Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:31

Кыргызстан

Матуридий ишениминин тамыры

Майрамбек Жусупов.

Дин тармагы боюнча эксперттер, теологдор Кыргызстанда ар түрдүү ислам акыйдаларынын (ишенимдердин), идеологияларынын күрөшү жүрүүдө деген пикирлерди айтууда.

Мамлекет жана Муфтият болсо, Кыргызстанда матуридий акыйдасын, ишенимин колдойбуз деп жар салган жайы бар.

Аалымдардын айтымында, Ислам дининде төрт мазхаб - жол, тагыраак айтканда мектеп, багыт бар. Алар: ханафи, шаафи, ханбали жана малики. Дүйнө жүзүндө 69 пайыз мусулмандар ханафи мазхабы менен жашайт. Анын ичинде Борбор Азия элдери да илгертен ханафи мазхабын карманат. Ал эми матуридий акыйдасы​ ханафи мазхабынын ишеним жактан системалашкан жыйындысы, идеологиялык негизи катары каралат. ​

"Азаттык" матуридий ишениминин өзгөчөлүктөрү тууралуу айтып берүүсүн өтүнүп, Арашан гуманитардык институтунун теология факультетинин мугалими, теология илимдеринин доктору Майрамбек Жусуповду кепке тартты.

"Азаттык": Майрамбек мырза, алгач акыйда деген эмне? Муну ишеним деп которсок болобу? Дегеле "акыйда" деген сөздүн лексикалык мааниси, терминдик мааниси эмнени түшүндүрөт?

Майрамбек Жусупов: "Акыйда" деген сөздү ишенүү, ишеним деп которсок болот. Мусулман дининин ажырагыс бөлүгү жана биринчи негизи болуп саналат.

Акыйда деген сөз бул араб тилиндеги “а-к-д” деген сөздөн келип чыккан. Сөздүк мааниси чың көңүлдөн тастыктап ишенүү, чын жүрөктөн кабылдоо дегенди билдирет. Терминологиялык мааниси – Аллахтан пайгамбарларга келген нерселерди тастыктоо жана аларга ишенүү дегенди түшүндүрөт. Акыйда ыйман менен бирдей мааниде колдонулуп келет.

"Азаттык": Бардык мусулмандар бир эле нерсеге - Алла Таалага, анын пайгамбарына, аркы дүйнөнүн бар экендигине ишенишет эмеспи. Анда эмнеге акыйда боюнча ар түрдүү көз караштар чыгууда, тарыхта акыйдага негизделген талаш-тартыштар орун алганбы, болсо алардын себеби эмнеде?

Майрамбек Жусупов: Ишеним боюнча мазхабдардын (жолдордун же ишеним мектептеринин) пайда болушунун негизги себеби - мусулмандар ортосундагы пикир келишпестиктер. Мисалы, пайгамбарыбыз бул дүйнө менен кош айтышкандан кийин анын ордун ким басаары, саясий жактан анын ордуна келе турган халифти шайлоо мусулмандар ортосунда алгачкы олуттуу пикир келишпестиктерге себеп болгон. Анын артынан эле үчүнчү халиф азирети Осмондун өлтүрүлүшү да чыр-чатакты күчөткөн. Ушуга окшогон бир канча себепти айтсак болот.

"Азаттык": Куранда айтылган нерселерди жана хадистерде айтылгандарды чечмелөө маселесинин айынан мусулмандардын арасында ар түрдүү көз караштар жана ишеним мектептери калыптанган экен да.

Майрамбек Жусупов: Ооба, ар түрдүү ишеним агымдары пайда болгон. Мисалы, Ашария агымына (ишенимине) караштуу Низамия мектептерин айтсак болот. Бул мектептерде Ашари агымынын идеологиясын үйрөтүлүп келген. Бул мектептердин бүтүрүүчүлөрү дүйнөнүн булуң-бурчуна жиберилип, Ашари ишениминин көз-караштары жайылтыган. Ал эми матуриди акыйдасынын баштоочусу Имам Матуридий Самаркандагы ханафи мазхабындагылар (Ханафи мазхабы Имам Абу Ханифа тарабынан негизделген, Ислам дининдеги негизги төрт мазхабдын - жолдун бири) тарабынан түптөлгөн “Дарул Жузжания” атындагы ишеним мектебинде таалим-тарбия алган.

"Азаттык": Экөөнүн ортосундагы айырмачылык эмнеде?

Майрамбек Жусупов: Ашария агымынын "Низамия" мектептеринде дин, укук жана дил сабактары окутулганы менен философияга байланыштуу сабактар алынып салынган. Матуридинин “Дарул Жузжания” мектебинде болсо, башка багыттагы сабактар менен бирге философия сабактары да окутулуп келген.

"Азаттык": Кээ бир аалымдар Куранда жазылгандарды сөзмө-сөз кабыл алуу, акылды, ой-жүгүртүүнү колдонбостон сөзмө-сөз айтылган нерсеге моюн сунууну жактаса, ал эми айрымдары муну акылга таянып чечмелөө керек деген көз карашты карманат. Мазхабдардын арасындагы айырмачылыктар ушундайча келип чыккан деп айтсак болобу?

Майрамбек Жусупов: Албетте, мазхабдардын (жолдордун же мектептердин) чыгышында түрдүү көз-караштарды айтсак болот. Төрт халиф доорунан кийин исламдын чек аралары кеңейип, ар кыл маселелер анын ичинде ишенимге байланыштуу маселелер да чыга баштаган. Мисалы, араб эместердин ислам динин кабылдоосу, башка динди кармангандардын ислам динине кириши ж.б.у.с. түрдүү себептерди айтсак болот. Ал эми ошол мезгилге чейин калыптанган илимий мектеп жана мекемелер жаңы шарттардын талабына жооп бере албай калган. Жооп берем дегендер кээде диний эмес философиялык методдорго өтүп кетишкен. Мындай агымдарга мисал катары мутазила агымын айтсак болот. Ошондуктан матуридий мектеби ушуга окшогон философиялык агымдарга же болбосо акылды чанган фундаменталисттик кыймылдарга жооп катары пайда болгон. Имам Матуруди , өкүм чыгарууда биринчи Куранга, сүннөткө (хадистерге, пайгамбардан калган мураска), жана мурдагы аалымдардын чечимдерине таянган. Эгер анда жок болсо акырында ой-жүгүртүү аркылуу өкүм чыгарган.

Имам Матуриди азыркы Өзбекстандын Самарканд облусуна караштуу Матурид деген айылда туулуп өскөн. Имам Матуриди түрдүү агымдар, түрдүү идеологиялар байыр алган доордо жашаган. Жогоруда белгилеп кеткендей, Абу Ханифа тарабынан түптөлгөн “Дарул Жузжания” мектебинде окуган. Күнүбүздө айрымдар Абу Ханифа менен Матуридини эки башка көз караштагы аалым катары сыпатташат. А чындыгында андай эмес, Матуриди Абу Ханифанын ишенимге байланыштуу көз караштарын системалаштырган, тартипке салган аалым болуп саналат. Азыр биз тутунуп жаткан акыйда (ишеним) (Абу Ханифанын акыйдасынын дал өзү.

"Азаттык": Орто Азияда, түрк элдеринде матуриди ишениминен башка ишенимдер да жайылганбы же башка акыйда системалары, ишеним мектептери таасир тийгизген эмеспи?

Бишкекте салынып жаткан жаңы борбордук мечиттин үстүнөн көрүнүшү.
Бишкекте салынып жаткан жаңы борбордук мечиттин үстүнөн көрүнүшү.

Майрамбек Жусупов: Түрк элдери байыр алган аймактарда көптөгөн ишеним агымдары идеологияларын жайып келген. Аттарын атай кетсек, “муржия”, “мушаббиха”, “жабрия” сыяктуу толгон-токой ишеним агымдары бар. Тарыхта Аббасийлердин доорунда (аббасийлер бийликке 750-жылы умавийлердин бийлиги кулагандан кийин келген) мамлекеттин ишенимдеги мазхабы жалгыз гана “ашария” болгон. Идеологиялык агымдар Аббасийлердин борбору эсептелген Багдад шаарында жана анын айланасында өз идеологияларын жайылта албай Мавреннахрга, тагыраак айтканда, Борбор Азияга кетүүгө аргасыз болушкан. Ошондуктан хижрий жыл санагынын үчүнчү кылымында Орто Азияда идеологиялык агымдардын күрөшү күчөгөн. Матуридийлик ушундай талаш-тартыштарга жооп катары пайда болгон.

"Азаттык": Матуриди агымы эмне үчүн башка ишеним агымдарына салыштырмалуу араб дүйнөсүнө көп жайыла алган эмес?

Майрамбек Жусупов: Мунун бир канча себебин айтсак болот. Матуриди түрк тектүү болгондугуна байланыштуу айрым араб улутчул аалымдар Матуридий туурасында өз эмгектеринде жазган эмес. Ашарилер "Низамия" мектептери аркылуу дүйнөгө таанылса, Матуриди андай мүмкүнчүлүккө ээ боло албаган. Матуриди акылга, ой-жүгүртүүгө да маани бергендиктен Ханафий мазхабындагы айрым аалымдардын сындарына кабылган. Ханафий мазхабындагы айрым аалымдар Имам Матуридий Абу Ханифаны илимий жактан ашып өтүп кетет деген таризде өздөрүнүн китептеринде ал жөнүндө жазган эмес.

"Азаттык": Матуридийлик ой-жүгүртүүгө, акылды колдонууга маани берет деген сөз, белгилүү бир маселени чечүү муктаждыгы пайда болсо, ошол нерсенин жообун алгач Куран жана сүннөттөн карайт. Ал жерден таппай калса, акылга таянып, логикага таянып ошол нерсеге жооп изделет дегенди билдиреби?​

Матуриди түрк тектүү болгондугуна байланыштуу айрым араб улутчул аалымдар ал туурасында өз эмгектеринде жазган эмес. Ашарилер "Низамия" мектептери аркылуу дүйнөгө таанылса, Матуриди андай мүмкүнчүлүккө ээ боло албаган.

Майрамбек Жусупов: Туура, бирок акылга таянып кабыл алынган чечим Куран жана сүннөттүн негизги принциптерине карама-каршы келбеши керек. Акыркы учурда өлкөбүздө Куранды түздөн-түз кабыл алган, ой-жүгүртүүнү жээриген айрым идеологиялар күч алууда. Ал эми Матуридийликтин өзгөчөлүгү кандайдыр бир маселени алгач Куран менен, андан кийин хадистер менен чечмелөө максат кылынат. Эгер Куран жана хадистерде даана жазылган бир жобо болбосо, анда сахабалардын жана кийинки аалымдардын сөздөрү каралат. Эгер дагы эле жооп таппай жатсак анда чечмелөө, Курандын жана хадистердин принциптерине салыштыруу, ой жүгүрүү аркылуу маселени чечүүгө аракет жасалат.

"Азаттык": Күнүмдүк жашоодо кээ бирөөлөр Куранда мындай нерсе жок, жашоодо да жок, бул нерсени жасоо күнөө деп айтышууда. Ушул нерсе түркөйлүккө алып барган жокпу?

Майрамбек Жусупов: Мындай көз карашты кармануу эски түшүнүккө алып барат. Замандагы шарттардын өзгөрүшүнөн улам жаңы маселелер чыгат. Биз маселелерге диндин негизинде жооп берүүгө аракет кылышыбыз керек. Ал эми баарын четтетип койуу бул туура эмес. Мындай көз караш Курандын универсалдуулугуна каршы келет.

"Обама" атын өзгөртөбү?

"Обама" атын өзгөртөбү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:31 0:00

Отуз-Адыр: жабылган төрөткананын күйүтү

Отуз-Адыр: жабылган төрөткананын күйүтү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:51 0:00

Жети-Өгүз: балыкка ажал айдаганбы...

Жети-Өгүз: балыкка ажал айдаганбы...
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:46 0:00

Чукуев: түрк учагы “Манаска” май куюу үчүн конмок

Чукуев: түрк учагы “Манаска” май куюу үчүн конмок
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:35 0:00

Абулгазиев: нускамалар боюнча тергөө тобу иштейт

Абулгазиев: нускамалар боюнча тергөө тобу иштейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:17 0:00

Кыйраган учактагы жүктүн сыры

16-январь, 2017-жыл

38 адамдын өмүрүн жалмаган “Боинг-747” учагындагы 85 тонна жүктүн кимге таандык экени белгисиз бойдон калууда.

Ал арада кыйраган учактын ээси ACT авиакомпаниясынын Стамбулдагы өкүлү “Боинг-747” карго рейси "Манас” аба майданына жүк ташып баратканы тууралуу "Азаттыкка" телефон аркылуу маалымдаган.

Парламенттеги оппозиция Кыргызстандын өкмөтү учактагы сырдуу жүктүн чыныгы кожоюну тууралуу маалыматты жашырып жатканын айтып, ал бийлик калкалаган көмүскө аткезчилик болушу мүмкүн деген маселени көтөрдү.

Буга чейин өкмөт кыйраган учак “Манастан” май куюп, тыным алган соң кайра Стамбулга учмак деп билдирген эле. Кечке жуук транспорт министри Жамшитбек Калилов маалымат жыйынында өкмөттүн дарегине айтылган дооматты четке кагып, жүктүн каякка таандык экени белгилүү деди.

Күдүк ойго түрткөн суроолор

Парламентте кыйраган учактын конууга аракет жасаган абалы жана анын багыты боюнча өкмөттүн берген маалыматтары шек жаратып жатканы айтылды.

Жогорку Кеңештин “Ата Мекен” фракциясынын жетекчиси Өмүрбек Текебаев парламентте кыйраган учактагы жүктүн кожоюндарын аныктоо боюнча депутаттык комиссия түзүүнү сунуштады. Анын айтымында, өкмөт кыйраган учактагы сырдуу жүктүн каякка багытталганы тууралуу ачык маалымат бере элек.

Стамбулдагы ACT авиакомпаниясынын маалыматына таянган Өмүрбек Текебаев кулаган учактагы каргашалуу жүктүн кожоюнун Бишкектен издөө демилгесин көтөрдү:

- Элдин убалына калган бул эмне деген жүк? Эмне үчүн муну жаап-жашырат? Анын артында ким турат? Биз мына ушунун бардыгын ачышыбыз керек. Менин колумдагы түркиялык компаниянын катында “май алмаштырууга муктаждык жок болчу, биз буюртма менен Бишкекке жүк ташып келгенбиз” деп айтып жатат. Биздин өкмөт “бул кыйраган учак май куйганга гана конуп, транзит менен Стамбулга учуп кете турган рейс болчу” деди. Ошол эле кезде түрктөр 52 жолу жүк ташып келгенин жазыптыр. Ошондо 100 тоннадан жүк ташып келгенде 5000 тоннага чукул жүк ташып келген болуп жатат.

Бул жерде кимдир бирөө көмүскө түрдө жең ичинен пайда көргөн. Эгерде бул жерде аткезчилик болуп, анан ошону жашырып жатышканы чын болсо. Бул жерден жанагы айтылган 50 рейс жүктү мисалга алганда эле болжол менен миллиард долларга жакын киреше таап жатышат. Ошол үчүн Кыргызстанда кара жол жана авиа каттамдар менен кирген аткезчилик товарлардын агымы бар деп бизге казактар менен орустар ишенбей жатышат.

Кыйраган учак жүгүнүн ээси ким?

Үйлөрдүн үстүнө кулап, адам курмандыктарына алып келген “Боинг-747” учагындагы 85 тонна жүктүн ээси ким экенин тергөө органдары текшере элек. Бул тууралуу ички иштер министринин орун басары Курсан Асанов “Азаттыкка” билдирди.

Кыйраган учакта электроника жабдуулары, планшеттер жана мобилдик телефондор сыяктуу товарлар бар экени белгилүү. Бирок ушул кезге чейин наркы болжол менен бир канча миллиондоп бааланган жүктүн ээси катары эч ким чыккан эмес. Мында бийликтеги кайсы бир таасирдүү чөйрөнүн коммерциялык кызыкчылыгы болушу мүмкүнбү деген суроону өкмөт мүчөлөрү четке кагышууда.

Абулгазиев: нускамалар боюнча тергөө тобу иштейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:17 0:00

Өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов жүк Кыргызстанга таандык эмес экенин айтып, анын калдыктары тергөөгө өткөрүлгөнүн төмөндөгүчө белгиледи:

- Жүк биздики эмес да. Аны биз тактаган да жокпуз. Аны тактоонун бизге кереги да жок. Жүктүн ээлери бизге чыккан жок. Алар жүктү ташып бараткан компанияга чыгышса керек. Кыйраган учактагы жүк бул жакка түшүшү керек экен эле дегендей маалыматтарды тактасак, мына азыр биз штабда отурабыз, андай маалымат жок экен. Мына ошол жүктү түшүрүүгө аба майданына эч кандай тапшырык да түшкөн эмес экен. Ал жүк өрттөнүп кеткен. Бир аз эле бөлүгүн биздин кызматкерлер чогултуп туруп, тергөө органдарына өткөрүп беришти. Мына ошол күнү өрт өчүрүлгөндөн кийин эле ачылган кылмыш ишине байланыштуу анын бардыгы тергөөгө тапшырылган.

Кыйраган учакта эмне жүк болгон?
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:35 0:00

“Боинг-747” учагы "Манас" аэропортуна атайын эле жүк түшүргөнү келгенин айткан Стамбулдагы АСТ авиакомпаниясынын өкүлү "Азаттыкка" күйүүчү май куюуга муктаждык болбогонун телефондон маалымдаган эле.

Ошондой эле АСТ авиакомпаниясынын 18-январдагы кагаз жүзүндөгү билдирүүсүндө анын кыйраган “Боинг 747” сыяктуу учактары менен Бишкектин башкы аба майданына буга чейин 52 ирет авиа жүк каттамдары аткарылганы көрсөтүлгөн.

Бирок буга чейин мына ошол авиакаттамдар менен ташылган жүктөрдүн канчасы Кыргызстандын бажы терминалынан каттоодон өткөнү же өтпөгөнү белгисиз.

Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасы Азамат Сулайманов бул тууралуу толук маалымат бере албасын айтты:

- Мен азыр Москвада иш сапарда жүргөндүктөн бул тууралуу так айта албайм. Кайсы компания кандай жүк менен келгенин базадан карап чыгышыбыз керек. Ошондуктан мен ал компания туурасында так билбейм. Мен уккан маалымат боюнча ал учак май куюу үчүн “Манас” аба майданына конмок экен. Бирок негизи, авиакомпаниялар ар кандай иштейт да. Жанагындай карго рейс болгондо, жолдон ала кетчү же таштай кете турган жүктөр дагы болушу мүмкүн. Мына ошондой практика бар. Бирок мен ал компания тууралуу так билбейм.

Чукуев: түрк учагы “Манаска” май куюу үчүн конмок
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:35 0:00

Ошондой эле Стамбулдагы АСТ авиакомпаниясынын билдирүүсүндө кыйроого учураган авиакаттамды эки гана учкуч аткарганы айтылып, ​"Гонконг-Бишкек каттамындагы алты сааттык учуу иш мөөнөтүнө байланыштуу кошумча пилотко муктаждык жок болгон" деп түшүндүрүлөт.

Авиациянын эл аралык тажрыйбасында учкучтар абада алты сааттан ашуун учууга мүмкүн эмес. Узак авиакаттамдарда учуу алты сааттан өткөндө ал болжонгон аба майдандан май куюп, тыным алып, учкучтар алмаштырылат. Мына ошондуктан кыйроого учураган учактын багыты Бишкек болгону жана жүк Кыргызстанга таандык болушу мүмкүн деген божомолдор айтылууда. Анан калса авиакырсык болгон жерден табылган товарлардын нускамаларынын кыргыз жана орус тилдеринде болгону дагы көптөгөн күдүк ойлорду жаратты. Ошол эле кезде транспорт министри Жамшитбек Калилов кечке жуук маалымат жыйынында жүк Түркияга таандык экенин жана анын камсыздандырылганын айтып, билдирүү таратты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айлыксыз олтурган завод жумушчулары

Айлыксыз олтурган завод жумушчулары
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:15 0:00

Ош: христиандар Ак-Буурага чөмүлдү

Фейсбуктагы “согуш”

Фейсбуктагы “согуш”
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:43 0:00

Алай: маркумдар жерге берилди

Алай: маркумдар жерге берилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:05 0:00

Абдирасулова: абакта кыйноо тыйылган жок

Иллюстрация

Акыйкатчы институту Токмок шаарынын тургуну Калысбек Аскаров атайын кызматтын тергөө абагында кыйноого кабылганы тууралуу билдирген.

Кыйноолорго каршы улуттук борбор, “Эркиндик үнү” жана “Кылым шамы” уюмдарынын өкүлдөрү Калысбек Аскаров менен жолуга албай жатат. Жолугушууга УКМК жетекчилиги уруксат берген эмес. “Кылым шамы” бейөкмөт уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулова бул окуя боюнча “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Калысбек Аскаровдун кыйноого алынганы тууралуу Акыйкатчы институту билдирүү тараткан соң, милиция аны жокко чыгарган маалымат берди. Укук коргоочуларды аны менен жолугушууга киргизбей жатканы Аскаровдун сабалышынан шек туудурган жокпу?

Бизде сотко чейин эле шектүүгө милиция же кармаган тарап “террорист”, “кылмыш тобунун мүчөсү” деген жарлыкты тагып коюшат.

Абдирасулова: Калыс Аскаровдун туугандары мага ишембиде, 14-январь күнү кайрылышты. Алар Калысты издеп жүрүшкөнүн, табууга жардам берүүбүздү өтүндү. Мен ооруп жаткан элем, алардын катын Кыйноолорго каршы улуттук борборуна, Акыйкатчы институтуна жолдогом. Алар менен кошо биздин уюмдун юристи да издеп, Калыс Аскаровду Бишкек ШИИБнын убактылуу камоочу жайында жаткан жеринен табышыптыр. Ага соттун чечими 11-январда эле чыккан экен. Ошондон кийин УКМКнын тергөө абагына алып кетишкен. Азыр эми бизди Калыс менен жолугууга киргизбей жатышат.

Кыйноолорго каршы улуттук борбору, “Эркиндик үнү” жана биздин уюмдун өкүлдөрүнөн түзүлгөн эксперттик топ Аскаров менен кездеше албай жатабыз. "Жок” деген гана жооп келүүдө. Эки жолу акт түздүк, бүгүн да аракет кылабыз, киргизбесе дагы акт түзүп, аны прокуратурага тапшырабыз.

Азиза Абдирасулова
Азиза Абдирасулова

“Азаттык”: Аскаров менен кошо дагы кармалгандар бар деген маалыматтар айтылууда. Алардын ата-энелери да сизге кайрылышкан экен?...

Абдирасулова: Ооба. Токмоктон бизге дагы башка ата-энелер кайрылып, балдарына күч колдонулуп жатканын айтышкан. Көрсө, Калысбек Аскаров жалгыз кармалган эмес экен, аны менен кошо кармалган адамдардын бирөө менен жолуктук. Ал кишинин бизге айтуусу боюнча, милиция кызматкерлери “Калысбек Аскаровго каршы көрсөтмө бересиң” деп уруп-сабашыптыр. Ал каршылык билдирсе, аны Аскаров менен чогуу кылмыш кылгансың деп айыптап жатышыптыр. Тилекке каршы, кыйнап моюнуна алдыруу аракети токтогон жок.

“Азаттык”: Кыйноолор көбүнчө жабык жайларда болорун сиздин уюм такай эле айтып келет. Жакында жаза өтөөчү жайларда да терроризмге айыпталып камалгандарды өзүнчө бөлүп, камералык режимде кармоо тартиби киргизилгени айтылган. Буга байланыштуу бир нече түрмөдө ачкачылык жарыяланганы кабарланды эле. Ал жакта абал кандай, маалыматыңыз барбы?

Абдирасулова: Бизде сотко чейин эле шектүүгө милиция же кармаган тарап “террорист”, “кылмыш тобунун мүчөсү” деген жарлыкты тагып коюшат. Өкүнүчтүүсү, алар ошол жарлык менен эле соттолуп кетишет. Эгерде ал экстремист болуп, аны жайылтуу коркунучун туудурган адам болсо, аны өзүнчө кармоо керектүү нерсе. Абактарда ачкачылык жарыяланганы тууралуу маалыматым бар, бирок алар бизге кайрылган жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Депутаттар кыйраган учактагы жүктү иликтейт

Бишкектин четинде кулаган “Боинг 747-400” учагындагы жүктүн чоо-жайын иликтөө боюнча убактылуу депутаттык комиссия түзүлдү.

Курамында КСДП фракциясынан Жанар Акаев, Мурадыл Мадеминов, Искендер Кадыркулов, “Кыргызстан» фракциясынан Канат Исаев, Алмаз Баатырбеков, «Өнүгүү – Прогресстен» Мирлан Бакиров, «Бир Болдон» Мыктыбек Абдылдаев, «Ата Мекен» фракциясынан Өмүрбек Текебаев, «Республика – Ата Журттан» Курманкул Зулушев, Максат Сабиров жана Болотбек Ибраимжанов бар.

Кулаган учактын бортунда 85 тонннадан ашуун жүк бар болгону, Гонконгдон Стамбулга баратканы кабарланган. Бирок ACT Airlines компаниясы Бишкектин четинде кулаган учак күйүүчү май куюу үчүн эмес, Кыргызстанга жүк жеткирүү максатында конуп жатып кыйраганын кабарлаган. Учак Түркиядагы аталган компанияга таандык.

Бирок “Манас” аэропортунун басма сөз кызматы бул маалыматты төгүндөп, учак май куюуну жана экипажды алмаштырууну көздөгөнүн, борттогу жүктү Гонконгдон Стамбулга алып баратканын билдирген.

Бүгүн парламент жыйынында“Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев бул маселени көтөрүп, өкмөт тезинен түшүндүрмө берүүсүн талап кылды. Депутаттык комиссия түзүү демилгесин "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев менен "Бир бол" фракциясынын лидери Алтынбек Сулайманов да көтөрдү.

Өмүрбек Текебаев жүк боюнча тыкыр иликтөө зарылдын парламентте билдирди:​

- Биз Бишкекке жүк алып келгенбиз деп айтып жатат. Ал эми биздин өкмөт башчылар баш болуп, коомчулуктан жашырып, алар май куюу үчүн токтогон деп алдашууда. Түрктөр бир жолу эмес, 52 жолу жүк алып келгенбиз деп айтып жатат.

16-январда Бишкектин сыртында кыйраган АСТ Airlinesтин учагы "Манас" аэропортуна жүк түшүргөнү келгенин Стамбулдагы авиакомпаниянын өкүлү билдирген:

- ​Учакта жетиштүү күйүүчү май бар эле. Кандайдыр бир маселе жок болчу. Учагыбыз ансыз деле Бишкекке сапар алган. Бара турган маршрут Бишкек болчу. Ал жакка барды. Ооба, жүк түшүрүү үчүн барган. Жүктүн ичинде эч кандай коркунучтуу нерсе жок болчу.

Буга чейин өкмөттүн биринчи вице-премьер министри Мухамметкалый Абулгазиев да түркиялык учак “Манас” аэропортуна май куюу үчүн гана конуу максатын көздөгөн деп ырастаган болчу.

Өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов дагы соңку маалыматка байланыштуу "Азаттыкка" учак Бишкекке күйүүчү май куюу үчүн келатканы айтылганын, жүк түшүрөт деген маалыматты биринчи жолу укканын билдирди. Министр эки версияны тең расмий түрдө тастыктай албастыгын кошумчалады:

- Тигинисин да, мунусун да тастыктай албайм. Расмий түрдө менде андай маалымат жок. Мен билгенден бир эле нерсе - учак аэропортко келип конуу үчүн келатканын мен тастыктайм. Эмне үчүн келип конуп жатканы тууралуу менде маалымат жок. Күйүүчү май куюуга деп айтылган.​

АСТ Airlines авиакомпаниясынын 18-январдагы кагаз жүзүндөгү билдирүүсүндө айтылгандай, компания Кыргызстанда кыйраган Боинг 747-400 сыяктуу учактары менен Бишкектин башкы аба майданына буга чейин 52 ирет каттаган.

Компания ошондой эле билдирүүсүндө учагы конууга бирден көп ирет аракет жасаган деген маалыматты четке какты. Ошондой эле билдирүүдө каттамды эки гана учкуч аткарганы көрсөтүлүп, ​"Гонконг-Бишкек алты сааттык жол жана [алты сааттык] иш мөөнөтүнө байланыштуу кошумча пилотко муктаждык жок" деп түшүндүрүлөт.

Гонконгдон учуп чыккан Боинг-747-400 жүк учагы Бишкектин “Манас” аэропортуна жакын Дача конушуна 16-январда таңга жуук кулаган. Бул окуяда каза тапкандардын саны бүгүнкү күнгө карата 38 киши экени аныкталды. Алардын төртөө экипаж мүчөлөрү, калгандары айыл тургундары. Көз жумгандар арасында жаш балдар да бар.

18-январда Кыргызстанда кыйраган түркиялык учактын экинчи "кара кутусу" табылганын өкмөттүн басма сөз кызматы билдирди. Кыйраган учактын биринчи "кара кутусу" 17-январда табылган эле. "Кара кутулар" учактын кырсык себептерин аныктоодогу эң маанилүү жабдуусу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Боронов: Учакта ар кандай товарлар болгон

Кубатбек Боронов

16-январда “Манас” аэропортунда кыйраган түркиялык учактын Бишкекке конуу максаты тууралуу өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов маек куруп, алгач кырсык аймагында жүрүп жаткан иштер тууралуу маалымат берди.

Кубатбек Боронов: Тазалоо иштери бүтө элек. Шаршемби күнү учак кырсыктарын иликтеген Эл аралык авиация комитети жиберген адистер келишти. Алар иштеп жатышат. Бейшемби күнү учактын калдыктарын чыгаруу жумуштары болот. Андан кийин тазалоо жумуштары башталат.

Бардык издөө иштери бүттү. Жоголгон же дайыны чыкпаган адамдар тууралуу арыздар түшкөн жок. Биздин 34 жараныбыздын аты-жөнү бардыгы такталып бүттү. Учак экипажынын үч мүчөсү бар жана төртүнчү мүчөсүнүн тек-жайын аныктоо иши жүрүп жатат.

“Азаттык”: Учак Кыргызстанга эмне үчүн конгону жатты эле?

Кубатбек Боронов: Учак Гонконгдон келаткан. Кыргызстанга конуп, ал жерден авиакеросин куюп, андан ары Стамбулга учуп кетмек экен.

“Азаттык”: Учакка ээлик кылган ACT компаниясы кырсык тууралуу туура эмес маалыматтар кетип жатканын жүйө кылып, атайын пресс-релиз чыгарды. Анда учакта жетиштүү, анын ичинде чукул кырдаалда башка аэропортко конууга жете тургандай күйүүчү май бар болчу деп айтылды. Биз компанияга байланышка чыкканыбызда учак Бишкекке жүк түшүрмөк деп билдиришти. Учак жүк түшүрүү үчүн конгон деген маалыматты сиз тастыктай аласызбы?

Кубатбек Боронов: Андай маалымат бизде жок. Аны мен биринчи жолу угуп жатам. Аэропорттун айтканына караганда, учак күйүүчү май куюп алып андан ары кетмек.

“Азаттык”: Демек, сиздер учак жүк түшүрүү үчүн келаткан деген маалыматты тастыктай албайсыз. Бирок күйүүчү май куюу үчүн гана келген деп так кесер айтса болобу?

Кубатбек Боронов: Тигинисин да, мунусун да тастыктай албайм. Расмий түрдө менде андай маалымат жок. Мен билгенден бир эле нерсе - учак аэропортко конуу үчүн келатканын мен тастыктайм. Эмне үчүн келип конуп жатканы тууралуу менде маалымат жок. Күйүүчү май куюуга деп айтылган.​

“Азаттык”: Сиздер куткаруу иштери менен алек болдуңуздар. Учак кулаган жерде кандай жүктөрдү көрө алдыңыздар?

Кубатбек Боронов: Ал жерде калк керектөөчү товарлар болгон. Негизинен электрондук товарлар, мобилдик телефондор, аларга керектүү аксессуарлар болгон. Анан өзүм көргөн жокмун, электр чайнектери болгонун айтышты. Учак күйгөндө товардын көбү күйүп кеткен. Кырсык болгон жерде анча-мынча калгандарын эл, куткаруучулар чогултуп, тергөө кызматкерлерине өткөрүп беришти.

P.S. "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Фейсбуктагы “согуш”

“Ыңгайсыз суроолор” атайын кызматтын айрым Фейсбук колдонуучуларына берген эскертүүлөрүн иликтөөгө алды.

10-январда интернетте Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрага орун басары Болот Сүйүнбаевдин парламенттеги Социал-демократтар фракциясынын депутаты Ирина Карамушкинага жөнөткөн каты жарыяланган. Анда атайын кызмат Фейсбук социалдык тармагы аркылуу президентке маал-маалы менен терс пикир жазган жалпысынан 45 адамды аныктаганы айтылат жана он колдонуучунун аты-жөнү ачык көрсөтүлгөн. Алар: Айнура Белековна, Токсонбай Сексенбаев, Мунарбек Турков, Залкар Матазимов, Гүлшайыр Бегматова, Даниэль Абдувалиев, Жумабек Камаров, Шабдан Боронбаев, Сава Сыргатай жана Тойчубек Акматали уулу. Сүйүнбаевдин катында аты аталган колдонуучулар боюнча атайын кызмат тийиштүү иштерди жүргүзүп жатканы, толук маалымат кийинчерээк берилери да кошумчаланган. Бул кат интернетке чыгары менен кызуу талкуу жаралып, фейсбукчулар УКМКны, Карамушкинаны тепкиге алып эле жатып калышты.

Программа даярдалып жатканда Фейсбукка байланыштуу дагы бир чуу чыкты. Тагыраагы 16-январдагы учак кырсыгына байланыштуу Таттыгүл Дооталиева аттуу Медициналык академиянын кызматкери өздүк баракчасына 40ка жакын кишинин өлүмүн табалаган билдирүү жазганы айтылды. Анын орунсуз пикири кан жутуп турган коомчулук тарабынан кескин сынга алынганда, окуу жай жетекчилиги аны иштен кетирүүгө аргасыз болду.

Көп өтпөй коопсуздук комитети Дооталиева элди түндүк-түштүккө бөлүп, аймак аралык кастыкты козутканы үчүн расмий эскертүү берди. Учурда анын билдирүүсү боюнча лингвистикалык экспертиза жүрүп жатат. Эгер кылмыш курамы аныкталса пикирин ачык жарыялаган кыз төрт жылдан сегиз жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Фейсбуктагы “согуш”
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:43 0:00

P.S. "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чет өлкөдө майрамдаган бажычылар

Бажы кызматынын төрага орун басары Райымбек Матраимов баштаган Бажы кызматкерлери.

Бажы кызматынын жетекчилери үй-бүлөлөрү менен жаңы жылды чет өлкөдө тосуп келгени сынга кабылды.

Жогорку Кеңештеги “Бир бол” фракциясынын депутаты Алтынбек Сулайманов бул жагдайды жана Бажы кызматына байланышкан бардык дооматтарды, маселелерди иликтөө үчүн парламентте жумушчу топ түзүүнү сунуштап жатат.

Жыл жаңыраар алдында 200дөн ашык бажы кызматкери эмгек өргүүгө чыкканы, жетекчилик кызматта иштегендердин көбү чет мамлекетте болгону маалым болду. Бул окуя аталган органдагы коррупция тууралуу талкууга жем таштады.

Сулаймановдун сыны

Бажы кызматынын аттуу-баштуу кызматкерлери үй-бүлөлөрү менен жаңы жылды башка мамлекетте майрамдап келгенин Жогорку Кеңештеги “Бир бол” фракциясынын төрагасы Алтынбек Сулайманов айтып чыкты. 16-январда парламенттин Каржы жана бюджет комитетинин жыйынында Бажы кызматынын төрагасы Азамат Сулаймановду кайсы кызматкери кайда барып келгенин билбейт деп сынга алды.

Жаңы жылды утурлай 230дан ашык бажы кызматкери эмгек өргүүгө чыкканы, жетекчилик кызматтагы аткаминерлер изин жазгыруу үчүн Казакстандын Алматы шаары аркылуу четке чыгып келгени тууралуу маалыматтары менен бөлүштү:

- Бажы кызматынын төрагасынын орун басарынан баштап башкармалыктын, бөлүмдөрдүн башчылары, орун басарларынын баары жаңы жылды чет мамлекетте тосушкан. Алардын көпчүлүгү изин жазгыруу үчүн биздин “Манас” аэропортунан учпай, Алматы аркылуу кетишкен. Жаңы жылды сыртта чардап тосуп жүрүшөт. Сиз кайсы начальнигиңиз кайда экенин билишиңиз керек. Бул деген жөн кызмат эмес, бул Бажы кызматы. Сыртка чыккандардын баары мамлекеттик маанилүү сырды алып жүргөндөр болуп эсептелет. План толбой жатса, булар сыртта майрамдап жүрүшөт. Болгондо да бизнес класстар менен учуп жүрүшөт. Алар каяктан байышкан?

Эгер таза иштеп жаткан болсо булар үй-бүлөсүн алып бизнес класс менен учуп, чет өлкөлөрдө жаңы жыл тосуп жүрүшөбү? Ооба, алар мыйзамдуу эмгек өргүүгө чыккан. Бирок бул маселенин моралдык жагы бар да.
Алтынбек Сулайманов

Сулайманов комитетти жумушчу топ түзүп, Бажы кызматы боюнча айтылган коррупция, кадр саясаты өңдүү дооматтардын баарын иликтеп чыгууну сунуштады:

- Акыркы жылдары прокуратура, дагы башка органдарда ири суммадагы пара менен кармалып жатат. Мен мындайды Бажы кызматынан уга элекмин. Коррупцияга белчесинен баткан орган экенин элдин баары эле билет. Эмне баары таптаза иштеп жатабы? Эгер таза иштеп жаткан болсо булар үй-бүлөсүн алып бизнес класс менен учуп, чет өлкөлөрдө жаңы жыл тосуп жүрүшөбү? Ооба, алар мыйзамдуу эмгек өргүүгө чыккан. Баарын юридикалык жактан тууралап алышкан, эч ким эч нерсе дей албайт. Булар эми “акылдуу” да. Бирок бул маселенин моралдык жагы бар. Бажы кызматында бир эле бул маселе эмес. Маселе көп. Мисалы, бир канча жылдан бери иштеген кызматкерлер азыр биз кабинетте эле отуруп калдык, кечээ эле сырттан келгендер майлуу-сүттүү орундарды ээлеп жатат деп даттанып жатышат. Мунун баарын жумушчу топ түзүп иликтеп чыгышыбыз керек.

Сулайманов Бажы кызматын сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:20 0:00

Бажычылардын жообу

Бажы кызматы эмгек өргүүгө чыккан кызматкерлери боюнча кыскача түшүндүрмө таратты. Анда 232 кызматкер мыйзамдуу эмгек өргүүгө чыкканы айтылат.​

Бажы кызматынын маалымат катчысы Жаманак Мүсүрканов алардын ичинен ондон ашыгы гана үй-бүлөлүк себептер менен чет өлкөдө болушканын маалымдады. Алар ички коопсуздук кызматынан мамлекеттик сырды сактоо боюнча көрсөтмө алган деп ишендирди:

- Азыр көбү эле уу-дуу кеп болуп жатпайбы. 2016-жылдын 31-декабрь күнү үч кызматкер чет өлкөдө болгон. Жаңы жылдан кийин сегиз кызматкер сыртка чыгып келген. 200дөн ашык кызматкер сыртка эс алды деген жалган кеп. Алар мыйзам боюнча эмгек өргүү мөөнөтү келип, ошону алган кишилер.

“Райым миллиондун” ийгилигинин “сыры”

“Райым миллиондун” ийгилигинин “сыры”

Айрым байкоочулар Райымбек Матраимов Ош бажысын бир канча жыл жетектеп турганда коррупция тыйылбаганын, бул тармак оңолбогонун белгилеп жүрүшөт.

Ишенимдүү булактардын маалымдашынча, чет өлкөгө чыгып келгендердин арасында “Райым миллион” деген каймана ат менен таанымал Бажы кызматынын төрага орун басары Райымбек Матраимов дагы болгон.

Кадр тандоонун түйшүгү

Кадр кызматынын мурдагы жетекчиси Чолпонкул Арабаевдин пикиринде, бул окуя коомчулукта мамлекеттик кызматкерлер боюнча айтылган дооматты күчөттү. Ошондуктан башка аткаминерлерге сабак болгудай чаралар көрүлүшү керек деген оюн айтты:

- Албетте, алардын кайда болсо да эс алганга конституциялык укугу бар. Бирок мамлекеттик кызматкер өлкөдөгү бүгүнкү шартты, ал-акыбалды эске алышы керек. Азыр эми Бажы, Салык кызматы кирешелүү тармак деп эсептелет. Мен Кадр кызматын жетектеп турганда ушул кызматка кадрларды алганда калп аныктагычтан өткөрүп, элек менен иргеп алганга аябай аракет кылганбыз. Колу тазалар, жүрөгү тазалар келсин, кадрларды иргейли дегенде эки көзүбүз төрт болуп жатпайбы. Эгер мамлекетибиз бай болуп, элибиздин баары жыргап жашап жаткан болсо анда бир жөн. Бул жерде этиканы сөзсүз айтышыбыз керек. Жогорку Кеңеш бул маселени туура көтөрүп жатат. Бул окуя башка мамлекеттик органдарга сабак болгудай болсун.

Чолпонкул Арабаев.
Чолпонкул Арабаев.

Коомдук иликтөөлөр институту бейөкмөт уюмунун башчысы Рита Карасартова Бажы кызматы өңдүү “майлуу-сүттүү” органдардагы коррупция маселелерине токтолду:

- Биз 20 жыл реформа жүргүзүп жатабыз дегенибиз менен Бажы, Салык, Социалдык фонд өңдүү иши акча каражатын кармоо менен байланышкан органдарда кыйраткан деле реформа жүргөн эмес. Бүгүнкү күндө акчабыз жок деп ыйлап жүрөбүз, бирок акча кармаган органдарда коррупция гүлдөп эле жатат. Мына бүгүн эле Соцфонддо миллиондор желип кетти деген жаңылык чыкты. Кыргызстанда коррупциялык айла-амалдарды түзүп алган, аны ийгиликтүү ишке ашырган жана тапканын аларды көзөмөлдөгөн, тескеген органдар менен бөлүшө билген кызматкер “мыкты” кызматкер болуп саналат. Бажы кызматынын ошончо кызматкери үй-бүлөсү менен чет өлкөгө эс алганы кеткен көрүнүш өнүккөн мамлекеттерде да жок.

Кыргызстанда таасирлүү кызматтарда отурган аткаминерлердин эс алуусун чет өлкөлөрдө өткөргөнү көнүмүш адатка эле айланып калган. Президент Алмазбек Атамбаев дагы соңку кездери эмгек өргүүсүн башка мамлекеттерде өткөрүп жүрөт. Ал жакында эле Кытайда эс алып келди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эчки айдап эшек, теңирин тааныбай темир мингени деле

Бишкектин Ак үйү.

Бүгүн “Ачык сөз” жана “Азия ньюс” гезиттери жарык көрдү.

Кырсыктан набыт болгон мекендештерибизге көңүл айткан “Ачык сөз” гезити да карап турбастан “Жаңы мезгил” партиясы менен бирге каражат чогултуп, кырсык болгон жерде күндөп-түндөп ысык тамак уюштуруп жүргөнүн, эми эл-журтубуз мындан ары мындай бөөдө кырсыктан аман-эсен болушун тиледи.

Басылма баш макаласын “Бийликти аксаткысы келгендер жок эмес” деп атап, тоок жылында токтоналбай тургандар кекиртектери кызарганча кыйкырчу кез келгенин, анткени президент Аламзбек Атамбаевдин мөөнөтү бүтүп баратканын, бийликтин бийик олтургучуна сугун арткандар толтура экенин, эчки айдап эшек мингени деле, теңирин тааныбай темир тулпар мингени деле, үйүнө түнөбөй түрмөгө түнөп, анын боткосун татып чыккандар деле мансап талашка чыкканы турганын, булардын баары бүгүн музга тайгаланып мурду канаса деле бийликти сөгүп, бийликти жаманатты кылып, шайтан оюндарын баштап жатканын жазды.

“Коомчулукту дүрбөткөндөр кимдер?” деген, “Кыйын деп койсо кыр көрсөтүшөт” деген, “Адам болууга умтулалы!” деген, “Шараповдун “шайтан” оюндарын ким токтотот?” деген маалыматтар менен таанышып, белгилүү акын Бактыгүл Чотурованын “Ырамандын ырчы уулу деген болгонбу?” деген макаласын, Улуттук университеттин ректору Чынара Адамкулованын “Реформаны ак дилинен колдогондор арбын десем аша чапкан болбойм” деген, мурдагы министр Камила Талиеванын “Мен табиятымдан ачык айтып, ак сүйлөгөндү жактырам” деген маектерин окуйсуздар. Булардан тышкары Түркиянын эки жолку “Алтын үн” номинациясынын лауреаты, ырчы Азиз Батыров менен маекти, илимдин доктору Сайипжамал Сакиеванын “Патриот акын Анарбек Акматбеков” аттуу макаласын, таланттуу акын Сайра Батыркулованын жаңы ырларын окуйсуздар.

“Азия ньюс” гезити журналист Сабыр Муканбетовдун “Акаевден кутулдук, эми бекем турабыз, 25 жыл бийликке аркалыктарды жолотпойбуз” деп ошол эле Үсөн аке үкалары менен жыйын курган...” деген, Жолдошбек Султановдун “Таблиги жамааттын максаты–бийликти алуу!” деген макаласын, саясый серепчи Сабыр Муканбетовдун “Бакиевдин “Акжол” деген кой короосундагы Максимдин токтусу катары Наргозуев эсте калыптыр” деген маегин тартуулады. “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Тынчтык Шайназаров “Мыйзам бузгандар жазаланбай эле кызматынан жогорулап жатат” деп маек берсе, юрист Мукар Чолпонбаев “Салянованын айтканына ынанган жокмун, Нарынбаев мыйзамдуу түрдө бошоду” деп маек берди.

Гезит кабарчысы Сурат Жылкычиев Аслан Малиев менен Жылдызкан Жолдошеванын “Аалам” партиясы Бишкектеги карылар үйүнө барып жардам бергенин кабарлады. Гезит андан ары ”Кыргыз-орус өнүктүрүү" фондунун төрагасы Кубанычбек Кулматовдун айлыгы 15 миң доллар экендигин айтса, Кулматов ага жооп кылып айлык акысы өлкөдөгү айрым коммерциялык банктагылардыкынан төмөн экендигин билдирди.

Генерал-майор Зарылбек Рысалиев маек куруп, өкмөттүн кадр маселесин Иса Өмүркулов абдан туура козгогонун, кыргыздар жакшынакай каада-салтыбызды сактай албай калганыбызды, мисалы, мектепти кызыл аттестат менен бүткөн окуучуну, “сенде билим бар, мектепке директор бол!” десе, “жок мен директор болбойм, мени окуткан агай-эжейлерим бар, алардын башын аттап эч качан директор болбойм. Азыр эрте. Ал үчүн турмуш көрүп, бышып жетилишим керек” деп айтат эле” деп, азыр ушунун баары, ыйман, нысап, уят дегендер тепселип калганын, союз маалындагы кадрларды жаш кезинде алыскы айылдарга жиберип, эл менен эл кылып, турмушка бышырып туруп, анан иштеп кете ала турган таланты болсо гана кызматтан кызмат берип, өстүрүп олтурмай принциптерди кош колдоп колдонуунун ордуна талакалап жок кылганыбызды, азыр тааныш-билиштик, акча, колунан иш келбеген, бирок мансап үчүн энесин саткандан кайра тартпаган шылуун, жандими, калпычы жулкунбайлардын доору сүрүп калганын, мына ушундайлар талуу жерлерди, министрликтерди басып олтурганда атабыздын башыбызга Кыргызстанды өнүктүрөбүзбү, деп кейиди.

Журналист Жамила Нурмамбетованын макаласы каргашалуу учактан кыйраган окуяны баяндады.

Акыйкатчы менен милициянын айтышы

Иллюстрация

Кыйноого кабылды деген жаран менен укук коргоочулар жолуга албай жатат. Шектүү жарандын Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын убактылуу кармоо жайында кыйноого кабылганы тууралуу буга чейин акыйкатчы айтып чыккан эле. Ички иштер министрлиги бул дооматты четке кагууда.

УКМКнын тергөө абагына которулган кылмышка шектүү жаран менен Кыйноолорго каршы улуттук борбордун кызматкерлери жолугуу аракетин көрүүдө.

17-январь күнү дагы аталган борбордон, “Эркиндик үнү” жана “Кылым шамы” уюмдарынан адистер келип, кыйноого кабылганы айтылган жаран менен жолугушууга өтүнүч келтиришкен. Бирок аларга уруксат берилген эмес.

- Кире алган жокпуз. Себебин жетекчилик "жок" деп түшүндүрүүдө. Дагы аракет кылып көрөбүз го. Кечээ, бүгүн кире албадык. Бул тууралуу актыларды Башкы прокуратурага жиберебиз, - деди Кыйноолорго каршы улуттук борбордун директору Нурдин Сулайманов.

"Кыйноого чыдабай терезе сүздүм"

Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын убактылуу кармоо жайында кыйноого кабылды деген жаран тууралуу алгач акыйкатчы Кубат Оторбаев айтып чыкты. Ага 10-январь күнү кармалган Калысбек Аскаровдун туугандары кайрылган.

Муканбаева: Кыргызстанда адам укугу көп бузулат

Муканбаева: Кыргызстанда адам укугу көп бузулат

Кыргызстанда адам укуктары жана эркиндиктеринин азыркы абалы кандай? Кайсы маселелер көз жаздымда калып жатат?

Акыйкатчы Кубат Оторбаевдин айтымында, бул жарандын баш коргоо чарасын 11-январда караган сот аны УКМКнын тергөө абагына 4-февралга чейин камоо чечимин чыгарган. Бирок ага карабастан кылмышка шектүү Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгында 48 сааттан ашык убакыт кала берген жана ал жерден кыйноого кабылган.

- Биз барып жолукканда бир көзү, эки капталынын кабырга тушу көгөргөн экен, моюнунда муунтулган белгилер бар, буттары сыйрылган. "Сабаганда жаным кыйналып, терезени сүзүп, арга кеткенде ошол жерден айнек менен өзүмө кол салайын дедим. Төрт-беш жолу эсимден тандым. Бир маалда ойгонсом унитаздын жанында жатыптырмын. Бетиме пол жууган чүпүрөктү жаап, үстүмө муздак сууну куюп, эс алдырып жатышкан экен” деди. Аксап жүрөт. Сурасам "жаткызып алып бутумду эки жакка керди” дейт. Анан Тез жардам чакырып, Улуттук госпиталга алып барышкан экен. Ал жерден Стамбул протоколу боюнча кыйноо фактылары документтештирилди.

"Милиция сабаган эмес"

Ички иштер министрлигинин тараткан билдирүүсү боюнча 24 жаштагы бул жаран 2016-жылдагы автоунаа уурдоо фактысы боюнча козголгон кылмыш иштин негизинде кармалган. 10-январда үйүн тинткен кезде ок, бронижилет, беткап, автоунаалардын ачкычы табылып, бул боюнча дагы кылмыш иши козголгон.

Министрликтин басма сөз катчысы Бакыт Сейитов акыйкатчынын билдирүүсүн четке кагып, кыйноо аракети болбогонун, кылмышка шектүү жоопкерчиликтен качуу максатында өзү денесине жараат келтиргенин ырастоодо.

- "Милиция кызматкерлери сабады" деген калп. Бул ошол жерде күбөлөрдүн катышуусу менен эшик-терезелерге башын, колун ургулаганы такталган, аныкталган. Жөн эле жоопкерчиликтен качуу аракети болуп жатат. Бүгүнкү күндө тиешелүү тергөө иштери жүрүп жатат.

Мындан тышкары Бакыт Сейитов кылмышка шектүү мурда уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү катары укук коргоо органдарында каттоодо турганын белгиледи:

- Каттоодо турганын, жанагындай кылмыштары бар экенин укук коргоочулар билет. Кызыгы ошондой эле кылмыш жасагандар корголбой жатат. Ал боюнча ыкчам маалыматтарды бүгүн талдап жатабыз.

Кубат Оторбаев
Кубат Оторбаев

Акыйкатчы Оторбаев кылмышка шектүүгө биринчи кезекте кыйноого учураган адам катары көңүл бурулганын эскертип, анын каттоодо тургандыгы жөнүндө маалыматтар менен кийинчерээк гана таанышкандыгын белгиледи. Ал кылмышка шектүү өзүнө өзү жараат келтирген деген сөздөргө ишенүү мүмкүн эмес дейт.

- Гезиттер да мага каршы “Оторбаев кылмышкерди коргоп жатат” деп кампания баштаган экен. Шектүүгө биз кыйноого учураган адам катары көңүл бурдук. Өзүнө өзү кол салды деп жатат. Мейли эми башы көгөрсүн, ал эми эки капталы менен моюнундагы тактарчы? Ал эмне өзүн өзү муунтканбы?

Камоонун себеби башкадабы?

Акыйкатчыга кат жолдогон, кылмышка шектүү Калысбек Аскаровдун аталаш агасы Авас Сулайманов инисинин токмоктолгону тууралуу кокустан эле билип калганын айтты. Ал инисине козголгон иштин төркүнү тереңде жатканын кошумчалады.

- Автоунаа уурдады, үйүнөн патрон чыкты деп жатышат. Окту алар өздөрү эле ыргытып коюшту. Алардын максаты такыр башка жакта. Буларды башка ишке байлап жатышат. Үч-төрт жыл мурда Токмокто бирөөнү атып кетишкен. Ошол иштен кийин балдар камалып, кийин соттон акталып чыгышкан. Бирок жакында эле ал иш кайра козголуп, акталгандар кайра камалып, анан бөлөк балдарды дагы четинен чакырып камап жатышат. Алардын ичинде биздин бала да бар. Машина, ок деген бул жөн гана себеп. Аны камаш керек болду да.

Акыйкатчы бул иш боюнча прокуратурага кайрылып, иликтөө башталганын билдирди. Кыйноолорго каршы улуттук борборго быйыл зомбулук фактысы боюнча 200дөй арыз түшкөн. Башкы прокуратура 40тай ишти тергеп бүтүп, сотко өткөрүп берген.

Эскерте кетсек, ушул күндөрү кыйноо фактысы боюнча Чүй облусуна караштуу Москва райондук соту үч милиция кызматкеринин жоопкерчилигин карап жатат. Ноябрь айында башталган сот жараяны ар кандай себептер менен соттон сотко которулуп, ушул күнгө чейин соңуна чыкпай келүүдө. Укук коргоочулар сотто ишти кароо айлап-жылдап созулуп, көп учурда акталып же иш кыскарып соттолгондор дээрлик жокко эсе экендигин айтып келишет. Зордук-зомбулук көрсөткөн күч кызматкерлери боюнча 13 жыл аралыгында бир гана өкүм чыгып, анда эки милиция кызматкеринин соттолгону белгилүү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Үч чүрпөсүн жоготкон ата-эне

Нурлан Темирканов менен Венера Шейшенова. Сүрөт "Спутник" агенттигинен алынды.

16-январдагы учак кырсыгынан жабыркаган ондон ашык адам ооруканада жатат. Алардын жетөө балдар. "Азаттык" бейтапканада дарыланып жаткандардын абалынан кабар алды.

Беш балалуу Нурлан Темирканов менен Венера Шейшенова 16-январдагы каргашалуу окуяда үч чүрпөсүнөн айрылды. 19 жаштагы студент уулу Аман, беш жашар баласы Эрзат жана бир жарым жашар кызы Жылдыз колдон учту.

Бир жарым жашар Жылдыз.
Бир жарым жашар Жылдыз.

Үй-бүлө 15-январда Эрзаттын туулган күнүн белгилеп, ага балдардын бөлөсү Байнур да конокко келген экен. Кечинде эле баланын беш жашка толгонун куттукташып, кубанычтары коюнга сыйбаган бейкам туугандар эртеңки күнү кандай каргаша күтүп турганын билген жок.

Ал таңда үй кожойкеси Венера таңкы саат беште Бишкекке жумушка кетип, калганы үйдө калган. Учактын кыйрашынан үйү толук талкаланып, үч баласы уранды алдында калып каза тапса, конокко келген бөлө -15 жаштагы Байнур, алты жашар Сайкал жана үй-бүлөнүн тун уулу Канат менен кош бойлуу келини жаракат алып ооруканада жатат. Алар бир туугандарынын өлүмүн уга элек. Маркумдардын сөөгү 18-январда Байтик айылындагы таятасынын үйүнөн акыркы жайга узап, жерге берилди.

Жылдыз, Эрзат жана Аман.
Жылдыз, Эрзат жана Аман.

Бир учурда үч чүрпөсүн жоготкон ата-эне эсине келе албай, күйүтү ичке батпай турган кези.

Бишкектеги балдардын клиникалык ооруканасында Байнур менен Сайкалдан башка дагы кырсыктан жабыркаган беш бала дарыланууда. Дарыгерлер нес абалдан чыга элек деген жүйө менен алар менен сүйлөшүүгө уруксат беришпеди. Байнурдун энеси Нуриза Шейшенова уулу менен жээнинин абалы тууралуу “Азаттыкка” буларды айтып берди:

- Балдардын энеси Венера менин бир тууган эжем. Экинчи кызы оорудан кайтыш болгонуна эки жылдай болуп калган. Эми минтип үч баласы аркы дүйнөгө кетти. Балам Байнурдун абалы оор. Башы чайкалып, бели жабыркаган, ага азыр турганга болбойт. Ал эми эжемдин кызы Сайкал өтө катуу коркуп калган, калчылдап, көздөрү алаңдап турат. Аны алаксытып, эч нерсе угуза элекпиз. Экөөнө тең ооруканада көз салып жатам.

Эрзат, Сайкал, Жылдыз, Байнур. Бул сүрөткө кырсыктан бир жума мурун түшкөн экен.
Эрзат, Сайкал, Жылдыз, Байнур. Бул сүрөткө кырсыктан бир жума мурун түшкөн экен.

​Бейтапканадагы балдар катуу коркуп калгандыктан психологдордун жардамын алууда. Алардын көбүнүн баш-мээси чайкалган, абалдары алгачкы күнгө салыштырмалуу жакшырып калганын башкы дарыгердин орун басары Данияр Шайбеков маалымдады:

- Балдардын абалы туруктуу. Биздин ооруканада аба кырсыгынан жабыркаган сегиз адам бар. Бир бейтап эки жашар баласы жана тогуз жаштагы кызы менен жатат. Балдар бейтапканасы болсо да шартка байланыштуу анын өзүнө да баракча ачып, дарылоого уруксат беришти.

Саламаттыкты сактоо министрлиги билдиргендей, жалпысынан бейтапканада апааттан жабыр тарткан он үч адам жатат. Анын сегизи балдар ооруканасында, экөө Кочкор райондук бейтапканасында, бирөө шаардык гинекология бөлүмүндө, Травматология жана ортопедия илим изилдөө борборунда эки адам бар.

Аталган борбордун башкы дарыгери Алмаз Кубатбековдун айтымында, 29 жаштагы Сагынбек Рахмановдун денесинин дээрлик жарымы күйүп кеткендиктен абалы оор бойдон калууда:

- Анын абалын божомолдоо али эрте. Убакыт керек. Учак кырсыгында эки колу, бели, эки буту, негизинен денесинин 45 пайызы күйгөн. Анын отуз пайызга жакыны катуу күйүк. Колдон келген бардык аракетти көрүп жатабыз. Азыр реанимациядан чыга элек.

Кыргызстандыктар апааттын курмандыктарынын жакындарына, жабыр тарткандарга ар тараптуу жардам көрсөтүүдө. Үч баласынан, үй-жайынан ажырап, уул-келини, кызы, бөлөсү оор жараат алып, өзүнүн да кабыргалары сынган Нурлан Темиркановго жардам берүүнү каалагандар үчүн Кыргызстанда жана Орусияда банктан эсеби ачылды.

1190062001392930 (БТА Банк, Кыргызстан)

4276880165154554 (Сбербанк, Орусия)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Данисте: кайгыны ынтымак жеңет

Данисте: кайгыны ынтымак жеңет
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:49 0:00

Президентке сын

Акарат кеп канткенде азаят же сөз эркиндиги жана сындоо маданияты жөнүндөгү ойлор

Соңку күндөрү президентти социалдык желеде акарат кылды деп бир топ адамдарды коопсуздук кызматы издеп, аларга эскертүү ж.б. чараларды көрө баштады. Бул ызы-чуу коомдогу жалпы маданият менен бийликтин кадыр-баркы төмөндөп кеткенинен кабар бербейби? Башкаруучуларга элдин сый-урматын кантип арттыруу керек?

Чындыктын түркүн кыры бар

Талаш-тартыш, чыр-чатактын баары айланып-тегеренип келип эле чындык деп ким эмнени түшүнгөндүгүнө, ар кимдин өзү туура деп ойлогонун жалпыга чындык катары жеткирип, макулдатуу ниетине, аракетине байланышат эмеспи. Акыйкаттын туу чокусу делген түркүн диний, философиялык, саясий окуулар үгүт менен жайылтылып, күч менен таңууланып, жактабагандар куугунтукталып, кырылып-жоюлууга чейин жеткен окуялар өтө көп болгон, азыр да токтобой келет. Атеисттер менен динчилдердин, монархиячылдар менен республикачылдардын (азыр – өкүмчүл бийликти жактагандар менен демократиячылдардын), ошондой эле булардын түркүн түмөн түрлөрүнүн, агымдарынын өз ара тирешүүсү эч качан токточудай эмес. Анткени карама-каршылыксыз өнүгүү мүмкүн эмес деген диалектиканын эч ким төгүндөгүс мыйзамы бар.

Адамзат коомунун өнүгүү тарыхындагы таш, коло, темир ж.б. доорлордон, коомдук-экономикалык мамилелердин өнүгүүсүндөгү алгачкы жамааттык, кул ээлөөчүлүк, феодалдык, капиталисттик, социалисттик сыяктуу баскычтардан кийин маалымат доору деп бааланган азыркы мезгилде бул талаш айрыкча курчуп, опуртал мүнөзгө ээ болуп баратат.

Устаранын мизин мокотуу керекпи?

Чымындын буту чыныдан тайгалангандагы шыбыш үн күчөткүч аркылуу угузулса, Ниагара шаркыратмасынын кулак тундурган шоокумундай жаңырат дешет адистер. Тырмактай флешкага бүтүндөй китепкананы батырып, учу-кыйырсыз мейкиндикти уучуңа сыйдырган, бир кезде айлап-жылдап жол жүргөндө да бири-бирине жетпегидей аралыктагы адамдарды жанаша отургандай баарлаштырган азыркы маалымат технологияларынын кыялдагыдай, жомоктогудай мүмкүнчүлүгү кайсы жагына көбүрөөк пайдаланылууда – оң (жаратман, түзүүчү, тынчтыкты бекемдөөчү) жагынабы же терс (бүлдүрүүчү, касташууну күчөтүүчү) жагынабы?..

Мына жакында социалдык желелерде президентке акарат кылды деген кине коюлуп, Фейсбуктун бир катар колдонуучулары изделип, табылгандарына эскертүү бериле баштады. Ошол жарыя айтылган жеке пикирлердин кайсыларын акарат деп баалоого болот? Коопсуздук кызматындагылар муну кылдат айырмалаганга дарамети жетеби? Же бийликте тургандар жөнүндө сөз кылчу болбогула деп опузалагандай сес көрсөтүп, айрым жарандарды айыпка жыгуу менен эле чектелишеби? Дегеле бул иш алардын милдетине киреби?..

Кара кылды как жарган калыстык болобу же «Жаагыңарды жапкыла!» деп айкырып, ай балтасын ары-бери шилтеген кара күч үстөмдүк кылабы?..

Кадыр-барк кантип сакталат?

Авторитардык бийлик көбүнчө катаал жазаны, коркутуп-үркүтүү ыкмаларын колдонот. Бирок бул чаралар чыныгы күнөөкөрлөргө карата, текши көрүлбөсө, эл залим бийликтен корккондугу үчүн гана, кези келгенче, унчукпай турушу мүмкүн.

Ырас, мурунку доорлордо деле кара кылды как жарган калыс өкүмдарлар өткөн – алар, арийне, өздөрү да өтө акылман, кыраакы болгон, башкаруу тутумуна кызматкерлерди да ишбилги, таза, ак ниет, туруктуу кишилерден тандап дайындаган, ар биринин мансап даражасы канчалык жогорулугуна жараша сый-урматы менен жоопкерчилигин кылдат теңдештире билген деп болжолдой алабыз. Алар мамлекеттин турмушундагы чыныгы жагдайды кошаматчыларынан эмес, ишенимдүү тыңчыларынан угуп турган го. Батышта королдорго каалаганча эркелеп, анын жосунсуз иш-аракеттерин шылдыңдаган маскарапоздор болгон дешет тарыхчылар. Чыгышта адилет өкүмдарлар башкарган доорлордо «ырчы менен элчиге өлүм жок», «баш кесмек бар, тил кесмек жок» деген нарктуу салт сакталган экен.

Идеалдуу өкүмдардын ушундай турпатына кайсы бир деңгээлде жакындаган инсандар тарыхта чын эле болгон окшойт.

Демократиялуу коомдо бийлик өзүнүн кадыр-баркын бекемдеш үчүн ошол эле калыстык, чынчылдык, ишбилгилик принциптерине таянышы керек. Айырмасы – мамлекеттик маселелерди талкуулаганга, чечим кабыл алууга, башкаруучулардын ишин баалаганга эл мүмкүн болушунча көбүрөөк катышып, колунан келишинче бийликке ээлик кылат. Жарандар мыйзам бузгандагы көрүлө турган жазадан коркушу, ошол эле учурда соттун калыстыгы, башкаруучулардын ишбилгилиги, тазалыгы үчүн бийликти жактырышы, жакташы зарыл. Булар камсыздалышы үчүн сөз эркиндиги аба менен суудай зарыл.

Сөз эркиндигиби же ээн ооздукпу?

Президенттин керт башына акарат айтылбаганы эле жакшы. Анын иш-аракеттери, сүйлөгөн сөздөрү коомчулуктун сынына кабылса – бул такыр башка кеп. Бирок сындын маданий, интеллектуалдык деңгээлин колдон келишинче көтөрүү зарыл. Бийликке кандайдыр бир айып тагаарда анык далил келтире албаган авторлор (же, мисалы, Фейсбук колдонуучулар) «менимче» же «баланчанын күнөөлөп жазганы, айтканы чындык деп ойлойм» дегендей кылдат сөздөрдү пайдаланганы оң.

Сынчыл же жектеген маанай күчөп баратканда, бийлик жазалоо (же эскертүү, опузалоо) чараларына караганда тийиштүү терс көрүнүштөрдү жоюуга көбүрөөк көңүл бурушу абзел. Көп кайталанган айыптоолорду төгүндөөнүн эң жакшы, эң таасирдүү жолу – чыныгы жагдайды жакшыртуу. Мисалы, сот бийлиги зордуктоо, киши өлтүрүү сыяктуу оор кылмыштарды жасагандарды актап, тоок уурдоо сыяктуу майда кылмыштар үчүн адамдарды түрмөгө кесип жатат деген айыптоону иш жүзүндө, фактылар менен жокко чыгарса, бара-бара мындай «каралоолор» өзүнчө эле азайып, токтоп калат. Жагдай жакшыргандан кийин да басылбай долулана бергендерди эл жектебей койбойт.

Кошаматчынын же жалакордун айткан-жазганын эл көбүнчө тескери кабылдайт – кимди караласа, ошону эл татыктуу киши го деп, кимди мактаса, ошол «баатырга» шектүү карап калат.

Балит сөздү, акааратты уккубуз келбесе, өзүбүз ошондой пастыкка түшпөй, бийик жүрүшүбүз керек. «Жаалданып айткан чындык жанын жеген калпка окшойт», - деп Александр Пушкин жазгандай, «ОБОН» деңгээлиндеги жосундарды айыптаганда оозубуздан ак ит чыгып, кара ит кирип турбашы кажет. Бул үчүн эки тарап тең – эл да, бийлик да бири-бирине өрнөк көрсөтсө жакшы болмок. Антпесе баягы эле «эшегине жараша тушагы» байланып, чийилип калган пластинка айлана берет…

«Атаганат, бизден Ататүрк же Ли Куан Ю сыяктуу мыкты лидер чыгып, коомду адаштырбай, өлкөбүздү өнүгүү жолуна баштаса кана!» - дешет кээ бир замандаштар. Бирок ошондой намыстуу эл башы бийликке келиши, мамлекеттүүлүк бекемделиши үчүн ар бирибиз коомду бөлүп- жаргандарды ээрчибестен, чыныгы УЛУТчул (МАМЛЕКЕТчил!) болушубуз керек. Арсыз ырсалактап, акарат, балит сөздөрдү айтканга маашырлануу менен эч качан жагдайдын жакшырышына таасир эте албайбыз.

Өз кезегинде бийлик да элдин ичинен таза күчтөргө таянып, саясатты утурумдук эмес, узагын көздөгөн максатка багытташы кажет.

Чындыкты болсо ар ким өзүнүн жетилүү деңгээлине, акыл-эсине, турмуштук тажрыйбасына жараша кабылдайт.

Башчысы кошоматчыларга эмес, калыс сын айткандарга кулак салган, жарандары баарын билип алдым деп аксымданбаган, акыйкатты тереңдете, кеңири таанууга умтулуусун токтотпогон коомдо башкача пикир айткандарга сабырдуу мамиле маданияты өнүгөт. Ошондо карама-каршы көз караштарды жактагандар орой, опуртал эмес, ийкемдүү, ырааттуу, адеп нугунда талашууга өтүшөт да, ошондо талашта үстөмдүк кылып «жеңип чыгууну» эмес, чындыкты биргелешип жетигирээк таанып билүүнү көздөгөн ой-пикирлердин жарышы мүмкүн болушунча толук эркин жүрөт.

Жолдош Турдубаев
Жолдош Турдубаев

Жолдош Турдубаев, публицист

P/S: Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дача айылынын келечеги бүдөмүк

16-январда түрк учагы кулаган Дача СУ айылында калдыктарды чогултуу, тазалоо иштери дагы деле жүрүп жатат. Окуядан соң айыл калкы психологиялык жактан жабыр тарткандыктан, дарыгерлер жеринде үймө-үй жардам көрсөтүп жүрүшөт.

Учактардын учуп-конуусунан чочулап калган эл өкмөт колдоо көргөзсө, башка жерге көчүп кетүүгө даяр экенин бир ооздон айтышууда. Ал эми өкмөт калкты башка жерге көчүрүү боюнча так планды иштеп чыга элек.

Света Абдисияева керели кечке үйдө. Күндүз жалгыз эмгеги - от калап, үй жылытуунун камын көрүү. Бир баласы Бишкекте автоунаа оңдоп иштейт, ал үйгө кечинде келет. Дача айылынан 2006-жылы азыркы үйдү сатып алып, самолёттун үнүнө көнүп бүткөн. Бирок акыркы эки күндөн бери учак үнүн укканда, оозунан келме түшпөй, коркконунан кудайлап, эшикке чыга качып жатканын айтып берди:

- Түнбү-күнбү самолёт учса эле тышка чыга калып, учуп кеткенге чейин карап турам. Аябай коркунучтуу болуп калды. Мурда авиабаза бар кезде самолёттор биздин үйлөрдүн үстүнө керосин чаччу. Эмнеге андай кылчу билбейм, барган сайын бактардын жалбырактары карайып, мөмө бербей калчу. Мындай учурду дагы көп көрдүк.

Дача кантип конушка айланды?

Дача айылы “Манас” аба майданынын учактар конуучу тилкесине өтө жакын жайгашкан. 1980-жылдары айыл тилкеси дача үчүн деген багытта бөлүнүп, жеңил курулушка гана уруксат берилген.

Маркумду акыркы сапарга узатуу, Дача СУ айылы.
Маркумду акыркы сапарга узатуу, Дача СУ айылы.

Бирок убакыттын өтүшү менен ички миграциянын агымы күчөп, дача ээлери үйлөрдү сатып, сатпаганы батирге берип салышкан. Аэропорттун жанында экенине карабай, үйдүн баасы арзан чыкканына курсант болуп, көпчүлүгү жердин тийиштүү документтери жок эле сатып алышып, үй тургузуп жан багып келет. Жергиликтүү тургун Дастан Пазылов алардын бири.

- Биз каттоого турган эмес элек, андыктан шайлоого да катыша албайбыз. Менин үйүмдүн союз мезгилинде берилген паспорту эле бар, башка кызыл китеп деген сыяктуу документтер жок. Бул жакта көпчүлүгү батирде, менин көчөмдүн жарымы акча төлөп жашайт. Үй ээлери ким экенин деле тааныбайм. Бирок эл аябай коркуп калды, баары эле “башка жерден жер берсе кетебиз”, - деп атышат. Балдар бөтөнчө коркуп калды.

Өкмөт азырынча дачалыктарды көчүрүү боюнча ойлоно элек. Өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов учактын калдыктарын тазалап, кырсыктын себебин аныктоо биринчи маселе экенин айтат. Анткен менен айылдыктарга коопсуз жерден тилке бөлүп берүү тууралуу өкмөттө сунуштар бар экенин кыйытып өттү.

- Айылдын келечеги боюнча азырынча өкмөттө сөз боло элек. Бул куткаруу, издөө иштери бүткөндөн кийин өкмөттө чечилчү маселе. Бирок ар кандай сунуштар бар. Менимче, Дача элине учактар кончу сызыктан алыс жерден жер бөлүп берүү сунуштары түшүп жатат. Мүмкүн ошондой болуп чечилип калат.

Медициналык жардамга кайрылгандар көп

Дача кыштагынын эли психологиялык шоктон дагы деле чыга элек. Айылдын бир нече жеринде маркумдар менен коштошуу зыйнаты жүрүп жатат. Аза күтүүдөн айрымдарынын кан басымы жогоруласа, дагы бири психологиялык жактан сокку алган. Элге медициналык жардам берүү максатында айылда мобилдик клиника иштеп жатат. Медкоординатор Букун Рысалиева эки күндө жүзгө чукул киши догдурларга көрүнгөнүн айтты:

Мобилдик клиника
Мобилдик клиника

- Элдин көбү коркуп, уктай албай жатабыз деп, кан басымы жогорулап, шалдырап келип жатат. Ошондой эле психологиялык жардам сурагандар да көп. Биздин максат - медициналык жардам көрсөтүү. Дары-дармектерди бекер берип жатабыз. Аябай оор абалда келгендерди атайын унаа райондук ооруканага алып кетип жатат.

Учактан жабыр тарткандарга деп гуманитардык жардам чогултулуп жатканы менен азырынча аны таратуу иштери жүрө элек. Ошол эле кезде анткорлонуп, башка айылдан бери келип, гуманитардык жардам алат элек деп жазылып жаткандар бар экен. Андыктан гумжардамды ич ара бөлүштүрүү үчүн тизмени өздөрү түзүп баштаганын жергиликтүү тургун Махбуба Расулова айтып берди:

- Жабыркагандардын жана жардамга муктаждардын тизмесин түзүп, өзүбүздүн айыл эли үймө-үй тараталы деп чечтик. Азыр ооруканада жаткандар, үйүнөн жарака кетип балдарын башка жакка жөнөтүп, турак жайын кайтарып отурган эркектер бар. Булардын өздөрүнө жардамды жеткирбесек, башка айылдан келип тизмеге кирип жатат. Кечээ Жаңы-Жерден бирөөлөр келип, жууркан-төшөк, жаңы электр чайнек анан азык-түлүк алып кетип жаткан жерден кармалды.

Өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов гуманитардык жардамдар дагы деле чогултулуп жатканын айтып, элге азык-түлүктөр берилип жатканын кошумчалады:

Кубатбек Боронов
Кубатбек Боронов

- Түшкөн бардык гуманитардык жардамдарды азыр облустарда жана Бишкекте чогултуп жатабыз. Андан сырткары министрликте атайын эсеп ачканбыз, ал эсепке да акчалай жардам түшүп жатат. Бул жумуштар 17-январда түштөн кийин башталды, эми акчанын эсебин чыгарып, жалпы коомчулукка да маалымдап турабыз.

Учак кырсыгынан кийин дүйнөгө таанылган Дача СУ айылында оорукана, мектеп жана башка социалдык мекемелер жок. 400дөй түтүн социалдык кызмат үчүн 10 чакырым алыстагы коңшу Манас айылына барышат. Жер тилкелер да кичинекей болгондуктан, короодо мал кармоо мүмкүн эмес, андыктан карапайым элдин басымдуу бөлүгү күнүгө 30 чакырым жолду басып Бишкекте ар кандай жумуштарда иштеп күн кечирип келет.

16-январда Бишкектеги “Манас” эл аралык аэропортуна жакын Дача айылына Гонконг-Стамбул багытындагы “Боинг-747-400” жүк учагы кулаган. Апааттан 38 кишинин өмүрү кыйылды, 16 адам жабыркады.

Учак Түркиянын АСТ Airlines компаниясына таандык болуп, аталган ишкана тез арада кенемте төлөп берүүнү убада кылган.

"Арай көз чарай": Кайгыны ынтымак жеңет. 18.06.2017

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сулайманов Бажы кызматын сындады

Сулайманов Бажы кызматын сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:20 0:00

Алаамат акын жүрөгүн көзөп өттү...

16-январь, 2017-жыл

“Манас” аэропортуна жакын конушта болгон кырсык тууралуу ондогон акындар ыр жазды.

Каргашалуу окуя болуп өткөндөн бери социалдык тармактарда бир нече төкмө ырчылардын, жазма акындардын арман ырлары жарыяланууда. Ырлардын дээрлик баарында капилет кырсыкка кабылып мерт кеткен наристелердин армандуу тагдыры камтылат.

Түйшүккө чулгап ак таңды,

Түнөртүп түпсүз асманды.

Кыйноого салып муң-зары,

Кыргызга өчкүс так салды.

Тумандуу таңдын кырсыгы,

Тынч жаткан элге аттанды, - деп төкмө ырчы Азамат Болгонбаев элдик оозеки чыгармачылыктын кадимки арман, кошок, жоктоо ырынын обонуна салып муңканды.

Жаш төкмө Асылбек Марат уулу болсо каргашага мындайча үн кошуп, калкына көңүл айтты:

- Кыргызды салып кайгыга,

Кырсыктын чалды арканы.

Кырсыкка бүткөн ак учак,

Кыйратып кетти канчаны,

Асмандан түшкөн ак учак,

Арчага тийген балтабы?

Азирейил сунган кылычка,

Адамдын жоктур калканы,

Кайраттан башка арга жок,

Эми калкыма көңүл айталы,..

Дагы бир акын, обончу Баян Акматов өзүнүн ырынын өзөгүндө өмүрдүн бүтүшү ар бир адамзат тагдырына жазылган чындык экенин айтып, шейиттердин жакындарын сабырдуулукка чакырган :​

Бир өмүр кайра жаз болот,

Бир өмүр кайра кыш болот.

Бактылee өмүр аягы,

Баары бир өлүм туш болот.

Жакынынан айрылса,

Жанчылып өмүр сыз болот.

Бубак басып айлана,

Оо, чиркин, бук болот, бүгүн бук болот...

Бул каргашалуу кырсык тууралуу жазма акындар да жүрөгүнөн өтүп, жүлүнүнөн сызылып чыккан ырларын жазышты. “Азаттыкка” Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын ээси Атантай Акбаров каргаша болгон күнү жазган ырын окуп берди

...Көрдөй чуңкур көзү менен бул кайгы

бүгүн дагы бизге жаман карады оф!..

Дача-Сууда талкаланып самолет,

Кырктайды бир жалмап өттү ажал от.

Калтырбай бир чыга качуу чараңды,

Качырбастан капыс баскан адамды,

Кайгы, сени көрө турган көзүм жок,

Кайгы, сенин жүргөн жериң караңгы...

Аза десе азат боюм зыркырап,

Арбактардын ыйы угулат чуркурап.

Аска-зоосу, Асман-Жери чогуу ыйлап,

Атпай кыргыз жоктоп турат буркурап...

Акын Калмамат Турдубаев өзүнүн ырында алаамат учурундагы наристелердин абалын мындайча сүрөттөйт:

Таңга маал тура калчу күн бүтүп,

Иниңди да тургун дечү үн бүтүп.

Токтоп калды жашооң дагы түбөлүк,

Ичээр сууң да түгөнүүчү күн бүтүп.

Өзүң үчүн жумшаса да бар күчүн,

Атпай калды таңың дагы сен үчүн.

Кубат берген, тиешелүү жан дүйнөң,

Токтотуптур, сени деген бар күчүн.

Ыйлап жаткан, канчалаган дос калды,

Партаң дагы жетимсиреп бош калды.

Ээ, күнөөсүз! Садагасы бөбөгүм,

Кеттиң күтпөй, сени деген ак таңды!

Блоггер, жаш калемгер Улукбек Омокеев өзүнүн чыгармачылык фантазиясында ошол кездеги кырсыкты мындайча элестетет:

Дубал урап, чатыр сынып, бак кулап,

Түшсө кайра түзөтөрбүз жакшылап.

Кетсе келбейт, төксө толбойт, кайрылбайт,

Өмүрлөргө ажал неге кас турат!?

Кезикмекпиз, балким, кыш-жай, жаз-күз, ээ?

Бир жемекпиз бир табактан ашты же,

Бир катарда отурмакпыз учакта,

Же сүйлөшүп бир кетмекпиз таксиде.

Эми акын Акбар Кубанычбектин “Туман” аттуу ырын окусак:

Учак жолун торогон туман, туман,

Үнсүз гана аргам жок ыйлап турам…

Бешенеге жазганын көрсөк дагы,

Бараткансыйт түгөнүп ичте чыдам…

16-январь күнү “Манас” аэропортуна жакын конушта болгон кырсык мындан башка да ондогон акындардын кайгылуу ырларына айланды. Дээрлик ар бир ырда сары ооз балапан бойдон бул дүйнө менен кош айтышкан бейкүнөө бөбөктөрдүн аянычтуу тагдырлары, элди биримдикке, кайрымдуулукка чакырган сөздөр камтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жакупова: президент авиакырсыкта эл менен болгон жок

Жакупова: президент авиакырсыкта эл менен болгон жок
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:28 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG