Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:32

Кыргызстан

Темир тулпар саткандардын арманы күч

Акцияга чыккан машине сатуучулар. 23-январь, 2015-жыл.

Чет өлкөлөрдөн машине ташып иштеген ишкерлер митингге чыгып, өкмөттөн жаңы бажы төлөмдөрүнүн мөөнөтүн жылдырууну талап кылышты.

Сырттан машине ташып, ортодогу пайда менен үй-бүлө баккан 50-60 ишкер колдоруна “Ишкерлер куурады”, “Өкмөт бизге жардам бер” деген ураандарды кармап, талаптарын бийликке жеткирүүгө аракет кылышты. Баштарына калпак кийип, колдоруна желек кармаган ишкерлердин улам бири журналистке арыз-муңун айтып жатышты. Алардын бири Тилек Кожогулов “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Мурда бир машиненин бажы төлөмү 800 доллар болсо, январдан бери 5200 долларга жетти. Ошентип мурда беш миң доллар турган машине азыр бажы, жол чыгымдарын кошкондо 12 миң долларга чыгып кетти. Аны эч ким албайт. Бул жерде көбү насыя алып иштеген ишкерлер. Эптеп үй-бүлөсүн багып жатышат. Биз өкмөттөн бажы төлөмдөрүнүн мөөнөтүн жылдырууну өтүнөбүз. Эптеп чек арада турган машинелерибизди киргизип алалы.

Ишкерлердин айтымында, учурда 800гө жакын автоунаа Кыргызстанга өткөрүлбөй, чек араларда кармалып турат жана күн санап алардын унаа токтоочу жайга төлөнчү акысы да өсүп барат. Алар аталган унааларды бажы төлөмдөрүн эски тариф менен төлөп, өлкөгө киргизип кетүүгө үлгүрбөй калышкан.

Автоунаа ташуучулар митингге чыгышты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:14 0:00

Бажы төлөмү алты эсе өстү

Өкмөт өткөн жылдын 22-сентябрында чыгарган токтому менен автоунаалардын бажы төлөмүн алгач 10 центке, 1-январдан тарта 50 центке көтөргөн. Ошентип 2005-жылы өндүрүштөн чыккан, кыймылдаткычынын көлөмү 2,5 куб сантиметр унаанын бажы төлөмү сентябрга чейин миң доллар болсо, жаңы жылдан кийин 6,5 миң долларга көтөрүлгөн.

Чогулгандар өкмөттөн мына ушул тарифти чек арада турган унаалар өткүчө эскиси менен эсептеп турууну, ал үчүн февраль соңуна чейин убакыт сурашты.

Темир Сариев
Темир Сариев

Экономика министри Темир Сариев өкмөттүн жаңы бажы тарифи төрт ай бою коомдук талкууга коюлганын, ишкерлердин кызыкчылыгы да эске алынганын айтат. Анын пикиринде, айрым ишкерлер жаңы жылдан кийин машине кымбаттайт деген ой менен билип туруп тобокелчиликке барышкан.

- Ишкерлердин көбү машинелерди январга чейин жетишебиз деп тобокелге салышкан. Алар жолго декабрь айына чыгышкан. Алар кандай болорун билген. Токтом кокустан эле ишке кирип калган жок да, төрт ай убакыт берилди. Бирок ошого карабай ишкерлердин абалын түшүнүп, азыр маселени чечүүнүн мыйзамдуу жолун караштырып жатабыз. Бирок өкмөттүн токтомун жокко чыгарып, же мөөнөтүн узартуу мыйзамга каршы келет.

Сариев кошумчалагандай, учурда атайын жумушчу топ бул маселенин үстүндө иштеп жатат жана өкмөт кандай чечим кабыл алары азырынча белгисиз.

Кыргыздар эми “Лада” минеби?

Бажы төлөмү кымбаттагандан кийин кыргызстандыктар өздөрү каалаган арзан жана сапаттуу темир тулпар сатып алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырашты. Эми авторынокту Орусиянын сапатсыз унаалары басат. Мындай пикирин “Азаттыкка” экономист Азамат Акелеев билдирди. Анын ырасташынча, өкмөттүн тариф саясаты Орусиянын автомобиль өнөр жайын колдоого багытталган.

Машине базар
Машине базар

- Былтыр Казакстанда эң көп ташылып келген машине орустардын "Ладасы" болгон. Эми бизде да ушундай болот. Көп мүмкүнчүлүктү колдон чыгарабыз. Эл арзан жана сапаттуу машине алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырады. Эми Бажы биримдигине киргенден кийин ушундай маселелер биринен сала бири чыга берет.

Анткен менен өкмөттүн бажы тармагындагы жаңы тариф саясаты өлкөдөгү эски унаалардан арылууну көздөйт деп Экономика министрлиги элди ынандырып келет.

Кыргызстан Евразия экономикалык аймагына киргенден кийин өлкөнү Орусиянын автоунаалары каптаары турган иш. Анткени ал жактан кирген унааларга эч кандай бажы төлөмү алынбайт. Маселен, аталган биримдиктеги Казакстанга өткөн жылы 120 миңден ашык орус машинеси кирген. Буга чейин Кыргызстанга жыл сайын жүз миңге жакын автоунаа Америка, Германия, Жапония жана Балтика өлкөлөрүнөн ташылып келчү.

"Курманжан датканы" уурдагандар изделүүдө

"Курманжан датка" тасмасы.

Эки күндөн бери “Курманжан датка” тарыхый көркөм тасмасы каракчылык жол менен интернет желелерине жайылып жатат.

Бүгүн кино жаатындагы мамлекеттик мекемелердин өкүлдөрү маалымат жыйынын өткөрүп, коомчулуктан тасманы жайылтпай турууну суранышты. Бул окуя кыргыз коомчулугунда автордук укук боюнча талкууларга жем таштады. Учурда чыгармачыл чөйрөдө аудио жана видео материалдар авторлордун уруксаты жок эле сатылып жатканы башкы көйгөй болуп келет.

Эл аралык абройлуу сынактарга катышып, жакшы бааланып жаткан “Курманжан датка” тарыхый көркөм тасмасын 21-январь күнү белгисиз адамдар интернетке жарыялап жибергени маалым болгон.

Аталган тасманын продюсерлеринин бири Фархат Бекмамбетовдун айтканына караганда, фильм буга чейин эле уурдалган экен.

- Биринчи жолу биз ноябрь айында тасма Нарында бирөөлөрдүн колунда экенин угуп, түнү менен барып кармап келгенбиз. Фильм жашы жете элек баланын колунда экен. Андан сексен диск алынган. Бул окуядан көп өтпөй эле Жалал-Абадда пираттык дисктер сатыла баштаганын уктук. Ал жакта да бул ишке тыюу салганбыз. Эми минтип тасманы интернетке жүктөп ийишиптир. Бул атайын эле карасанатайлык менен жасалган иш. Интернетке жүктөгөндөн эч кандай пайда таппайт. Жөн гана "сага да жок, мага да жок" деген душмандык болду. Биз фильмди чет өлкөлөргө сатуу боюнча жарнамага 150 миң доллар каражат сарптаганбыз. Режиссер Садык Шер үч айдан бери Америкада жүрүп, бир нече келишимдерди түзгөн эле. Тасманын интернет сайттарга жайылып кетиши ошол иштерди жокко чыгарды.

Тасмага тартылган чыгармачыл топ
Тасмага тартылган чыгармачыл топ

Фархат Бекмамбетовдун айтымында, бул иш боюнча Нарын облусунун Нарын шаарында жана Ат-Башы районунда, кийинчерек Жалал-Абад облусунда күнөөлүүлөр кармалып, бардык материалдар тийиштүү органдарга өткөрүлүп берилген. Бирок ошондон үч күн өтпөй тасманын каракчылык көчүрмөсү интернетке жайылып кеткен.

Продюсер бул региондордо кармалган табактагы жана интернет желелериндеги файл бир булактан тараганын, бул иш боюнча шектүүлөр бар экенин, учурда иш укук коргоо органдары тарабынан иликтенип жатканын айтты.

Кылмыш бар, кылмышкер жок

Толук метраждуу "Курманжан датка" тарыхый көркөм фильми үч жыл тартылып, өткөн жылдын 31-августунда бет ачар аземи болгон. Андан бери кинопрокатта турган.

"Курманжан датка" тасмасын тартуу учуру
"Курманжан датка" тасмасын тартуу учуру

"Кыргызфильм" фондунун директору, кинопрокатты тейлеген Урмат Айталиевдин айтымында, прокатка чыккан тасма бардык региондордо 20-декабрга чейин төрт миңдей жолу көрсөтүлгөн. Бул убакта жалпы жонунан отуз миллион, салык, кинотеатр ижарасын чыгарып салганда мамлекетке 10 милион сом киреше алып келген:

- Мен так билем. Бул фильм региондорго берилген тасмалардан чыккан эмес. Себеби ал көчүргөнгө болбой турган система менен жаздырылып берилген. Аны бизге фильмди берип жаткан тарап өзүнүн сыр сөзүн коюп берет. Интернеттен анын канча жолу, кайсы убакытта коюлганы оңой эле аныкталып калат. Маданият министрлиги тарабынан график түзүлүп, 38 кинотеатрга таратып, кайра жыйнап алганбыз. Интернет сайттарга тарап жаткан фильм региондорго тараган фильмдердин белгиси эмес экени анык.

Тасмадан бир көрүнүш
Тасмадан бир көрүнүш

Фильмдин продюсери Фархат Бекмамбетов болсо учурда элге жайылып жаткан тасма кинотеатрлардын бирине берилген көчүрмөлөрдөн тарап кетиши мүмкүндүгүн айтат:

- "Курманжан датка" тарыхый көркөм фильминин уурулардын колуна түшкөн варианты түп-нускадан айырмасы жок. Ал экрандан камерага тартылып алынган эмес. Сапаты жакшы. Түп-нускадан көчүрүлгөн.

Продюсердин айтканына караганда, тарыхый тасманын каракчылардын колуна түшүшү фильмдин тагдырына балта чапты. Эми тасманын эл аралык абройлуу кинофестивалдарга катышуусу да кыйын. Келишимдерге ылайык, чет өлкөгө сатыла турган тасма каракчылар аркылуу таратылбаш керек.

Аңга түшкөн автордук укук

"Курманжан датка" тасмасынын уурдалышы биринчи окуя эмес. Учурда республикада аудио, видео материалдардын көбү пираттык жол менен тарап жатканы айтылып келет.

"Кыргызпатенттин" автордук укук боюнча бөлүмүнүн жетекчиси Ырыс Турсуналиеванын айтымында, "Курманжан датка" тасмасы аталган мекемеде интеллектуалдык менчик катары катталган эмес. Бирок мыйзам боюнча аны автордун укугусуз пайдаланууга болбойт.

- Катталабы же катталбайбы ал автордун өз укугу. Эгер кайсы бир чыгарма пираттар тарабынан уурдалса, автор Финансы полициясына арызданышы керек. Алар материалды карап, анын авторун аныктоо үчүн ишти бизге жөнөтөт. Азырынча Финполициядан бизге «Курманжан датка» боюнча материал түшө элек. Биз автордук укук бузулганын аныктасак ал иш сотко өтөт.

Чет өлкөдө автордук укукту бузгандар катуу жазаланат
Чет өлкөдө автордук укукту бузгандар катуу жазаланат

Мыйзамдын негизинде автордун укугун бузган тарапка административдик жаза колдонулат же кылмыш иши ачылат. Бирок "Кыргызпатенттин" инспектору Аскар Нажимүдиновдун айтымында, республикада автордук укук жаатында буга чейин кылмыш иши козголгон учур болгон эмес.

- Кыргыз Республикасынын Административдик жоопкерчилик боюнча кодексинин 340-беренеси боюнча аудио жана видео материалдарды уруксатсыз колдонулган учурда андагы алынган товардын суммасына карата айып пул салынат. Эгер кайсы бир кинонун диски кармалып, анын наркы элүү миң сомдан ашса гана кылмыш иши козголот. Эгер ага жетпесе, беш миңден он миң сомго чейин айып пул салынышы ыктымал. Сатуучулар эч качан пираттык дисктердин суммасын элүү миң сомдон ашырбайт. Ал эми кампаларын табуу кыйын. Ошондуктан бул иш боюнча эч качан кылмыш иши козголбойт.

Руслан Акун "Салам, Нью-Йорк" тасмасын тартуу учурунда
Руслан Акун "Салам, Нью-Йорк" тасмасын тартуу учурунда

Буга чейин «Салам, Нью-Йорк» тасмасынын режиссеру Руслан Акун да өзүнүн фильми "пираттар" тарабынан уурдалып, бирок автордук укукту коргоо боюнча жазылган мыйзамдын чийкилигинен күнөөлүүлөрдү кылмыш жоопкерчилигине тарта албай жүргөнүн айтып чыккан.

АКШ Соода өкүлчүлүгүнүн башкармалыгы акыркы жылдарда жарыялаган баяндамасында Орусия, Кытай, Украина, Пакистан интеллектуалдык менчиктин укугун коргоого өтө эле салкын мамиле жасаган мамлекеттердин катарына кирери айтылган.

Ал эми автордук укук сакталган, жагдай кыйла жакшы делген өлкөлөрдүн тизмесинде Беларус, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан бар экен. Аталган мекеме дүйнө коомчулугун автордук укукту сактоого чакырып келет.

Жолдубаеваны жөлөп-таягандар кимдер?

Индира Жолдубаева баш прокурорлукка дайындалса, өлкө тарыхында эң жаш баш прокурор болуп калат.

Жогорку Кеңештеги КСДП жана “Республика” фракциялары баш прокурор кызматына Индира Жолдубаеванын талапкерлигин жактырды.

Президент Алмазбек Атамбаев 22-январда баш прокурорлукка Жолдубаеваны сунуштаган эле. Жооптуу саясий кызматка көрсөтүлгөн, аты коомчулукка анча деле белгисиз Индира Жолдубаева деген ким?

Баш прокурорлукка Индира Жолдубаева сунушталганы маалым болоор замат бул кызматка аты анча таанымал болбогон адамдын көрсөтүлүшү, анын жашы, иш-тажрыйбасы жана туугандык байланышы боюнча коомчулукта, социалдык түйүндөрдө талкуу жаралды. Атүгүл ар кандай шакабаларга жем таштады.

“Республика” фракциясынын төрагасы Максат Сабиров Жолдубаеванын жашына жана тажрыйбасына байланыштуу айтылып жаткан дооматтарды четке какты. Аталган фракция жаш болгон үчүн анын талапкерлигин колдоп бергенин баса белгиледи:

- Эгер тажрыйбасы бар деп тандасак анда жалаң эле пенсионерлерди дайындашыбыз керек. Өзүбүз болсо "жаштар кызматка келбей жатат" деп кыйкырып жатабыз. Жаштар барса “ой, булар жаш” дейбиз. 35-40 жаштагыларды жаш деп жатабыз. Илгери Касым Тыныстанов, Жусуп Абдрахманов саясатка 20 жашында кирген. Жаш болгон үчүн биз колдодук. Буга чейин иштеген жерлерин көрдүк. Бири-бирибизге ишенбей жүрө берсек эч качан оңолбойбуз. Жаштарга да ишенич көрсөтүшүбүз керек.

Президенттик аппараттын сот реформалары жана мыйзамдуулук боюнча бөлүмүн 2012-жылдан тарта жетектеп келген Жолдубаева 35 жашта, никеси жана балдары жок. Жусуп Баласагын атындагы Улуттук университеттин юридикалык факультетин 2002-жылы аяктаган.

Баш прокурорлукка белгисиз, аты да, заты да таанымал эмес адамдын дайындалышы саясий катачылык, бул анын бийлигин, кадыр-баркын бекемдебейт.

Иш жолун ошол жылы Сорос-Кыргызстан корунда юрист-кеңешчи болуудан баштаган. Бир жылдан кийин эле “Манас” эл аралык аба майданына келип юрист болуп үч жыл иштеген. 2009-жылга чейин “Компаньон” микрокредиттик компаниянын юристи, “ДЭКА” жабык акционердик коомунун аткаруучу деректири өңдүү кызматтарды аркалаган.

Мамлекеттик кызматка 2009-жылы кирген жана бир жыл Мамлекеттик кадр кызматынын жетекчи орун басары болуп турган. 2010-жылы бийлик алмашканда ошол кездеги өкмөт башчы Алмазбек Атамбаевдин аппаратынын Укукту камсыздоо бөлүмүнүн башчылыгына дайындалган. Жолдубаева парламенттик жана президенттик шайлоолордо Атамбаевдин штабында иштегени да маалым болду.

Ал Конституциялык соттун мурунку төрайымы Чолпон Баекованын бир тууган сиңдисинин кызы жана Мамлекеттик кадр кызматынын жетекчиси Аалы Карашевдин карачечекей балдызы.

Ишеним да, күмөн саноо да бар

Президенттик аппараттын башчысы Данияр Нарымбаев “Азаттыкка” курган маегинде Жолдубаеванын баш прокурорлукка көрсөтүлүп жаткан себептерин айтып берди. Анын жогорку окуу жайды артыкчылык менен бүтүргөнү, он жылдан ашкан юридикалык тажрыйбасы жана жеке мүнөзү баш прокурорлук кызматка төп келет деди:

- Акыркы төрт жыл бою сот жана укуктук системаны реформалоо маселелери менен алектенген. Чоң, 114 эксперттен турган, жети топту жетектеп, жаңы Кылмыш кодексин, Кылмыш-процессуалдык кодексин, Жарандык-процессуалдык кодексин жана башка сот, прокуратурага тиешелүү мыйзамдарды иштеп чыгуунун башында турду. Жеке сапаты тууралуу айтсак, мүнөзү бекем, сөзүндө турган, баштаган ишин аягына чейин чыгара билген адам. Ар бир ишти ийне-жибине чейин изилдеп туруп пикирин айтат. Жыйынтык чыгарарда шашпайт. Абдан токтоо киши. Накта баш прокурорлукка тиешелүү сапаттарга ээ. Бул кызматка толугу менен ылайыктуу. Ишин ийгиликтүү алып барат.

Антсе да прокуратура тармагында эзели иштебеген Индира Жолдубаеванын президенттин аппаратынан бөлүм башчылыгынан дароо баш прокурорлукка көтөрүлүп жатышы кыргыз коомчулугунда таң калууну, сын-пикирди жана айрым бир күдүк ойлорду жаратты.

“Адилет” укуктук клиникасынын башчысы Чолпон Жакупова сот реформасын алдыга жылдыра албаган кадрдын баш прокурорлукка көрсөтүлүшүн акылга сыйбай турган чечим деп атады:

- Президенттин бир аймакты эптей албаган адамды ушул эле чөйрөдөгү чоң кызматка көрсөтүп жатканы мага түшүнүксүз. Президентке Жолдубаеванын сот реформасын ойрон кылганы жетишсиз болуп жаткан го. Эми прокуратураны да таптакыр тыптыйпыл кылгысы келип жатабы? Башкы прокуратура оппозициянын ооздукталышына жооп бербейт. Ал деген мыйзамдуулуктун так сакталышына, тергөөнүн, ыкчам иликтөө иштердин жүрүшүнө көзөмөл кылат.

"Айкөл эл" партиясынын лидери, коомдук ишмер Эдил Байсаловдун баамында, Жолдубаеванын көрсөтүлүшү саясий катачылык болуп саналат:

- Бул адам коомго таанымал эмес. Акыркы жумушу, ага чейинкилери деле саясий кызмат эмес эле, клерк өңдүү кагаз иштерин бүтүрүү менен байланыштуу болгон. Баш прокурор деген саясий жоопкерчиликти көтөрө турган адам болушу керек. Жалпы элдин ишенимине ээ болгон, аты булганбаган, репутациясы бийик болушу кежет. Же болбосо дайындап жаткан президенттин мандаты өтө күчтүү болушу керек. Ал болсо “мен дайындап жаткандан кийин мага ишенгиле, мен жооп берем” деп айтышы зарыл. Атамбаев болсо эки жумадай мурун эле “жок, Салянова иштейт, ал кетпейт, керек болсо президент болот” деп айткандан кийин эле жумуштан алынып жатат. Атамбаевдин деле азыр мандаты, же эл арасындагы ишеними бекем эмес. Ошондуктан баш прокурорлукка белгисиз, аты да, заты да таанымал эмес адамдын дайындалышы саясий катачылык, бул анын бийлигин, кадыр-баркын бекемдебейт жана мыйзамдуулукту күчөтө албайт.

Бас-бас болгон чуулгандуу иштер

Индира Жолдубаеванын аты буга чейин соттор жана сотторду тандоо, дайындоо боюнча чуулуу окуяларга байланыштуу айтылган.

Былтыр Сотторду тандоо кеңешинин жаңы курамын тандоого бийликтен басым болуп жатканы боюнча парламентте маселе көтөрүлгөн эле. Социал-демократтар фракциясында аталган кеңештин мүчөлүгүнө көрсөтүлгөн судья Жамиля Нурумбетова алгач өтпөй калган. Бирок кийин добуш берүүнүн купуялуулугу бузулду деген шылтоо менен кайра шайлоо болуп, Нурумбетова өтүп кеткен.

Турат Мадылбеков
Турат Мадылбеков

Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынан депутат Турат Мадылбеков бул иштин артында президенттик аппараттын бөлүм башчысы Индира Жолдубаева турганын айтып чыккан:

- КСДП фракциясында талаш-тартыш болуп жатып, акыры экинчи ирет добуш берүү менен Нурумбетованы өткөрүп алышты. Каяктан шамал согуп жатканы түшүнүктүү эле болсо керек. Индира Жолдубаева мурунтан эле Нурумбетованы Сотторду тандоо кеңешине "түртүп" келгени белгилүү. Сот тармагындагы “серый кардиналдар” Акаев менен Бакиевдин тушундагыдай эле бар. Бирок элибиз эки ыңкылапты башынан өткөргөндөн кийин да мына ушундай деңгээлге жетет деп мурда ойлогон эмес элем. Азыр сот тармагындагылар өздөрү келип бүтүндөй сот тутуму мына ошол адамдын колунда экенин айтып жатат. Мындай жагдайда соттун көз каранды эместиги тууралуу сөз кылууга да мүмкүн эмес.

Былтыр жайында да Бишкектеги Октябрь райондук соттун төрагалыгы талашка түшүп, ага Жолдубаева өз кишисин түртүп жатат деген доомат коюлган. Жолдубаева болсо мунун баарын четке каккан.

Баш прокурорлукка Жолдубаеванын талапкерлигин эми дагы үч фракция жана парламенттин тиешелүү комитети карап, өз бүтүмүн бериши керек. Андан кийин жалпы отурумда каралмакчы. Бирок анын талапкерлиги жактырылып, баш прокурор кызматына дайындала турганы азыртадан эле дайын болуп калды.

Автоунаа ташуучулар митингге чыгышты

Автоунаа ташуучулар митингге чыгышты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:14 0:00

Оппозициянын АКШга сапары

Кыргыз оппозициясынын ондон ашуун өкүлү бүгүн АКШга жөнөп кетти. Алардын бул сапары басма сөздө жана интернет коомчулугунда бир топ талкуу жаратты.

Оппозициянын АКШга болгон сапары парламенттеги оппозициячыл депутат Равшан Жээнбековдун жеке демилгеси болуп, сапардын чыгымдарын ар ким өз капчыгынан төлөмөй болду.

АКШга бараткан топтун курамында Кубатбек Байболов, Кубанычбек Кадыров, Адил Турдукулов өңдүү бийликке сын айтып келген саясатчылар жана жаш активисттер, бейөкмөт уюмдардын өкүлдөрү бар экени айтылууда. Равшан Жээнбеков оппозициянын бул сапары эч кимге жашыруун эместигин айтты:

- Кремлге бараткан саясатчылар жеке кызыкчылыгы менен барат, "мени президент кылып кой, өкмөт башчы кылып кой, менин партиям шайлоого баратат, акча берип кой, жардам кыл" деп барышат. Биз болсо АКШга "революция кылабыз же шайлоого жардам бергиле" деп акча сурап, бараткан жокпуз. Биз "мамлекеттин азыркы кыйын абалынан кантип чыгабыз, силерден кандай жардам болот мамлекетибизге, кандай колдоо көрсөтө аласыңар" деп, ушул маселени талкуулайбыз.

Жээнбековдун айтымында, АКШда оппозиция иштеп чыккан Кыргызстандын өнүгүү багыты жана Орусиядагы соңку кризистин таасирине туруштук берүүчү “Максаттуулук жана сабырдуулук” программасы талкууланат.

АКШга кеткен оппозициянын максаты
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:41 0:00

Анткен менен оппозициянын бул сапарын Украинадагыдай башаламандыкты уюштурууну көздөөдө, ыңкылап уюштуруу үчүн сырттан каражат издеп кетишти деген сыяктуу катуу сындар коштоду.

Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын депутаты Абдыманап Кутушев оппозициянын бул кадамы Кыргызстандын Орусия түзгөн бирикмелерге кошулушу АКШга жакпай жатканы деп боолгоду:

- Менимче, ар бир таасирдүү өлкө башка өлкөдө өздөрүнүн сөзү өтө турган саясатчылар аркылуу кызыкчылыгын коргосо керек. Азыр Кыргызстандын Евразиялык шериктештикке кошулуп жатканы Батыш мамлекеттерине жакпашы мүмкүн. Булар ушул жаатта сүйлөшсө керек. Кыргызстандын ичинен колдоо таппагандар четтен колдоо издеп жатышат.

Депутат Кутушевдин пикиринде, азыр оппозиция кандай ыкмаларды колдонгон күндө да эл ичинде бийликке болгон ири нааразылык байкалбайт. Депутат Равшан Жээнбеков болсо оппозиция АКШдагы жолугушууларда өлкөдөгү сөз эркиндиги боюнча да маселе көтөрөрүн айтууда, ал учурда Орусиянын саясатын бир беткей жүргүзгөн ондогон медиалар эгемен Кыргызстандын элинин башын айлантып жатканы чоң коркунуч экенин айтууда.

Жээнбеков орус медиасына каршы турчу альтернативдүү медиалар зарыл деп эсептейт:

- Бүгүн Кыргызстанда Орусиянын кызыкчылыгын көздөгөн он чакты медиа бар. Эгемен, улуттук кызыктылыкты колдогон медиалар болгону бирөө же экөө. Аларга каршы ОРТ, Россия 1, Россия 24, НТВ, Спутник сыяктуу медиалар кыргыздын улуттук кызыкчылыгы үчүн эмес, Орусиянын улуттук кызыкчылыгынын үстүндө иштеп, биздин элдин башын айлантып жатат. Биз колубуздан келишинче улуттук кызыкчылыктагы маалымат каражаттарын көбөйтүшүбүз керек.

Равшан Жээнбеков азыркы бийликтин бир багыттуу Орусияга ыктаган тышкы саясатын, Кыргызстанда демократиялык баалуулуктар улам азайганын жана президент Атамбаев авторитардык режимге ыктап баратканын сындап келет.

Табылды Акеров.
Табылды Акеров.

Саясат таануучу Табылды Акеров оппозициянын АКШга сапарын кубаттап, мындан чоң саясат издөөнүн зарылдыгы жок деген пикирин айтты:

- Буга чейин деле кыргыз саясатчылары АКШга барып, демократиялык ишмердик боюнча жолугушууларды өткөрүп келген. АКШ барган саясатчылардын баарына эле акча берип, ыңкылап уюштурат деген туура эмес. Алар демократия, жарандык коом куруу боюнча тажрыйбасы менен бөлүшүп, жол көрсөтөт деп ойлойм.

Ошентип кыргыз оппозициясынын АКШга сапары башталбай жатып талаш-тартыш, талкуу жаратты.

Эксперттер азыркы президент Алмазбек Атамбаев “Манастагы” АКШнын транзиттик базасын чыгаруу чечимин кабыл алып, Орусияга биротоло ыктаган саясаты АКШнын көңүлүн суутту деп билдирип келишет. Буга мисал жакында эле кызматтык мөөнөтү аяктап кетип жаткан АКШнын элчиси Памела Спратлен айым Кыргызстандагы демократияны колдоо көйгөйүнө камтама болуп, соңку мезгилде кремлчил масс-медианын пропагандасы күч алганын, Кыргызстандын Орусия менен өрчүп бараткан өнөктөштүгү өлкөнүн демократиялык өнүгүү жолун сактап калуусуна коркунуч келтирет деп билдирүү тараткан. Мындан көп өтпөй кыргыз оппозициясынын АКШга жөнөп калышы түрдүү күмөн ойлорду жаратты.

Жалал-Абад: соодагерлер мэрияга нааразы

Жалал-Абад шаарындагы борбордук базардын айланасын ирээтке келтирүү иштерине байланыштуу соодагерлер жана таксисттер менен шаар бийлигинин ортосунда пикир келишпестик чыгууда.

Күндөлүк тапкан кирешелеринен ажырап калуудан чочулаган соодагерлер менен таксисттерди бийлик милициянын жардамы менен жаңы жайларга көчүрүп жатат.

- Азыркы күндө адам баласы тирилик деп базарга келет. Базардан баштыктарын көтөрүп алып ошол жактагы таксиге барабы? Жолду да темир тосмо менен тосуп кыйнап салдыңар. Унааларга асылбай эле базарды башка жакка көчүрсөңөр адам да, унаа да ошол жакка бармак. Бүгүн чыгасыңар да, эртең эле кайра мурунку калыбына келет.

Таксисттердин, соодагерлердин ушул өндүү нааразы кептери эки күндөн бери мэриянын алдында жаңырууда. Ага шаар бийлигинин борбордук базардын тегерегиндеги негизги көчөлөрдөн унаа токтоочу жайларды, маршруттук каттамдардын аялдамаларын башка жакка көчүрүү аракеттери себеп болууда. Борбордук базардын сатуучусу Оролхан Ниязбекова бул боюнча мындай ойду билдирди:

- Сузакка каттаган таксисттерди "Береке" базарына көчүрөбүз деп жатат. Бизге таксиден түшкөн эл ушул жерде соода кылат, алардын орду которулса кардарларыбыз да азайат. Ошол жактан машинадан түшүп, бул жакка келбейт да. Жол жээгин темир тосмо менен ороп салды, көпүрөдөн өтүп бул жерге соода кылганы келбейт да.

Шаардын Ленин көчөсүндөгү автотыгынды жоюу, жөө адамдардын коопсуздугун камсыздоо максатында жергиликтүү бюджеттин эсебинен 6,5 млн. сомго асма көпүрө курулган. Ага удаа эле жол жээктерине темир тосмолор коюлуп, жөө адамдардын көпүрө аркылуу өтүшүнө ыңгайлаштырылган.

Шаар мэри Салайдин Авазов жаңы өзгөрүүлөр шаардыктардын кызыкчылыгын көздөп жатат деп, жөө адамдардын жана автоунаалардын каттамдарын ыңгайлаштыруу максатындагы аракеттер улана берерин кошумчалады:

- Мен жаңы жумушка келгенде шаар тургундары эн негизгиси Ленин көчөсүндөгү тыгынды жоюу боюнча талап коюшкан. Бүгүн аны аткарууга мезгил келди. Шаарды гүлдөтүп, өнүктүрүшүбүз керек. 200 адамдан миңдеген шаардыктардын кызыкчылыгы бийик турат да. Алдыда дагы бир топ перспективалуу пландар бар. Мындан аркы кадамдар Чехов, Токтогул көчөлөрүндөгү тыгынды жоюуга жана ирээтке келтирүүгө багытталат.

Иштеп көнгөн жеринен айдоочуларды башка аймакка которуу шаар бийлигине кыйынчылык жаратып жатат. Каршы болгон тараптарга жаштар жана аксакалдар кийлигишип, түшүндүрүү максатында таң эрте атайын акция өткөрүштү.

- Биз жаштар шаар бийлигинин демилгесин четтен карап туруп албайлы, ардагерлер жана милиция кызматкерлери менен бирге акцияга катышып, өз салымыбызды кошолу деп чечтик. Авто тыгынды азайтуу, жөө адамдардын коопсуздугу каралды. Бул көпүрөнүн курулушу биз үчүн жаңылык эле болду,- деди акция катышуучусу Чынара Мисиралиева.

Жалал-Абад шаарында учурда 30 миң машине каттоодон өткөн. Ал эми күн сайын калаага 15 миңге чукул унаа кирип-чыгып турат. Союз мезгилинде курулган шаардын жолдору мезгил өткөн сайын тарып, жол жүрүүнү кыйындатты.

Ленин көчөсүн тазалоо менен эле чектелбей алдыңкы күндөрү базардын айланасындагы жолдорду башаламандык жана таштандылардан арылуу жаатында иш аткаруу пландалып жатат. "Бирок аны жүзөгө ашыруу үчүн көрсөтүлгөн тартипти сактап, аткарылып жаткан иштерди ар бир жашоочу да колдоого алса",- дейт мэр Салайдин Авазов.

- Ушундай тартипке келтирген соң шаардыктар бүгүнкүдөй бизди колдоп турса, кийинки пландарыбызды аткарууга чон өбөлгө түзүлмөк. Шаарды жашылдандыруу жана көрктөндүрүү багытында бизде көп пландар бар.

Шаардын борборундагы автотыгынды жоюу максатында 2011-жылы шаардык кеңеш аны 40 метрге чейин кеңейтүү токтомун кабыл алган. Бул демилге ошол кездери Ош жана Жалал-Абад шаарларын кайра калыбына келтирүү мамлекеттик дирекциясына сунушталып, 28 млн. сом каражат каралары айтылган. Каражат бөлүнгөн-бөлүнбөгөнү тууралуу учурда маалымат таратылган жок, көчө дагы кеңейтиле элек.

Орусияга ыктоонун кесепети

Гезиттерде А. Салянованын кызматтан кетишинин себеби дале талкууга алынууда.

“Айбат” гезити бүгүнкү санын “Өлүм жазасы... Балдарды кордоп, зордуктаган зөөкүрлөрдү бычуу керек! Ал эми Ошто эки жаштагы Ибрагимди зордуктаган айбанды өлүм жазасына тартуу боюнча кол топтоо башталды” деген баш темалар менен ачты.

Аталган гезит Садыр Жапаровдун китебине жана өзүнө байланыштуу ар түрдүү макалаларды жарыялады. Алар “Жапаров үч жарым тонна алтындын чыгарылып кетиши тууралуу билдирүү менен чындыкка коошпогон нерсени айтып жатат”, “Садыр Жапаровдун китебине "атажуртчу” депутаттар да ишенишпейт”, “Садыр Жапаров ким? Саясатчыбы же “фантаст” жазуучубу?” деп аталды.

“Алиби” гезити журналист Канышай Мамыркулованын мурдагы башкы прокурор Аида Салянованын иштен кантип кеткендигин талдоого алган макаласы менен жаңы санын ачты. Автор Аида Салянованын отставкасынын айланасындагы талкуулар анын бактысы да, шору да А. Атамбаев баш болгон пендечиликтин чегинен чыгалбаган кыргыз бийлиги жана туугандары болгондугун, Салянованын кайраттуулугу, чечкиндүүлүгү бийликке курал катары кызмат кылганын, анын күйөөсү Бакыт Абдыкапраовдун аты Абдулла Юсуповго тиешелүү тергөөнүн материалдарынын көп жеринде аталып келгендиги башкы прокурордун кендирин кесип бергенге жараганын жазып чыкты.

Бул санга Улуттук оппозициянын “Антикризистик программасы” да басылып чыкты. Коомдук ишмер Жолдошбек Токоевдин “Бул шоу эки ай мурда эле президенттин эң жакын адамдары тарабынан пландаштырылган” деген маеги тартууланды.

“Жаңы агым" гезити журналист Тынчтык Алтымышевдин “Сириядан чыккан “сигнал” деген макаласын сунуш кылды. Макала “Дин Фергананы каптаган апийим”, “Кеп акчада деле эмес”, “Фанатизм баш менен кошо жатчу илдетпи?”, “Каримовго өмүр!” деген бөлүмдөрдөн турат.

Кыргызстанга диний коркунуч башкаларга караганда Өзбекстанга көбүрөөк көз каранды экендигин, диний радикализм бүгүн-эртең жарылчу шишиктей опуртал абалда турганын, андыктан биздикиндей “жамбаштап жаткан жайма базар демократия” менен эмес, Каримовдун катуу кол жана темирдей тартиби менен тыгынын басып, кумарадагы жиндини сыртка чыгарбай келаткан өзбек президентинин кайра президент болуп шайланышын жана өмүрүнүн узак болушун тилегенден башка тилегибиз жок экендигин белгиледи.

“Фабула” гезитинде журналист Баратбай Аракеевдин “Митинг... Педофил...Генпрокурор жана “акыр заман” деген макаласы бар. Ушул эле автордун “Жүз киши” баянынын бул жолку каармандары Бектемир Мурзубраимов, Эмил Салиев, Мирослав Ниязов, Дарика Жалгасынова болду.

“Сокку күтпөгөн жерден келет” деген макаласында Эрнист Балбаков Аида Салянованын кантип иштен кеткендигин талдоого алды. Автор аягында эми келе турган прокурорго талап катуу болорун, аны эл сөзсүз түрдө Саляновага салыштырып карашарын, анын үстүнө президент Атамбаевдин “Прокурор ким болсо да Атамбаев президент болуп турганда коррупцияга каршы күрөш токтобойт” деген сөзү элдин эсинде экендигин билдирди.

“Де-факто” гезити Орусиядагы Табигый илимдер академиясынын академиги Акылбек Жапаровдун “Бажы биримдигине кирип алып Орусиянын азабын кошо тарта баштадык” деп интервью берип, Улуттук банк сомдун туруктуулугун кармайм деп болгон резервди ыргытып жибергендин ордуна сомдун курсун рублга жакындатып, калган акчаны экономиканы көтөргөнгө жумшаса болмоктугун айтты.

Аталган басылмадан ошондой эле кыргыздын Алыкулдай эле залкар акыны Турар Кожомбердиевдин кызы Назгүл Кожомбердиеванын атасы тууралуу эскерүүсүн, доктор Жеңишбек Назаралиевдин “Биз революциялык эмес, эволюциялык өнүгүү жолунун үлгүсүн көрсөтө алабыз” деген маегин жана башка материалдарды окуйсуздар.

“Кыргыз туусу” гезитине өкмөт башчысы Жоомарт Оторбаевдин “Өкмөттө иш көп” деген макаласы басылып чыкты. Мырзакат Тыналиевдин бул жолку макаласы “Алдамчылардын айынан автомашинасынан айрылабы?” деп аталды.

Гезит Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаттары болгон акындар Анатай Өмүрканов менен Акбар Рыскуловго Кыргыз эл акыны Гүлсайра Момунованын куттуктоо ырларын белек кылды.

Гезиттин жаңы санынан сиздер Айтматов клубунун мүчөсү Сатынды Самыкбаевдин “Кыргыздын Сократы жөнүндө сөз” деген эскермеси менен таанышасыздар. Республиканын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, сүрөтчү Нарын Тураповдун “Тоолорду тартуу үчүн анын “дем алганын” угуш керек” деген чакан маеги да бар.

Таякеси сабаган секелек ооруканада

Балдарга карата зомбулук фактылары акыркы кезде көбүрөөк ачыкка чыга баштады. Адистер коомчулуктун буга реакция жасаганын оң баалап жатышат.

Кечээ 22-январда Чүй облусунан жакындары тарабынан 10 жаштагы кыздын зордукталганы, 6 жашар кыздын зомбулукка кабылганы анык болду.

21-январда Чүйдүн Сокулук районунда алты жашар кыз өз жакындары тарабынан сабалып, ооруканага түшкөн. Кыздын мээси чайкалып, денеси көгала болуп, эки ийини кокустаган. Алты жаштагы наристени сабады деп шектелген бир тууган таякеси Сокулук райондук милициясынын убактылуу кармоочу жайына камакка алынды. Учурда милиция тарабынан "атайылап ден соолукка залал келтирүү" беренелери боюнча кылмыш иши козголду.

Кыздын таяк жегени милиция кызматкерлери менен Сокулук районунун социалдык бөлүмүн кызматкерлери тарабынан жүргүзүлгөн рейдде аныкталган.

- Кызды энеси таятасыныкына таштап, июль айында Орусияга кеткен. Ошондон тарта кыз ур-токмокко алынчу экен. Ооруканага алып барганыбызда денесиндеги бир нече жаракаттарды көрдүк. Кызды урган камчы менен таяк алынып, соттук медициналык экспертизага берилди. 1980-жылкы бир тууган таякеси кармалып, учурда убактылуу кармоочу жайга камакка алынды, - деди Чүй облустук ички иштер башкармалыгынын маалымат кызматкери Нурбек Токтосунов:

Милициянын билдиргенине караганда кызды урду деп шектелген таякеси кызды тентектик кылып, түн ичинде төшөккө заара ушатып койгону үчүн "жазалап" койгонун айткан. Учурда кыздын жакындары менен байланышууга мүмкүндүк болбоду.

Сокулук райондук ооруканасынын кызматкери Расул Мырзайымов кыздын азыркы абал жөнүндө буларды айтты:

- Абалы оор бойдон сакталууда десек болот. Бирок ооруканага түшкөн кездегиден жакшы. Кыздын денесинде жарааттар, көгала тактар бар, далысы жана ийиндери кокустаган. Учурда сабалганы аныкталды, денесинде эски тактар да бар экен. Азыр ооруканада дарыланат, качан чыгаары белгисиз.

Ушул күндөрү Чүй облусунан ушул өңдүү дагы бир окуя ачыкка чыкты. Чүй облустук ички иштер башкармалыгынын маалыматында 22-январда он жаштагы кызды зордуктады деп шектелип 45 жаштагы эркек камакка алынды. Шектелип жактан эркек кыздын өгөй атасы болгон, окуя 11-январда Токмок шаарында орун алган.

Балдардын укугун коргоо лигасынын төрайымы Назгүл Турдубекова кызга жардам берүү үчүн жакындары менен байланышып жатканын кабарлады:

- Биз социалдык жана укуктук жардам бергенге план түзүп жатабыз, азыр социалдык кызматкерлер ушул иш боюнча иштешүүдө.

Укук коргоочулар балдардын зомбулукка кабылган фактылары ачыктала баштаганын оң баалашууда. Бул коомчулуктун ойгонуп, балдарды ырайымсыз, катаал мамиледен коргоо үчүн аракеттер деп жүрүп жатканынан кабар берет дешет адистер.

Балдарды коргоо борбору уюмунун жетекчиси Кумар Эргешова мындай үрөй учурган жосунсуз жоруктарды ачыктап, эми анын себептери, алдын алуу иштерин улантуу керек экенин белгилейт. Анын айтымында, бул көйгөйгө каршы турууда өкмөт менен бейөкмөт уюмдар, жалпы коомчулук бирге иш алып барышы зарыл.

- Бул өзүнчө бир социалдык чыңалуу. Ал чегине жетип, жарылгандан кийин адамдар аракет кыла башташты. Бейөкмөт уюмдар айтып, жазып келгенбиз. Коомчулуктун өзү түрткү болуп, фактылар ачылган сайын кайдыгер калбагандыгы колдоого татырлык.

16-январда өкмөт тиешелүү министрлерди чогултуп, балдарга карата зомбулукту токтотуудагы чараларды көрүү боюнча атайын жыйын өткөргөн. Анда өкмөт башчы зомбулукка мигранттардын, ажырашып кеткен түгөйлөрдүн, жакыр үй-бүлөнүн балдары кабылып жатканын белгилеп, социалдык кызматкерлерине тизмеде турган үй-бүлөлөрдү кыдырып, текшерип чыгууну тапшырган. Ошол эле күнү Мусулмандар дин башкармалыгынын буйругу менен өлкөдөгү мечиттерде зомбулук тууралуу кутпа окулган эле. Буга 11-январда Бишкектеги балдар ооруканасына туугандарынан запкы жеп, зордукталып түшкөн эки жашар наристенин окуясы түрткү болгон.

“Кыргызкөмүргө” козголгон иштин төркүнү

Бишкек жылуулук борборундагы көмүр. 2014-жыл.

“Кыргызкөмүр” мамлекеттик ишканасына бир эле учурда Улуттук коопсуздук комитети менен Ички иштер министрлиги эки кылмыш ишин козгоду.

Чекисттер ишкана жетекчилиги 600 миң сомдон ашуун акчаны кымырып алган десе, милиция мыйзамсыз түзүлгөн келишимдердин жыйынтыгында мамлекетке 15 миллион сом зыян келтирилген деп айып койууда.

“Кыргызкөмүрдүн” жетекчилиги муну атайын буюртма катары баалап, бийликтеги көмүр мафиясынын көрүнөө кысымы катары жар салды.

Удаалашкан кылмыш иштери

Ички иштер министрлигинин 5-башкы башкармалыгы “Кыргызкөмүр” мамлекеттик ишканасынын жетекчилиги “Транс Азия” деген компания менен мамлекеттин кызыкчылыгына каршы мыйзамсыз келишим түзгөн деп иш козгоду. Башкармалыктын маалыматы боюнча, ал келишимдин айынан мамлекеттик ишкана 15 миллион сомго чукул зыян тарткан.

Кара-Кече көмүр кени.
Кара-Кече көмүр кени.

Ошол эле учурда Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет “Кыргызкөмүр” ишканасынын “Кара-Кече” филиалы боюнча кылмыш ишин ачты. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин расмий өкүлү Рахат Сулайманов бул иш боюнча мына буларга токтолду:

- “Кыргызкөмүр” ишканасынын “Кара-Кече” филиалында бир катар мыйзам бузуулар катталган. Анын жетекчилиги тарабынан 220 миң сом өлчөмүндө күйүүчү майды мыйзамсыз кошуп жазганы жана 380 тоннадан ашуун көмүрдү мыйзамсыз чыгарып кеткени аныкталган. Бул иштин натыйжасында мамлекетке келтирилген зыяндын өлчөмү 643 миң сомду түзөт. Учурда бул иш тергелүүдө.

Сүрүп чыгаруунун жолубу?

Бирок бир эле учурда удаалаш жагдайда козголгон кылмыш иши боюнча “Кыргызкөмүр” мамлекеттик ишканасынын жетекчилиги атайын билдирүү таратты. Ага ылайык, бул козголгон кылмыш иштерин жетекчилик саясий буюртма деп кабыл аларын ачык билдирген. Анткени 2014-жылы бул мамлекеттик ишкананы жетектөөгө келген менеджерлер тобу бул тармактан коррупциялык схемаларга аралашкан күчтөр сүрүп чыгарылгандан кийин мына ушундай соккуга кабылышканын мисалга алышты.

“Кыргызкөмүрдүн” жетекчисинин орун басары Канатбек Аширбаев муну түздөн-түз куугунтук катары мүнөздөдү:

Бишкектеги Жылуулук борборунун ички көрүнүшү.
Бишкектеги Жылуулук борборунун ички көрүнүшү.

- Мына ушул эки иштин бир учурда козголгону бизге таңкалычтуу болуп жатат. Биз бул жакка келип, ишти тартипке келтирип, ар кандай коррупциялык жылчыктардын бардыгын бүтөп, мурдагы каналдардын бардыгын жапкан элек. Мына ошонун негизинде мамлекетке акча түшө баштаган болчу. Анан эле мына ошол келишим туура эмес түзүлгөн деген негизде, анан ага кошумча дагы башка бир иш боюнча кылмыш иши ачылганы кызык болду. Муну биз мына ушул кезге чейин көмүрдү ар кандай жол менен уурдап, ошону киреше булагына айлантып алган күчтөрдүн өч алуусу катары карайбыз. Бизди бул жактан кетирип туруп, мурдагы схемаларды кайрадан калыбына келтирүүнү көздөп жатышат.

“Кыргызкөмүрдүн” карызы буга чейин 116 миллион сомдон ашып кеткен. Жаңыдан келген жетекчилик “Транс Азия” компаниясы менен көмүр казып алуу боюнча келишим түзүп, аталган карызды жоюуга макулдашкан. Бүгүнкү күнгө карата ал компаниянын эсебинен карыздын 26 миллион сому жоюлган.

“Кыргызкөмүр” ишканасы ал компания менен көмүр казып алуу үчүн техниканы ижарага алып, аны көмүр менен төлөөгө макулдашкан. Буга байланыштуу карызды жоюу үчүн 100 миллион сомдук келишим түзүлгөн.

Сирия азгырыгы: колдон колго өткөн аялдар

Сирияга кеткен кыз-келиндер исламчыл согушкерлерге сексуалдык кызмат көрсөтөт.

Кыргызстандын күч органдары соңку учурда Сирияга кыз-келиндерди да азгыруу аракеттери байкалганын билдирип, ата-энелерди жоопкерчиликке чакырууда.

Кыргызстандын ички иштер министри Мелис Турганбаев ислам дини тууралуу түшүнүгү жоктор жана жакыр адамдар Сириядагы согуштук азгырыктарга кошулуп жатканын билдирди. Министр Чүй облусун кыдырып жүрүп аталган аймактан Сирияга кеткендердин катарында кыздар да бар экенин белгиледи:

- Чүйдөн Сириядагы согушка жалпы 11 жаран кетсе, алардын арасында 1996-1997-жылы төрөлгөн бир тууган эже-сиңдилердин болгону өкүнүчтүү. Бул үй-бүлө орто турмушта жашайт, кыздар интернет сайттардагы бейтааныш адамдардын чакыруусу менен кеткен.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин маалыматы боюнча Сирияга кеткен кыргыз жарандарынын саны эки жүздүн тегерегинде. Аталган кызматтын маалымат катчысы Рахат Сулаймановдун айтымында, соңку учурда Сирияга кыргыз жарандарын түрдүү жолдор менен азгырган төрт түйүн ачыкка чыкты. Ошондой эле кыргызстандыктарды Түркияга чакырып, андан ары согуштук талаага жиберип турган 21 жаштагы Оштун тургуну жакында кармалган. Сулайманов Сириядагы согушка жана секс-жихадга кеткен эки бир тууган кыздын тагдырын айтып берди:

- Кыргызстандан Сирияга кыз-келиндер кетип жатканы анык. Түркия полициясы менен иштешип, эки кыргыз кызды алып келдик. Бирөө көп деле кордук көргөн эмес, ал Сирияда жүрүп автоматтар менен түшкөн сүрөттөрүн үйүнө жиберип турган, ал биз менен бир аз сүйлөштү. Экинчи кызды катуу кордоп коюшкан, ал адам менен сүйлөшкөндөн качат.

УКМКнын маалыматы боюнча согуштук канды булоон аймакка айрым эркектер өз жубайларын кошо ээрчите кеткен учурлар да бар. Рахат Сулайманов Сирияга кеткен кыз-келиндердин көпчүлүгү секс-жихад менен, башкача айтканда согушкерлерге сексуалдык кызмат көрсөтүү менен алектенерин айтты:

- Алар биринчи кезекте согушкерлерге сексуалдык кызмат көрсөтөт. Экинчиден, аларга медайымдар, санитаркалар көбүрөөк керек экен, анан тамак-аш жасап, үй-тиричилигин жасоо үчүн да алып кетишет.

Өткөн жылы Кыргызстандын коопсуздук кызматы өлкөдө түрдүү диний радикал топторго аялдардын азгырылышы күчөгөнүн билдирген эле. “Мутакалим” диний уюмунун башчысы Жамал Фронтбек кызы мунун башкы себебин аялдардын диний сабатсыздыгынан жана жакырчылыктан көрөт:

- Үй-жайы жок, же светке акчасын төлөй албай, балдары ачка отурган аялдарга беш-он тыйын берип койсо иштегенге даяр болот. Чынында бизде социалдык проблемалар адамдарды кыйнап коёт. Свети, көмүрү жок аял балдары үчүн бардык нерсеге даяр экенин азгырган тарап да түшүнүп жатат. Балким ошон үчүн дүйнөдө диний экстремисттик топтор аялдарга басым жасап жаткандыр.

Анткен менен Сириядагы согуштук талаага Кыргызстандан канча аял кеткени тууралуу так маалымат чыга элек. Буга чейин Казакстандын расмийлери Сирия жана Ирактагы “Ислам мамлекети” радикалдык уюмунун катарында 300дөй казакстандык болсо, анын жарымы аялдар экенин билдирген. Учурда Кыргызстандын күч органдары Сириядагы кыз-келиндерди кайтарууга жан үрөп, жарандарды түрдүү азгырыктарга ишенбөөгө үндөп жаткан кези.

Жоопкерчиликти унуткан депутаттар

Кыргыз парламенти

Жогорку Кеңештин айрым депутаттары парламенттин ишине катышпаган кесиптештерин мандатынан ажыратуу демилгесин көтөрүүдө.

21-январда Борбордук шайлоо комиссиясы “Ата-Журт” партиясынын камактагы депутаты Нариман Түлеевдин депутаттык ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу чечимин чыгарды. Ал арада Жогорку Кеңештин айрым депутаттары парламенттин ишине катышпаган эл өкүлдөрүн мандатынан ажыратуу демилгесин көтөрүп чыкты.

Кыргыз парламентиндеги депутаттардын жоопкерчилиги кандай, аларды тартипке чакырган мыйзам же эреже барбы жана башка суроолорду “Арай көз чарай” берүүбүздө кеп кылдык. Талкууга Жогорку Кеңештин “Республика” фракциясынын лидери Максат Сабиров жана “Коомдук анализ институту” коомдук бирикмесинин директору Рита Карасартова катышты.

“Азаттык”: Максат мырза, демейде депутаттарды чакырып алуу талабы шайлоочудан же башка саясий күчтөр тарабынан көтөрүлчү эле, сиз өткөндө өз фракциялашыңыз депутат Обдуновду алты айдан бери сессиядан көрө элекмин деп тартипке чакыруу талабын койдуңуз, ага эмне себеп болду?

please wait

No media source currently available

0:00 0:10:44 0:00
Түз линк

Максат Сабиров: Биз парламенттик башкаруу деп жаңы жолду тандап алгандан кийин жаңыланууга барып, ишибизди ирээтке салуубуз керек. Мисалы, менин депутат Обдуновго жеке дооматым жок. Бирок мен фракцияга жетекчи болуп келгенден бери Обдуновду бир да жолу көргөнүм жок, жыйналыштарга катышканын да байкабадым. Ал жерде башка депутаттар жөнүндө да кеп болгон. Мен муну парламентте, фракцияда тартип болсун деген ниетте айтып чыккам.

"Азаттык": Деги депутаттардын парламентке келип-кетишин, иштешин ким көзөмөлгө алат, ким жоктойт?

Максат Сабиров: Негизги көзөмөлдү Этика боюнча комитет жүргүзөт. Андан кийин атайын “чип” дегенди киргизишкен, бирок ал дагы өзүн актаган жок... Бизде эл арасында депутаттар иштебейт көп айтылып калат. Биз иштеген төрт жылда эң негизги жетишкендик өлкөдөгү стабилдүүлүк болду. Анткени жер-жерлерде маселелерди, көйгөйлөрдү ким айтып жатат? Депутаттар. Бардык нерсе парламент ичинде болуп жатат. Депутаттар чет өлкөлөрдө жүрүшөт деп калат. Биз парламенттик башкарууга өтүп жаткандан кийин алардан окуп, үйрөнүп келип жатабыз...

please wait

No media source currently available

0:00 0:13:19 0:00
Түз линк

Рита Карасартова: Этиканы караган комитет, регламент бар дешет. Булар, депутаттар өздөрү жазган мыйзамдарды өздөрү бузат. Биз бейөкмөт уюмдар мыйзамдын бул жерин бузуп жатасыңар деп канча жолу айттык, уккан киши жок. “Парламент иштеп жатат” дешет, карасаң залда 30 эле киши отурат...

Эки депутаттын иштебей тапкан үч миллиону

Акматбек Келдибековдун орточо айлыгы 80, Нариман Түлеевдики 55 миң сомду түзөт.

Жогорку Кеңештин экс-депутаты Нариман Түлеев абакта жаткан 2 жыл, 7 ай аралыгында 1 млн. 730 миң сом, кылмыш иши козголуп учурда чет өлкөдө дарыланып жүргөн Акматбек Келдибеков ишке чыкпаган 1 жыл, 2 ай аралыгында 1 млн. 120 миң сом айлык алган.

Келдибековдун айлыгы 80 миң сом..

Акматбек Келдибековдун орточо айлыгы 80, Нариман Түлеевдики 55 миң сомду түзөт. Маалыматка ылайык, алардын айлык акылары депутаттардын жакындарына которулган. Мындан тышкары алардын бирден жардамчысы жана кеңешчиси да ушул убакыт аралыгында кадимкидей маяна алып турган. Парламенттеги эркин депутат Равшан Жээнбеков депутаттардын иштебесе да айлык алышына мыйзам жол бергени менен, алардын жардамчы, кеңешчи жана айдоочусунун маяна алып жатышын мыйзамсыз деп эсептейт.

Учурда чет өлкөдө дарыланып жүргөн депутат Акматбек Келдибеков
Учурда чет өлкөдө дарыланып жүргөн депутат Акматбек Келдибеков

- Иштебеген депутаттардын жардамчыларынын маяна алышы, өзү жок депутаттын унаасынын айдалышы, айдоочусунун айлык алышы акылга сыйбайт. Жылына ар бир депутатка 6 миллион сомдой жумшалат. Бул абдан көп. Биз ашыкча чыгымдарды кыскартуубуз зарыл. Депутат болобу, министр болобу эч убакта учакта бизнес-класс менен учпашы керек. Биз каржылык кыйынчылыкка кептелип, каражат тартыш болуп жатканда үнөмдүү жашаганга үйрөнүшүбүз керек.

Убагында Жээнбеков баштаган айрым эл өкүлдөрү мыйзамчыларга кеткен ченемсиз каражаттарды кыскартуу демилгесин көтөргөн бирок ал колдоо тапкан эмес.

Бир депутатты багууга 6 миллион сом кетеби?

Парламентке жыл сайын 720 млн. сомдой бөлүнөт. Аны 120 депутатка бөлө келгенде ар бирине 6 миллиондон туура келет. Ар бир депутатка 30 миңден 100 миңге чейинки айлык, бирден кеңешчи жана жардамчы бөлүнөт. Мындан сырткары ар бирине кызматтык унаа айдоочусу менен, үйү жокторго батир каралган. Телефондук сүйлөшүүлөргө унаанын майын кошкондо ар бир депутат айына кошумча 10 миң сомдон алат. Эл өкүлүнүн аймактарга, чет өлкөлөргө болгон сапары, саламаттыгын чыңдоосу да мамлекет тарабынан каржыланат.

Нариман Түлеев.
Нариман Түлеев.

Жогорку Кеңешитин Регламент жана депутаттык этика боюнча комитетинин төрайымы Айнура Алтыбаева иштебеген депутаттардын маяна алышына каршы, бирок мыйзамдарда жазылган күнөөсүздүн презумпциясы түшүнүгүн эстен чыгарбоого чакырат.

- Бул маселени кайрадан кароо керек. Бирок азыркы мыйзамдарда ушундай жазылган. Жогорку Кеңештин депутатынын статусу жана регламенти тууралуу мыйзамдарда ушундай нормалар каралган. Ал тургай Баш мыйзамда депутат сот тарабынан күнөөлүү деп табылмайынча анын айлыгы берилет. Күнөөсүздүн презумпциясы концепциясына ылайык, кылмыш иши козголгон депутаттардын маяналарын берип жатабыз.

Алтыбаева кошумчалагандай, ар бир депутатка 6 миллион сомдон сарпталат деген туура эмес, бул каражаттан парламенттин аппарат кызматкерлерине да бөлүнөт.

Шефин жоктотпогон жардамчылар

Келдибеков менен Түлеевдин кеңешчи, жардамчылары эмне иш кылат деген суроо өзүнөн өзү жаралат. “Ата-Журт” фракциясынын катчылыгынын башчысы Нурсейит Нарматов депутаттардын жардамчылары кожоюнун жоктотпой иштеп жатат деп ишендиргени менен конкреттүү эмне кылып жатканын айта алган жок.

- Түлеевдин мандаты кечээ эле алынды. Келдибеков депутаттык мандаттан ажырай элек. Ошол себептүү, алардын жардамчылары да айлык алып, иштеп жатышат. Бул жакта аппараттын өзүндө да алар жасай турчу иштер бар.

Депутаттын бирден кеңешчиси жана жардамчысы айына орточо 20 миңден айлык алат. Башкача айтканда, экөөнө бир депутаттын айлыгындай каражат кетет.

Мавлян Аскарбеков.
Мавлян Аскарбеков.

“Эркин эл” саясий партиясынын лидери Мавлян Аскарбеков мугалимдер, врачтар жана милициялар жарыбаган маяна менен иштеп жатканда депутаттардын иштебесе да мамлекет эсебинен жашаганы акылга сыйбайт деп эсептейт.

- Бул боюнча парламенттин аппарат башчысы эчак чечим кабыл алып, айлыктарын токтотушу керек эле. Тилекке каршы, кайдыгерликтин айынан бюджеттен каражат кетип жатат. Келдибеков да, Түлеев да жарды адамдардан эмес. Эгер экөө тең айлыгынан баш тартып койсо мырзалык болмок.

Нариман Түлеев калаа башчысы болуп турганда мамлекетке ири өлчөмдө зыян келтирген деген айып менен 2012-жылдын 22-июнунда камакка алынган. Бишкек шаардык соту райсоттун чечимин күчүндө калтырып, аны 11 жылга абакка кескен. 21-январда БШК Түлеевди депутаттык мандаттан мөөнөтүнөн мурда ажыратты. Коррупция, кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу беренелери боюнча шектелген парламенттин мурдагы төрагасы Акматбек Келдибеков 2013-жылдын 20-ноябрында камакка алынган. Ал 2014-жылдын августунда Биринчи май райондук сотунун чечими менен чет өлкөгө дарыланууга кеткен. Азыр анын Дубайда экени, жакында кайтып келери айтылууда.

Поездден секирткен "кара тизме"

Орусиянын “кара тизмесинен” чыгарып берүүнү убада кылган фирмалар пайда болгону айтылууда.

Орусияда “кара тизмеге” алынган айрым кыргызстандыктар кайра кетүүнүн ар кандай айла-амалын издеп жатат.

Бирок алданып калып, акчасынан да, ден соолугунан да айрылып калгандар арбын. Ушул тушта темир жол бекетинде "кара тизмедегилерди" Орусияга жеткиргенге жардам беребиз деген шылуундар пайда болду.

Гүлназ Халмурзаева Москвада жети жылдан бери иштеп жүргөн. Былтыр ден соолугуна байланыштуу Бишкекке келип, дарылангандан кийин “кара тизмеге” киргендиктен Москвага кете албай калган. Былтыр декабрдын ортосунда темир жол бекетинен Айтмарек аттуу адам менен таанышып, ал Орусияга жеткирүүгө жардам берерин айтып, бул үчүн 45 миң сом сураган. Гүлназ дагы үч киши болуп тобокелге салып, жолго чыккан экен:

- Ал бизге "Казакстандан силерди тосуп алышат, казак-орус чек арасынан ат менен өтөсүңөр, такси Оренбургга чейин алып барат, андан ары Москвага чейин билет алып, поездге салып жиберет" деп айтты. Бирок Казакстанга барганда андай болбой калды. Ал жакта Ак-Дөбөдө Казакстандагы кишилер тосуп алды. Бир үйгө алып барышты. Ал жерде эки күн түнөдүк. Жекшемби күнү чек арага барсак "эки күн мурун эки адамды жөө өткөрдүк эле, ошолордон жооп келгенде силерди да жөө өткөрөбүз" дешти. Биринчи күнү бизге “жөө өткөргөн кишилер чек арачыларга кармалып калыптыр, силерди поездге салабыз, поездден секиресиңер” дешти. Биз аябай корктук. Бул жактан секирбегиле деп айтышкан эле. Казакстандагы киши “коркпогула, чек арадан өткөндөн кийин поезд акырын жүрүп берет, секирип кетесиңер” деди. Бизди Уральск-Алматы поездине салышкан. Илецкий станциясында текшерилбейт экен. Ал жерден өткөндөн кийин поезддеги коштоочу адам күтүп алат деген таксилерге чалды, бирок алар телефонун алган жок. Чек арачылар колчырак менен жарык кылганда "таксисттер белги берип жатат, секиргиле" деп айтты. Поезд катуу жүрүп бараткан. Ал биринчи мени ыргытып жиберди. Андан кийин Нурия деген кызды, андан кийин биз менен бараткан күйөөсү менен аялды ыргыткан.

Жабырлануучу Гүлназ Калмурзаева.
Жабырлануучу Гүлназ Калмурзаева.

Натыйжада Гүлназдын мээси чайкалып, оозу жырылган, буту да кокустаган. Жанындагылар да денесинен жаракат алган. Алардын баары орус чек арачыларга кармалып, акчасынан да, ден соолугунан да ажырап, көрбөгөн азапты көрүп, бир ай дегенде араң мекенине кайтып келишкен:

- Мени ыргытып жибергенден кийин бир саат эс-учумду билбей жатыптырмын. Дароо ооруканага алып барышыптыр. 18-декабрда сот болду. Соттун чечими күчүнө киргиче 10 күн жатасыңар деп, Оренбургдагы атайын жайга алып барышты. Ал жактан менин абалым аябай оорлоп, тез жардам менен ооруканага алып барышты. Ал жакта беш күн эсиме келе албай жаттым. Ооруканадан он күндөн кийин чыгарышты. Атайын жайга алып келишти. Бизге ачыган тамак берип атышты. Ачка да жаттык. Көрбөгөндү көрүп кыйналдык. Кайра өзүбүздүн акчабызга билет алып кайтып келдик.

Поезд катуу жүрүп бараткан. Ал биринчи мени ыргытып жиберди.

Гүлназ Бишкекке келгенден кийин тартип коргоо органдарына кайрылган. Ал Орусияга жеткиргенге жардам берем деген Айтмарек деген адамды милициянын оперативдүү кызматкерлерине карматкан:

- Атайлап колго түшүрүү үчүн амал ойлоп карматтык. Менде ал кишинин номери бар эле, чоочун бирөө болуп чалып, “агамды салыпсыңар, ал чек арадан жакшынакай өтүп Москвада иштеп жатат, эми мага жардам бересиңерби” десем, “миң доллар берсең өткөрөм, азыр мен темир жолдо эмесмин, Ош базарга кел” деди. Ош базарга барып колго түшүрдүк. Машинага алып келишкенде мени менен саламдашкан жок. Кечээ болсо үйгө келип, “акчаңды бербейм” деп айтып жатат.

Биз да бул киши менен "Орусияга кеткенге жардам керек" деген шылтоо менен байланышып көрдүк. Ал болсо көзмө-көз жолугуп сүйлөшүүнү сунуштады, өзү чалам деген менен кайра байланышка чыккан жок:

- Силер 1-2 сааттан кийин чалсаңар, жолугуп, бетме-бет сүйлөшөбүз. Телефондон болбойт. Мен өзүм чалам.

Темир жол милициясынын башчысы Виктор Малышевдин “Азаттыкка” билдиришинче, Гүлназдын окуясы боюнча кылмыш иши козголгону жатат. "Кара тизмеге" илингендерди темир жол аркылуу Орусияга жеткирүү боюнча ушул гана факт катталды:

- Бул материалды биз каттоого алдык. Кылмышка шектүүлөр аныкталды. Бирөө камалды. Дагы бирөө, поезддин коштоочусу да камалат. Мындай азырынча бир эле факт катталды. “Алдамчылык” беренеси менен кылмыш иш козголот. Бирок ошол кыз өзү “кара тизмеде” экенин билип туруп, ошондой жол менен кетүүнү чечкен. Алданып калаарын да ойлонушу керек болчу. Биз бул кылмыш ишти тергейбиз. Поезддин коштоочусуна билетсиз жүргүнчүнү салып, зыян келтиргени боюнча да айып тагылат.

“Замандаш” ассоциациясынын аткаруучу директору Майрамбек Жапанов мындай окуялар көп экенин айтууда. Анын эсебинде ушундай жол менен барып кармалып калган жарандар саны кырктан ашты:

- Казак-орус чек арасынан өткөрө албай "секирип, же болбосо башка жол менен өтөсүңөр" деп, вагондон түртүп жиберген фактылар көбөйдү. Алдап, 20 миңден 50 миң сомго чейин алып, акчасынан да айрылып, камакка да отуруп, ден соолугуна да залал келтирген жарандарыбыз кайтып келип жатышат. Баары эле темир жолго барганда ортомчуларга жолугуп, ошолор аркылуу кеткенин, ортомчулар ачык эле иштеп жатканын айтып жатышат. Биздин иликтөөбүз боюнча үч кылмыштуу схема түзүлүп иштеп жаткандай.

Буга чейин Орусиянын “кара тизмесинен” чыгарып берүүнү убада кылган фирмалар пайда болгону айтылган жана көрсөткөн кызматы үчүн 20 миң сомго чейин алып жатканы маалымдалган. Өкмөт жарандарды мындай фирмаларга алданып калбоого чакырган.

Украина: Макулдашуудан кийинки жардыруу

Донецкте троллейбус аткыланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:55 0:00

Донецк шаарында аялдамада болгон бүгүнкү жарылуудан жетиден он үчкө чейин кишинин өмүрү кыйылды. Украин жана орус бийликтери снаряд троллейбуска тийгени үчүн бири-бирин айыпташты.

Мунун алдында Украина боюнча Германияда өткөн кризистик сүйлөшүүдө уруш тилкесинен оор куралдарды чыгаруу жагы макулдашылган болчу.

Украинанын чыгышындагы майдан тилкесинен оор куралдарды чыгаруу маселеси Орусия, Украина, Германия, Франция тышкы иштер министрлеринин шаршемби түнү Берлинде болгон кризистик сүйлөшүүлөрүнөн кийин жарыяланды.

Жыйындын конок ээси, Германиянын тышкы иштер министри Франк-Вальтер Штайнмайер Берлинде макулдашылгандарды Украинанын чыгышында тынчтык орнотуу аракеттериндеги “бурулуш” эмес, "жылыш" деп атады:

- Жериндеги кырдаалды өзгөртүү биз жаңы эле кагаз жүзүндө макулдашкандар турмушка кандай ашарына жараша болот. Мунун жообун биз жакынкы күндөрү алабыз. Оор техникаларды чыгаруу чынында кандай жүрүп жатканын, байланыш тобунун жыйынынан кийин билебиз. Биз ушуга, айрыкча Чыгыш Украинадагы жикчилдерге таасир көргөзүү рычагын колдонууга бүгүн макул болгон Орусияга көз карандыбыз.

Орусия, Германия, Украина жана Франция тышкы иштер министрлери. Германия
Орусия, Германия, Украина жана Франция тышкы иштер министрлери. Германия

Немис тышкы иштер министри Штайнмайер кошумчалагандай, Берлиндеги макулдашууну аткаруу мөөнөтүн жана калган чоо-жайын Орусия, Украина, ЕККУ өкүлдөрү кирген “байланыш тобу” талкуулайт.

Төрт тышкы иштер министрдин сүйлөшүүсүндө Минскиде былтыр сентябрда түзүлгөн тынчтык келишимде көргөзүлгөн демаркация тилкесинен оор куралдарды 15 чакырым ичкериге алып кетүү жагы макулдашылган.

Бул макулдашуу, украин тарап ырастагандай, орусиячыл жикчилдер уруш талаасындагы оор куралдарын жана согушкерлерин көбөйткөн учурга туш келди.

Украин президенти Петро Порошенко кечээ Давосто, Дүйнөлүк экономикалык форумда сүйлөп жатып, анын өлкөсүнүн аймагында орус аскерлеринин саны тогуз миңге жеткенин, алар өлкөнүн 7% аймагын “оккупациялап” турганын айткан:

Петро Порошенко
Петро Порошенко

- Украина азыр агрессивдүү кол салууга кабылды. Бул агрессия Крымды кошуп алгандык эле эмес. Бул Донецк менен Луганскта биздин 7% аймагыбыздын оккупацияланышы. Муну чечүүнүн жолу абдан жөнөкөй. Курал жана ок-дары менен жабдууну токтотуу. Чек араны жаап, аскерлерди алып кетүү. Абдан эле жөнөкөй тынчтык план. Эгер сиз мындан башка нерсени талкуулоону кааласаңыз, сиз анда тынчтыкты эмес, согушту көздөгөнүңүздү туюндурат.

Бул аралыкта Украинадагы кырдаал кечээ кечинде БУУнун Коопсуздук кеңешинде да кайрадан сөз болуп, анда Орусиянын украин президенти Петро Порошенко четке какты деген тынчтык планынын айрым өңүттөрү ачыкталды.

АКШнын Улуттар уюмундагы элчиси Саманта Пауэр жыйында сүйлөп жатып:

- Ал план Орусияны согушкерлерди чыгарып кетүү, эл аралык чек араларга көзмөлдү Украинанын өзүнө кайтарып берүү боюнча Минскиде алган милдеттенмелерден бошотот. Ал план жикчилдер былтыр сентябрдан бери ээлеген, орус аскер кызматчылары менен техникасы турган аймактарды мыйзамдаштырууга умтулат. Биз мындай тынчтык пландарды Абхазиядан, Түштүк Осетиядан, Приднестровьеден көргөнбүз. Келгиле, Путиндин тынчтык планынан кетейли да, аны Орусиянын оккупациялык планы деп атап койолу. Биз колубузда турган, Орусия кол коюп жана бузган планды аткарышыбыз керек, - деди.

Өз кезегинде Орусиянын БУУдагы элчиси Виталий Чуркин АКШнын украин кризисиндеги ролун “деструктивдүү” деп атап, Минск тынчтык келишими аткарылбай жатканы үчүн расмий Киевдин өзүн күнөөлөдү:

- Донбасстагы кырдаалдын азыркы курчушу капыстан эмес. Элдешүү мөөнөтү учурунда украин тарап, Минск келишимдерин бузуп, түштүк –чыгыштагы аскерий кубатын арттырып келди. Милитаризация күчөдү. Улам бир мобилизация жарыяланып, Киевде 2014-жылдагы жеңилүү үчүн реванш алуу чакырыктары айтылып жатты. Буга кошумча Киевдеги “согуш партиясын” жигердүү колдогон айрым өлкөлөр Украинага аскерий мүнөздөгү продукцияны жоопкерчиликсиз берди. Акыркы күндөрдөгү окуялар - Киевдин ички саясий жаңжалды аскерий жол менен чечүү багытын улантуу аракети.

Донецк: Өкмөттүк күчтөр аэропорт терминалынан чегинди

​Бүгүн орусиячыл жикчилдер көзөмөлдөгөн Донецкте коомдук транспорт токтоочу аялдамадагы жарылуудан кеминде жөн-жай жети кишинин өмүрү кыйылды. ЕККУнун байкоочулары жарылуу болгон жерден жети кишинин сөөгүн көргөнүн, жикчилдер менен медициналык кызматкерлер болсо 13 киши өлгөнүн айтышууда. Маалыматтарга караганда, троллейбуска артиллериядан же минометтон атылган снаряд тийген.

Украинанын Коргоо министрлиги Донецк аэропортунун айланасында уруш уланып жатканын, аэропорттун айрым бөлүктөрү азыр деле өкмөттүк күчтөрдүн көзөмөлүндө экенин маалымдады. Бирок өкмөттүк аскерлер аэропорттун дээрлик талкаланып, урандыга айланган терминалынын имаратынан чегинген.

Туткунга түшкөн украин аскерлери тролейбус жарылган жерге алынып келинген учур. 22-январь, 2015-жыл.
Туткунга түшкөн украин аскерлери тролейбус жарылган жерге алынып келинген учур. 22-январь, 2015-жыл.

Билдирүүдө көргөзүлгөндөй акыркы 24 саатта аэропорт айланасындагы жана башка жерлердеги уруштардан украин тарап 10 аскерин жоготкон.

Ал эми аэропорттогу уруштарда жаракат алган 16 жоокер козголоңчуларга туткунга түшкөн. Орусиячыл жикчилдер бүгүн аларды Донецкте жарылуу болгон аялдамага алып келип, ошол жерде тизелеп турууга мажбурлашты. Кыжырланган жарандар туткундарга кол көтөрүштү.

ЕККУ уюмунун эсебинде, Украинанын чыгышында былтыр апрелде уруш башталгандан бери өмүрү кыйылгандардын саны 5000ден ашып кетти.

Чет өлкөдө билим алуунун жолдору көп

Британиядагы Оксфорд университети

Кыргызстандык жаштардын көбү чет өлкөдө билим алууга кызыгат. Интернет менен технологиянын заманында буга жол ачык, ондогон, балким жүздөгөн мүмкүнчүлүктөр бар.

Дүйнөнүн алдыңкы АКШ, Европа, Жапония, Кытай, Түркия жана башка өлкөлөрүндөгү окуу жайларга өтүүнүн жол-жобосу кандай? Бул үчүн даярдыкты эмнеден баштоо керек?

Билим берүү министрлигинин соңку маалыматына ылайык, учурда Кыргызстандын 13 миңге жакын жараны чет мамлекеттерде билим алууда.

Министрликтин эл аралык байланыш бөлүмүнүн башчысы Сонун Адрешованын айтымында, анын ичинде ондон ашыгы Орусияда.

- Бул мектеп окуучуларынан баштап, орто жана жогорку окуу жайлардын студенттери жана биздин ал жактагы журтташтардын балдары. КМШ өлкөлөрүн алсак, Казакстанда, Беларуста, Тажикстанда окуп жаткан балдарыбыз бар. Түркияда контракттык жана бюджеттик негизде бир жарым миңдей жараныбыз окуп жатат. Европанын Германия, Австрия, Англия өлкөлөрүндө билим алгандар көп. АКШда, Кытайда окуп жатышат. Ошонун баарын алганда контракттык, гранттык негизде, бул жактагы DAAD, Tempus Tacis​, Erasmus Mundus, IREX, Fulbright, ACCELS жана башка программалар аркылуу кетип, окуп жаткандардын баарын алганда, 13 миңден ашык жарандарыбыз чет мамлекеттерде билим алууда.

Соңку эки жылдын ичинде Бишкекте чет өлкөдөгү жогорку окуу жайларына гранттык негизде өтүүгө даярдаган бир нече жеке уюмдар пайда болду. Алардын бири - Бишкектеги Career Ambassador фонду.

Ачылганына бир жарым жыл убакыт боло элек бул фонддун жетекчиси Айнура Чолпонкулова гранттык негизде окууга өтүү үчүн даярдануу жараяны эң аз дегенде жарым жылга созуларын айтты:

- Биз жаштарды мүмкүн болушунча эртерээк баштоого чакырабыз. Анткени биздин өлкө мурдагы билим берүү системасы менен иштеп жатат. Албетте бардык окуу жайлар эмес. Чет өлкөлүк ЖОЖдорго толугу менен гранттык негизде окууга тапшыруу талаптары биздеги окуу жайлардын талаптарынан айырмаланат. Ошондуктан бизге кайрылгандарды кайрадан окутууга туура келет. Алар алгач биздин автордук тренингдерден өтүшөт. Анткени жаштар кыска убакытта окууга тапшыруунун жол-жобосун билишпейт. Биз аларга коммуникация, презентация жана сынчыл ой жүгүртүү боюнча көнүгүүлөрдү үйрөтөбүз.

Айнура Чолпонкулова аларга кайрылгандардын көбү өздөрү бир нече жолу аракет кылып, бирок окууга өз алдынча өтө албай, алдына койгон максатына жетем деп, күндөп-түндөп аракеттенгендер экенин белгилейт.

Айнура Чолпонкулова
Айнура Чолпонкулова

- Биз текшерип жаткан учурда көпчүлүк адамдар эссесинде же мотивациялык катында өзүнүн артыкчылыктарын көрсөтө албаганын көп байкайбыз. Көпчүлүк окууга тапшырып жаткандар өз аргументтерин так жана конкреттүү баяндап берүүгө сынчыл ой жүгүртүү жетишпей калганын практика көрсөтүүдө. Биз тренингдерде дал ушул нерсеге жана академиялык кат жазууга үйрөтөбүз.

Көп учурда адамдар англис тилин абдан жакшы билишет, бирок баш-аягы жок эсселерди жазышы мүмкүн. Тактап айтканда, жалпы фразаларды, мурдатан колдонулуп, жедеп эскирген жана "штампка" айланган нерселерди жазышат. Анан өтпөй калса, "мен тилди жакшы билем, эссени деле жакшы жазгам, эмне болуп кетти?" деп түшүнбөй калышат.

"FLEX: Келечектеги лидерлерди алмашуу" программасы орто мектептин окуучуларына багытталган. АКШ өкмөтү каржылаган программанын алкагында Американын мектептеринде бир жыл окуп, америкалык үй-бүлөлөрдө жашоого мүмкүнчүлүк берет.

Программага орто мектептеринин 9, 10, 11-класстарынын окуучулары катыша алат. Тандоо катышуучунун лидерлик потенциалын жана алмашуу программага ийгиликтүү катыша аларын аныктоону мүмкүн кылган бир нече параметрлердин негизинде жүргүзүлөт.

Программадан өтүү үчүн жалгыз гана англис тилин билүү жетишсиз, ал үчүн балдардын ата-энелеринин моралдык жактан колдоосу жана балдардын ички сапаттары да каралат дейт FLEX программасынын Кыргызстандагы координатору Алия Суранова:

- Албетте көп ата-эне балдарын жалгыз алыска жиберүүдөн коркот, алар үчүн биз атайын түшүндүрүү иштерин жүргүзөбүз. Ал эми айрым ата-энелер башынан эле абдан колдоп, баласынын даярдыгына кичинесинен тарта аябай көңүл бурушат. Мисалы, Сузактан бир ата-эне кызын алыскы айылдардын биринен күнүгө өздөрү алып келип, аябай колдоо көрсөтүп жатышты. Орто жашаган үй-бүлө экен, кызына болгону англис-орус сөздүгүн сатып беришиптир. Ошону менен кыз өзү даярданып, үйүнөн күнү-түнү англис тилин окуп, жакшы өздөштүрүп калыптыр.

Биздин программанын аты эле айтып тургандай келечектеги лидерлерди алмашуу деп аталгандыктан бир нерсеге умтулган, АКШга барса да ошол жактан өзүн таштап жибербеген, ички сапаттары да күчтүү балдарды издейбиз. Биз жыл сайын 65ке жакын бала жөнөтөбүз. Ошонун баары англис тилин суудай билет дегенден алыспыз. Эң негизгиси ошол чоң дүйнөгө даяр болушу керек.

Мындай даярдоо курстарынан башка, өздөрү өз алдынча даярданып, тил үйрөнүп, изденип чет өлкөлөргө окуу жайларга өтүп, ал жакта окуп жаткан кыргызстандыктар да аз эмес. Алардын бири - Баатыр Алымкулов. Баатыр эки ай мурда Германиядагы Эрфурт шаарында Эрфурт университетинин алдындагы Коомдук саясат университетинен илимдин чебери даражасын алды. Ал бизге өз тажрыйбасы менен бөлүшүп, Германиядагы окуу системасы жана ал жакка кантип өтүү керектиги тууралуу айтып берди.

Баатыр Алымкулов Германиянын Эрфурт шаарындагы Эрфурт университетин эки ай мурун аяктады. Ал чет жерде окуу тажрыйбасы менен бөлүштү.
Германияга окууга өтүүнүн жолдору
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:36 0:00

Айзада Марат кызы учурда Бостон шаарындагы атактуу Гарвард университетинде юриспруденция боюнча магистратурада билим алууда. Айзада өткөн жылы Гарвард, Оксфорд сыяктуу дүйнөгө таанымал университеттерге карапайым кыргызстандыктар кайдан окусун деген стереотипти бузуп, өз күчү менен окууга өтүп, ал тургай окуу үчүн чыгымды дагы кантип жабуунун жолун тапкан. Ал дагы башкаларга жардам берүүгө ар дайым даяр экенин белгиледи.

- Мага Кыргызстандан көп балдар жазышат. Алар "биз сиз менен сыймыктанабыз, мен да окугум келет" дешет. Мен аларга жооп берип, кандай жардам керектигин сурайм. Бирок көбү ошондон ары токтоп калышат. Балким мен тууралуу окуганда бир аз шыктануу пайда болот го, анан ал тез эле жоголуп кетет окшойт. Менден кийин тапшырам деген каалоочулар көп болсо керек деп ойлогом. Бирок мен билгенден үчөө-төртөө гана тапшырды. Мен алардын эсселерин карап, болушунча кеңештеримди айтып, документ топтоо жагынан да жардам бердим.

Айзада Марат кызы
Айзада Марат кызы

Кызыгы, мага Казакстандан көбүрөөк жазышты. Байкаганыма караганда, казакстандык студенттердин даярдыгы күчтүүрөөк экен. Гарвардда көп кыргыздар окуса жакшы болбойт беле. Анткени башка мамлекеттерден канча студенттер окушат, бизден болсо мен жалгыз окуп жатканыма кейийм.

Негизи, албетте англис тилин жогорку деңгээлде билүү керек. Анан маселен, Гарвардга тапшырарда адистикти аныктап алган соң университеттин сайтында ар бир багыт боюнча кандай талаптар керек экени ачык-айкын жазылган. Ошол талаптар жазылган жадыбалды жатка билүү керек. Кайсы документтерди тапшырам, кайсы тесттерди берем деп аныктап, баарын жазып алып эле акыркы пунктка чейин акырындап, талыкпай ишке ашыруу зарыл.

Жолдошбек Осмон учурда АКШдагы Пенсильвания университетинин магистранты. Ал Кыргызстанда алыскы айылдардын биринде мектепте окуп жүргөндө англис тилин кантип үйрөнгөнүн, Пенсильвания университетине кантип тапшырып, окууга өткөнү тууралуу айтып берди.

Чет өлкөдө кантип окуса болот?
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:00 0:00

Бишкектеги Career Ambassador уюмунун жетекчисчи Айнура Чолпонкулова чет өлкөдө окууну көздөгөн студенттерге университеттерге эмес, алар кайсы кесип боюнча окуганы баратканына көңүл бурууга чакырат.

Анын айтымында, рейтинги жогору болгон эле университеттин факультеттери жакшы болот деп айтуу туура эмес. Ошондуктан окуу жай тандап жатканда алгач университетти эмес, анын алдындагы мектепти (факультетти) тандоо керек. Анткени көпчүлүк окуу жайлар алдындагы мектептер жакшы болгон үчүн сапаттуу билим берет жана анын артында атактуулукка жетишет.

- Баарынан мурда чет элдик окуу жайга өтүү үчүн даярдык көп убакытка созуларын түшүнүшүбүз керек. Ошондуктан эки же үч жыл мурун ойлонуп баштоо керек. Канчалык эрте ойлонсоңуз, ошончолук эртерээк пландай баштайсыз. Эгер бул мектептин жогорку класстарына тиешелүү болсо, алар өзүн ар тараптуу өнүктүрүүгө аракет кылуу керек. Тактап айтканда, бул жөндөмдөрдү курстарга, тренингдерге жана өзүн өнүктүрүүчү программаларга катышуу менен өнүктүрүү керек. Ансыз чет өлкөдө университетке өтүү кыйын болот.

Көпчүлүк учурда биздин жаштар АКШ, Британия же Германиядагы окуу жайларда окууну каалашат. Бирок Австралияда абдан көп стипендиялык программалар бар. Ошол эле Канада, Жаңы Зеландия, Сингапур, Кытайдагы мыкты мектеп, университеттерде стипендиялык программалар бар. Ошондуктан мен абитуриенттер ушул өлкөлөрдү карап көрсө деп кеңеш берет элем.

Кыргызстандагы FLEX программасынын координатору Алия Суранованын айтымында, мектеп жашында чет өлкөдөн билим алып, дүйнө таанымы өзгөрүп келген балдар-кыздардын көбү кайра эле жогорку билимин да чет жактардан улантууну көздөшөт.

- Анткени алар бир жолу чоң нерсеге жетишкенден кийин аларда "мен жасай алам, менин колуман келет" деген күчтүү ички сезим пайда болот. Айылдагы орто мектепте окуган, жөнөкөй үй-бүлөнүн баласы өз күчү менен кичинекей кезинде эле чоң ийгиликке жетишип, чоң сынактан өтүп, АКШга барып, бир жыл окуп келүү деле оңой иш эмес. Өзгөчө ушундай жаш курагында дүйнө көрүп, чет элдиктер менен аралашып, тил үйрөнүп алгандан кийин ал балдарда жаңы нерселерге умтулуу пайда болот. Бир жерде отургулары келбей кысыла башташат. Европанын же Азиянын башка өлкөлөрүнө барып билим алуусун улантууну каалашат.

Алия Суранова
Алия Суранова

Бала каякта жашабасын, кандай мектепте билим албасын алдыга карай умтулуу, ички мотивация күчтүү болушу керек.

Эгер каалоо болсо баары мүмкүн, себеби азыр чек аралардын баары ачык, маалымат көп, абдан көп программалар бар. "Акыл айга жеткирет" деп коет эмеспи. Ата-энесинен колдоосунан да көп нерсе көз каранды, эч качан баланын шыгын сындырбай, бир жылы өтпөй калса, экинчи жолу алып баруу керек.

Биздин программанын биринчи туру жыл сайын биринчи сентябрда башталат. Биз гезиттерге жарыя беребиз. Районо, Гороно, мектеп жетекчиликтери менен тыгыз иштешебиз. Ар бир бала окуйм, жетишем десе жолдор табылат. Биздин программа аркылуу өтүү абдан реалдуу. Өткөндөрдүн арасында үй-бүлөлүк деңгээлдери, жашоо шарттары ар кандай, толук эмес үй-бүлөлөрдөн чыккан балдар бар. Баарынын мүмкүнчүлүктөрү бирдей.

Гарвард университетинин магистранты Айзада Марат кызы да эгер адамда максат, ага жетүүгө тынымсыз аракет, умтулуу болсо дүйнөнүн чар тарабына жол ачык деп ишенет.

- Гарвард эле эмес MIT, Оксфорд жана башка окуу жайлардын сайттарына кирип эле болгон маалыматты алып даярдана баштоо керек. Силерден башка кыргызстандыктардын колунан келгенден кийин силердин да колуңардан келет. Аракет кылып, өз кыялыңа умтулуу гана керек.

Айтылгандай эле ар бир өлкөнүн өзүнүн билим берүү программалары бар. Алардын өтө кеңири жайылгандары Германиянын өкмөтүнүн DAAD, АКШнын Мамлекеттик департаменти каржылаган ACCELS, IREX жана FLEX жана жапон мамлекетинин JICA (Japan International Cooperetion Agency) программасы. Ошондой эле көптөгөн жеке фонддор, чоң корпорациялар, эл аралык уюмдар өнүгүп келаткан өлкөлөргө ар кандай стипендияларды берет. Бишкектеги Сорос фондунун АКШнын жогорку окуу жайларына, Ага хан корунун Канада, Батыш Европанын мыкты университеттеринде окуу акысын толук каржылаган программалары бар.

Кыргызстанды Жапонияга барганда тааныйсың

Бүгүн чыккан гезиттер Аида Салянованын отставкасына, Оторбаевдин маегине жана башка учкай жаңылык, макала, баяндарга орун беришти.

“Айат” гезити “Кадр маселесинин кадыры кетти” деген макаласы менен чынчылдыгы, принципиалдуулугу, эң назик жаралган аялзаты болсо дагы эркектерден кайраттуу, темирдей бекемдиги менен элге алынып кеткен өлкөнүн башкы прокурору Аида Салянова да саясаттын курмандыгы болуп, акыры отставкага кеткенин, буга дейре улуттук коопсуздугубузга түздөн-түз коркунуч келтирип жаткан коррупция менен кармашта карапайым калктын ырыс-кешигин, канын соруп келген далайлардын сазайын окутуп жаткан адамды президент өз мөөнөтү бүткөнчө иштетип алганда өзүнүн да орду бекем, элге да жакшы болмогун кейиш менен кеп кылып, бул боюнча коомдун айрым өкүлдөрүнүн оюн укту.

Депутат Өмүрбек Абдрахманов: Атамбаев Салянованы өзүнүн каршылаштарын жок кылыш үчүн мыкты пайдаланды да, кереги жок болуп калганда арыз жазганга мажбур кылды, - деп,

экс-депутат Эркин Алымбеков: Ак үйдүн буйруктарын так аткарган адам керек, - деп,

премьер-министр Жоомарт Оторбаев: Жеке мен өзүм Салянованын кызматында калышын каалайт элем. Мындай адамды жоготууга болбойт, - деп,

укук коргоочу Рита Карасартова: Аида Салянованын ордуна татыктуулар бар. Негизи келчү адамдын арты таза болушу керек, - деп,

депутат Айнуру Алтыбаева: Аида айым өз ишинде бийиктикке жетти. Эми андан кем эмес, бардык жагынан төп келген адам болушу керек, - деп,

“Жаңы муун” кыймылынын өкүлү Тимур Саралаев: Анын ордуна бийликке ыңгайлуу, бийликтин камчысын чаап берчү адам келет, - деп жооп берди.

“Баягы Асаба” гезити көптөн бери чыкпай келаткандан кийинки чыккан санын премьер-министр Жоомарт Оторбаевдин “Учурда ушакчылар өтө эле көп” деген көлөмдүү интервьюсун жарыялоо менен ачты. Өкмөт башчысы журналисттин ар кандай суроолоруна жооп берип, аягында “Датка-Кемин” подстанциясын бүтүрүү керектигин, “Камбар Ата-2” ГЭСи иштөө алдында турганын, жогорку Нарын каскадындагы ГЭСтердин курулушу башталганын, Бишкек-Баткен-Исфана жолу курулуп жатканын, үстүбүздөгү жыл инфраструктура үчүн инвестиция түшкөн жыл болорун кошумчалады.

“Асман плюс” гезити аркылуу Мирлан Айтаалы Жапония менен Кыргызстанды салыштырган баянын сунуш кылды.

Чоң мамлекетке чыкканда гана өз улутуңдун чабалдыгын сыздап сезериңди, жаратылыш байлыктары жок туруп, төрт тарабы океан менен курчалган аралда экономикасын өнүктүрүү деңгээлин дүйнөдө үчүнчү орунга жеткирген мындай өлкө дүйнөдө жоктугун, табиятка да, адамдарга да сылык-сыпайы мамиле жасарын жана мактанбай эле, жапон эли кандай мыкты эл экенин далилдеш үчүн кумурскадай эмгектенерин, бизде деле кыргыздар үйүнө киргенде кандай гана адам болбосун сый-урмат менен тосуп алып узатарын, бирок үйүнөн чыгары менен анысын унутуп саларын, тышта үйүндөгүдөй эмес 180 градуска өзгөрүп кетерин, ал эми жапондор болсо бардык жерде өздөрүн кичипейил алып жүрөрүн, ал тургай Фудзи тоосун эркелетип, "Фуджисан” деп сөзгө “сан” дегенин кошуп айтарын, мисалы, “Үсөн сан” дегени бизче “Үсөке, атаке, апаке” дегендей сый-урматты билдире турган сөздөр экендигин айтып берди.

Боорукердик картайбайт да, эскирбейт да экен

‎Ошто унаа базарда IsmanLife акциясынын уюштуруучулары чогулткан акчалар.

Бир топтон бери блог жаза элекмин. Анан калса бир нерсеге таасир албасаң, дүйнөң ойгонбосо, бирдеме жаза коюу оор экен. Бирок бүгүн жазбай кое албайм. Жазышым керек.

Бир кабагы жарык, таланттуу досубуз боорунан жабыркап, аны алмаштыруу зарыл болуп турат. Чет өлкөдө алмаштырууга көп каражат кетет экен. Ош шаарындагы достору чогулдук да, каражат топтоо үчүн акцияларды уюштуруп, маалымат тарата баштадык. Түрдүү идеяларды айттык. Журналисттер да жардам беришти.

Алгач биз кылган аракеттер дубалга тийген таруудай аркага секирип жаткандай туюлду. Бирок кайткан жокпуз. Улам бир идея менен чыгып, улам бир кишинин кулагына куюп отурабыз. Ошентип, эч кандай майнап чыкпачудай болуп жатып деле бир топ каражат топтолуп калыптыр. Анан интернет колдонуучулардан каттар келип, чалуулар түшө баштады. Башка шаарлардагы тааныш-досторубуз аракетке өтө башташты.

“...Мен эмне жардам бере алам?”

“...Дарегиңерди айткылачы, мен акча жиберейин дедим эле.”

“...Алматыда да акция уюштурууну ойлонуп жатам, бир аракет кылайын.”

“...Колуман келгени ушул болуп калды, аз да болсо кабыл алып коюңуздар, досуңуздар айыгып кетсин.”

“Азырынча ушуну ала тургула. Акча топтоло берсин балдар, таптакыр жетпей баратса, машинемди сатып берем.”

"...Ага, арзыбаган акчамды сиз айткан жигитке бердим, ыраазы болуңуздар, досуңуздардын ден соолугу мыкты болуп кетишине чын жүрөгүмдөн тилектешмин, көпчүлүк ушинтип тилеп отурсак, кудай таалам албетте берет..."

"... Мүмкүнчүлүгүм ошого жетти, көп акчалуу болсом, эх, анда аябайт болчумун. Сиздердей адамды көргөндө биздин четте турганыбыз болбос. Бизге ушундай жакшы жол көрсөттүңүздөр, ыракмат сиздерге."

“... Биз жамаатыбыз менен бир күндүк айлык акыбызды которобуз...”

“...Жүрөк сиздер менен бирге!.."

Дагы көп каттар, көп смстер бар. Менден башка досторго да тынбай келип жатат. #‎IsmanLife акциясынын уюштуруучулары, достор чогулуп түшкөн акча, келген каттар тууралуу бири-бирибизге маалымат беребиз.

Жүрөктү эң толкундантканы досубузга бир аял чалып, мен акчалай жардам бере албасам да донор болуп берейин, алтындарым, жаш бала экенсиң, өлүмгө кыйбай турам”,-дептир. Досубуз жаш адам донор боло аларын айтса, анда “27 жаштагы сиңдим бар, болбосо ал берет”, - деген экен. Угуп алып толкунданып кеттим. Жашып кеттим.

"Жапалак" унаа базары. Ош
"Жапалак" унаа базары. Ош

Унаа базарына барып кофе, чай сатып жүрсөк, алгач жаа бою качып жатышкан. Анан бир аз маалымат алгандан кийин көпчүлүк эл чын дилинен кофе, чайыбызды сатып алып жатышты. Айрымдары “Кофеңерди башкага сатып алгыла, мен жөн эле берейин. Досуңар айыгып кетсин”,-деп салымдарын кошушту. Артыбыздан ээрчип келип кошуп жатышты. Ал тургай ошол жерде куймак, кофе сатып отурган эже: “Менден албай, мына бул жигиттерден алгыла, менин соодам эмки базарда жүрсө деле жетет”,-деп кардарларды бизге үгүттөп турду. Ошол жерде ашкана иштеткен аке столдорун алып келип, ашканасынан ток чыгарып берип жардамдашып жүрдү.

Жанды эң ачыштырганы "Силер чындап эле уюштуруп жатасыңарбы, алдап акча таап жүргөн жоксуңарбы?" деп шекшиген жигиттин сөзү болду. Заманаң куурулуп кетет экен. Чынында ал жигит күнөөлүү эмес ошентип шекшигени үчүн. "Сүткө оозу күйгөн айранды ууртап ичет" дейт го. Балким ошондой жол менен элден акча жыйнаган шылуундарды көргөн окшойт.

Бирок жогорудагы окуя бизди биротоло капа кылып койгон жок.

Унаа базарындагы баласы да, карысы да, башка улуттун өкүлдөрү да кайдыгер болбой, тилегин айтышып, аз болсо да кабыл алып койгула деп көтөрүп жүргөн кутубузга акчасын салып жүрүштү.

Көрсө, адамдардын жашоо абалы, жашы, мүнөзү, тышкы көрүнүшү, кийими, тили башка-башка болгону менен боор оорусу, жүрөк согуусу бирдей экен. Арааны жүрүп турган ааламдашуу доорунда адамдардын жүрөгү муз болуп бараткандай туюла берчү. Бири-бирибизге боор бербей, байлык, мансап деп жашап калгандай сезиле берер эле. Көрсө, мен өзүм ошентип жашап жаткан экем. Элдеги мээрман жүрөктөр миңдеген жылдардан бери жашап келсе, мындан ары миңдеген жылдар бою жашай берет деп ишене баштадым. Боорукердик картайбайт да, эскирбейт да экен.

Муздай тоңгон жүрөктөрдү кайрымдуулук менен эритсе болорун туйдум.

Элдерден болгон бул жакшылыктарды көрүп, угуп, досубуз кадимкидей жашоого кумары артып, чыйралып келатат. Биз болсо үмүт менен аракетибизди андан ары улап жатабыз.

Ооба, биз болгону керектелүүчү сумманын ондон бирин эми чогулттук. Бирок боорукер адамдар бар турганда калганы да тез арада топтолоруна күмөнүм жок.

Биз акча топтобой эле, адамдардан мээр-шыбага, боорукердик, адамдык асыл сапаттарды топтоп жатыппыз. Берген сайын ал сапаттар азайбай, өздөрүндө кайра көбөйүп жатыптыр.

Улукбек Омокеев, блоггер

Наристенин көз жашын өлүм жазасы тыябы?

Педофилдерге карата жазаны катаалдантууну талап кылып, Жогорку Кеңеш алдында өткөн акция. 2-январь, 2015-жыл

Ош шаарында беш миңден ашык мүчөсү бар делген “Кыргыз журтум” коомдук фонду балдарга зордук-зомбулук көрсөткөндөргө өлүм жазасын киргизүүнү жактагандардан кол топтой баштады.

Алар топтолгон колдордун негизинде өкмөткө, парламентке жана президентке кайрылып, өлүм жазасына карата коюлган мораторийди алып салууну сунуштамакчы болушууда. Бул тууралуу аталган фонддун жетекчиси Сапаргүл Бердалиева “Азаттыкка” билдирди.

- Биздин фонддун мүчөлөрүнүн көбү энелер. Акыркы убакта балдарга карата жасалып жаткан мыкаачылыктарга чыдабай, ушундай кадамдарга барып жатабыз. Биз балдарды кордогондорду өлүм жазасына тартууну сунуштайбыз. Кол топтоонун негизинде бийлик башындагыларга мораторийди алып салуу сунушу менен кайрылабыз.

Адилетсиз чечим – бейкүнөө өлүм

Өлкөдө тыюу салынган өлүм жазасын кайтаруу демилгеси коомчулукта кызуу талкууга жем таштады. Бул маселени буга чейин да Жогорку Кеңештин айрым депутаттары маал-маалы менен көтөрүп келишкен. Парламенттеги КСДП фракциясынын депутаты Абдыманап Кутушев Баш мыйзам өзгөртүлмөйүнчө, өлүм жазасын киргизүү сунушу эрте экенин белгилейт.

- Өлүм жазасына мурда мораторий киргизилген, азыр болсо ал конституциялык норма. Конституциянын 20-21-беренелери өлүм жазасына тыюу салат. Бизде мындай жаза колдонулбайт, эгер киргизебиз десек, анда Конституцияны өзгөртүшүбүз керек. Коомго коркунуч келтирген кылмышкерлердин үшүн алабыз десек, анда бул сунушту жакшылап талкуулашыбыз зарыл.

​Анткен менен эл аралык уюмдар жана укук коргоочулар өлүм жазасын колдонууга караманча каршылыгын билдирип келатышат. Коомдук иликтөөлөр институтунун жетекчиси Рита Карасартова сот чечимдери күмөн санаткан Кыргызстанда бул жаза бейкүнөө адамдардын тагдырына балта чабарын эскертет.

- Бизде кылмышкерлердин кылган кылмышын так аныктаган экспертизалар жок. Адам эмненин негизинде соттолду десең, көбүнчө өзү күнөөсүн мойнуна алды дешет. Бейкүнөө жерден камалгандар толуп жатат. Анан ушундай шартта, техникалык мүмкүнчүлүктөр жок туруп, бул жазаны киргизүү туура эмес. Соттордун адилет чечим чыгарарына эч ким кепилдик бере албайт. Андан көрө кылмыш жасаган адамдарды кайра тарбиялоо аркылуу, гумандаштыруу жолу менен кылмыштуулукка каршы турсак жакшы болмок.

Өмүр бою абак же өлүм жазасы?

Өлүм жазасынын кайрадан көтөрүлүшүнө эки жашар наристенин аёосуз зордук-зомбулукка кабылышы да чоң түрткү болду. Акыйкатчы Бакыт Аманбаев мындай мыкаачылыкка баргандарды өмүрүнүн соңуна чейин түрмөгө кесүүнү сунуштайт.

Бакыт Аманбаев
Бакыт Аманбаев

- Балдарга, өзгөчө наристелерге зомбулук көрсөтүп, аларды зордуктагандарга эң жогорку жаза берилиши керек. Педофилдерге да ушундай чара көрүшү керек. Болбосо мындай кылмыштар токтобойт. Биз бул сунушту жылдык баяндамабызда айтып чыгабыз.

Өлүм жазасы Кыргызстандын Баш мыйзамынан 2007-жылкы референдумда алынып салынган. Ага чейин эл аралык уюмдардын сүрөөнү аркылуу президент өлүм жазасын 1998-жылдан тарта өз жардыгы менен токтотуп келген.

Өлүм жазасы алынгандан кийин эл аралык уюмдар Кыргызстанды демократиялык өнүгүүнү беттеген постсоветтик өлкөлөрдүн алдыңкы сабына коюп, муну кыргыз өкмөтүнүн чечкиндүү кадамы катары жогору баалашкан. Ошол эле учурда өлүм жазасын колдогондор өмүр бою абакка кесилгендерди багуу мамлекетке кошумча түйшүк экенин да жүйө кармашат.

Өлкөдө ушул тапта өмүрүнүн акырына чейин кесилгендердин саны 300гө жакын. Алардын ар бирине тамак-аш үчүн күнүнө 90 сомдон бөлүнөт.

Чочулаган банктар насыяны чектей баштады

Кыргызстанда көпчүлүк коммерциялык банктар сом түрүндө насыя берүүгө чектөө киргизгени маалым болду. Айрым банктар доллар түрүндө да насыя берүүдө чектөөгө барышканы кабарланууда.

Насыялардын чектелиши жана үстөк пайыздын жогорулашы экономиканын өсүшүнө терс таасирин тийгизери маалым. Бул маселеде Улуттук банктын позициясы кандай?

Улуттук валюта сомдун девальвациясы өлкөнүн акча-насыя саясатына да олуттуу таасирин тийгизди. Өткөн жылда сомдун курсу кескин төмөндөй баштаганда айрым коммерциялык банктар сом менен насыя берүүнү токтотуп койгон.

Быйылкы жылдын башында өлкөдөгү 24 коммерциялык банктын 17си сом менен насыя берүүнү токтоткону жергиликтүү маалымат каражаттарында кабарланган. Бул маалымат кайсы бир деңгээлде тастыкталып, биз байланышкан KIСB, "Росинбанк", "Кыргызстан коммерциялык банкы", "Халык банк", "Байтүшүм" банктары сом менен насыя берүүнү чектешкенин билдиришти. Ал эми "Доскредобанк" жана "Толубай банк" коммерциялык максат үчүн сом менен насыя берилерин, бирок үстөк пайызы 28% тегерегинде болорун билдиришти.

Айрым коммерциялык банктар сом менен насыя берүүгө Улуттук банк тарабынан чектөө киргизилгенин айтышты. Муну сомдун курсун кармоо жана инфляцияны чектөө үчүн киргизилген чара катары кабылдоого болот. Анткени акча базарында накталай акчаны азайтуу менен анын курсунун түшүүсүнө жол бербөө ар бир өлкөнүн улуттук банктары колдонгон чаралардын бири экени маалым.

Бирок Улуттук банктын төрагасы Толкунбек Абдыгулов эч кандай чектөө киргизилбегенин билдирди:

- Бизде Улуттук банк тарабынан эч кандай чектөө киргизилген эмес. Бирок бул жерде жылдын башында дайыма ушундай болот.

Толкунбек Абдыгуловдун айтымында, январда эч ким эч кандай иш кылбай, план түзүү менен алектенет. Февраль, март айларында дыйкандар жазгы талаа жумуштарына даярдык көрө баштаган кезде насыялар бериле баштайт.

Кыргызстандагы коммерциялык банктар ассоциациясынын башчысы Анварбек Абдраев коммерциялык банктардын сом менен насыя берүүнү чектешин сомдун күчүнүн кетүү коркунучу менен байланыштырат. Анын айтымында, коммерциялык банктар сомдун күчтүү девальвация болуп кетишинен чочуп турушат.

Кыргызстандагы ишкерлер болсо сом менен да, доллар менен да бериле турган насыялардын үстөгү абдан жогору деп арызданышууда.

Республикадагы курулушчулар бирикмесинин башчысы Аскарбек Молдобаев бүгүнкү күндө сом менен берилип жаткан насыялардын үстөгү 30% жакындап, ал абдан оор болуп жатат дейт:

- 28-29% деген бул эми чакан насыя компаниялардын үстөк пайызындай болуп жатат да. Бул деген абдан жогору да. Биз үйлөрдүн бир чарчы метрин 800-900 доллар десек, кымбат деп кыйкырып жатышпайбы. Муну менен кайда барабыз? Андай үстөк пайыз менен насыя алсак, анда үйүбүз дагы кымбаттап, аны ким алат? Эч ким алалбайт. Биздин элдин андай төлөө мүмкүнчүлүгү жок да.

Аскарбек Молдобаев, ошондуктан курулушчулар дээрлик банктардан насыя албай калганын кошумчалады.

Өкмөт жыл сайын жазгы талаа жумуштарына "Айылбанк" аркылуу үстөгү 8-10% насыя бөлүп келатат. Быйылкы жылы да андай насыя бөлүнүшү күтүлөт. Бирок өкмөт ишкер чөйрөсүнө жана өндүрүшкө Кыргыз-орус өнүктүрүү фондунан каражат бөлүүнү караштырып жатканы маалым. Экономика министринин орун басары Данил Ибраев өндүрүш тармагына коммерциялык банктар аркылуу 10% тегерегинде насыя каралып жатканын билдирген. Бирок андай насыялар адатта доллар түрүндө берилет.

Борбор Азия Сирия коркунучун баалабай жатат

Сирияда согушуп жүргөн борбор азиялыктар

Эл аралык Кризистик топ борбор азиялыктардын Сирияга жихадга кетип жатышынын себептерин атады.

"Сирия коркунучу: Борбор Азиядагы радикалдашуу" деп аталган отчетто аймактагы беш өлкө согушкерлер коркунучу менен күрөшкөндүн ордуна жарандардын эркиндиктерин чектеп, радикалдашуунун отуна май чачып, кайра аны күч алдырып жатканы айтылган.

Сирияга кеткендердин бейнеси кандай?

20-январда жарыяланган баяндамада Кризистик топ мындай кырдаалдын жаралышынын саясий себептерин талдоого алган. Эл аралык уюмдун Борбор Азия өлкөлөрү боюнча долбоорунун директору Дейдре Тайнандын айтымында, аймактагы өлкө жарандарынын саясий жана социалдык өзгөрүүлөрдөн көңүлүнүн калышы да “Ислам мамлекети” тобунун ишин оңойлотуп жатат.​

- Аймакта саясий жана социалдык өзгөрүүлөрдү күтө берип, көңүлү биротоло калгандар аз эмес. “Ислам мамлекети” тобун жактагандардын ачык-айкын образы жок. Алардын арасында байлар жана кедейлер, билимдүүлөр жана билимсиздер, жаштар жана улгайгандар, аялдар жана эркектер бар.

"Сирия коркунучу: Борбор Азиядагы радикалдашуу" деп аталган баяндамада бүгүнкү күндө "Ислам мамлекети" тобунун согушкерлери көзөмөлдөп турган аймактарга кеткен же бул экстремисттик топту колдогон борбор азиялыктардын саны 2 миңден 4 миңге чейин жетери айтылат. Алардын арасында Өзбекстандан жана Кыргызстандын түштүгүнөн кеткен этникалык өзбектер бул террорчул уюмдун катарында күрөшүп жүргөн саны боюнча эң көп топ катары көрсөтүлгөн. Мындан сырткары казак, тажик, кыргыз жана түркмөндөрдүн бар экени айтылган.

"Ислам мамлекети" тобу тараткан "Казак балдар" делген тасма интернетке былтыр 22-ноябрда коюлган.
"Ислам мамлекети" тобу тараткан "Казак балдар" делген тасма интернетке былтыр 22-ноябрда коюлган.

“Эмнеге Борбор Азиянын тургундары өз өлкөсүн чанып, Сирияга жөнөп жатышат?” деген суроо узаткан Кризистик топ мунун себебин бир нече факторго байланыштырат. Алардын арасында жарандык эркиндик чектөөгө алынган өлкөлөрдө бул топтор халифат куруу идеологиясын альтернатива катары көрүп, же адамдар диний же этникалык жактан басмырлоого кабылган учурда “Ислам мамлекетинин” идеологиясын тандай турганы айтылган.

Радикализмдин чарасы - биригип күрөшүү

Ошондуктан Борбор Азиянын жетекчилери “Ислам мамлекети" согушкерлери жана диний радикализм коркунучу менен күрөшүү үчүн бирдиктүү аракеттер иштеп чыгышы керектигин эл аралык уюм сунуштаган.

Борбор Азия өлкөлөрү бул коркунуч менен күрөшүү боюнча бирдиктүү план иштеп чыкмайынча, өрчүп жаткан радикализм бул беш өлкө үчүн олуттуу коркунуч бойдон кала берет. Ал план жогорку коопсуздук чаралары эле эмес, социалдык, саясий жана экономикалык аракеттерди да өзүнө камтышы керек- деп жазылат баяндамада.

Кризистик топ башка чаралар менен катар бул уюм жаштарга көбүрөөк экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү түзүп берүүгө чакырган.

Кризистик топтун Европа жана Борбор Азия боюнча программаларынын директору Пол Квин-Жадж бул аймакта жихадизмдин коркунучтары алыс эмес экенин эскертип, чөлкөм лидерлерин азыртадан чара көрүүгө үндөгөн.

Кризистик топтун отчетуна баа

Жогорку Кеңештин Коргоо жана коопсуздук комитетинин төрагасы Алмазбек Баатырбеков Кризистик топтун бийликке нааразы болгондон улам Сирияга кетип жатат деген пикирине кошулбайт: ​

- Жалпысынан Борбор Азия өлкөлөрү деген менен Кыргызстанда абал салыштырмалуу башкача. Бизде өз оюн айта албай, же диний кысымга калды деген деле көрүнүш жок. Ал жакка кеткендердин көпчүлүгү адашып, туура эмес маалыматтар менен кетүүдө. Өлкөнүн коопсуздук кызматтары, парламент буга каршы туруп, бардык аракеттерди көрүү үчүн чогуу иштеп жатабыз.

Ал эми Борбор Азия өлкөлөрү боюнча иликтөөлөрдү жүргүзгөн Бишкектеги Prudent Solutions аналитикалык борборунун директору Эсен Усубалиев Кризистик топ жалпысынан азыркы абалга туура баа берген деген пикирде:

-Албетте саясий системасында “сенектик” орун алган Казакстан, Өзбекстан сыяктуу өлкөлөрдө элдин нааразычылыгын сыртка чыгарууга мүмкүнчүлүк берилбейт. Башкача айтканда, бир муун өзүнүн укуктары корголбой жатканын билсе да айта албай, көкүрөгүндөгү ызасын катып, жашап жатат. Алар коомдон өз ордун таба албай кыйналып келишет. Анткени алардын үнү угулбай, белгилүү бир топтун гана үнү угулган үчүн аларда абдан чоң көңүл калуу бар. Ошондуктан альтернатива издешип, ар кыл диний, радикалдык топтордун катарын толуктап жатышат.

Бул жагынан Кыргызстанда абал бир аз башкача экенин айткан Усубалиев өлкөдө диний сабаттын төмөндүгүнөн көпчүлүк ушундай кадамга барып жатат деп эсептейт.

Ал эми Москвадагы Карнеги борборунун теңтөрагасы, ислам жана Борбор Азия боюнча эксперт Алексей Малашенко Кризистик топтун баяндамасындагы коркунучтарга кошула бербейт. Анын айтымында, аталган борбор айрым учурда кырдаалды аша чаап, коркунучтуу көрсөтүп жүрөт:

Малашенко
Малашенко

- Кайсы бир нерседен көңүлү калган же нааразы болгон адамдар бардык өлкөлөрдө бар. Аны Борбор Азияга байлап, “Ислам мамлекети” ушундан пайдаланып, өз катарын толуктап жатат деген туура эмес деп ойлойм. Экинчи жагынан, Борбор Азияда жумуш жок, диний туура эмес маалымат алган жаштар көп болушу мүмкүн. Бирок антип бул аймактагы кырдаалга бир жактуу баа берген туура эмес. Учурда бул аймактагы ар бир өлкөдө абал ар башка. Буга кошумча бизде Борбор Азиядан канча адам кеткени тууралуу так маалымат да жок болуп жатпайбы. Анын масштабын билбей туруп, мындай же тигиндей болот деп айтуу туура эмес. Ошондуктан "Ислам мамлекети" тобу Борбор Азияга маани берип, өз катарын ушул аймак жарандары менен толуктап жатат деп айтуу кыйын. Анын үстүнө ошол эле "Ислам мамлекети" тобу жана ислам тууралуу ар кыл уламыштарды чындык катары айта берүү адатка айланып бара жатат.

Расмий маалыматтар боюнча Кыргызстандан эки жүзгө жакын адам Сириядагы согуштук аракеттерге катышып жүрөт. Алардын ичинен ондон ашыгы көз жумганы кабарланды. Согуштук аракеттерге катышкандардын басымдуу бөлүгү 16-22 жаштагылар жана арасында кыз-келиндер да бар. Мурда Сирияга тартылгандар өлкөнүн түштүк аймактарында басымдуу болсо, акыркы учурда бул көрүнүш башка аймактарда да кулач жайганы айтылууда.

ИМ тобунун Борбор Азияга “дубай саламы”

"Ислам мамлекети" тобунун согушкерлери тараткан сүрөт.

Кыргызстандагы айрым диний эксперттер “Ислам мамлекети” тобу Борбор Азиядагы стабилдүүлүктү бүлүнтүүгө кызыкдар экенин белгилеп, буга атайын каражат бөлүнгөн деген маалымат таратышты.

Буга улай эле интернетте өзбек тилинде сүйлөп, беткап тагынган куралчан жигиттердин Борбор Азияга келүү планын билдирген видеосу жарыяланды. Диний серепчилер Борбор Азия бийликтери бул сыяктуу олуттуу коркунучтарга жетиштүү чара көрбөй жатат деген пикирде.

Диний эксперт Кадыр Маликов Борбор Азия чөлкөмүндө диний радикалдашуу тездик менен өнүгүп баратканын айтып, анын ичинде "Ислам мамлекети“ тобунун ишмердиги жанданганы байкалат деп тынчсызданды.

Түпкүлүгүндө Өзбекстанды бүлүнтүүнү каалаган топтун аракеттеринен биринчи кезекте Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстан запкы тартышы мүмкүн дейт Кадыр Маликов:

- Бизде азыр абдан аялуу катмар деп Кыргызстандын түштүгүн да, Фергана өрөөнүн да айтсак болот. Азыр "Ислам мамлекети" тобу Борбор Азияга белгилүү бир суммадагы каражат багыттаганы тууралуу маалымат бар. Максаты - Өзбекстанды бүлүнтүү, бирок ойлонуп көрсөк ал жакты дестабилдештирүүдө Кыргызстан же Тажикстан да кошо жабыр тартышы мүмкүн.

Кадыр Маликов "Ислам мамлекети" тобу жакында эле Казакстан, Тажикстан, Кыргызстан жана Өзбекстандан барган жихадчыларды бириктирип, “Борбор Азия” деген атайын топ түзгөнүн да кабарлады. Мындай маалыматтардын чын-төгүнүн билүү максатында жана анын алдын алуу иштери кандай жүрүүдө деген сурообузга тиешелүү күч органдарынан жооп ала алган жокпуз.

Анткен менен коопсуздук жана дин маселелери боюнча эксперт, “Ыйман” фондунун жетекчиси Искендер Ормон уулу саясий, социалдык туташ проблемалары көп өлкөлөргө радикалдуу уюмдар тез сиңерин айтып, бирок мындай коркунучтарга бүтүндөй коом каршы турушу керек деди “Азаттыкка”:

- Мамлекеттин гана чара көргөнү жетишсиз. Буга коомдун бирдиктүү позициясы болушу керек. Күч органдарына же диний кызматкерлерге гана эмес, мындай жоопкерчилик коомдун бардык катмарында болушу зарыл. Ата-эненин, мектептин, журналисттердин, интеллигенциянын жоопкерчилиги бар. Негизи мындай маселеге масштабдуу, системалуу чара - бул диний билимди заманбап талаптарга ылайык жаңылоо деп айтаар элем.

Искендер Ормон уулу кыргыз бийликтери бат-баттан коопсуздук кеңешине чогулуп, коркунучтардын алдын алууга жетиштүүгө көңүл бөлүүдө эсептейт.

Сирия коркунучу: Борбор Азиядагы радикалдашуу

Ал ортодо Эл аралык кризис тобу «Сирия коркунучу: Борбор Азиядагы радикалдашуу» деп аталган отчетун жарыялап, анда "Ислам мамлекетинин" согушкерлери көзөмөлдөп турган аймактарга кеткен же бул экстремисттик топту колдогон борбор азиялыктардын саны 2-4 миңге чейин жетерин шардана кылды. Кризистик топ аймактагы өкмөттөр жарандык эркиндиктерди чектеп, коопсуздук чараларын күч алдыруу менен радикалдаштыруунун отуна кайра май чачып жаткандыгын кошумчалайт. Башка чаралар менен катар бул уюм жаштарга көбүрөөк экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү түзүп берүүгө чакырды.

Кыргызстандын коопсуздук кеңешинин мурдагы катчысы, генерал-майор Марат Иманкулов “Ислам мамлекети” тобунун согушкерлеринин катарын тыюу үчүн Борбор Азия мамлекеттери коопсуздук маселесинде тыгыз кызматташуусу керектигин айтты:

- Кошуна мамлекеттер, Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан менен биргеликте, аймактык уюмдар менен чогуу машыгууларды өткөрүү зарыл. Алардын кирип келип жаңжал баштаганын күтүп отурбаш керек, алысты көрө билип иш кылып, биз аларды Тажикстандын чек арасынан тоскудай болушубуз абзел. Азыр көңүл бурбасак, кийин мунун кесепеттери чоң болушу ыктымал.

Эл аралык кризистик топ да Сириядагы соңку окуялар Борбор Азиядагы диний радикалдашуу үчүн өтө кооптуу экенин белгилеп, бул өлкөлөр коопсуздук боюнча атайын көп багыттуу программаларды иштеп чыгышы керек деген кеңеш берди.

Диний эксперт Кадыр Маликов кыргызстандык мусулмандар арасында муфтияттын кадыры улам жоголуп баратканы, ишенимге ээ болбой жатканы, алардын бийлик тараптан көзөмөлдөнүшү жарандардын башка агымдарга кошулуусуна түрткү болууда деген пикирде.

“Ислам мамлекети” тобунун согушкерлеринин катарына же Сириядагы кандуу кагылышка баргандар интернетке тараткан видеолордун каармандары көбүнесе казак же өзбек улутундагылар болгону менен, Кыргызстандын коопсуздук кызматтары өлкө түштүгүнөн экстремисттик топтордун катарына барып кошулгандар бар экенин белгилеп келишет.

Аймакта бешинчи дөңгөлөк болбойлу...

Кыргыз тилдүү гезиттердин ичинен бүгүн “Көк асаба” гезити гана жарык көрдү.

Гезит Айбек Байымбетов аттуу автордун “Арабанын бешинчи дөңгөлөгү болбойлу” деген макаласын окурмандарга тартуулады. Кыргызстандын жашоо-турмушун талдоого алган Айбек жашап жаткан системабыз элдин абалын ойлогонго жана улуттук кызыкчылыкты коргогонго эмес, саналуу ач көз байлардын жыргалчылыгын гана камсыз кылууга карай багытталганын, мындай жол акыры биз ойлогон жакшылыкка алып барбай тургандыгын, ошондуктан экономиканын өзөгү социализмге негизделиши керектигин белгилеп, бул сөздү угары менен либералдык көз караштагылар дароо чалкасынан кетерин, анткени өнүккөн капитализм менен демократия гана жаркын келечекке алып барат дегендер, же Батыштын “токочунан” башканы таттуу деп эсептебей калгандар бул идеяны туу туткан адамды эскичил, улутчул деп күнөөгө жыккысы келерин, бирок бүгүн экономикабыздын негизин түзүп жаткан капитализмден баш тартып, анын ордуна жаңы экономикалык негиз салмайын аймактык интеграцияда Кыргызстан арабанын бешинчи дөңгөлөгү болуп жүрө берерин, ал эми улам жаңы келген бийлик реформа дегенди бетине кармап алып, эбак ачып-кычып кеткен бешбармакка ысык сорпо куя салып элге бере берерин жазды.

Гезиттин бул санына Алыкул Осмоновдун 100 жылдыгына карата акындын залкар манасчы Сагымбай тууралуу жазып кеткен “Сагымбай Орозбаков” деген макаласы кайрадан басылып чыкты.

Алыкул ХХ кылымда жашаган манасчылардын эң көрүнүктүүсү, эң күчтүүсү, эң улуусу Сагымбай Орозбак уулу болуп эсептелерин, эгер кол жазмалар фондунда эпостун 1000 басма табак ыры болсо, анын 400 басма табагы Сагымбай Орозбак уулунуку, калгандары Саякбай, Жаңыбай, Шапак, Байымбет, Ыбырайым жана башкалардыкы экенин, кокус жогорудагы аттары саналган манасчылардын ичинде Сагымбай Орозбаковдун варианты болбогондо анда калгандары бизди “Манас” эпосунун күчүнө мынчалык таң калтыра алмак эместигин, Сагымбайдын сөздөрү башкалардыкынан бөлүнүп турарын, Сагымбайды окуп туруп башкалардыкын окуганда төрт кабат үйдөн бир кабат үйгө түшкөндөй төмөндөй түшөрүңдү жазган.

Ушул эле санда айтылуу Таттыбүбү Турсунбаеванын 70 жылдыгына карата журналист Ракыя Жусупованын “Таттыбүбү” деген эскерүү баяны сандан санга жарыяланууда.

Археологиялык эстеликтер жайгашкан жерлер да менчикке кетип калган жагдайлар бар экенин, тарыхый эстеликтер мамлекет тарабынан каттоого алынган деп жыйындарда көп айтыларын, бирок кеп каттоого алынганында эмес, кеп аны дайыма карап, коргоого алып, сактап алуу керектигин, маселен ошол эле каттоого алынган жайлардын аттары Маданият министрлигинин кагазында гана жазылып калганын, өзү болсо эбак жок болгондугун “Көк асаба” гезитинин бүгүнкү санына берген маегинде археолог окумуштуу Кубатбек Табалдиев кеп кылды.

Улуттук кийимдерди заман талабына ылайыктап жаңылап, жакында Тажикстандын Дүйшөмбү шаарында “Элдик өнөр жана мода” фестивалына катышып, бүгүн Европа тараптан да чакыруу алган жаш дизайнер Миррахим Токтогуловдун кийимдеринин үлгүсүн аталган басылма сүрөттөрү менен тартуулады.

Миррахим өз сөзүндө калпактар таза кийизден, көйнөктөр таза кендир, пахта, жибек жиптеринен токулган кездемелерден, колго көтөргөн баштыктар да таза жүндөн ийрилип токулган таарлардан жасаларын, мисалы, илгерки эркектер кийген кемселдин этеги кенен болсо, ал бүгүнкү заманга ылайык кыскартылып, көчөдө, маршруткаларда жүргөнгө ылайыкташтырылганын, бул кийимдерди жаштар окууга, сыйга, жыйындарга жана күнүмдүк турмушта деле кийип жүрө берсе болорун айтып берди.

Шамалбек Акылбек уулунун макаласы “Кыргыздын түштүк аймагынан чыккан кыраан Кубат бий” деп аталган макаласы жарык көрдү. Макалада Кубат бийдин эрдиги эскерилип, Кокон бийлигине кызмат кылып жүрүп акыры ошол Кокон бийлиги тарабынан өлтүрүлгөнүн, 2013-жылы белгилүү ишкер Сазыкбай Турдумалиев тарабынан Таластын Кара-Ой айылына Кубат бийдин куш кармаган айкели орнотулганын жазып чыкты.

Москвада азык-түлүк баасы күн санап өсүүдө

Москвадагы дүкөндөрдүн бири. 2014-жыл.

Баалардын күн санап өсүшү Москвада эмгектенген мигранттарга кандай таасирин тийгизип жатканын билүү үчүн "Азаттык" сурамжылоо жүргүздү.

1-январдан тарта эт, жумуртка, суу май, кесме баасы 1,5-2% өссө, кумшекер, капуста, сабиз, картошка жана пияз баасы жалпысынан 5-11% чейин көтөрүлгөн. Бул тууралуу маалыматты Орусиянын мамлекеттик статистика комитети жарыялады.

Эксперттер азык-түлүк бааларынын өсүшү акыркы эки жумада гана эмес, өткөн жылдын сентябрь-октябрь айларынан башталган көрүнүш экенин айтышууда.

Баалардын күн санап көкөлөшү Москвада эмгектенген мигранттарга кандай таасирин тийгизип жатканын билүү үчүн сурамжылоо жүргүздүк.

Бактыгүл Калчаева алты жылдан бери күйөөсү менен Орусияда жүрөт. Ал Москвада азыр жашоого жана иштөөгө чыгымдарды үнөмдөө оор болуп калганын айтты:

- Быйыл жылдагыга салыштырмалуу өтө эле кымбаттады. “Ашан” соода түйүнүнөн тамак-аш алабыз. Буга чейин ал жерде товарлар башкаларга караганда арзан болчу, азыр андай болбой калды. Бир айда жеген-ичкенге эле 10 -15 миң рублга чейин кетип жатат. Бизде жумушта тамак берилбейт. Үйдөн жасап ичебиз. Анан батир акысы, аркы-берки чыгымдар кошулуп отуруп, бирөөбүздүн айлыгыбыз бат эле түгөнүп калат.

Дагы бир кыргызстандык Наргиза Назарова азык-түлүк дүкөнүндө сатуучу. “Башкы керектүү азыктарга баалар күн сайын өзгөрүүдө”, - деди ал өз байкоосу менен бөлүшүп.

- Азык-түлүк кымбаттады. Күндөн-күнгө 1 рублдан 10 рублге чейин өсүүдө. Кумшекер жаңы жылга чейин арзан болчу. Бир килограммы 40 рублга чейин болчу, азыр 56-60 рублга жетти. Мен бир туугандарым менен жашайм. Тамак-ашыбызга айына 7 миңден 10 миң рублга чейин кетип калат. Мурда ага жетчү эмес.

Эркеайым Маткабулова нандын бир рублга кымбаттаганы да мигранттарга терс таасирин тийгизе турганын айтты:

- Мен башында тамак үчүн 2 миң рубль коротчумун. Азыр 3 миң рублга чейин жетүүдө. Башка жылдарга караганда көп чыгым болуудабыз. Мурдагыдай акча чогулта албай калдык десем да болот.

Москвада кафе иштеткен Мира Турганова декабрда базардагы баалардын тез өскөнүнө байланыштуу жасаган тамагынын да акысын көтөрүүгө аргасыз болгон.

- Акыркы эки жумада эт, жашылча-жемиштер 10-15% кымбаттады. Ага жараша биз да бааны көтөрдүк. Себеби жаңы жыл алдында баалар 10-15 пайызга эмес, 20-25 пайызга өсүп кеткен. Ошол учурда биз бааны 5-10 пайызга көтөрдүк.

Эксперттердин айтымында, жаз айларында баалар 17-20 пайызга чейин көтөрүлүшү мүмкүн.

Москвадагы Экономиканын жогорку мектебинин Өнүгүү борборунун эксперти Николай Кондрашов март-апрель айларында абал оорлорун божомол кылды.

- Терс фактыларга байланыштуу 2014-жылы азык-түлүк инфляциясы 15,6 пайызды түзгөн. Бул абдан жогорку көрсөткүч. Биринчиден, девальвация, экинчиден, азык-түлүк санкциялары 2015-жылы дагы деле уланып жатат. Үчүнчүдөн, мурунку жылдагы девальвациянын кийинки жылга “улануу эффектиси” болгондуктан, үстүбүздөгү жылы азык-түлүккө болгон баалардын кескин өсүшүнө негиз бар. Эгерде мунайга болгон баа азыркыдай 1 баррель үчүн 50 доллар бойдон калса, рублдин куну дагы түшүп, азык-түлүк баасы 17-20 пайызга чейин өсүшү күтүлөт. Орусияда буга чейин 2007-2008-жылдары дүйнөлүк экономикалык кризис, 2010-2012-жылдардагы кургакчылык учурунда окшош кырдаалдар кездешкен. Бирок ал кризистерден кийин баалар мурдагы калыбына келген. Азыркы кырдаалда рублдин куну кайрадан көтөрүлбөйт жана санкциялардын кесепетинен пайда болгон дефицит эч жакка кетпейт.

Өткөн жылдын жаз айларында Украинага таандык Крым жарым аралын аннексиялап алгандан кийин Орусияга карата бир топ санкциялар киргизилген. Ошол кезде эксперттер бул орус экономикасы үчүн оор сокку болорун эскертишкен эле.

Ош: эстеликке чачылган миллиондордун эсеби

Оштогу Манастын эстелиги. 2012-жыл.

УКМКнын коррупцияга каршы күрөшүү кызматы Оштогу Манастын эстелиги боюнча кылмыш ишин козгоду. Күч органдары ал курулган кезде 10 млн. сомдон ашык акча желгенин негиз кармоодо.

Ал ортодо Оштогу Барсбек кагандын эстелигин жана "Жапалак" машине базарын курууда да бир топ акчалар кымырылып кеткени айтылууда. Бирок бул фактылардын эки-үч жылдан кийин гана козголуп жатышын Ош шаарынын мурдагы мэри Мелис Мырзакматовду каралоо аракети катары баалагандар да бар.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик кызматтын коррупцияга каршы күрөшүү башкармалыгынын Оштогу бөлүмү “Айкөл Манас” монументалдык комплексин курууда акча кайсы процессте кымырылып кеткенин ачык айта элек. Алар азырынча керектүү өлчөмдөн ашыкча иштетилген сумманы гана коомчулукка шардана кылышты.

- “Айкөл Манас” монументалдык комплекси боюнча Ош шаардык мэриясынын капиталдык курулуш башкармалыгы 2011-жылы атайын тендер өткөргөн. Анын жыйынтыгында, ошо кездеги Ош шаарынын башкы архитектору Нурбек Баетовдун уулу Сабыр Баетовго таандык “Айжол” жоопкерчилиги чектелген коому тендерди утуп алган. УКМКнын коррупцияга каршы күрөшүү кызматы атайын демилгелеп, курулушту жүргүзүүдө бюджеттик каражаттарды мыйзамдуу иштетүү маселеси боюнча аудитордук текшерүү өткөргөн. Ошонун негизинде Эсеп палатасы, эстеликти курууда көрсөтүлгөн ченемден 10 млн. 112 миң 700 сом өлчөмүндө ашыкча акча иштилип кеткенин тактады. Бул каражаттарды Ош шаардык мэриясынын ошо кездеги кызматкерлери өздөрүнө ыйгарып алганы аныкталды, - деди УКМКнын маалымат катчысы Рахат Сулайманов.

УКМК "Жапалак" машине базарын курууда да 5 млн. сом кымырылып кеткенин айтууда.
УКМК "Жапалак" машине базарын курууда да 5 млн. сом кымырылып кеткенин айтууда.

УКМК азыр Кылмыш-жаза кодексинин 177-беренеси же, “ишенип берилген мүлктү өзүнө ыйгарып алуу жана керексиз коротуу” айыбы менен кылмыш ишин козгоду. Бирок азырынча кимдерге айып коюлуп жатканын жана алардын аты-жөнүн Коррупцияга каршы күрөшүү кызматы ачык айткан жок.

Курулушу 2011-жылы башталып, 2012-жылы эксплуатацияга берилген Оштогу “Айкөл Манас” монументалдык комплексине жалпысынан 37 млн. 179 миң сом сарпталган. Анын долбоорун “АрхТБ” ишканасы түзүп, куруучу катары “Айжол” жоопкерчилиги чектелген коому иш алып барган.

Ош шаардык мэриясынын алдындагы капиталдык курулуш башкармалыгынын жетекчиси Талантбек Эшбаев буларды билдирди:

- Эсептөө палатасынын текшерүү иши толук бүтө элек. Алар чыгарган жыйынтыкта атайын акт жазылып ага өздөрүнүн, менин жана эстеликти курган фирма жетекчилеринин колу коюлушу керек. Бирок бүгүнкү күнгө чейин ал актыны колубузга ала элекпиз. Ошол себептүү азыр бул иш боюнча бир нерсе дей албайм. Анүстүнө менин бул жерде иштегениме бир жылдай эле болду. Негизи “Айкөл Манастын” эстелигинин курулушун текшерген мамлекеттик комиссиянын “эстеликти эксплуатациялоого уруксат берилсин” деген 96/12 номердеги актысы бар. Бирок бул чечим канчалык негиздүү, эстелик канчалык мыйзамдуу болгону тууралуу азырынча бир жактуу пикир айта албайм.

Ош эл аралык аэропортунан шаарга кирип келаткан жолго курулган Манастын эстелигинин бийиктиги 24 метр. Ичи бетондон жана сырты жезден жасалган монументти тургузууга 10 чакты скульптор жана 30-40тай куруучу тартылган.

Бул эстеликти курган “Айжол” жеке менчик ишканасы, курулуш толук мыйзамдуу болгонун айтып, ортодо акча желип кеткен деген дооматтарды четке кагууда. Фирманын ээси Сабыр Баетов “Азаттыкка” буларды айтты:

- Эсеп палатасынын кызматкерлери Ош шаардык капиталдык курулуш башкармалыгынын үстүнөн текшерүү жүргүзүп жатабыз деген. Кийин мага чалып документтериңди алып кел дешти. Ошол бойдон бир да жолу чакырышкан жок. Анан акт боюнча да менин эч кандай тааныштыгым жок. Ал тургай кайсы жерден, кайсы акчаны, кай жакка киргизип жибергенимди да айтыша элек. Негизи курулуш жүрүп атканда бардык органдар текшерип, карап турушкан. Кийин Манастын эстелиги ишке берилгенден кийин дагы төрт-беш жолу текшеришкен, аудит салышкан. Ошондо да эч нерсе деп айып коюшкан эмес. Анан азыркы жыйынтыктарына мен эч түшүнбөй турам. Бул иште бир да мыйзам бузуу болгон эмес, бардык документтер жайында.

Соңку кабарлар боюнча, Оштогу Барсбек кагандын эстелигин курууда 2-3 миллион сомдой жана Ош шаардык “Жапалак” унаа базарын курууда 5 млн. сомдой каражаттар орто жолдон кымырылып кеткенин УКМКнын коррупцияга каршы күрөшүү кызматы аныктап чыккан. Бирок аталган орган булар боюнча маалыматтарды толук шардана кыла элек.

Ушундан улам айрымдар муну саясий буюрутма катары баалашууда. Анткени бул курулуштардын баары экс-мэр Мелис Мырзакматов калааны башкарып турган учурда курулган.

Оштун экс-мэри Мелис Мырзакматов.
Оштун экс-мэри Мелис Мырзакматов.

- Курулуш объекттериби, көпүрө, же эстеликтер болобу, булардын тегерегиндеги соңку кездеги катуу текшерүүлөр кандайдыр бир саясий буюртманын негизинде болуп жаткандай пикир калтырууда. Көпүрө боюнча Мырзакматовго кылмыш ишин козгогондон кийин, ал кайра атайын кайрылуу менен чыкты. Ошондон кийин калк ичинде Мелис Мырзакматов саясатка кайтып келет деген пикирлер жарала баштады эле. Анан эми бийлик мына ошого жооп кылып, минтип Манастын эстелигинен да “бирдеме” таап, Ош шаарынын экс-мэрине карата кара пиарды көбүртүү менен алек болуп аткандай. Негизи 2010-жылдан 2013-жылга чейинки аралыктардагы ушул курулуштар, эстеликтер элдин духун көтөргөн эле. Эми ошону бийликтердин чукуп атканын туура эмес деп эсептейм,- деди жергиликтүү байкоочу Абдыжапар Аккулов.

Башкы прокуратура өткөн жылдын ноябрында экс-мэр Мелис Мырзакматовго карата кылмыш ишин козгоп, Оштогу Навои көчөсүндөгү эстакада көпүрөсүн курууда кызмат абалынан кыянаттык менен пайдаланып, бир катар мыйзамдарды бузган деген айып таккан. Анын негизинде, Ош шаардык соту аны камакка алуу чечимин чыгарып, издөө жарыялаган.

Мырзакматовдун тарапкерлери буга ошондо да "саясий куугунтук" деп баа беришкен эле. Эми Манастын эстелиги жана “Жапалак” унаа базарлары тууралуу фактылардын коомчулукка жарыяланышын да ушул аракеттердин логикалык уландысы деп мүнөздөшүүдө.

Белгилей кетчү бир жагдай, кезинде Ош шаарынын мэри болуп турган Мелис Мырзакматов Манастын эстелигин курууга 31 млн. сом жумшалды деп ММКларга айтканы бар. Бирок монументалдык комплекске 37 млн. сомдон ашык каражат сарпталганы эми гана ачыкка чыгып отурат.

Милиция күбөнү кысымга алууда

Мындан бир ай мурда, ИИМдин алдында күбөлөрдү коргоо башкармалыгы ишке кирген.

Акыйкатчы институту Бишкекте Свердлов райондук милиция кызматкерлерине каршы көрсөтмө берген күбөнүн коопсуздугу коркунучта экендигин айтып чыкты.

Милицияга каршы көрсөтмө берген Адылжан аттуу жаран мурда уурулук, каракчылык, талап-тоноо беренелери боюнча төрт жолу соттолуптур. Өзүнүн айтымында, аны акыркы жаза мөөнөтү бүтөрүнө аз калганда, милиция кызматкерлери уруп-согуп, терс иштерди бүтүрүү үчүн пайдаланган. Адылжандын "милдети" маңзатты бейкүнөө адамдардын чөнтөгүнө байкатпай салып, аны милицияга карматуу болгон:

- Мен ушундай жол менен алты адамды милицияга карматкам. Алардын төртөө акча берип кутулуп кеткен. Экөө убактылуу кармоочу жайга камалган. Маңзатты кимге таштоону өздөрү айтышчу. Кээде мен сунуш кылчумун.

Айрым күбөлөр тергөө маалында кыйноонун күчү менен берген көрсөтмөлөрүн соттук териштирүү учурунда өзгөртүшөт. Адылжан ушундай кадамга баргандан кийин милициялар аялын барымтага алып, көрсөтмөсүн өзгөртүүсүн талап кылганын айтууда:

- Милиция кызматкерлерине каршы көрсөтмө бергенден кийин мага, жакындарыма коркутуу болду. Алар аялымды уурдап кетип, "аны көргүң келсе, көрсөтмөңдү өзгөрт" деген талап коюшту. Мен алардын аты-жөнүн билбесем да, укук коргоо органдарынан экендигин сездим. Себеби, алар милициялар берген номерге чалышты. Аларга жолукканда, "макул, көрсөтмөмдү өзгөртөм" деп аялымды алып кеттим. Бирок сотто баарын ачык айтып, көрсөтмө бердим.

Адылжандын жардамы менен милиция кызматкерлери камакка алган жарандардын бири алты айдан кийин Свердлов райондук сотунун чечими менен эркиндикке чыккан. Анын соттук ишинде Адылжандын күбө катары берген көрсөтмөсү чечүүчү ролду ойногон.

Бирок ушундан кийин бир нече сот ишине башкы күбө катары катышкан Адылжанга кол салуулар болгон. Буга байланыштуу ал азыр тааныштарынын үйүндө баш калкалаганга мажбур.

Бакыт Аманбаев
Бакыт Аманбаев

Акыйкатчы Бакыт Аманбаев жогорудагы күбө кат аркылуу андан жардам сураганын "Азаттыкка" тастыктады. Ушундан кийин ал Адылжандын арызы боюнча Баш прокуратурага кайрылган экен:

- Адылжан өз арызында Сверлов райондук ИИБнин эки кызматкери аны коркутуп-үркүтүп жатканын, үй-бүлөсүнүн коопсуздугу коркунучта экенин айткан. Бул иши менин кароомдо алты айдан бери турат. Күбө көрсөтмө берип жаткандан кийин анын коопсуздугу да эске алынышы керек эле. Күбөлөрдү коргоо боюнча мыйзам болгону менен, иш үстүндө ал аткарылбай жатат. Мен жогорудагы күбөнүн иши боюнча, шаардык прокуратурага да кайрылдым.

Алар аялымды уурдап кетип, "аны көргүң келсе, көрсөтмөңдү өзгөрт" деген талап коюшту.

Бирок Свердлов райондук ИИБ кызматкерлери күбөнүн келинчегин барымтага алуу фактысын четке кагууда. Шаардык милициянын маалымат катчысы Олжобай Казабаев Адылжан көрсөтмөсүндө белгилеген укук коргоо кызматкерлери иш ордуларын бошотпогонун, бул боюнча шаардык прокуратура тергөө амалдарын жүргүзүп жатканын билдирди:

- Свердлов райондук ИИБнин кызматкерлери тарабынан Адылжан жанан анын келинчегине эч кандай коркутуу-үркүтүү болбогонун, барымтага эч ким алынбаганын мен расмий түрдө айта алам. Ал эми аты аталган милиция кызматкерлери боюнча ушул тапта шаардык прокуратура тергөө амалдарын жүргүзүүдө.

Кыргызстанда 2006-жылдан тартып, күбөлөрдүн жана жабырлануучулардын укуктарын коргоо мыйзамы күчүнө кирген. Бирок адам укугун коргоочулардын айтымында, бул мыйзам иш жүзүндө аткарылбай келет.

Мындан бир ай мурда, ишке кирген ИИМдин алдында күбөлөрдү коргоо башкармалыгы тергөө убагында жабырлануучулардын, күбөлөрдүн ден соолугуна жана өмүрүнө коркунуч жаралса, алардын коопсуздугун сактоо аракеттери көрүлөрүн айткан эле. Аталган башкармалыкка Адылжан да кайрылган, бирок каражаттын жоктугунан ага тиешелүү көмөк көрсөтүлгөн эмес.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG