардык түрдүү секталарда кездешет. Алардын арасында диндер ортосундагы кастыкты козуткан, туура эмес багытта иш алып баргандары да жок эмес.

Диний радикализм - бардык диндердин көйгөйү. Мамлекет исламдагы гана радикалдашууга каршы күрөшпөстөн, түрдүү тоталитардык секталарды да көзөмөлгө алып турушу керек. Кыргызстандагы православ орус чиркөөсүнүн епискобу Даниил:

- Исламда радикализм бар, ал эми православиеде, христиандарда ар кандай түрдүү секталарды радикализм деп атасак болот. Ушул жерден жалпы көйгөй биригет. Салттуу диндер толеранттуулукка, сабырдуулукка чакырат. Диний радикализм менен күрөшпөстөн, аларды алдын алуу үчүн системалуу иш алып баруу керек. Элге көбүрөөк түшүндүрүү иштерин жүргүзсөк. Башка секталар болсо, катарын толуктоодо ар кандай ыкманы колдонуп элдин башын айлантып жатышат.

Епископ Кыргызстанда дин эркиндиги жакшы сакталганын, азыркы мыйзамдар жарандардын ишенимин чектебей турганын белгилеп, бирок учурдагы кырдаалга жараша өлкөдө мыйзам чегинде дин жаатына көз салып турушун колдойт.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия диндердин көйгөйлөрүн чечүүдө мамлекет четте карап турбасын билдирип келет. Аталган тармакта бүгүнкү күндө эгемендиктен кийин каптаган секталардын ишин солгундатуу, санын кыскартуу аракети, диний экстремисттик уюмдардын ишмердигин чектөө боюнча чаралар көрүлүп жатат.

Деген менен адистер алардын саны расмий кыскарганы менен тымызын иш жүргүзүп жаткандар арбын экенин айтышат. Диний маселелер боюнча серепчи Назгүл Курбанова шектүү христиан агымдары боюнча буларга токтолду.

- Агымдар жашыруун иштерди жүргүзүшөт. Аларды байкоо дайыма эле мүмкүн эмес. Андыктан алар иштерин уланта беришет. Мисалы, йога, окутуу борбору, бий ийрими деп катталып алышат. Себеби алардын секта болуп катталганга уруксаты жок.

Кыргызстанда ушул тапта православ, католик багытындагы элүүдөн ашык мекеме иш жүргүзөт. Христиан дининин протестанттык багытындагы уюмдардын саны 250нүн тегерегинде.

Иса пайгамбардын туулган күнү Ысык-Көлдө да белгиленди
Ысык-Көл: Иса пайгамбардын туулган күнү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:57 0:00

Иса пайгамбардын туулган күнү белгиленүүдө

Иса пайгамбардын туулган күнү Кыргызстанда 7-январда расмий белгиленип, дем алыш күн катар эсептелет. Ал майрамды негизинен православ христиандары тосушат. Бул динди өлкө тургундарынын он пайыздан ашууну тутунушат, башкача айтканда Кыргызстандагы орус, украин, беларус улутундагылардын басымдуу бөлүгү православдар. Совет доорунан бери эле христианчылык Кыргызстанда исламдан кийинки орундагы негизги дин катары саналат. Сүрөттөр Бишкектеги орус православ чиркөөсүнөн тартылды

Азаптан качкан Айбектин арманы

14 жаштагы Айбек бала чагынан жетим калып, көрбөгөн азаптын айынан Нарындан Бишкекке жөө качып келе берген. Ал эки айдан бери балдар укугун коргоо борборунда билим алууда.

Белгилүү себептерден улам каарманыбыздын ысымы өзгөртүлдү. Айбек башка балдар короодо ойноп жүргөн чакта тагдырдын буйругу менен кышы-жайы дебей талаалап мал багып, азаптуу күндөрдү башынан өткөргөн. Ата-энесинен эрте ажырагандыктан бала бөтөн үй-бүлөдө опол тоодой түйшүк тарткан:

- Апам каза болуп калганда таежемдин күйөөсүнүн инисинин үйүндө жашап калдым. Ал үйдөн көп таяк жедим. Күнүгө эртең менен туруп, талаага мал жайчумун. Кээде кечинде бирөөсүн жоготуп алып же таппай калсам аябай урчу. Дайыма көзү-башым көк ала болуп жүргөндүктөн мектепте көп шылдыңга кабылдым. Башкалардан таяк жедиң деп мени шылдыңдашчу.

Ал үйдө Айбектен сырткары мал караган өзү менен тең жаштагы төрт бала жашачу. Алардын ичинен бирөө буга дейре көргөн азапка чыдабай качып кетет. Бирок аны кармап келип, катуу жазалашкан. Мындан көп өтпөй Айбек да качып кетүү тууралуу ойлонот. Мал жайып жүрүп Бишкекке кетчү жолду билип калган бала эч кимге үн козгобой Бишкекке жөө келе берген. Үч күндөн кийин Бишкекке келип, борбор калаадан эжесин издеп отуруп Ош базарга жетет. Мына ошол жактан баланын окуясы ачыкка чыгып, аны балдардын укугун коргоо борборуна алып келишет. Азыр Айбек жаңы жашоо баштап, башынан өткөн азаптуу күндөрдү эстегиси келбейт:

- Күнүгө жатаарда кантип качсам экен деп план түзчүмүн. Тээтиги тоодон өтсөм эле таппай калат деп ойлочумун. Ошондой эле болду. Азыр ал күндөрдү эстегенде ыйлагым келет. Башыман өткөн окуялардын баарын унутуп, жаңы жашоо баштагым келет.

please wait

No media source currently available

0:00 0:04:20 0:00
Түз линк

Учурда аталган борбордо турмуштун ар кандай сыноосуна кабылган Айбек сыяктуу 30 чамалуу бала бар. Бул утурумдук жашоого гана шарт түзүлгөн борбор болгондуктан ар бир баланы убактысы бүтөрү менен үй-бүлөсүн таап же башка үйдө жашаганга шарт түзүп беришет. Адатта мындай кырдаалга кабылган адамдар өздөрүн кыйнагандарга арыз жазып же укук коргоо органдарына кайрылышпайт. Айбек, анын эжеси да башкалар сыяктуу ал кишиге каршы көрсөтмө берүүдөн баш тартышкан.

Кыш куюп жаткан кыз. Ооганстан
Кыш куюп жаткан кыз. Ооганстан

Мыйзамга ылайык, 18ге жашы жете элек балдардын билим алууга, ден соолугун чыңдоо жана социалдык камкордук укуктары мамлекет тараптан коргоого алынышы керек эле. Бирок көбүнесе жогорудагы укуктарды ишке ашырууну бейөкмөт уюмдары аткарып келет. Балдардын укугун коргоо борборунун адиси Гладис Темирчиеванын айтымында, атайын комиссиянын чечими аркылуу балдардын келечеги аныкталат:

- Биздин борбордо балдар убактылуу гана болушат. Бул убакыттын аралыгында атайын психологиялык жактан да көмөк көрсөтүлөт. Андан ары биз атайын комиссия түзүп, баланын эгер үй-булөсү болсо аларды таап, үйүнө кайтарабыз. Бирок айрым учурда балдар үйүнө бөлгөнгө туура келет.

Айбектин бир тууган эжеси Алтынай Алыбек кызына байланышка чыкканыбызда, ал буга дейре баланын мындай шарттарда жашаганын билбегенин, учурда тиешелүү документтерди топтоп, жакын арада алып кетүүгө даярданып жатканын айтты:

- Чынын айтсам Айбектин мындай абалда экенин билген эмесмин. Өзүмдүн балдарым болуп, шартым болбогондуктан айылга көп барчу эмесмин. Бирок барган туугандарыбыз “баары жакшы, жакшы эле жүрөт” деп айтышчу. Учурда бардык справкаларды топтоп жатам. Апамдын кара кагазын алдыргандан кийин баланы алып кетем.

Ушул тапта Айбек жашоодон көптү үмүттөнүп, эжесин тапканына кубанычын жашырбайт. Айбек билим алып, келечекте мыкты журналист болсом деп кыялданат.

Директорлор кеңеши: төбөлдөргө төрдөн орун

Бийликтегилердин жакын туугандары менен мурда кызматтан куулган мыкчыгерлер мамлекеттик үлүшү бар ири компаниялардын директорлор кеңешине кирүүгө умтулууда.

Мамлекеттик мүлктү башкаруу фонду директорлор кеңешинин жаңы курамына кирүү үчүн сынактан өткөн 68 талапкердин тизмесин жарыялады. Алардын арасында президенттин иш башкармалыгынын башчысы Туруспек Коёналиев менен өкмөттүн аппарат жетекчиси Нурханбек Момуналиевдин бир тууган инилери бар. Коомчулукта бийликтеги туугандар өлкөнүн кирешелүү тармактарын "мыкчып" алган көрүнүш жоюлбай келатканы сынга алынууда.

“Май токочко” кимдер чуркады?

“Электр станциялары”, “Улуттук электр тармактары”, “Түндүк электр”, “Чыгыш электр”, “Ош электр”, “Жалал-Абад электр”, “Кыргызтелеком”, “Манас аба майданы”, “Кыргыз темир жолу” жана “Кыргызмунайгаз” сыяктуу мамлекеттик үлүшү бар ишканалардын директорлор кеңешинин резервдик курамы тандалды.

Сынактан өткөндөрдүн тизмесинен президенттин иш башкармалыгынын башчысынын иниси Кылычбек Коёналиев, өкмөттүн аппарат жетекчисинин иниси Уланбек Момуналиев, Казакстандагы элчинин уулу Канатбек Өмүралиев көзгө урунат. Башкаруу органдарынын кадрдык резерви боюнча мекемелер аралык комиссиянын өкүлү Токтайым Үмөталиева жогорку кызматтагылардын жакын туугандарынын директорлор кеңешине кирүүсүн мындайча мүнөздөдү:

Токтайым Үмөталиева
Токтайым Үмөталиева

- Мындай көрүнүш менен күрөшүү абдан оор. Нурханбек Момуналиев менен Туруспек Коёналиев инилерине директорлор кеңешине барбагыла деп өздөрү айтыш керек болчу. Бул - бийликтеги адамдардын жоопкерчилиги. Бирок бул нерсе эми кезинде Бакиев “менин туугандарым акылдуу болсо эмне кылайын” деп айткандай болуп жатат. Бул эми маселенин этикалык жагы. Бирок мыйзамда бийликтегилердин жакындары директорлор кеңешинин мүчөлүгүнө барууга болбойт деген тыюу жок. Анан эми ысымдары аталган адамдар тесттен ийгиликтүү өтүштү. Талап кылынган мүмкүнчүлүктөрүн көрсөттү. Ошондуктан биз добуш бердик. Аларды өткөрбөгөнгө мыйзамдык жактан мүмкүн эмес болчу.

“Запастык аэродромго” айланган жай...

Ошол эле кезде директорлор кеңешине умтулгандардын арасында 2010-жылдан бери “Кыргыз темир жолу” компаниясын жетектеп келаткан Аргынбек Малабаев да бар. Ал жетекчи өз талапкерлигин ал жакка жылдырганга караганда директорлор кеңеши кызматтан кеткенден кийинки жылуу орунду камсыздоо жайына айланып бараткандай. Анткени жаңы курамга кирүүгө белсенгендердин көпчүлүгү мурда мамлекеттик үлүшү бар ири компанияларды жетектеп кеткендер же пенсиядагы саясатчылар.

“Түндүк электр” ишканасынын директорлор кеңешинин мүчөсү Сапар Аргынбаев бул боюнча мына буларга токтолду:

Сапар Аргынбаев
Сапар Аргынбаев

- Мына тизмедегилердин арасынан Султамуратов деген “Түндүк электрде” коммерциялык директор болуп көп иштеген. Ошол учурда электр энергиясын жоготуу элүү пайызга чейин жеткен. Анан эми мына ошого окшогон мурдагы жетекчилер директорлор кеңешине келүүгө моралдык укугу жок да. Анан дагы Кайдуев деген “Түндүк электр” ишканасынын башкы директору болгон. Ошол адам үч жарым миллион карыз менен чыгып кетип, эми кайра директорлор кеңешине кирем деп турат. Биз мына ушуга окшогон маселелерди көтөргөн үчүн үнүбүздү өчүрүп, өздөрүнүн көмүскө иштерин жашыруу үчүн булар кайрадан келүүгө кызыкдар. Саясатчылардан Нур уулу Досбол “Бишкек жылуулук берүү” ишканасынын директорлор кеңешине келген. Ал адам тармакты өзгөртүү боюнча ушуга чейин бир алгылыктуу сунуш айтканын көрө элекмин. Анан директорлор кеңешине ыңкылапчыбыз дегендер да кирип алышкан. Мен аларга “силер Максим Бакиевден ашып түшүп мамлекетти тоноп жатасыңар, биз ушул үчүн күрөштүк белек” деп айтсам, унчугушпайт...

Сынчылардын сыңар өтүгү майрыкпы?

Мамлекеттик үлүшү бар ири компаниялардын директорлор кеңеши мыйзам боюнча андагы кирешени бөлүштүрүп, башкарууну көзөмөлдөйт. Менеджментти дайындап, кадр саясатын аныктайт. Мына ушундай ыйгарым укуктарга ээ болгондуктан директорлор кеңешине өз адамдарын түрткөн саясий күчтөр көп. Ошондой эле буга чейин маалымат каражаттарында директорлор кеңешинин мүчөлөрү өздөрүнө олчойгон маяна менен сыйлык акы чегерип алган фактылар жарыяланган болчу. Мыйзам боюнча ишкананын кирешесине карата гана маяна менен сыйлык акы чегерилүүгө тийиш.

Энергетика боюнча адис Бийназар Бердикеев тармактагы директорлор кеңешинин айрым мүчөлөрүнүн өздөрүнүн ишмердиги күмөн жаратат дейт:

- Анан эми мына ошол ыңкылаптын арты менен ал жакка барып отуруп калган Жамансариев менен Сапар Аргынбаев өздөрү бирөөнү сындамыш болгону менен кылгандары башка. Директорлор кеңеши деген институт бизде базарга айланып калган. Анын мүчөлөрү өздөрүнө 45 миң сомдон жогору маяна коюп алышкан. Ага кошумча ай сайын сыйлык акы жаздырып алып турушат. Андагы директорлорду болсо, куурчакка айлантып алышып, өздөрүнүн кадрларын ар жакка коюу менен гана алек болгондор толтура.

Директорлор кеңешинин жаңы курамын иргеп алууда бул жолу Сапар Аргынбаев менен Осунбек Жамансариевдин талапкерлиги өтпөй калды. Бирок “Түндүк электр” ишканасынын директорлор кеңешинин мүчөсү Сапар Аргынбаев анын дарегине айтылган дооматка макул эмес. Анын себебин ал мындайча түшүндүрдү:

- Мени олчойгон айлык алат деп сындагандар бул жанагы ортомчу электр компаниялардын адамдары. Алардын артында өкмөттөгү чоң кишилер турат. Анан мен мына эки жылдан бери алардын жөн эле жерден миллиарддаган сом мамлекет эсебинен пайда көрүп жатканын айтып чыксам, мага каршы каралоо өнөктүгүн башташты. Ооба, мен иштеген ишиме жараша жакшы айлык алам. Бирок анын өлчөмү биздеги башкы эсепчинин бир жылдык маянасы.

Мамлекеттик үлүшү бар ири ишканалардын директорлор кеңешине мүчөлүккө резервдик талапкерлерди иргеп алуу мурдагыга караганда ачык өттү дегендер да бар. Талапкерлерди тандоодо быйыл биринчи жолу тестирлөө жана аңгемелешүү боюнча сынактар болду. Сынактарга жалпысынан алты жүздөн ашуун адам катышып, анын ичинен 68 талапкер иргелип алынган. Эми мына ошол резервдик тизмедеги талапкерлер директорлор кеңешиндеги бошогон орундарга барып иштөөгө укук алат.

Кыргызстандык учкуч Ливияда камактан бошоду

Жаатташкан топтордун кагылышуусунан улам Ливиянын борбор Триполи шаарынын аба майданындагы жарактан чыккан учак. 26-август, 2014-жыл. Сүрөттүн макалага түз тиешеси жок

Украин дипломаттары Ливияда камакка алынган Украина, Орусия жана Кыргызстандын жарандарынан турган учак экипажын бошотуп алды.

Мындай кабарды Украина Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Евгений Перебийнис таратты.

Буга чейин кыргызстандык учкуч Ливияда камакка алынганы тууралуу маалымат болгон эмес.

Евгений Перебийниске телефон аркылуу байланышканыбызда, ал 13-ноябрда Бириккен Араб Эмираттарынан гуманитардык жүк алпарган учакты, анын экипажын Ливия бийлиги “гумжардам жеткирүүдөгү талаптарды бузган” деген себеп менен Гаданас шаарында камакка алганын билдирди. Алардын арасында кыргызстандык Зыков аттуу учкуч да болгон:

- Экипаждын арасында Украинанын эки, Орусиянын үч, Кыргызстандын жана Тажикстандын бирден жарандары болгон. Декабрда биздин элчилик эки украиналыкты, бир орусиялыкты жана кыргызстандыкты бошотууга мүмкүн болду. Калган үчөө Ливияда камакта калууда. Биздин дипломаттардын аракети менен учкучтарды бошотуп эле эмес, аларга коюлган айыптардын баарын алып салууга жетиштик. Биздин элчиликтин жардамы менен алар 1-январда Ливиядан чыгып, Араб Эмираттарына учуп кетишти. Менде пилоттун фамилиясы гана бар – ал Зыков аттуу Кыргызстандын жараны.

Камактан бошотулду делген учкучтар. Арасында Кыргызстандын жараны да бар.
Камактан бошотулду делген учкучтар. Арасында Кыргызстандын жараны да бар.

Ал эми Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги буга чейин кыргыз жараны Ливияда камакка алынганы тууралуу билдирүү тараткан эмес.

Министрликтин маалымат катчысы Турдакун Сыдыков бул тууралуу алар орус маалымат каражаттарынан окушкандыгын, учурда маалыматты тактап жатышканын билдирди.

- Бул маалыматтын чын-төгүнүн билип бергиле деп, биз убагында Украинадагы элчилигибизге жибергенбиз. Азыр бул маалыматты тактап жатышат”- деди Сыдыков.

Анын айтымында, “кыргыз жараны дайынсыз жоголду” деген арыз кайсы бир тараптардан ТИМге түшкөн эмес.

"Мындай арыз Кыргызстандын жарандык авиация агенттигине да түшкөн эмес",- деди агенттик директорунун орун басары Мураталы Токтобеков. Анын айтымында, Зыков кадимки мигранттар сыяктуу эле дипломун көтөрүп алып, чет өлкөлөргө иш издеп кеткен кыргыз учкучтарынын бири болушу ыктымал:

- Биздин учкучтар көп өлкөлөрдө иштеп жүрүшөт. Негизинен Орусия, Араб өлкөлөрүндө, Африкада иштеп жүрүшөт. Каерде иштөөнү учкуч өзү чечет. Бизде аларды көзөмөлдөп, ал жерге, же бул жерге барып иште деген жоболор жок. Негизинен айлыкты каерде көп төлөсө, ошол жерде иштешет. Азыр эми чет өлкөгө чыгуу жеңил болуп калбадыбы.

Кыргызстан аба жолдору мамлекеттик ишканасынын мурдагы жетекчилеринин бири, авиация тармагындагы эксперт Маматназар Жакыпбаевдин айтымында, согуштук аракеттер жүрүп жаткан же кооптуу делген Ооганстан, Ливия, Судан сыяктуу мамлекеттерде да кыргызстандык учкучтар бар жана чет өлкөдө иштеген кыргыз учкучтарынын саны аз эмес:

- Убагында Кыргызстан аба жолдорунда иштеген беш миң кишинин миң чамалуусу учкучтар болгон. Азыр Кыргызстанда 500гө чейин учкучтар бар болсо, калганы чет өлкөлөрдө иштешет. Ал эми Ливия мамлекетине Як-40 учагын ижарага берип, биздин үч экипаж дайыма ошол жерде иштечү. Буга чейин 30-40тай учкуч ошол жакта иштеген. Биздин учкучтар үчүн Ливия мамлекети тааныш өлкө. Уча турган шарттар болсо, азыр деле бара берет.

Жогорку Кеңештин эл аралык иштер боюнча комитет төрагасынын орун басары Жоомарт Сапарбаев “эки айга жакын убактан бери кыргыз жараны камакта” деген маалыматты тактабагандыгы үчүн Тышкы иштер министрлигин сынга алды.

- Бул маалымат чыгары менен биздин ТИМ, өкмөт өкүлдөрү реакция кылышы керек болчу. Анткени, ал кыргыздын жараны да. Биздин элчиликтерге кайрылып, батыраак маалымат алып, жардам берсе болмок. Бул бир чети шалаакылык, бир чети кайдыгерлик. Жумуш башталары менен комитетте ТИМдин өкүлдөрүн чакырып, маалымат алганга мүмкүнчүлүк болот деп ойлойм.

Ливияда 2011-жылы тутанган жарандык согуш оту бүгүнкү күнгө чейин басыла элек. Анын кесепетинен он миңдеген адамдар, анын ичинде өлкөнү 40 жыл башкарган Муаммар Каддафи набыт болуп, жүз миңдеген жарандар мекенден безишти.

Ортомчуга пайдалуу тариф саясаты

Отун-энергетика комплексин тескөө боюнча мамлекеттик агенттик бөлүштүргүч компанияларга “Электр станциялар” акционердик коому тарабынан сатыла турган электр энергиясына тарифтерди аныктады.

Республикадагы төрт бөлүштүргүч компанияга бериле турган электр энергиясынын баасы 35 тыйындан 42 тыйынга чейин бааланган. Ал эми ортомчу компанияларга карата тариф саясаты жарыялана элек. Кыргызстанда төрт бөлүштүргүч компания бар. Алар: “Түндүкэлектр”, “Чыгышэлектр”, “Ошэлектр” жана “Жалалабадэлектр”. Бул компаниялардын ар бирине бири-биринен айырмаланган тарифтер коюлган.

Маселен, “Түндүкэлектрге” “Электр станциялар” акционердик коому 42 тыйындан, “Чыгышэлектрге” 38.41 тыйын, “Ошэлектрге” 40 тыйын, “Жалалабадэлектрге” 36.29 тыйындан электр энергиясын сатууга тийиш.

Бул бөлүштүргүч компаниялар алган электр энергиясын өз кезегинде 700 киловатт саатка чейин пайдаланган керектөөчүлөргө 70 тыйындан, андан ашкандарга 2 сом. 5 тыйындан сатышат. Мындай тариф өкмөт алдындагы агенттик тарабынан бекитилген.

Мамлекеттик агенттик “Электр станциялар” акционердик коому иштеп чыккан электр энергиянын өздүк наркы 33 тыйын деп аныктаган. Ал эми “Электр тармактар” акционердик коому электр энергиясын жеткирген кызматы үчүн 1 киловатт саатына 15.55 тыйындан акы алат.

Отун-энергетика комплексин тескөө боюнча мамлекеттик агенттик “Электр станциялар” акционердик коому иштеп чыккан электр энергиясынын өздүк наркын 33 тыйын деп белгилегени менен станциянын чыгашалары андан ашары маалым.

Ошондуктан “Электр станциялар” жана өкмөт Токтогул ГЭСин реабилитациялоо үчүн Азия өнүктүрүү банкынан 250 млн. доллар өлчөмүндө насыя алууда.

Энергетика боюнча эксперт Жаныбек Оморов тариф саясаты чыныгы чыгашаларды эске алып эмес, жогору жактан аныкталгандан улам туура эмес жүргүзүлүүдө дейт:

- Биз баарыбыз мурдатан келаткан төмөн тарифке көнүп алганбыз. Ошон үчүн тариф жогору деп келатабыз. Эгерде муну так жасай турган болсо, тарифке кире турган чыгашаларды эсептеп чыгыш керек. Мисалы үчүн зым эскирип, аны алмаштырса тарифке кирет. Эскирген жабдууларды 10-15 жылдын ичинде жаңыртабыз десе, ал кирет. Адистерди, инженерлерди жоготуп жатабыз. Аларды кетирбей иштетиш үчүн айлыгын туура коюш керек. Ошолордун баарын кошкондо тариф келип чыгат.

Оморовдун айтымында, мына ушул чыгашалар эсептелип чыккандан кийинки тариф элге оор болсо, анда өкмөт субсидия берүү жагын чечиш керек.

Энергетика боюнча дагы бир адис Расул Үмбөталиев “Улуттук электр станциялар” үчүн коюлган тарифтер төмөн, ошондуктан бул ишкана учурда 15 млрд. сомдон ашуун карызга батып отурат дейт.

Үмбөталиевдин маалыматы боюнча, ортомчу компаниялар “Улуттук электр станцияларды”чыгашага учуратууда. Анткени алар бөлүштүргүч компаниялардан эмес, “Электр станциялардан” түздөн-түз арзан алууда дейт Үмбөталиев:

Расул Үмбөталиев
Расул Үмбөталиев

- Булар “Электр станциялар” акционердик коомунан алат. Аларга “Электр тармактар” мамлекеттик компаниясы түздөн-түз ташып берет. Бул туура эмес. Себеби менчик ортомчу компаниялар бөлүштүргүч компаниялардан сатып алыш керек эле. Андай болбой жатат. Ошонун негизинде ал жерде чоң мыйзам бузуулар болуп атат. Тариф саясаты дагы бузулуп атат. Анткени бөлүштүргүч компанияларга 40 тыйындан берип жатса, менчик ортомчу компанияларга 27-28 тыйындан берип жатат. Бул өтө туура эмес саясат.

Расул Үмбөталиев ортомчу компаниялар “Улуттук электр станциялар” акционердик коому иштеп чыккан электр энергиянын 10% жакынын арзан баада сатып алып жатканын кошумчалады. Ал ортомчу компаниялардын катарында президент Алмазбек Атамбаевдин уулу жетектеген “Автомашэнерго” компаниясы да бар экени маалым.

Белгилеп кете турган нерсе, отун-энергетика комплексин тескөө боюнча мамлекеттик агенттиктин башчысы Нурбек Элебаев ортомчу компанияларга карата колдонулуп жаткан тариф каралып жатканын айтып, толук маалымат берүүдөн баш тарткан.

Жогорку Кеңештеги отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин төрагасы Кожобек Рыспаев 17 ортомчу компаниянын айрымдары мамлекеттин эсебинен “кирешеге тунуп” жатат дейт:

- Өздөрү бир тыйын салбай эле ортомчу компания ачып алып, ортодон тыйын жеп атат. Алар электр зымдарын тартууга, башка нерселерге акча жумшаган жери жок. Ошол 17 компаниянын ичинде дурусу, салымын кошкону да бар. Бирок эч нерсе кылбай отургандары да бар.

Кожобек Рыспаевдин айтымында, алар ортомчу компанияларга тарифти баары менен теңдөөнү сунушташкан.

Депутат абакта болсо да айлык алат

Кылмыш иши козголгон парламенттин төрагасы Акматбек Келдибеков бир жылдан бери, шаардык сот 11 жылга эркинен ажыраткан Нариман Түлеев эки жарым жылдан бери депутат катары иштебесе да мамлекет эсебинен айлык алып келет.

Иштебеген да тиштейт...

Кыргыз мыйзамдары боюнча эл өкүлү соттолуп кетмейинче депутаттык мандаттан да, маянадан да ажыратылбайт. “Иштебеген тиштебейт” деген жашоо мыйзамы Жогорку Кеңеш депутаттарына келгенде өз күчүн жоготкондой. Тагыраак айтканда, парламент депутаты козголгон кылмыш ишине байланыштуу жылдап ишке чыкпаса да мамлекет эсебинен маяна алууга укуктуу.

“Жаңы муун” саясый кыймылынын мүчөсү Адил Турдукуловдун пикиринде, кылмыш иши козголгон депутаттарды бир гана маянадан эмес, мандаттан да ошол замат ажыратуу керек.

Адил Турдукулов
Адил Турдукулов

- Биринчи инстанцияда депутаттарды күнөөлүү деп тапкан чечим болгондон кийин аларды мандатынан ажыратыш керек болчу. Эми ошол эле Түлеевди, Келдибековду кедей адам деп айтууга болбойт. Алар керек болсо жардамчыларына өз жандарынан деле айлык төлөй алышат. Өздөрүнүн айлыктарынан деле баш тартып коюшса болмок да. Тилекке каршы бул көрүнүштөр биздин аткаминерлердин адамдык дарамети тайкы экенин каңкуулайт.

Ошол эле учурда мугалимдер менен доктурлар бир ай талбай иштеп, он миң сомго жетпеген айлык алып жатса, депутаттар иштебесе да 30 миң сом маяна алганы коомчулукта талаштарды пайда кылып келүүдө.

Мыйзам баарынан улук

Жогорку Кеңештин регламент жана депутаттык этика боюнча комитетинин төрайымы Айнуру Алтыбаева шаардык соттун чечими менен 11 жылга эркинен ажыратылган “Ата Журт” фракциясынын депутаты Нариман Түлеев 2,5 жылдан бери, сот чечими менен чет жерде дарыланууга укук алган парламенттин мурдагы төрагасы Акматбек Келдибеков бир жылдан бери иштебесе да айлык акыны иштегендерден кем калбай алып жатканын айтууда.

- Мыйзам боюнча Келдибеков менен Түлеев сот аларды күнөөлүү деп тапканга чейин айлыктарын ала беришет. Парламенттин бухгалтериясы ушул мыйзамдын негизинде алардын маяналарын которуп жатат. Менимче алардын айлыктарын ишеним каттын негизинде жакындары же жардамчылары алышат. Бирок алардын кызматтык унаалары гаражда турат. Машинанын майына деген акча берилген жок.

Айнуру Алтыбаева
Айнуру Алтыбаева

Алтыбаева кошумчалагандай, ушул убакыттан бери Келдибеков менен Түлеевдин бирден кеңешчисине жана жардамчысына да маяна которулуп келет.

Жогорку Кеңеш депутаты орточо эсеп менен кызматтык чинине, иш тажрыйбасына, ээлеген кызматына жараша айына 30 миң сомдон 80 миң сомго чейин айлык алат. Эл өкүлүнүн бирден жардамчысы жана кеңешчиси 18 миңдин тегерегиндеги айлыкка иштейт.

Бийликтин укуругу узун, бирок акыйкат эмеспи?

Парламенттеги эркин депутат Өмүрбек Абрахманов буга чейин мыйзамчыларга кеткен каражаттарды кыскартууну колдоп келгени менен соттун чечими чыга электе эле депутатты маянадан ажыратууга караманча каршы. Айтымында, айрым эл өкүлдөрүнө саясий куугунтуктун негизинде гана иш козголуп, алар ак жерден бийликтин курмандыгына айланышы мүмкүн.

- Соттун күнөөлүү деген эң акыркы чечими жок болсо, анда депутат мыйзамда көрсөтүлгөн айлыгын алышы керек. Анткени азыркы авторитардык бийлик өзүнө каршы кишилердин бааарын камап коюшу мүмкүн. Баарын иштен кетирип, соттобой жүрө берет. Кылмыш ишин козгоордон мурда материалдардын, далилдердин баарын топтош керек. Бизде далил жок эле жылдап кармап отура беришет. Факты жок эле эзе беришет. Мыйзамдагы чекиликтерден улам ушундай маселе жаралып жатат.

Абактагы Нариман Түлеев
Абактагы Нариман Түлеев

Нариман Түлеев калаа башчысы болуп турганда мамлекетке ири өлчөмдө зыян келтирген деген айып менен 2012-жылдын 22-июнунда камакка алынган. Жакында эле Бишкек шаардык соту райсоттун чечимин күчүндө калтырып, аны 11 жылга эркинен ажыратты. Коррупция, кызмат абалынан кыянат пайдалануу беренелери боюнча шектелген парламенттин мурдагы төрагасы Акматбек Келдибеков 2013-жылдын ноябрында камакка алынган. Ал 2014-жылдын августунда Биринчи май райондук сотунун чечими менен чет өлкөгө дарыланууга кеткен. Азыр анын Дубайда экени айтылууда.

Жалпысынан 5-чакырылыштагы парламент депутаттарынын 13үнө кылмыш иши козголду. Алардын төртү депутаттык мандаттан ажыраса, айрымдары чет өлкөгө зуу коюшту. Башкы прокуратура Урмат Аманбаеваны депутаттыктан чакыртып алуу боюнча Борбордук шайлоо комиссиясына өтүнүч жолдоду, ал ортодо Түлеев бир айга жетпеген убакытта депутаттык мандатынан ажырары белгилүү болду.

Орусия: патент системасынын мигранттарга пайда-зыяны канчалык?

1-январдан баштап Орусиянын "Чет элдик жарандар жөнүндө" жаңы мыйзамы күчүнө кирди. Ага ылайык эми КМШ өлкөлөрүнөн жумуш издеп баргандар патент алуусу шарт.

1-январдан баштап Орусиянын "Чет элдик жарандар жөнүндө" жаңы мыйзамы күчүнө кирди. Ага ылайык эми КМШ өлкөлөрүнөн жумуш издеп баргандар патент алуусу шарт.Буга чейин патенттин баасы ар аймакта ар башка суммада, алардын ичинен эң кымбаты Москва шаарында 4 миң рублдин тегерегинде болоору айтылган. Патенттен тышкары, орус тили, тарыхы боюнча сынак тапшыруу шарттары бар. Жаңы эреже мигранттарды түйшүккө салабы же алардын буга чейин документ алууда тартып келген убаракерчилигин азайтабы? Орусиядагы патент системасынын күңгөй–тескейи боюнча үн кошуңуздар!

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG