Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 21:43

Кыргызстан

Кыргыз армиясы өзгөрүүгө бет алды

9-май, 2015-жыл

Президент Алмазбек Атамбаев 25-январда “Куралдуу күчтөрдү башкаруу системасын реформалоо боюнча андан аркы чаралар жөнүндө” жарлыкка кол койду.

Документке ылайык, Башкы штабга караштуу Кургактагы аскерлер түзүлдү жана Улуттук гвардия дагы штабга кошулду. Аскер жетекчилери мындай өзгөрүүлөрдөн кийин армияны башкаруу кыйла тартипке салынарын айтып жатат.

Куралдуу күчтөрдүн Башкы штабы 2014-жылдын башында түзүлгөн эле. Ага Коргоо министрлигинен сырткары Чек ара кызматынын, Ички иштер министрлигинин жана Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин аскерлери бириктирилген. Эми президенттин жарлыгы менен штабдын түзүмүнө дагы өзгөртүү кирди. Ага Улуттук гвардия да кошулду жана Куралдуу күчтөрдүн Кургактагы аскерлери түзүлдү.

Башкы штабдын жетекчиси Раимберди Дүйшөмбиев бул өзгөрүүлөр тууралуу “Азаттыкка” комментарий берди. Башкы максат ыкчам, азыркы коркунучтардын мизин кайтарган, кийими бүтүн, курсагы ток армияга айлантуу экенин айтты:

- Башкы штабдын курамына кирген Улуттук гвардия, Кургактагы аскерлер, Абадагы чабуулдан коргоо күчтөрүн Коргоо боюнча мамлекеттик комитет бардык жактан камсыздайт. Кийимин кийгизет, тамак-аш менен камсыздайт, үй-жайын чечип берет, бардыгы ошол комитеттин моюнунда болот. Ошол түзүмдөр мен жоокерлеримди кантип кийинтем, ичинтем деп башы да оорубашы керек. Бул түзүмдөр өздөрүнө жүктөлгөн милдетти гана аткарууну ойлонушу керек. Башкы штабда түзүлгөн жаңы бөлүмдөрдө башкаруу органдары, аппараты ыкчам иштегенге өтөт жана саны да көп болбойт. Андагы бири-бирин кайталаган бөлүмдөрү жоюлат. Бирок өз алдынча чечим кабыл алган, ошол эле учурда бир чечимди, бир буйрукту аткара турган органдар түзүлдү. Кыргызстандагы аскер бөлүктөрдүн бардыгы кургактагы аскерлерге баш ийип калды. Баары бир жерден башкарылат. Эми баары орду-ордуна коюлду. Азыр дүйнөдө теракт, экстремизм, сепаратизм өңдүү коркунучтар болуп жатат. Бизге ушундай коркунучтарга жоп бере алган аскерлер керек. Ошондуктан кереги жок эле штаттар болбошу керек. Мисалы, Улуттук гвардия өзүнчө болуп турганда анда аппаратында чоң, жетекчилери көп болчу. Эми ошонун баары кыскарды.

Аскерге барбагандарды "аркандоо" сунушталды

Аскерге барбагандарды "аркандоо" сунушталды

Мамлекеттик коргоо комитети аскерге барбай жүргөн аскер курагындагы жарандардын чет өлкөгө чыгуусуна чектөө киргизүү демилгесин көтөрдү.

Раимберди Дүйшөмбиев армияны каржылоо, аскердик техника менен камсыздоо иштери дагы жөнгө салынып калды деп ишендирди.

Мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев соңку өзгөрүүлөрдү реформанын маанилүү этабы катары сыпаттады:

- Биз акыркы жылдары Орусиядан, АКШдан, дагы башка өлкөлөрдөн келген жардамдын негизинде Куралдуу күчтөрүбүз мурдагыга караганда кыйла ирденип калды. Курал-жарагыбыз, техникабыз, мүмкүнчүлүктөрүбүз бир топ жакшырды. Ошондуктан багыт-багыты боюнча өзүнчө бөлүмдөрдү түзүү башкарууга жакшы өбөлгө түзөт.

Анткен менен Чек ара кызматынын мурдагы төрагасы Курманакун Матенов жоокерлердин күжүрмөн даярдыгын жакшыртуу жагы аксап жатат деген пикирде:

- Азыр эми негизинен уюштуруу, башкаруу жагынан эле өзгөртүү киргизип жатышат. Кайсы бир бөлүктөрдү түзүп, өзгөртүү бул деле керек. Бирок жаңы курамдагы армия пайда болгон жок да, аларды башкаруу гана өзгөрүп жатат. Бирок реформанын өзөгүн Куралдуу күчтөрдүн күжүрмөн даярдыгын күчөтүү болушу керек. Бул негизи көп каражатты талап кылат. Ар бир жоокерден баштап анын жетекчисине чейин өзүнө коюлган милдетти аткарышы керек, ошого тынбай машыгышы керек. Танкисттер танк айдашы керек, танктан атып машыгышы керек дегендей. Күжүрмөн даярдык жактан аксап жатабыз.

"Жоокерлердин укугу кимди кызыктырат?"

Укук коргоочу Гүлшайыр Абдирасулова Куралдуу күчтөрдөгү өзгөрүүлөр коомчулукка түшүнүксүз болуп жатканына, өзгөрүү болгонго чейин анын маани-маңызы тууралуу түшүндүрмө берилбегенине токтолду:

- Куралдуу күчтөр жабык система экенин түшүнөм. Бирок биз канча курал-жарак, аскердик жабдуу бар деп сураган жокпуз да. Биздин армия жалданма армия эмес да, ал жакта биздин карапайым жарандардын балдары барып кызмат кылат. Анан кандайдыр бир өзгөрүүлөр киргизгенде жөнөкөй жарандардын кызыкчылыгы дагы эске алынышы керек. Өзгөрүүлөр балдарыңарга ушундай жактан таасир этет деп айтылышы керек. Мен, мисалы, адам укугу менен иштегенден кийин мени биринчи кезекте жоокерлердин укугун коргоо ушул өзгөрүүлөрдөн жакшырабы, кандай таасир этет деген суроолор кызыктырат.

Кыргызстандын Куралдуу күчтөрүнө быйыл 25 жыл толот. Эгемендиктин алгачкы жылдарында өлкөгө армиянын кереги жок деген мазмундагы сөздөр да айтылган. Бирок 1999-2000-жылдардагы Баткен окуясынан кийин жогорку бийлик өкүлдөрү мындай саясаттын туура эмес экенин мойнуна алган. Армиядагы зордук-зомбулук, жоокерлер өлүмү чекке жеткен учурлар да катталган.

Президент Алмазбек Атамбаев мындан эки жыл мурун Куралдуу күчтөргө көбүрөөк көңүл бурула баштайт деп ишендирген:

- Биз өз армиясын бага албагандар, өз аскерин батырбагандар башка бирөөнүн аскерин багып калышы ыктымалдыгын унутпашыбыз керек. Мамлекет өз Куралдуу күчтөрүнөн, армиясынан эч качан каражат аябашы керек. Бюлджет тартыш деген өңдүү шылтоолорду издебеши керек.

Былтыр Global Firepower аскердик-аналитикалык порталынын рейтинги боюнча Кыргызстандын армиясы 126 мамлекеттин ичинен 110-орунду ээлеген. Өзбекстан 48, Казакстан 53, Түркмөнстан 86, Тажикстан 112-орунду алган. Кыргызстан андан бир жыл мурун эле 78-тепкичте турган.

Уюмдун эсебинде, кыргыз армиясында жалпысынан 150 танк, 438 бронетранспортер, 159 оор техникасы жана 21 аскерий учак бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коррупция кашаң күрөштү тоготпойт

Иллюстрация

Эл аралык “Трансперенси Интернешнл” уюмунун 2016-жылга карата отчетунда Кыргызстанда коррупцияга каршы күрөштө жетиштүү жылыш болбогондугу айтылат.

Коррупция менен күрөштө эмне үчүн натыйжалуу иш болбой жатат, коомчулукта жемкорлукту азайтууга бийлик башындагылардын чечкиндүү кадамдары болбоду деген сындын негизи барбы, коррупция менен күрөшө турган кызматтын уюштурулушу өзүн актадыбы ж.б.у.с. суроолорду “Арай көз чарай” берүүбүздөн талкуулайбыз.

Талкууга мурдагы юстиция министри Марат Кайыпов жана коопсуздук кызматынын запастагы полковниги Талант Разаков катышты.

“Азаттык”: "Трансперенси Интернешнл" уюмунун "2016-жылы Кыргызстанда коррупция менен күрөшүүдө жылыш болгон жок" деп баалаганы биздеги реалдуулукту канчалык чагылдырат, дал келет же биздеги абал башкабы?

Марат Кайыпов: "Трансперенси Интернешнл" – абдан абройлуу эл аралык уюм, буга ишенүү керек. Анткени Кыргызстанда коррупция менен күрөшөбүз деп жарыя кылынганы менен негизинен саясий атаандаштар менен эле күрөш болууда. Чыныгы коррупцияга каршы күрөш жок.

Дүйнөдө бир дагы мамлекет коррупциядан кур эмес. Коррупция деген мамлекеттин түркүгүн жеп, кажып жаткан мите. Аны менен чечкиндүү күрөшпөсө, натыйжа чыгарбаса, мамлекеттүүлүккө шек келет.
Талант Разаков

Талант Разаков: Коррупция менен күрөшүүдө бир топ структуралар иштеп жатат. Бул эл аралык уюмдун айрым баа берүүлөрү менен макул болбосо да болот.

Азыр дүйнөдө бир дагы мамлекет коррупциядан кур эмес. Коррупция деген мамлекеттин түркүгүн жеп, кажып жаткан мите. Аны менен чечкиндүү күрөшпөсө, натыйжа чыгарбаса, мамлекеттүүлүккө шек келет.

Бизде күрөш жүрүп жатат. Менин билишимче, былтыркы жылы коррупция менен күрөшүүнүн натыйжасында өлкө казынасына 2 миллиард сом акча каражаты кайтарылды. Албетте, бул жемкорлук менен күрөшүүнүн жыйынтыгы дегенибиз менен анын сапаты кандай болууда, бул жагын да ойлонушубуз керек. Мамлекет экономикалык коопсуздугуна кам көрбөсө, сактабаса ал кыйрап жок болот. Ошондуктан коррупция менен күрөшүүнү жаңы деңгээлге көтөрүү керек.

“Азаттык”: Кыргызстанда акыркы жылдары чоң кызматтагы адамдар коррупцияга шектелип кылмыш жоопкерчилигине тартылышты эле. Бирок ал чуулгандуу иштердин баары бүтүп, күнөөлөнгөн адамдар айып пулдар менен кутулуп кетпедиби. Мына ушуну коррупция менен күрөшүүнүн жемиши деп атоого болобу?

Дача СУда кырсыкка учураган учактын ичиндеги жүк кимдики экендиги эмдигиче так айтылбай жатат. Бул жерде “иттин өлүгү көмүлүп жатат”, коррупция так ушул жерде.
Марат Кайыпов

Марат Кайыпов: Президент Атамбаев коррупцияга каршы күрөштү Түлеевден баштаган. Ал башкаларга караганда түрмөдө көп отурду. Мен терең ишенем бул окуя саясий атаандашын куугунтуктоо болду. Эгер бейтарап сурамжылоо жүрсө 100дөн 99у Түлеевдин күнөөсү жок деп жооп берет. Түлеевди отургуза албай жатып, Батукаевдин ызы-чуусу башталган. Бир сутка ичинде ага паспорт жасатып беришип, аэропорттон Орусияга узатып коюшту. Тарыхта биринчи жолу биздин прокуратура аны тезинен түрмөдөн чыгаруу керек деп кайрылып жатат. Кыргызстандагы эң жогорку бийлик тепкичтеринде отургандар баары чогулуп алып, кылмыш дүйнөсүнүн анабашын түрмөдөн чыгарып жиберишти. Мына, коррупция кайда жатат?!

Биз стуруктуралык өзгөртүүлөргө барышыбыз керек. Бир мисал айтайын, Бразилиянын президенти коррупцияга шектелди эле, кызматтан четтетип коюшту. Алардын укук системасында президентти да кызматтан алып коюуга мыйзамдык ченемдер бар экен. Кудум ушундай кырдаал Түштүк Кореянын президенти менен болууда. Демек, ушундай шарт биздин Конституциябызда да болушу керек. Ал үчүн башкы прокурор жана башка күч органдарын дайындоону президенттен алып туруп, парламентке берүү зарыл.

Мен өткөн жылы Грузияда болдум. Ал жерде иштеген полициялар менен жолуктум, сүйлөштүм, тааныштарым менен баарлаштым. Баары "Грузиянын мурдагы президенти Михаил Саакашвили коррупцияны чындап эле азайтты, бирок өзү кайра коррупционерге айланып кетти" дешти. Ага каршы кылмыш иши козголуптур, ал Грузияга келе албай турган болуптур. Натыйжасы кандай болгон? Мен Тбилисиден бир дагы МАИ кызматкерин көрбөдүм. Бардык жерде камераларды орнотуп коюшуптур. Саакашвили полиция мекемесин жаңыдан куруп чыккан. Бардык жерде ачыктыкка жетишкен, иш орундары да айнек менен тосулган, баары көрүнүп турат.

Талант Разаков: Грузиядагы коррупция менен күрөштө натыйжа бергени аларга улуу держава мамлекеттерден каржылык колдоо көп болду. Айлыгына чейин сырттан төлөнүп жатты. Бизде коңшу Казакстандагы укук коргоо органдарынын кызматкерлери алып жаткан айлыктын жарымын да төлөй албай жатпайбы. Күч органдарында иштеген кызматкерлердин пенсиясы төмөн. Мисалы, Орусияда миң долларга чейин пенсия алып жатышат...

Марат Кайыпов: Мына, Дача СУда кырсыкка учураган учактын ичиндеги жүк кимдики экендиги эмдигиче так айтылбай жатат. Күмөн саноолор көп болууда. Биздин бийлик жүк кимдики экенин эмне үчүн айтпайт? Бул жерде “иттин өлүгү көмүлүп жатат”, коррупция так ушул жерде. Балким, ал президентке же анын айланасындагыларга тиешелүү болушу мүмкүн деген шек саноого жол бербей, маалымат ачык айтылышы керек эле...

(Талкуунун толук варианты менен видеодон таанышыңыз)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сегизбаевдин "ыкмасына" сын

Оппозиция тарапкерлеринин пикети.

Камактагы оппозициячыларды коргоо комитети УКМК төрагасы Абдил Сегизбаевдин токтоосуз кызматтан кетишин талап кылууда. Коопсуздук мекемеси бул айтылгандар боюнча комментарий берүүдөн баш тартты.

УКМК төрагасы Абдил Сегизбаевдин токтоосуз кызматтан кетишин талап кылуу демилгеси Бишкекте 25-январда өткөн оппозициячыл активисттерди коргоону талкууланган жыйында айтылды. Анда "бийликти басып алууга аракеттенген" деген айып менен камакка алынган онго чукул адамдын соту жабык өтүп жатканы туура эмес деп, маселенин саясий өңүтү бардыгы белгиленди. Ошондой эле адам укуктарын бузган жетекчилер кирген “Акунов тизмесин” түзүү сунушу көтөрүлдү.

УКМК бул айтылгандарга комментарий берүүдөн баш тартты. Камактагы оппозициячылардын ишин караган сот буга чейин соттолуучулар "мамлекеттик оор кылмышка" айыпталган деген жүйө менен ачык сот өткөрүү тууралуу өтүнүчтөрдү канааттандырган эмес.

“Камактагы оппозициячыларды коргоо” жана “Сөз эркиндиги” комитеттери, “Элдик курултай” кыймылынын биргелешкен жыйынында бийликке камактагыларга карата кысымды токтотуу жана ачык сот өткөрүү талабы коюлду.

Бишкектеги оппозициячыларды колдоо жыйыны. 25-январь, 2017-жыл.
Бишкектеги оппозициячыларды колдоо жыйыны. 25-январь, 2017-жыл.

Оппозициячыл маанайдагы Кубанычбек Кадыров, Бектур Асанов, Эрнест Карыбеков, Дастан Сарыгулов, Бекболот Талгарбеков, Төрөбай Колубаев, Марат Султанов, Александр Гусев, Тойгонбек Калматов бийликти күч менен басып алууга аракет кылган деген айып менен былтыр май айында камалган. Булардын ичинен өткөн жылы ноябрда Дастан Сарыгулов саламаттыгына байланыштуу үй камагына чыгарылган, калганы УКМКнын тергөө абагында. Алардын ишин Бишкектин Биринчи Май райондук соту жабык териштирүүдө.

Айрым жарандык активисттер саясий негизде камакта отурат дегендердин катарына “террорчулукка көмөктөшкөн” деп айыпталып жаткан экс-депутат Максат Кунакуновду да кошкон. Жыйында мыйзамсыз иштерге жол берип жатат деген негизде УКМК жетекчилигинин токтоосуз кызматтан кетиши талап кылынды.

“Камактагы оппозициячыларды коргоо” комитетинин төрагасы Сапар Аргымбаев:

- Биз жалпы элге кайрылып жатабыз. Кесипкөй сапаттары жок болуп туруп ушул абалга алып келген Улуттук коопсуздук комитеттин жетекчилиги отставкага кетсин. Учурда соттордун, Башкы прокуратура, тергөөнүн өкүлдөрүнөн турган "зондер команда" аркылуу мыйзамды тебелеп, активисттерди, эл алдына чыгам деген адамдарды камап жатат. Биз камактагы кишилер "таза", алардын саясатын колдойбуз деп айткан жокпуз. Бирок жаран катары алардын укуктары бузулуп жаткандыктан, кубаттап чыгып жатабыз.

Сотту ачык өткөрүү талабы УКМК, Башкы прокуратурага жолдонгон. Бирок бул мамлекеттик органдар жооп кайтара элек. Мындан улам жарандык активисттер Кыргызстанда адам укуктарын бузган жетекчилерди “Акунов тизмесине” киргизүүнү чечишти. Тизме 2007-жылдагы нааразылык акцияларында ошол кездеги “Бириккен фронт үчүн” кыймылынын таламын талашып чыккан активист, Нарын шаардык тергөө абагында каза тапкан Бектемир Акуновдун урматына анын ысымы менен аталат.

Акаевдин түбүнө жеткен баягы эле Абдил Сегизбаев. Азыркы тапта баарыбызды каралап жаткан КТРК башчысы Илим Карыпбеков. Мындай адамдар мурунку бийликтердин тушунда деле ушундай иштерди жасап, көнүп калышкан. Бирок эч кандай жоопкерчилик тартышкан эмес.
Адил Турдукулов

​“Сөз эркиндигин коргоо” комитетинин жетекчиси Адил Турдукуловдун айтымында, азырынча ага УКМК төрагасы Абдил Сегизбаев, абактагыларга айып таккан прокурорлор, КТРК, ЭлТР жетекчилери киргизилет:

- Улуттук оппозициялык кыймылдын, "Элдик парламенттин" мүчөлөрү да, Максат Кунакунов да чындыгында эч кандай тыңчылык же бийликти басып алууга, мыйзамсыз кетирүүгө умтулган эмес. Аларды бийлик айткан сөздөрү үчүн куугунтуктап жатат. Бул жерде эң башкы маселе - азыркы бийликтин жоопкерчилигинин жоктугу. Ошол куугунтукту ким жүргүзүп жатат? Мисалы, Акаевдин түбүнө жеткен баягы эле Абдил Сегизбаев. Азыркы тапта баарыбызды каралап жаткан КТРК башчысы Илим Карыпбеков. Мындай адамдар мурунку бийликтердин тушунда деле ушундай иштерди жасап, көнүп калышкан. Бирок эч кандай жоопкерчилик тартышкан эмес.

"Укук бузуп жатат" деген аткаминерлердин толук тизмеси башка активисттер да өз сунуштарын бергенден кийин жарыялана турган болду. Бул багытта тиешелүү резолюция кабыл алынды. Документте «жарандар алдында эч кандай жоопкерчиликти сезбеген чиновниктерди тазалоо» зарылдыгы жазылган.

"Куугунтук көнүмүшкө айланууда"

“Сөз эркиндигин коргоо” комитетинин мүчөсү Равшан Жээнбеков соңку кезде бийликке карата сын айткандарды куугунтукка алуу көндүм адатка айланып калганына токтолуп, мындай көрүнүшкө жабыла каршы турууга үндөдү:

- Бийлик буларды элге үлгү көрсөтүү үчүн, коркутуу үчүн камап, ушулар аркылуу башкалардын башын көтөртпөө аракетин көрүүдө. Мамлекетте жаман прецедент жаратып атышат. Мен Бектур менен Кубанды жакшы билем. Эрнест кийин аралашып калды. Өзгөчө экөө менен чогулуштарды бирге өткөрүп жүргөнбүз. Алар мамлекеттик төңкөрүш жасоого эч кандай аракеттенген эмес. Кыргызстанда соттордун акыйкат чечим чыгарышына элдин 80 пайызы ишенбейбиз дешет. Ошон үчүн ар бир соттун, ар бир иликтөөнүн ачык, адилеттүү болушун коомчулук, саясатчылар, жарандык коом жана жалпыга маалымдоо каражаттары талап кылышыбыз керек. Ушуга окшогон соттордун жабык өтүүсүнөн коркуу зарыл. Анткени, мындай нерсе ар бирибиздин башыбызга келиши мүмкүн. Ар бирибизди эртең Атамбаев жана анын тегерегиндегилер болбогон шылтоолор менен камап туруп, жабык сот аркылуу 10-15-жылга соттоп жибериши ыктымал.

Бийликти күч менен басып алууга айыпталып камалган оппозициячылар буга чейин элге, өкмөттүк, эл аралык жана бейөкмөт уюмдарга кайрылуу жолдоп, бийлик мыйзам бузууларга жол берип жатканы жана өздөрүн саясий жүйө менен камап салганын кайталап келишет. Мындан мурда соттун жабык өтүп жатканын буга далил катары көрсөтүшүп, жараянды ачык кылууну бийликтен талап кылышкан.

Бектур Асановдун карындашы Гүлжан Асанова абактагылардын абалына кайдыгер карабоого коомчулукту чакырды:

- Коррупцияга, арам ишке малынып эмес, бийликтин катачылыгын көзгө сайып көрсөтүп, баштарын сайып отурганы үчүн сыймыктанабыз. Эр жигиттин башында ар кандай иш бар. Акыры чындык жеңет деп ойлойм.

Камактагылардын жакындары буга чейин митингге чыгышып, сотту ачык өткөрүү жана ишти карап жаткан судья Абдыразак Боромбаевге ишеним көрсөтпөө талабын коюшкан. Сот аны канааттандырган эмес. Атайын кызмат болсо тергөө материалдарына эмнеге "жашыруун" деген белги коюлганы тууралуу комментарий берген жок. Ал эми судья өтүнүчтөрдүн четке кагылышын соттолуучулардын "мамлекеттик оор кылмышка" айыпталышы менен байланыштырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: автобустар келбей жатып бузулду

Ош шаары

Ошто Орусиядан алып келген отуз ЛИАЗ улам-улам бузулуп, майды көп сарптагандыктан айдоочулар күндөлүк планды да толтура албай жүдөп жатканы айтылууда.

Эми автобустар паркы жол кирени кымбаттатууну шаар депутаттарынан суранууга аргасыз.

Орусия өндүрүшүнө таандык автобустардын бузулган себебин айдоочулардын бири кыймылдаткычы туура эмес орнотулганы менен түшүндүрдү:

- Бул автобустун картери тешилип калды. Аны азыр ошол ЛИАЗды чыгарган заводдон келип, өздөрү жамап, өздөрү оңдоп жатышат. Биздин жолдор тегиз эле. Автобустун картерин тешип салгыдай аң-дөң жок. Ал заводдун катасы экен. Анткени картер рамага өтө жакын коюлуп калган. Мотор от алганда ал титиреп турат да. Ошо титиреген сайын картери рама менен кагылышып, анан жарылып кетип жатат.

Учурда кыймылдаткычы туура эмес орнотулган автобустардын бирин атайын Москвадан келди делген адистер оңдоп жатышат.

Алар автобус заводунун кемчилигин жаңы тетик менен алмаштырбай, кыймылдаткычты кармап турган темирдин четин кесип алуу жолу менен чечишүүдө. Ал эми кыймылдаткычтын жарылып калган майказанын жамап коюшууда.

Ош шаардык автобустар паркынын жетекчиси Расулбек Мурзагулов бул иштердин баары заводдун эки жылдык кепилдигинин алкагында аткарылып жатканын билдирди:

- Бул кыйла олуттуу кемчилик экен. Бул боюнча заводдон адистерди чакырганбыз. Алар келип оңдоп атышат. Анткени бул автобустарга завод эки жыл кепилдик берген. Эки жыл аралыгында бузулуп калса, тетиктерин да өздөрү алып кетип оңдоп беришет. Бая бир автобус бузулган, аларды чакырдык, дароо келип оңдоп беришти. Азыр иштеп жатат.

Ош: жаңы автобустардын көйгөйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:45 0:00

Бат бузулганы аз келгенсип, жаңы автобустар бир күндө 100 литрден май коротуп, мекеменин айласын кетирип жатат. Анткени күнүнө 100 литр май жеген автобусту айдаган айдоочу араң 600 сомдон план төгүүдө. Мындан сырткары 250 миң калкы бар делген Ош шаарында 89 миң адам акысыз жүрөт экен. Ага карабай шаардык троллейбустар паркынын жетекчиси Расулбек Мурзагулов автобустар чыгымын актайт деген ишенимде:

- Бул ЛИАЗдар майды көп керектейт экен. Мисалы, Кытайдын автобустары 100 чакырымга 25 литр ичсе, булар азыр 49 литр ичип жатат. Китебинде 45 литр керектейт деп жазылган. Жайда ошондой болсо керек деп турабыз. Анын үстүнө булар шаарда автотыгындарда турганы үчүн дагы көп чыгым тартып жатат. Бирок биз кредитти да төккөнгө, өзүн да актатканга аракет кылып жатабыз.

Шаар аткаминерлери мактанган 30 жаңы автобустун ар бири 6,5 миллион сомдон сатып алынган. Ал каражат Европа өнүктүрүү банкы 12 жылдык мөөнөт менен берген насыя болчу. Эми 30 автобустун ар бири өзүнүн 6,5 миллион сом деген баасын акташы үчүн 144 ай бою күн сайын 1,5 миң сомдон таза киреше бериши керек.

Бул Ош шаардык автобустар паркындагы көйгөйлөрдүн бир гана чети. Анткени андагы автобус жана троллейбустар четинен керектен чыгууда. Анын ичинен Кытайдан келген автобустардын сегизи 2010-жылдагы Ош окуясында талкаланган. Бирок Ош жана Жалал-Абад шаарларын калыбына келтирүү дирекциясы ал автобустарга компенсация төлөгөн эмес.

Ош шаарынын азыркы мэри Айтмамат Кадырбаев мэрликке келгенге чейин дал ошол мамлекеттик дирекциянын төрага орун басары болуп турган.

"Азаттыктын" архиви: Ошко жаңы автобустар келди. 10-декабрь, 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгемберди акын “нур дүйнөсүнө” кетти

Эгемберди Эрматов

Эгемберди аке менен бу жалганда кайра жүзмө жүз жолугуп сүйлөшпөйбүз.

Бирок да, адабий мурасын түзгөн ырлары менен поэмаларын, дастандары менен драмаларын, эсселерин, интервьюларын, кыргыз тилинде сүйлөткөн дүйнөлүк адабияттын бир каухары: Низами Гянжевинин “Жети сулуу” дастанын жана улуу сопу-акын Кулкожо Акмат Яссавийдин хикметтерин окуп, акын Эгембердинин руханий ааламына бу эсенчиликте дагы эчен ирет сүңгүп кирип, руханий азык издейбиз деп ойлойм.

Анан дагы акындык кесип да эмес, мансап да эмес, Теңир сүйүп жараткан өзгөчө касиет экенине Эгемберди Эрматовдун чыгармачылыгы айкын мисал. Дегеним, мектепте окуп жүргөн кезимден тартып, 1970-жылдардын аягына чейин биздин Фрунзе районунан (азыркы Кадамжай району) аты Кыргызстанга белгилүү акын же жазуучу чыкпаганы мени катуу намыстандырчу. Исфайрам боюнан чыккан Туяк ырчыны байлар Алыштын башында атка сүйрөтүп өлтүрүшкөнүн, Тамаша жакта Молдо Нияз деген жазма акын өткөнүн кемпир-чалдар көп эле сөз кылышканын эшитчүмүн. Бирок не Туяк ырчынын, не Молдо Нияздын ырларын коюңуз, өздөрү жөнүндө Кыргыз тили жана адабият китеби түгүл республикалык гезит-журналдарда чоңураак макала чыгыптыр деп уккан эмесмин анда.

Эрматов: Низаминин аялы кыпчак болгон

Эрматов: Низаминин аялы кыпчак болгон

Низами “Сырдын кенчин” жазып бүткөндө аны Дербент ханы Дара Музаффарр ад-Динге белек кылат. Дастан ханга ушундай таасир бериптир, акынды ыраазы кылууну ойлойт. Бирок ага тең келээр эч нерсе таппайт. Ошол маалда эсине жакында эле базардан сатып келген күң түшөт. Ал кыз он сегизге жаңы толгон Аппак эле.

Адегенде Бишкекке жатак мектепке барганда классташтар менен, кийин студенттик жылдары адабиятка кызыккан кыргызстандык дос-тааныштар менен сүйлөшүп калганда, кокус кимдир бирөөсү: “Силердин райондон кайсы акын же жазуучу бар эле?” деп сурап калса, жан дүйнөм кысылып, ушу биздин райондон эмнеге акын-жазуучу чыкпайт деп ичтен арман кылчу элем.

Кээ учурда Туяк ырчыны жаш кезинде байлар атка сүйрөтүп өлтүргөнүн, болбосо Барпы, Токтогул, Тоголок Молдодой чоң акын болмогун айтып кутулчумун. Тап душманы колунан өлдү деген сөз совет заманында кимди да болбосун баатыр адамга, оң каарманга айлантат эле. Такыр айлам куруп кеткенде, Кадамжайдын “Металлургу” республиканын футбол чемпионатында Фрунзе (бүгүн Бишкек), Ош, Жалал-Абад, Кызыл-Кыя шаарларынын командалары менен тең тайлашарын айтып кыйынсынчумун.

1980-жылдардын орто ченинде адабиятка жакын досторум Эгемберди Эрматовдун ырлары жөнүндө сөз козгошуп, ал менин районумдан экенин айтышкандан кийин, бул ысым менен сыймыктанчу болдум. Эми кемтигим толгондой кубандым. Бул сезим көпчүлүк кадамжайлыктарга тааныш болсо керек. Кийин тааныштык. Эгемберди аке 1988-жылы ырлар жыйнагын “Туяк ырчы” деп атап, кылым башында өлгөн төкмөнүн ысымын республиканын окурмандар коомуна таанытты.

1993-жылы Молдо Нияздын Санаттары өзүнчө китеп болуп чыгып, ноябрь айында Кадамжай районунда жазма акындын 170 жылдык мааракеси майрамдалганда Эгемберди аке пегас атын эми чындап мингендей көйкөлүп, узактан тилеген тилеги орундалгандай сүйүнүп жүргөнү эсимде.

Ал эми 2006-жылы Туяктын трагедиялуу өлүмү тууралуу поэмасын жарыялап, өзү туулган Пум айылында жарык дүйнөгө келген ырчынын эл ичинде унутулуп бараткан ысымын өчпөс кылды. Ошондой эле XI кылымда азыркы Түркстанда (Казакстан) жашап өткөн улуу сопу Кулкожо Акмат Яссавийдин хикметтерин, перс адабиятынын улуу романтик акыны, XII кылымдын экинчи жарымында жазган “Жети сулуу” дастанын кыргыз тилине которуп, өз каражатына китеп кылып чыгарды.

Акын катаал 1990-жылдардын ортосунда Бишкекти таштап, кичи мекенине кеткенде башталган руханий изилдөөсүнүн жыйынтыгы “Мухаммед пайгамбар” дастаны деп айтсам жаңылбайм деп ойлойм.

Акын өзү пайгамбардын өмүрү тууралуу түрдүү фактыларга мол жана романтикалык маанайда жазылган бул дастанды бүткүл чыгармачылыгынын чен-өлчөмү деп санарын бир эмес, бир нече ирет экөөбүз сүйлөшкөндө айткан жайы бар.

Ошого акыркы мертебе Эгемберди аке менен сүйлөшүп жатып, табияты бир калыпка сыйбаган кишинин бүт дити, бүт жан дүйнөсү менен дин жолуна берилип кирүүсүнүн сырын сураганымда, "Мухаммед пайгамбардын өмүрүн изилдөө жана Кулкожо Акмат Яссавийдин хикметтерин изилдеп, которуунун натыйжасында ак жолуна түштүм, үкам" деген. Ошондуктан, акындын акыркы он жылдагы ырларында даана байкалып тургандай, ал шарияттын төртүнчү баскычы-акыйкат деңгээлине жеткен болчу.

Бул деген, Эгемберди аке оо дүйнө көчүү менен, “Хикметтер китебинин” алгы сөзүндө өзү жазгандай, “...Алла Тааланын чындыгына, жалгыз кудайдын бийлигине жетишип,..., өзүн Алла тааланын бир учкуну экендигин түшүнүп, Алланын нур дүйнөсүнө өтүп кетти“. Жараткандын нур дүйнөсүнө 922-жылдын 26-мартында көз жумган сопу аалым Мансур ал-Халлаж сыяктуу “Ан ал-Хак!”, “Мен йам Хак!”, “Акмын”, “Мен акыйкатка жеттим” деп аалам көчтү деп ишенем. А бизге өз рухун, өз чыгармаларын “Эрмек кылгыла. Окугула!”,- деп калтырып кетти...

Прага. 26-январь 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент жабыркагандар менен жолукту

Окуучуларды бычакташтырган баскетбол

Окуучуларды бычакташтырган баскетбол
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:32 0:00

Кандуу жүк кимдики?

"Ыңгайсыз суроолор" телеберүүсү Дача конушунда кыйраган учактагы табышмактуу жүктүн чоо-жайын иликтеди.

“Азаттыктын” кабарчысы Дача конушундагы урандылар арасынан табышмактуу документ тапты. Тагыраагы 282 миң доллар банк аркылуу накталай которулганын тастыктаган квитанция. Бул документтин "Боингдеги" жүккө тиешеси барбы? Жок болсо кандайча учактан түшкөн товарлардын арасында жүрөт?

Мындан тышкары "Боинг" кыйраган жерден бир нече бондеролдор табылды. Анда учактын ичиндеги айрым товарлар Орусия, Канада, Норвегия жана башка өлкөлөргө багыт алганы жазылган. Атүгүл товар алуучулардын ээлери, телефондоруна чейин көрсөтүлгөн. "Боингде" орусиялык Кристина Валерьевнанын да заказы болгон.

Учактагы жүктүн кайда түшөрү, ээлери кимдер экени тууралуу так, ынанымдуу маалыматтын жоктугу эл ичинде ар кандай имиштерге жол ачты.

Атүгүл айрым маалымат каражаттары жүктү өлкө башчысы Атамбаевге чейин байланыштырып жиберишти эле, президенттик аппарат төгүндөгүчө шашты. Мындан улам парламент жүктүн төркүнүн аныктоо боюнча депутаттык комиссия түзүп, иликтөө иштерин баштады. Ошол комиссиянын мүчөсү КСДПчы депутат Жанар Акаев шектенүүлөргө негиз көп экенин айтууда.

Кандуу жүк кимдики?
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:03 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Араван: бычакташтырган баскетбол

Оштун Араван районунда мектеп окуучуларынын жаңжалынан үч окуучу бычак жеп, ооруканага түштү. Учурда кылмышка шектүү балдар кармалып сурак берүүдө.

Ош облусунун Араван районундагы Төбө-Коргон айыл аймагына караштуу Жаңы-Абад жана Уйгур-Абад айыл окуучуларынын чатагына баскетбол мелдешиндеги түртүшө кетүү себеп болгон.

Оюн бүткөндөн кийин 9-10-11-класстардын окуучулары түртүшүүнүн төркүнүн сүйлөшүү үчүн түнү жолукканда чатак андан бетер ырбап, бычакташууга жеткен. Натыйжада үч окуучу бычак жеп, биринин мээси чайкалган абалда ооруканага түшкөн.

Алардын бири далысынан жаракат алган Манасбек Мамадалиев буларды айтат.

- Биз баскетболго барганбыз. Ал жерде бир үкөбүз берки айылдыктардын бири менен түртүшө кетти. Анан биз сүйлөшөлү деп барсак алар түнү жолугалы дешти. Мен үйгө барып тамак ичип бүткөндөн кийин досторум чалып, кошуна айылдын балдары жолугууга чакырып жатканын айтты. Биз дагы эки айылдын ортосундагы талаага чогулуп бардык. Сүйлөшүп жатып бир бала менен Элзат деген досубуз айтыша кетти. Анан Санат деген досубуз аны урду. Ошол учурда бирөө мени уруп качты. Мен кууп баратканда бирөө артыман урду. Ошол убакта Элзат жардам сурап кыйкырып калды. Аны жолго алып чыгып машине тостук.

Окуучулардын урушу өлүм менен аяктады

Окуучулардын урушу өлүм менен аяктады

Кочкор районунда 10-класстын беш окуучусу мушташа кетип, натыйжада эки өспүрүм бычак жеп бири ошол жерден каза болуп, экинчиси оор акыбалда райондук оорукананын кайра жандандыруу бөлүмүндө жатат.

Түнкү саат он жарымда "Тез жардам" менен райондук ооруканага түшкөн окуучулардын бири мойнунан жаракат алгандыктан ал дароо Ошко жөнөтүлгөн. Учурда анын абалы канааттандырарлык экени айтылууда. Араван райондук ооруканасынын башкы дарыгери Усманжан Мамажанов калган үч окуучунун абалы тууралуу буларды айтты.

- Үч окуучу бала бычактан алган жаракаттары менен түнкү он жарымда ооруканага түшкөн. Алардын биринин мойнуна бычак сайылгандыктан аны Оштогу облустар аралык ооруканага жибердик. Ал жандандыруу бөлүмүнө жаткырылып куткарылып калыптыр. Калган экөөнүн жарааттары өтө олуттуу болбогондуктан керектүү жардамдарды өзүбүз көрсөтүп жатабыз. Азыр булардын абалы жакшы. Буйруса баары жакшы болуп чыгат деп турабыз.

Далысынан жараат алган Манасбекти ооруканада атасы Асылбек Мамадалиев карап жатат. Уулу караңгы түндө ээн талаага кошуна айылдын окуучулары менен маселе чечүү үчүн барганын айыптабайт. Болгону милиция балдардын чатагына мыйзамдуу баа бериши керектигин айтат.

- "Манасбек бычак жептир" деп чоң балам кабарлады. Анан дароо ооруканага келдик. Дарыгерлер жакшы жардам беришти. Баламда айып жок деп ойлойм. Жакшы иш болгон жок. Милиция бул ишти тергеп атат. Милициялар эми мыйзамдуу тергейт деп турам. Баарына мыйзамдуу чара көрүлүш керек.

Окуя катталган күндүн эртеси райондук милиция чырдын чоо-жайын териштирүүгө киришкен. Калайман мушташтын катышуучусу катары Уйгур-Абад айылынан эки окуучу жана дагы 18-28 жаштардагы эки адам кармалган. Учурда окуучулардын чатагына улуулардын эмне үчүн аралашканы, улуу болуп туруп, мушташтын бычакташууга чейин жетишин эмне үчүн токтотуп кала албаганы боюнча сурак берип жатышат.

- Эки айылдын балдарынын мушташы боюнча кылмыш иши козголду. Учурда кылмышка шектүүлөр кармалды. Алардын үстүнөн тергөө иштери жүрүп жатат. Мушташтын кайсы катышуучусу кандай аракет жасагандыгы тергөөнүн жыйынтыгы менен аныкталат.

Буга чейин да көп улуттуу Араван районунда жаштар арасында достукту калыптандыруу үчүн футбол мелдеши уюштурулган болчу. Ал мелдештерде да жаштар достошкондун ордуна адеп мушташа беришкенден улам футбол өткөрүлбөй калган эле.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

30 жыл гезит саткан ардагер

30 жыл гезит саткан ардагер
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:59 0:00

Учак кырсыгы: чечиле элек компенсация

Авиакырсыкта кыйраган үй

Учак кулап түшкөн Дача конушунун тургундары кыйроонун кесепеттерин жоюу жана аларды коопсуз жайга көчүрүү маселеси боюнча президент Алмазбек Атамбаев менен жолугушууну суранышкан.

Өзгөчө кырдаалдар министри келтирилген материалдык зыян алдын ала эсептелип чыкканын билдирди. Анын айтымында, кыйраган үйлөрдү, транспортту жана чарбалык объектилерди кошкондо чыгым 186 миллиондон ашуун сомду түзгөн.

Ал эми авиакырсыктан каза тапкандарга жана жараат алгандарга төлөнчү кенемте камсыздандыруучу компаниянын эсебинен төлөнө турганы белгиленди.

Президентти күткөн эл

16-январь күнү таңга жуук жүк ташуучу “Боинг-747” учагы кулаган Дача конушунун калкы тез арада коопсуз жайга көчүрүү талабы менен өкмөткө кайрылган.

Учак кулап түшүп, 39 адам каза тапкан окуядан кийин жергиликтүү тургундар жакын аралыктагы аба майданынан учактардын учуп-конушунан коркуп жашап жатышканын айтышкан.

Дача конушунун тургуну Адылбек Турдумбетов алар президент менен жолугууну күтүп жатканын айтты:

- Бул жакты ушундай оор кырсык болуп, бир айылдан 39 адам өлүп жатат. Бир үйдөн беш адам каза таап, бүтүндөй үй-бүлө түп орду менен жок болгон учур болду. Ушундай учурда журт атасы, президент Алмазбек Атамбаев эмнеге бул жакка келип кабар алып, ал жай сурап кетпейт? Башка жакта кандайдыр бир иш-чара болсо, тез эле учуп барып жатканын көрүп жатабыз. Аэропорт аркылуу канча өлкөгө учуп жатат. Ошол жакка буту жеткен жаны бул жакка бир кайрылып кетсе болбойбу? Биздин деле президент болгондон кийин бул жакка келип, жабыркаган эл менен жолугуп, биздин көйгөйлөрүбүздү өз оозубуздан угуп кетсе болот эле го. Биз президент Алмазбек Атамбаев колунан келсе, убактысы болсо, аэропортко келе жатканча эле бизге бир кайрылып, үнүбүздү угуп кетсе деп кайрылат элек.

Чыгымдын алдын ала эсеби

Буга чейин социалдык тармактарда “авиакырсыктан жакындарын жоготкондордон жана жараат алган адамдардан кабар албады” деп президенттин дарегине сын айткандар болгон эле.

Президент аза күтүү күнүн жарыялап, кагаз жүзүндө көңүл айтканы менен өзү телеканалдар кайрылуу жасаган эмес. Бул арада өкмөттө президенттин тапшырмасы менен авиакырсыктын кесепеттерин жоюу иштери өз нугу менен баратканы белгиленди.

Өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов учурда келтирилген материалдык чыгымдын алдын ала эсеби чыгарылганын билдирди:

- Алдын ала маалымат боюнча чыгымдын өлчөмү 186 миллион 562 миң 290 сомду түздү. Бирок бул көрсөткүч кырсыктын кесепеттерин жоюуга кеткен башка мамлекеттик чыгымдарды кошкондо мындан дагы көбөйүшү мүмкүн. Бул жерде кыйраган үйлөрдүн баасы эле эмес, аларды кайрадан жаңыдан курууга кете турган чыгымдар кошо эсептелди. Учак такыр түп орду менен сүрүп салган 19 үй жабыркоонун 6-деңгээлине киргизилди. Бул үйлөр орду түбү менен жок. Андан кийин жети үй 4-деңгээлде. Бул үйлөр да жашоого жараксыз абалга келтирилген. Үчүнчү деңгээлге жарым-жартылай бузулган 12 үй кирди. Мындан сырткары башка чарбалык курулуштар, мал-жан зыянга учурап, үйлөрдүн астында токтоп турган автоунаалар кыйраган. Ошондой эле конуштагы энергетика сектору жабыркап, аэронавигациянын жана аэропорттун мүлктөрүнө дагы зыян келтирилген. Ошол авиакырсыктын кесепеттерин жоюу боюнча жумшалган чыгымдар бар. Буга кошумча азыр эми урандыларды тазалоого жана учак кулаган аймактын топурагын булгануудан тазалоого кеткен чыгымдар дагы эсептелүүдө.

Эреже боюнча келтирилген материалдык чыгымды жана жабыркаган адамдарга төлөнчү акчалай компенсация авиакырсыкка себепчи болгон тарап төлөп берет. Бул окуя боюнча эгерде авиакырсыктарды иликтөө боюнча эл аралык комиссиянын тыянагында кыйраган учактын ээси түркиялык My Cargo компаниясы күнөөлүү деп табылса, анда анын камсыздандыруу жоопкерчилигин алган компания келтирилген чыгымды төлөөгө тийиш.

Өкмөттүк комиссиянын төрага орун басары, транспорт министри Жамшитбек Калилов Түркия тарап келтирилген чыгымды кыска убакытта төлөп берүүгө убада бергенин айтты:

- Буга чейин биз авиакомпаниянын камсыздандыруучулары менен сүйлөшкөнбүз. Кечээ болсо мага Түркиянын Транспорт министрлигинин өкүлдөрү келип жолукту. Алар “биз бир тууган элбиз, акчалай компенсацияны төлөп берүүдө биз тараптан эч кандай маселе болбойт” деп айтышты. Учак, учактын экипажы жана кырсыктан жабыркаган үчүнчү тараптын кенемте чыгымдары камсыздандуу компаниясынын эсебинен төлөнө турганы белгиленди. Биз тараптан алар канча адам каза болду, канча адам жараат алды жана жалпысынан канча адам үйсүз калды деген сыяктуу маалыматтарды эртелеп иликтеп берип, тапшырууну суранышты. Алар эки түрдүү компенсация чыгымдарын төлөөнү карайбыз дешти. Биринчиси - кырсыктын айынан үй-жайсыз, кийим-кечесиз калгандарга материалдык жардам. Экинчиси - каза тапкандарга жана жарадарларга акчалай кенемте.

Компенсацияны камсыздандыруу шарттары

Эл аралык тажрыйбада авиакырсыктын жабырлануучуларына кенемте төлөө шарты Монреаль жана Варшава конвенцияларына ылайык камсыздандыруу жоопкерчилиги боюнча аныкталат.

Кыргызстан башка КМШ өлкөлөрү сыяктуу эле Варшава конвенциясына кол койгон. Түркия болсо камсыздандыруу жоопкерчилигин караган Монреаль келишимин кабыл алган. Бул конвенция боюнча авиакырсыктан каза тапкандардын ар биринин үй-бүлөсүнө 170 миң АКШ доллардан кем эмес өлчөмдө компенсация төлөнөт.

Варшава конвенциясы боюнча анын өлчөмү бир топ аз бааланып келгени маалым. Учактарды камсыздандырган компаниялар компенсацияны төлөөнү авиакырсыктын себебине жараша аныктайт. Мына ошондуктан парламент депутаты Алманбет Шыкмаматов эгерде кыйраган учак аткезчилик жүк ташып баратканы аныкталса, анда камсыздандыруу компаниясы ал компенсация чыгымын төлөп берүүдөн баш тартышы мүмкүн экенин белгилеген.

Авиация тармагы боюнча эксперт, мурдагы учкуч Таалайбек Окенов окуя болгон өлкө кол койгон конвенцияга ылайык, камсыздандыруу шарты аныктала турганын айтты:

- Кандай гана авиакомпания болбосун, ал кырсыктардан камсыздандырылат. Антпесе алардын учактары учурулбайт. Мына ошонун алкагында учактын өзү, учкучтар, тейлөөчүлөр жана жүргүнчүлөр бардыгы камсыздандырылат. Мындан сырткары учак кыйроосунан жабыркаган абадагы же жердеги үчүнчү тарап дагы ошол камсыздандырууга кирет. Камсыздандыруу компаниясы каза болгондорго жана жараат алгандарга компенсация чыгымдарын төлөп берет. Авиакомпания кырсыктын себебин аныктаган комиссиянын тыянагын камсыздандыруучу тарапке берет. Ал бул жакка келип, камсыздандыруу иликтөөсүн жүргүзөт. Анын негизинде гана компенсация чыгымдары төлөнөт. Бул окуя Кыргызстанда болуп жатат. Ошол үчүн камсыздандыруу жоопкерчилигин аныктоо Кыргызстан кол койгон конвенциянын негизинде жүргүзүлөт. Монреаль конвенциясы бул жакта иштебейт.

Төгүлгөн керосинден жабыркагандар

Мындан сырткары учурда “Боинг-747” жүк ташуучу учагы кулаган калктуу конуштун аймагына көп өлчөмдө авиакеросин төгүлгөнү катталган. Мына ошол керосин андагы абага жана сууга таасир этип, анда жашаган калктын саламаттыгына дагы коркунуч жаратышы мүмкүн экени белгиленди.

Бишкек шаарындагы №3 балдар ооруканасынын бөлүм башчысы Арсен Ибраев керосинден ууланган алдын ала диагноз менен окуя болгон конуштун бир топ өспүрүмдөрү жаткырылганына токтолду:

- Ооруканага түшкөн балдарды текшерип, аларга “керосинден ууланган” деген алдын ала диагноз коюлду. Кечээ бул балдарды караганда, алар баштары ооруп, тамакка табити тартпай жатканын айтышып, ошол окуядан кийин эле алардын саламаттыгы кескин начарлап жатканына даттанышкан.

16-январда түркиялык My Cargo компаниясынын жүк ташуучу «Боинг-747» учагы Чүй облусунун аймагындагы “Манас” аба майданына жакын Дача конушуна кулап, андан 38 киши, анын ичинде экипаждын төрт мүчөсү каза болгон. Аталган кырсыкта болгон өрттөн катуу жабыр тарткан адам 22-январда каза тапты. Аны менен учак кыйрашынан каза тапкандардын саны 39 кишиге жетти.

Мындан сырткары кулаган учак 23 үйдү түп орду менен кыйратып, 18 үйдү жарым-жартылай бузуп токтогон. Учактан чыгып, жайылган өрттүн кесепетинен ондон ашуун адам жараат алып ооруканага жаткырылган.

Макала сайткан чыккандан кийин президент учак кырсыгында каза тапкандардын жакындары менен жолукту. 26.01.2017

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кедей кыргыз чүпүрөк-чапыракка миллиарддаган акчаларды коротот

Базары жакын байыбайт.

Бүгүн “ПолитКлиника”, “Ачык сөз”, “Азия ньюс” гезиттери жарык көрдү.

“ПолитКлиника” гезити жаңы санын Дилбар Алимованын “Кыйраган учактын аныкталбай жаткан сырлары” деген макаласы менен ачып, комиссия текшерип жаткан жүктүн айланасындагы талашты талдоого алды. Ушул эле санга Конституциялык палатанын судьясы Жедигер Саалаев кызынын айланасындагы ызы-чууга карата түшүндүрмө берип, кызына байланыштуу ага да чабуул жасап жатышканын, интернеттеги билдирүүлөрдү кызы жазганына ишенбей тургандыгын, кызы былтыркы чырдан кийин аябай жаман болуп, бүгүнкүгө дейре ошол абалдан чыгалбай, кенедей бир нерсе болсо эле бүт дүйнөгө нааразы болуп жүргөнүн, ошондон улам ооруканага да жатып чыгып, андан кийин ата-энесине таарынып үйдөн чыгып кеткенин, анан чет өлкөгө кетип, азыр өз алдынча батирде турарын, анын жасагандарына эч нерсе дей албастыгын, ар бир ата-энеде бала барын, Алла таала эчкимдин башына мындайды салбаса экен деп гана тилек кыларын билдирди.

“ПолитКлиника” гезити Гүлшайыр Сабырбекованын “Билим берүүнүн сапатын “Акылдуу мектеп” көтөрмөк” деген макаласын, журналист Бермет Букашеванын “АКШдай болуу үчүн кыргыз саясатчыларында көралбастык жоголушу керек” деген маегин, футболчу кыз Назик жөнүндө Гүлшайыр Сабырбекованын баянын, акыйкатчы Кубат Оторбаевдин “Кыйноо болуп жатат десе, ал маалыматты жаап-жашыра албайбыз да” деген маегин окуйсуздар. Ушул эле санда белгилүү журналист Султан Жумагуловдун кедей кыргыздар эртең эле кейпинен кетип, бир кийилип же кийилбей кала берчү чүпүрөк-чапыракка же кийитке миллиарддаган акчаларды коротуп, коңшулардын экономикасын кантип көтөрүп жатканы тууралуу өтө актуалдуу маселени козгогон “Кыргыз жана кийит” деген аталыштагы, ар бир кыргыз окуп, ойлоно турган макаласы жарык көрдү.

“Азия ньюс” гезити депутат Аида Салянованын “Индира Жолдубаева мыйзамды бурмалоого өтсө, Жылдыз Мамбеталиева калп айта баштады” деп маек куруп, ага козголгон кылмыш иши буюртма экенин, ал эч качан элдин алдында түшүндүрүп бере албай турган, мыйзамга туура келбеген нерсе жасабаганын, бул жагынан “өч алам” деген адамдарга айтары, мындай убарадан майнап чыкпастыгын билдирди. “Ата Журт” партиясынын тең төрагасы Акматбек Келдибеков “Мен түрмөдөн Сталиндин, Ли Куан Юнун, Нельсон Манделанын өмүр баяндарын окуп, адилеттүүлүктүн терең маанисин түшүндүм” деген ат менен эки беттен турган кенен маек курду. “Азия ньюс” мындан тышкары саясый илимдердин доктору, профессор Жолборс Жоробековдун “Касымов Акаевди мактап туптуура 45 мүнөт сүйлөгөн” деген аталыштагы макаласы жарык көрүп, академик Абдыганы Эркебаевдин Акаев учурунан берки саясаттагы, илимдеги, жөн эле жашоо турмуштагы туу туткан позициясы, адамгерчилиги, тазалыгы, башкаларга окшоп булганбагандыгы тууралуу кенен кеп кылды. Мураталы Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайдын директору, Кыргыз эл артисти, профессор Тенти Мураталиевдин атактуу окуу жай тууралуу, академик Сабыр Жумабековдун “Кувейттиктер Кыргызстанга келип операция жасатмай болушту” деген маектери да бар.

“Ачык сөз “ гезити бул санын “Амановага ичи бышкандар” деген баштема менен ачып, Кыргыз эл артисти Роза Аманова тууралуу журналист Жора Сулаймановдун “Ар ким өз бактысы үчүн күрөшөт” деген макаласын басты. Журналист Адылжан Жажанов “Тажикстандагы боордоштор” деген макаласында коңшу өлкөнүн Согди облусундагы кыргыздар тууралуу баяндады. Акын Керимбек Кадыракунов бир кезде өзү менен чогуу иштешкен, элдин урмат-сыйына ээ болгон ошол кездеги мамлекеттик, чарбалык ишмер, кандай иш болсо иштин майын чыгара иштеген Кубанычбек Сыйданов тууралуу сөз кылды. Акын Тынчтыкбек Нурмамбетов тууралуу Төлөгөн Абасовдун “Залкарлардын урпагы” деген, акын Бактыгүл Чотурованын Калык Акиев тууралуу, Адылжан Жажановдун эки хан чыккан айыл тууралуу, белгилүү жазуучу Тойчубай Субанбековдун сандан санга жарык көрүп келаткан “Мамык кандын ажайып түшү же чөккөн көңүл чалкыганда” аттуу роман-тымсалынан үзүндүнү окуйсуздар.

Кандуу жүк кимдики?

Кандуу жүк кимдики?
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:03 0:00

Кыргызстан коррупция гүлдөгөн өлкө

Иллюстрация

“Трансперенси Интернешнл” Кыргызстанды коррупция гүлдөгөн өлкөлөрдүн катарында калтырды. Уюмдун изилдөөсү боюнча Кыргызстан жемкорлуктун деңгээли боюнча 176 өлкөнүн ичинен 136-орунду ээледи.

“Трансперенси Интернешнл” уюмунун жылдык баяндамасында Кыргызстан былтыркыдай эле жемкорлук өрчүгөн өлкөлөрдүн катарында турат. Уюмдун көрсөткүчү боюнча Кыргызстанда сот тутумунда, укук коргоо органдарында жана саламаттыкты сактоо тармагында коррупция жогорку бойдон калып жатканы белгиленген.

Инвесторлорду качырган жемкорлук

Өлкөдөгү коррупциянын деңгээлин аныктоо үчүн “Трансперенси Интернешнл” уюму жети эл аралык уюмдун иликтөөлөрүнүн жыйынтыгына таянган. Натыйжада Кыргызстан 100 баллдык көрсөткүчтүн ичинен болгону 28 упайга ээ болгон. Аталган уюмдун Кыргызстандагы өкүлү Адылбек Шаршенбаевдин белгилешинче, буга чейин коррупциянын көрсөткүчү боюнча Кыргызстанда аз да болсо оң жылыштар болуп келсе, былтыртан бери бир ордунан жылбай калган:

Адылбек Шаршенбаев
Адылбек Шаршенбаев

- Мурунку жылдары Кыргызстан коррупцияны жеңүү боюнча 13-14 орунга алдыга жылдык деген маалыматтар болуп жаткан. 2013-жылы биз 24 упайга ээ болсок, 2014- жылы 27 балл, ал эми 2015-жылы 28 балл алганбыз. 2016-жылы да 28 балл бойдон калып жатабыз.

“Трансперенси Интернешнл” уюмунун 2016-жылга карата баяндамасында КМШ өлкөлөрүнүн арасында Грузия 57 балл менен коррупция азыраак деп, жогорку көрсөткүчкө жетсе, Түркмөнстан менен Өзбекстан 22 упай менен жемкорлук гүлдөгөн деңгээлде калган.

Эл аралык уюмдун баяндамасына ылайык, Дания жана Жаңы Зеландия өлкөлөрү 90 баллдан жогорку көрсөткүч менен коррупциясы эң төмөн өлкөлөрдүн көч башында турат.

“Трансперенси Интернешнл” уюму 2002-жылдан бери дүйнөлүк коррупция барометрине Кыргызстандагы иликтөөнү да кошуп келет. Бул жылдар аралыгында коррупцияны жоюуга өкмөткө бир катар сунуштар берилген, бирок андан күтүлгөндөй натыйжа боло электей. Бул өз кезегинде экономикага, асыресе инвесторлорду чакырууга кедергисин тийгизүүдө дейт Адылбек Шаршенбаев:

- Инвесторлор албетте “Трансперенси Интернешнл” ​уюмунун индексине көңүл бурушат. Анткени алар кандайдыр бир өлкөгө келээрден мурда ал өлкөдөгү абалды жакшылап изидешет. Инвесторлордун белгилөөсүндө коррупция индекси 30 баллдан төмөн өлкөлөр өтө коррупциялашкан болуп эсептелет. Кыргызстан да 28 балл менен коррупциялашкан өлкөлөрдүн катарын толуктоодо.

Анткен менен бийлик өкүлдөрү чет өлкөдөн инвесторлорду чакырууда Кыргызстанды бизнес үчүн бейиш катары сүрөттөп келишет. Аны президент Алмазбек Атамбаев Индиядагы сапарында да белгилеген. Мамлекет башчы жаңы Конституция кабыл алынгандан кийин Кыргызстандагы бизнес жана инвесторлор үчүн жагымдуу шарттар түзүлөөрүн айткан. Ошентсе да эл аралык иликтөөлөр өлкөдөгү коррупциянын деңгээли жогору бойдон калып жатканын көрсөтүүдө.

"Бийлик реформаларга бара алган жок"

Кыргызстандагы коррупцияга каршы күрөшүүнү максат кылган АКОС уюмунун жетечиси Кубанычбек Шаршенбаев бийлик олуттуу реформага батына албай келатканынан, өлкөдө укук коргоо жана сот органдары коррупциянын башатында турарын айтат.

Иллюстрация
Иллюстрация

- Эмне үчүн ушундай акыбалга түшүп калдык? Анткени бизде сот жана укук коргоо органдары жазадан жеңил кутулуп, атүгүл алардын терс кылыгына чара жок экенин билишет. Бизде чет өлкөлүк инвесторлордун бизнесин тартып алган учурлар бар. Ал эми сот системасында сотторго кол тийбестик берилип, алар бул макамдын аркасына жашынып алып, тескерисинче, мыйзамсыз иштерди да кылып жүрүшөт.

Жемкорлук менен күрөшүү үчүн Жогорку Кеңеш байма-бай мыйзамдарды толуктап, жаңы чараларды кабыл алып келет. Парламенттеги Укук тартиби, кылмыштуулук менен күрөшүү жана коррупцияга каршы аракеттенүү боюнча комитеттин төрагасы Мирлан Жээнчороев жалгыз гана мыйзам менен коррупцияны жеңүү мүмкүн эмес экенин тажрыйба көрсөткөнүн айтат.

Мирлан Жээнчороев
Мирлан Жээнчороев

- Коррупциялык көрүнүштөр боюнча эки ача эмес мыйзамдарды кабыл алуу башкы максаттарыбыздын бири. Анткени мыйзам эки ача болсо коррупцияга жол ачып берет. Экинчиден, мыйзамды колдонууда укук коргоо органдарынын толуккандуу иштешин белгилөө керек. Аларды эч бир даражасына карабай жоопкерчиликке тартуу маселеси турат. Үчүнчүдөн, коррупция бул ички экономикалык абалды оңдоо максатында социалдык көрүнүш менен да айкалышат. Ушул үчилтикти ишке киргизмейинче, коррупциянын жеңүү мүмкүн эмес.

“Трансперенси Интернешнл” уюмунун иликтөөсүнө ылайык, кыргызстандыктардын 40 пайызы коррупциялык көрүнүшкө таасир эте албасын билдирсе, 10 пайызы гана жемкорлук тууралуу маалыматты тиешелүү кызматка маалымдашарын айтышкан. Ошондой эле сурамжылоого катышкандардын 12 пайызы жемкорлук тууралуу арыздана турган орган өзү коррупциялашканын билдиришкен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Укук коргоочулар УКМКга нааразы

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин башкы имараты.

“Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо кыймылы Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетти жалган маалымат таратты, каралап жаманатты кылды деп айыптап чыкты.

Эгер мекеме бейөкмөт уюмга байланыштуу тараткан соңку маалыматын расмий төгүндөбөсө сотко кайрыларын эскертти.

Атайын кызмат берген маалымат

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет 24-январда Ош шаарынын 34 жаштагы тургуну "Хизб ут-Тахрир" уюмунун мүчөсү деп шектелип камакка алынганын маалымдаган. Анда анын үйүнөн ноутбук, DVD-дисктер алынганы жана “Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо кыймылы басып чыгарган китепчелер да чыкканы айтылган.

Мекеменин маалымат кызматынын өкүлү Рахат Сулаймановдун билдиришинче, тинтүү маалында аталган бейөкмөт уюмдун өкүлдөрү элди топтоп жаңжал чыгарууга аракет кылган. Учурда бул факт боюнча кылмыш ишин козгоо жагы каралып жатат:

- “Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо уюму чыгарган “Өз укугуңду коргой бил” деген он китепче чыккан. Кармалган жарандын үйүн тинтип жаткан маалда тергөөгө тоскоолдук кылуу аракеттери болгон. Учурда УКМКда тергөөгө тоскоолдук кылган деген айып менен кылмыш ишин козгоо боюнча маселе каралып жатат. “Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо уюмунун адвокаты Вальерян Вахитовдун УКМКнын кызматкерлери жана тергөөчүлөрү мындай маалыматты берген эмес деп айткандары туура эмес. Ушул жерден белгилей кетсек, Вахитов ошол "Хизб ут-Тахрир" уюмунун мүчөсү деп кармалган адамдын адвокаты.

Бул маалыматты “Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо кыймылы менен адвокат Валерьян Вахитов дароо эле жалган деп айтып чыкты. Вахитов тинтүү учурунда тоскоолдук жасалды деген дооматты негизсиз деп билдирди:

- Алар “Бир дүйнө Кыргызстандын” кайсы өкүлү тергөөгө тоскоолдук кылганын иликтеп, аныктап айтып беришсин. Мен адвокатмын. Бул ишке 20-январдан тарта ошол жарандын туугандары кайрылгандан кийин аралаша баштагам. Атайын кызматтын өкүлдөрү болсо андан бир күн мурун, 19-январда тинтүү жүргүзгөн. Ошондуктан тоскоолдук кылды деген негизсиз. Мындай маалыматты кайдан алышканы да белгисиз.

“Бир дүйнө Кыргызстан” укук коргоо кыймылы болсо атайын кызматтын төрагасы Абдил Сегизбаевге кат жолдогону маалым болду. Уюмдун жетекчиси Төлөкан Исмаилова чекисттердин соңку аракетин каралоо, жаманатты кылуу деп атады:

Төлөкан Исмаилова
Төлөкан Исмаилова

- Ошол кармалган баланын таржымалы мындай экен. Ал Швецияда иштеп жүргөндө ал жакта дин темасында талкуу болгон экен. Ал эчак эле Ютубга жарыяланган экен. Ошонун негизинде ал баланы УКМК 19-январда кармап жатат. Анан кечээ биз баарыбыз Азимжан Аскаровдун сотунда жүрсөк, анын өкүмүн угуп жаткан маалда бизге байланыштуу ушундай маалыматты жарыялап жиберишти. Бизге бул окуянын эч кандай тиешеси жок. Биздин уюм эч кандай жардам берген эмес, көргөн да, барган да эмес. Бул бизди каралоо деп эсептейбиз. Эгерде УКМК өздөрү тараткан маалыматты эки-үч күндүн ичинде төгүнгө чыгарбаса, биз анда сотко кайрылабыз.

Биз ал китепчелерди мечиттерден өйдө таратканбыз. Ал жерде эгер аны тартип коргоо органдары мыйзамсыз кармаса, өзүнүн укугун кандайча коргой алат деген эле маалыматтар бар. Мыйзамдуулукка гана чакырган Конституциянын жана Кылмыш-жаза кодексинин эле беренелери жазылган. Аны эмне эле беттерине кармап жатканы түшүнүксүз.
Төлөкан Исмаилова

Төлөкан Исмаилова диний экстремизм боюнча айыпталган жарандын үйүнөн табылды деген китепчелер боюнча да түшүндүрмө берди. Ага ылайык, жарандарды өз укугун коргоого чакырган китепчелер 2013-жылдан бери таратылып келе жаткан жана убагында жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнө, тиешелүү органдарга да китепчелер тууралуу маалымдалган:

- Валерьян Вахитов ошол кармалган жарандын агасы жардам бергиле деп кайрылганда мен адвокат катары “Бир дүйнө Кыргызстан” же дагы башка бейөкмөт уюмдарга айтпай эле бул ишти алгам деп айтып жатат. Азыр эми биздин материалдар чыкты деп айтууда. Биз ал материалдарды өлкөнүн бардык аймагына таратканбыз. МАИ кызматкерлеринин ишин жакшыртабыз, жолдогу кырсыктарды азайтабыз деп керек болсо биз ал китепчелерди мечиттерден өйдө таратканбыз. Ал жерде эгер аны тартип коргоо органдары мыйзамсыз кармаса, өзүнүн укугун кандайча коргой алат деген эле маалыматтар бар. Мыйзамдуулукка гана чакырган Конституциянын жана Кылмыш-жаза кодексинин эле беренелери жазылган. Аны эмне эле беттерине кармап жатканы түшүнүксүз.

Анткен менен “Бир дүйнө Кыргызстан” уюму менен атайын кызматтын ортосундагы окуяны укук коргоочуларга карата басым катары баалагандар бар. Мындай пикирге мурунку акыйкатчы Турсунбек Акун да кошулат. Укук коргоочу бул уюмдун жетекчисин да сындап өттү:

- “Бир дүйнө Кыргызстан” уюмунун эч кандай экстремисттик уюмга тиешеси жок. Бул каралоо, жаманатты кылуу аракети. Укук коргоочуларды куугунтуктоо деп эсептейм. Бирок уюмдун жетекчиси Төлөкан Исмаилова өзү да Кадыржан Батыровду, Азимжан Аскаровду коргоп туруп алды. Ошондуктан УКМК анын уюмуна асылып жатат. Бул жерде атайын кызматтыкы да, Исмаилованыкы да туура эмес.

Турсунбек Акун.
Турсунбек Акун.

"Бир дүйнө Кыргызстан" укук коргоо уюму менен атайын кызматтын ортосундагы жаңжалдуу окуя буга чейин да катталган. Мындан эки жыл мурун уюмдун Оштогу кеңсесинин кызматкерлери Валерьян Вахитов менен Хусанбай Салиевдин үйлөрү тинтүүгө алынган. Буга атайын уруксаты жок диний кырдаал тууралуу маалымат чогулткан деп айыпталып кармалган америкалык журналист Умар Фаруктан алардын визиттик карталары табылганы негиз болгон. Анда да “Бир дүйнө Кыргызстан” сотко кайрылган жана атайын кызматтын ошол аракеттери мыйзамсыз деп табылган эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз коомундагы сексизм

Иллюстрация

Кыргызстанда гендердик теңчиликке формалдуу мамиле жасалып, коомдо, үй-бүлөдө аялды басмырлоо маанайы күч экени айтылып келет.

Мындай көрүнүштү үй-бүлөдөгү тукумсуздук, саламаттык маселелерине байланышкан мамилелерден эле эмес, коомдук-саясий турмуштагы алакалардан да даана байкоого болот.

Сексизм же аялдарды басмырлоонун күңгөй-тескейи тууралуу “Аялзат" берүүсүндө сөз кылабыз.

"Жоолукту тыңдап салынбайсың"

25 жаштагы Айкыз бир жыл мурун турмушка чыгып, бирок жолдошунун орой мамилесине чыдабай жакында эле баса берген. Турмуш курар алдында болочок күйөөсү менен бир жума сүйлөшкөн экен. Эки айдай гана жакшы жашап, андан кийин күйөөсүнүн мамилеси өзгөргөнүн, аны менен жашаган кезде кандай кыйынчылыктарды, кодулоону баштан кечиргенин айтып отурду:

- Жок жерден уруш чыгарчу. “Чыныны катуу койдуң” деген шылтоо менен деле жемелей берчү. Башында эмнеден жаздым экен деп катуу депрессия болдум. Бир жыл бою жашап кеткенге аракет кылдым. Же иштебейм, үйдө кайната-кайнене менен чогуу турчубуз. Алардын кирин жууйм, тамагын жасайм, элден эрте туруп, кеч жатам. Күйөөм беш кыздын арасында өскөн жалгыз бала. Ошентсе да ага такыр жакпадым. Мага такыр көңүл бурбай койду. “Жакпайсың, кет” деп ачык эле айтчу. Ызама чыдабай кетип калайын десем, ата-энеси баласын урушуп, мени кетиришчү эмес. Өз ата-энем да "тийгенден кийин жаша" деп туруп алды. Бир жыл ичинде боюмда да болгон жок, акыры чыдабай баса бердим. Ал мени убактылуу куурчак катары гана колдонуп жүрдү да, ушундай басынтты. Тагдырымды да талкалады. Баарын жасайм, сени бир көрүп жактырдым, бактылуу кылам деп алып, кайра мени кордогон адамга наалат айтам. Кийин билсем, ал жеңил ойлуу адам экен. Менин турган турпатым ага жакпайт экен, сүйө албаптыр. Ошого ар кайсы шылтоону айтып мени кетирүүнүн айласын кылды. Жоолукту оңдоп салына албайт, жүдөп жүрөт деп айта баштады. Мен ал айткандай жүдөө эмесмин. Тазалыкты баарынан жогору койгон үй-бүлөдө чоңойгом. Ошонун көзүнө эле жаман көрүнүп калдым. Ата-энеси кетирбей, келинибиз жакшы, оокатка тың дешчү. Аларды деле укпай койду. Эгер, анте турган болсо эмнеге башында ойлонгон жок?

Айкыздын ажырашып кеткенине бир айдан ашыптыр. Азыр Жалал-Абадда ата-энесинин үйүндө:

- Үйдөгүлөрдүн деле мага болгон көз карашы мурункудай эмес, башкача. Чыккан кыз чийден тышкары деген чын экен. Эми иш издеп жатам, же иш чыкпайт. Эч нерсеге көңүлүм да чаппайт.

"Күйөөм мени оорутту"

Ал эми Гүлдана турмушка чыккандан кийин үч жылдай төрөбөй жүргөнү үчүн түбөлүк бирге болобуз деп чоң турмушка чогуу аттанган түгөйү менен эки башка жолго түшкөн. Күйөөгө чыккандан кийин беш айлык баласы бойдон түшүп калганын айткан Гүлдана бул үчүн жоопкерчиликти мурунку жолдошуна артат:

Мигранттардын СПИД жуктурган жубайлары

Мигранттардын СПИД жуктурган жубайлары

Тажикстандын Хатлон облусунда 500дөй аял ВИЧ-СПИД дартын алып жүргөнү аныкталды.

- Дарыгерлер инфекция бар болгондуктан бала түшүп калды дешти. Ага чейин менин ден соолугум чың болчу. Эч жерим ооручу эмес. Күйөөгө тийгенден кийин гинекологиялык оорулар пайда болду. Цистит болдум, бөйрөгүм салаңдап ооруп калчу. Анан боюма бүткөн жок. Акыркы эки жылы оорукана, табып дегендерден башым чыкпай эле жүрдүм. Гинекологго барсам дары, укол жазып берет, анчалык деле проблема жок дешет. Дарыланам, бирок үч-төрт айдан кийин оору кайра кармайт. Көрсө, инфекция күйөөмдө экен. Дарыгер аны да кошо ээрчитип кел, экөөң чогуу дарыланышыңар керек, болбосо майнап чыкпайт дечү. Күйөөмө айтсам, уккусу келчү эмес. Мен таптазамын, эч кандай оору жок, өзүң дарылана бер деп койчу. Ошентип жүрүп ажырашып кеттик. Кайын-журтум да буга себепчи болду. Кайненем да акыркы күндөрү “ай, сен эмнеге төрөбөйсүң, эмнеге ушунча жылдан бери боюңа бүтпөйт” деген суроону көп бере баштаган. Жолдошум ошондо да күнөөсүн сезчү эмес. Эми кандай болот билбейм, ал деле башкага үйлөнөт, мен деле турмушка чыгам да. Кийинки аялы да төрөбөсө эле, ооруканага барып көрүнбөсө.

Гүлдана азыр турмуштун оор сыноосун Орусияда өткөрүүдө. Тагдыр буйруса экинчи никесинде балалуу болууну ниет кылып жүрөт. Бул – кыргыз үй-бүлөсүндөгү тукумсуздук үчүн жалаң аял айыптуу болгон бир эле мисал. Мындай көрүнүштөр жүздөп санала турганын дарыгер-гинеколог Анара Өрдөкова белгиледи. Анын айтымында, эркектер көп учурда өздөрүндө эч кандай илдет жок деп эсептеп, мунун айынан аялдар психологиялык жактан жабыркашат:

- Биздин бейтапканаларга кайрылган аялдардын ашып кетсе 20-30 пайызынын гана күйөөсү кошо келип дарыланат. Калгандары келбейт. Андыктан, аял тапшырган анализдердин жыйынтыгы боюнча экөөнө тең дары-дармек жазып бергенге аргасыз болобуз. Дарыланбай койбой, жок дегенде ушул дарыларды колдонсун дейбиз. Антпесе, аял дале баягы оорусу менен келе берет. Бул өтө чоң маселе.

Анара Өрдөкованын белгилешинче, бул көйгөйдөн арылуу үчүн эркектер арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүү зарыл.

"Робот" аял

Эми кыргыз коомчулугундагы сексизм же адамдарды жынысы жана гендер боюнча кемсинткен башка учурларга кайрылалы. Үч чүрпөлүү Дарийка бала карап, үй тиричилигин жасап, баарына жетишет. Ал үйдөгү, иштеги, балдардын түйшүгү канчалык көп болбосун аялдарды кордоо жана “робот” катары көрүү элде адатка айланып калган деп нааразы:

Аял урганды адат кылган күйөө көп...

Аял урганды адат кылган күйөө көп...

Укук коргоочулар үй-бүлөдөгү зомбулукка каршы күрөш күчөгөнү менен аялдардын запкы көрүүсү, өлүмү азайбаганын белгилешүүдө.

- Кыргызстанда үй-бүлө тууралуу жазылбаган мыйзам бар, аял иштейби-жокпу, үйгө келгенден кийин да бардык жумушту аткарышы керек. Сексизм түшүнүгү бир эле эркектин аялга карата эмес, аялдар арасында да калыптанып калган. Мисалы, кайненелер, кайнежелер үчүн келин бош отурбашы керек. Ошол эле учурда алар деле бирөөгө келин, жеңе да. Ага болбой эле өз келинине талапты катуу кое беришет. Жакшылар деле жок эмес. Бирок бизде басымдуу бөлүгүндө ушул көйгөй да. Жолдошум экөөбүз тең иштейбиз, мен деле ал сыяктуу чарчайм, иштен чогуу келебиз. Ал кино көрүп жатат, менин жаным тынбайт. Эртең менен андан эрте турам. Дагы бир айта кете турган нерсе, жакында эле автоунаа айдаганды үйрөндүм. Ал жерде окугандардын 80 пайызы аялдар, 20 пайызы гана эркектер. Аялзаты окуп-үйрөнүп, эреже бузбай айдайт. Эркектер болсо, эки-үч күн үйрөнүп эле айдоочулук күбөлүк сатып алып жатканын көрүп атпайбызбы. Анда да “ой, рулда аял экен” деп шылдыңдашат.

Ошол эле малда мырзалардын арасында үй жумуштарына жана балдарга каралашкандар да бар. Бирок, алардын бири Бектур коомдо аялына жардам берген, аны менен кеңешип иш кылгандарды мазактоо кеңири тараган көрүнүш дейт:

- Достор, теңтуштар арасында "подтакашник" дешип чымчып сүйлөшөт. Жинине тийиш үчүн, кээлери көрө албай деле ошентиши мүмкүн. Бирок айрымдар элге көрүнбөгөн жерде өздөрү ошондой эле болуп калышат. Элдин көзүнчө "өпкөлөнүп" айта беришет.

Бектурдун айтымында, куру намыстын айынан көпчүлүк эркектер өмүрлүк жарына жардам беришпейт экен.

"Тай туйлап такка чыгабы?"

Аялдарга карата сексизм түшүнүгү бир эле турмуштук мамилелерде эмес, маданият тармагында да кездешерин байкоого болот. Жаш кинорежиссер, «Азиядагы чыгармачыл айымдар фондунун” негиздөөчүсү Асел Жураева аялдар тарткан тасмалар мыкты чыкса да, ага карата ишенбөөчүлүк менен карагандар бар экенин айтты:

- "Ушуну аял киши же кыз тартыптырбы" деген сөздөр болот. Бул нерсе абдан өкүндүрөт. Кээде аялдардын өздөрү кызыктай суроолорду берип, ойлорду айтышат. Маселен, "биз өзүбүз туура эмес кылып жатабыз, сексизмди өзүбүз жасап атабыз, туура жол менен кеткенде бизди эркектер күнөөлөмөк эмес" дешет. Мен мындай пикирлер менен макул эмесмин. Биз далилдешибиз керек. Аял кишилер иштейбиз, колубуздан көп нерсе келет, тең укуктуубуз.

Ыйлаган аялдар же нике келишим керекпи?

Ыйлаган аялдар же нике келишим керекпи?

Нике келишим - бул кепилдик тура. Эгер андай документ болгондо аялын буюмдай көрүп, тажаганда таштап салган эркектер саал да болсо сестенмек. Канча деген аялдар “балдарым менен кайда барам?” деп тиштенип, зордук-зомбулук көрсө да чыдап жашап жүрүшөт. Алар деле колунда ишенимдүү документ болсо, өзүнүн да, балдарынын да нервин аяп, жаман эркексиз эле өз оокатын кылмак.

Саясатта да тең укуктуулук сакталбай жатканына Жогорку Кеңештеги 120 депутаттын 18и гана аял экени далил боло алат. Былтыр 11-декабрда жергиликтүү кеңештерге өткөн шайлоодо да гендердик теңдик сакталган эмес. Добуш берүүлөргө байкоо салган жарандык активист Перизат Суранова парламентте да, жергиликтүү кеңештерде да депутаттардын 30 пайызы аялдар болушу керек деген талап кагаз жүзүндө гана калганын айтууда.

- Аялдардын мандаттары сакталган жок. Кирип баратканда тизмеден 30 пайыз аялдар экенин көрөбүз. Бирок, мандат алууда алардын саны 20-21 пайыздын тегерегинде эле. Өкүнүчтүүсү шайлоодон шайлоого чейин бул көрсөткүч азаюуда. Кийинки шайлоодо бул пайыз дагы төмөндөп же жоголушу мүмкүн деген коркунуч бар.

Жарандык активисттер эми аялдардын коомдук иштердеги, саясаттагы ордун жогорулатуу максатында депутаттардын жарымы айымдардан куралышы керек деген демилге менен чыгышты. Жогорку Кеңештеги Социал-демократтар фракциясынан депутат Айнуру Алтыбаева бул багытта тиешелүү мыйзамга өзгөртүү киргизүү сунушталганын маалымдады:

- Эки мыйзам долбоору иштелип чыккан. 2016-жылдагы жергиликтүү кеңештерге шайлоодо жетишпей калдык. Анткени, бул маселе боюнча Жогорку Кеңеште саясий чечим жок. Системаны өзгөртүү-өзгөртпөө багытындагы саясий чечим болгондо мыйзам долбоорлор сөзсүз каралат.

Аялдар активдүү эмес

Кыргызстанда аялдар көбүнесе ооруканаларда, мектеп, жогорку окуу жайлар жана социалдык мекемелерде жетекчилик кызматтарда отурушат. Көз карандысыз эксперт Мелис Төлөгөнов учурда аялдардын активдүүлүгү солгун болуп жатканын айтып, мунун себебин аларга үй-бүлө жана мамлекет тараптан шык берилбей жаткандыгынан көрөт:

- Аялдар саясатка, коомдук турмушка катышса жакшы. Себеби, эркектерге караганда алардын көз караштары бөлөк. Алар - эне, бала багышат, үй оокаттарын жасайт. Депутат болуп келишсе бул жааттагы көз караштар кеңири жайылмак.

Үй-бүлөдөгү зомбулукту эркектер эч качан көтөрбөйт. Ошондуктан эгер, аялдар шаардык, айылдык кеңештерде, парламентте аз болсо бул маселелер унутта калат.
Зульфия Көчөрбаева

Гендердик эксперт Зулфия Көчөрбаева да бул ойго кошулат. Анын баамында, эгерде аялдар эркектер сыяктуу эле маанилүү маселелердин чечүүгө катышса, эл арасындагы олуттуу социалдык көйгөйлөр чечилмек:

- Аялдар өздөрү баштан өткөрүп, күбө болуп жүргөн маселелерди көтөрүшөт да. Көбүнчө, балдар, билим берүү, турак жай жана башка көйгөйлөрдү, пенсионерлердин арыз-муңдарын, үй-бүлөдөгү зомбулук тууралуу айтышмак. Үй-бүлөдөгү зомбулукту эркектер эч качан көтөрбөйт. Ошондуктан эгер, аялдар шаардык, айылдык кеңештерде, парламентте аз болсо бул маселелер унутта калат.

Эксперттердин көз карашында, Борбор Азиядагы башка өлкөлөргө салыштырмалуу Кыргызстанда саясатта аялдардын укугу корголуп жатканы айтылып келет. Бирок адамдын жынысы роль ойноп, жогорку кызматтарда, парламентте жана жергиликтүү кеңештерде аларга өтө аз орун берилүүдө. Буга байланыштуу гендер, үй-бүлө маселелерин иликтеп жүргөн адистер зомбулук, аялдарды басынтуу өңдүү терс көрүнүштөрдү токтотуу үчүн алардын коомдук-саясий иштерге көбүрөөк аралашуусуна шарт түзүү зарыл дешет. Анткен менен бул маселеге мамлекеттик деңгээлде көңүл бурула элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таласта төрага шайлоо создукту

Талас

Талас шаардык кеңешинин айрым депутаттары басым болуп жатканын айтып чыгышты.

23-январда «Республика-Ата Журт» фракциясынын үч депутаты шашылыш иштери чыгып калганын айтып, шайлоону кийинкиге калтырууну өтүнгөн эле.

Ага чейин аталган фракциянын өкүлдөрү «Мекеним Кыргызстан» жана "Айкөл" партиялары менен «Талас ынтымагы» деген коалиция түзгөнүн жарыялап, төрагалыкка Аскарбек Шабданов аттуу депутаттын талапкерлигин колдорун билдирген болчу.

Ал эми КСДП менен "Кыргызстан" партиялары Адылбек Жусупбековду төрагалыкка көрсөткөн.

Шаардык кеңештин 18-январга белгиленген алгачкы жыйынына КСДП жана “Кыргызстан” фракцияларынын жетекчилеринен башка депутаттар келбей койгондуктан, жыйын 23-январга калган.

Депутаттарга басым болуудабы?

Шаардык кеңештеги «Республика-Ата-Журт» фракциясынын депутаты Рустам Байгараевдин билдиргенине караганда, «Республика-Ата-Журт» буга чейин «Мекеним Кыргызстан» жана «Айкөл» партиялары менен «Талас ынтымагы» деген коалиция түзүп, төрагалыкка Аскар Шабдановдун талапкерлигин көрсөткөн.

Бирок бул партиялардын айрым мүчөлөрүнө облустук бийлик басым көрсөтүп, коалицияга кирбөөгө чакырган. “Республика-Ата-Журт” партиясынын депутаттары ушундан улам шаардык кеңеш төрагасы шайланбай жатканын айтышууда.

Атын атагасы келбеген «Мекеним Кыргызстан» партиясынын депутаты болсо, буларды айтты:

- Мага облус жетекчиси «Кыргызстан» партиясынан добуш берип коюуну өтүндү. Болбосо сизди макул кылдыра турган кишини табам деген. Ошондон кийин мага мен иштеген мекеменин жетекчилиги чалып, кызмат ордуңду карап коёбуз өңдүү сөздөрдү айтты.

Буга чейин өкмөттүн облустагы өкүлчүлүгү “Кыргызстан” фракциясынын талапкерин колдоо боюнча башка депутаттарды чакырып жатканы белгилүү болгон.

Бирок облус башчысы Дайыр Кенекеев жогоруда айтылган дооматтарды четке какты:

- Ар ким өзү чечет кимге добуш беришти. Бул алардын конституциялык укугу.

Башында Талас шаардык кеңешинин алгачкы сессиясы 18-январга белгиленген. Күндүзгү саат экиге чакырылган алгачкы жыйынга бийликчил КСДП жана “Кыргызстан” фракцияларынын лидерлери гана келип, башка депутаттары келбей койгон. Мунун себебин аталган партиялардын лидерлери жыйынга жарым саат кечигип келип мындайча түшүндүргөн:

- Тилекке каршы жүйөлүү себептер менен биздин үч депутат келбей калды. Алардын жыйынга катышпай турганын эртең менен билдик. «Жумуштар бар, бара албай калдык, тигил-бул» дешти. Төраганы шайлаганда ар бир добуш маанилүү. Ошон үчүн биз партиялаштарыбыз менен сессияны которолу деп сүйлөштүк. Мындан улам мен депутаттарга барып расмий билдирдим, - деди КСДП фракциясынын лидери Айбек Сүйүнтбеков.

"Республика-Ата-Журт", "Айкөл" жана «Мекеним Кыргызстан» фракцияларынын айрым депутаттары бул көрүнүштү атайын жасалган оюн катары баалашууда. "Республика Ата-Журт" фракциясынын депутаты Рустам Байгараевдин айтымында, алгачкы жыйында кворум болуп, сессия башталса, эки фракция оппозицияда калмак:

- "Кыргызстан" менен Социал демократтар бириксе, 15 депутат, ал эми калган үч партиянын жалпы саны 16 депутатты түзөт. Беш партиядан турган депутаттардын ичинен биз – "Республика-Ата- Журт", «Мекеним Кыргызстан» жана "Айкөл" деген үч партия коалицияны түзгөнгө ниет кылып, макулдашканбыз. Бирок КСДП менен "Кыргызстан" партиясынын өкүлдөрү коалицияга киребиз дешсе, сүйлөшүүлөр болушу мүмкүн.

Элди биримдикке чакыруу ордуна атайылап, ишти максаттуу үзгүлтүккө учуратуу болуп жатат. Албетте, мунун башында бийлик турушу мүмкүн. Себеп дегенде президенттик шайлоо келе жатат. Ошонун алдында ар бир регион,ар бир шаарда бийлик өзүнүн позициясын бекемдеп алуусу керек болуп жатат.
Табылды Акеров

Байкоочулардын баамында, бийликчил партия оппозицияда калууну анчейин каалаган жок. Ошол эле учурда башка фракциянын депутаттары менен бир пикирге да келе албай жатат.

Шаардык кеңештин жыйыны өтпөй, төрага шайланбай жатканына нааразы болгондор арбын. Алардын бири, Талас шаардык кеңешинин мурдагы депутаты Айнура Орунбаева:

- Элдин жүгүн алабыз деп депутаттыкка баргандан кийин иштеш керек да. Бюджетти эртерээк чечүү керек. Шаардын ар бир кыймылы, мектептердеги пол жууган чүпүрөктөн тарта шыпыргы, самынга чейин бюджет аркылуу чечилет да. Мына, маселен, Таласта азыр жолдордун курулушу бүтпөй жатат.

Мындан мурдараак Жалал-Абад шаардык кеңешинин алгачкы жыйынына да бийликчил эки партия келбей коюп, коалиция оппозициядагы фракциялардан куралган. Анын чыры бүгүн да токтоло элек. Бул көрүнүш боюнча саясий серепчи Табылды Акеров буларды айтты.

- Бул жалпы мамлекеттик системага залал келтирет. Мындайча айтканда системанын туруктуулугун, структуралардын бекемдигин ыдыратуу сыяктуу көрүнүшкө алып келет. Эгерде ушул кырдаал барган сайын улана берсе, албетте, эл иренжийт. Ушул дагы саясий системабы, парламентаризмби деп эл кимди гана болсо ээрчип кетиши мүмкүн. Башкача айтканда, революциядык маанайды күчөтүшү мүмкүн. Элди биримдикке чакыруу ордуна атайылап, ишти максаттуу үзгүлтүккө учуратуу болуп жатат. Албетте, мунун башында бийлик турушу мүмкүн. Себеп дегенде президенттик шайлоо келе жатат. Ошонун алдында ар бир регион,ар бир шаарда бийлик өзүнүн позициясын бекемдеп алуусу керек болуп жатат. Кыргызстанда сот, прокуратурада органдары да бийликке баш ийет. Алар КСДП, "Кыргызстан" партияларына каршы аракет жасабайт. Бул көрүнүштүн аягы өнөкөткө да айланышы мүмкүн.

2016-жылдын 11-декабрында өткөн шайлоодо шаардык кеңешке КСДП, (10 мандат) “Республика-Ата Журт” (10 мандат), “Кыргызстан” (беш мандат), “Мекеним Кыргызстан” жана “Айкөл” партиялары үчтөн мандат менен өткөн. 31 депутатка 11-январда мандаттар берилген. Алардын бешөө гана аял. Байкоочулар Талас шаардык кеңешке келген депутаттардын көпчүлүгү жаштар менен ишкерлер, арасында чоң муштумдар да бар экенин, мурдагы чакырылыштан өзгөчө айырмаланбай тургандыгын айтып жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аскаровдун саясатка айланган тагдыры

Азимжан Аскаров

Азимжан Аскаровду Чүй облустук соту күнөөлүү деп таап, өмүр бою эркинен ажыратуу боюнча Базар-Коргон райондук сотунун өкүмүн өзгөртүүсүз калтырды. Укук коргоочулар сот өкүмүн саясий чечим деп эсептейт.

Эмне себептен укук коргоочулар сот чечимин тааныгысы келбейт?

Сот өкүмдү чын эле айныгыс далилдерге таянып чыгардыбы же бийлик таасири роль ойнодубу?

"Арай көз чарай" талкуусунда ушул жана башка суроолорго жооп издедик. Талкууга укук коргоочу Төлөкан Исмаилова, саясат таануучу Бакыт Бакетаев жана Конституциялык палатанын мурдагы судьясы, юрист Клара Сооронкулова катышты.

“Азаттык”: БУУнун Адам укуктары боюнча комитети Аскаров мыйзамсыз камалганын айтып, аны бошотууну талап кылган. Аталган уюмдун сунушунун негизинде иш кайра карала баштаган. Бирок бул жолу БУУ күткөндөй чечим чыккан жок. Мындан улам соңку сот өкүмүнө кандай баа берүүгө болот?

Төлөкан Исмилова: Бүгүнкү сот чечими акыйкатсыз, саясий чечим болду. Анткени бизди таң калтырганы - акыркы жолугуудан ары “биз өкүм боюнча кеңешүү бөлмөсүнө кеттик” деп 12 күндөн ашуун жүрүштү. Жашыруундуулук принциби бар да, ага ылайык өкүм эч кимдин таасирисиз чыгышы керек. Ушул нерсенин өзү кыргыз коомунда чыныгы эгемендүү соттун жоктугун көрсөтүп койду.

“Азаттык”: Клара айым, бул иштин кайра башынан каралышынын өзү кыргыз тараптын БУУ чечимдерин сыйлоого жасаган аракети катары кабылдангандай болгон. Кайра каралгандан кийин өкүмдүн өзгөрүүсүз калуусун сиз кандай кабылдадыңыз?

Клара Сооронкулова: Моралдык жактан сыйлоо деген менимче туура эмес. Анткени бул укуктук механизм, мыйзамда көрсөтүлгөн. Жаңы жагдай катары эл аралык адам укуктарын коргоо органдары ушундай чечим чыгарса, бул жаңы жагдай болуп, иш кайра каралсын деген берене бар. Ошонун негизинде каралып жатат. Мурда бул берене жок болчу. 2010-жылкы Конституция кабыл алынгандан кийин пайда болуп калды. Жазык процессуалдык кодексинде. Ошонун негизинде каралууда. Мени бул жерде таң калтырганы – иш толугу менен кайра каралганы болууда. Ал эми эл аралык нормалардын талабы боюнча ошол БУУнун комитети кайсы жагдай туура эмес болгонун, кайсы укуктар бузулганын көргөзүп тыянак чыгарса, ошол көрсөтүлгөн жагдайлар боюнча гана каралышы керек.

"Азаттык": Бакыт мырза, Аскаров боюнча иш кайра карала баштаганда күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү өзгөргөн учурлар болду. Айрым күбөлөр мурда укук коргоо органдарынын коркутуусу менен башкача көрсөтмөлөрдү бергенин айтышты. Андан башка милиция башчысы Мамиржан Мергентаев ошол күнү тартылган эч кандай видео тасма жок экенин билдирди. Сот өкүмүнүн эч өзгөрүүсүз калуусу бул жагдайлардын көз жаздымда калганын көрсөтпөйбү?

Бакыт Бакетаев: Биздин сот реформасында системалуу реформа болбой жатат. Азыр сөз болуп жаткан нерселер туурасында калың элдин катмары билбейт. Сот чечимин Төлөкан айымдан башкалар аз билет. Ошондуктан соттор өз чечимдерин интернетке дайыма басып чыгарышы керек дегенди мыйзамга киргизиши керек. Мына ошондо эл окуп, өз пикирин айтат. Болбосо азыр элде иштин чоо-жайын билгендер аз. Ошондуктан мындай эле угуп, кээ бирлери Төлөкан айымга, кээ бирлери башкаларга ишенип жатат.

Муздак батирдеги аскер адамдары

Муздак батирдеги аскер адамдары
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Авиакырсык: жоопсуз суроолор көп

Кырсык 16-январда болгон

Түркиялык учактын кыйроо себептерин иликтөө алты айга чейин созулушу мүмкүн.

Жетиштүү материалдар чогулганына карабастан, азыр анын алдын ала жыйынтыктары ачык жарыяланбай турганы белгиленди.

Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин комиссия төрагасы Леонид Каширский кулаган учактын “кара кутуларынан” өтө көп маалыматтар алынганын жалпылап айтуу менен гана чектелди. Коомчулукта анын бул аракети көп жагдайлар жашырылып жатат деген түкшүмөл ойлорго түртүүдө.

“Кара кутулар” каткан сыр

Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин комиссиясы авиакырсыкка себепчи катары бир дагы версияга өзгөчө басым жасай албастыгын билдирди.

Комиссия “учак туура эмес алынган эсептен улам экинчи жолу көтөрүлгөндө кулаган” деп мурда айтылган өкмөттүн божомолун да төгүндөдү. Ошондой эле борттук жабдуулардын оң абалда болгону жана окуяга чейин аварияга алып келчү техникалык мүчүлүштүктөр катталбаганы айтылды. Экипаж менен диспетчердин акыркы байланышы аба ырайы туурасында гана болгону белгиленди.

Ошол эле кезде иликтөө комиссиясынын төрагасы Леонид Каширский анан кайра "кара кутулардан” көптөгөн маалымат алынганын белгилеп, бирок алардын мазмуну туурасында эч нерсе айткан жок:

- Маалымат көп. Биз анын бардыгын көңүл коюп изилдеп жатабыз. Учактын техникалык абалын жазган “кара куту” бузулган экен. Бирок калыбына келтирилип, маалыматтар алынды. Ошондой эле экипаждын кабинасындагы үн жазгычтардагы маалыматтар да көчүрүлүп алынды. Анын сапаты жакшы абалда экен. Диспетчер менен экипаждын ортосундагы сүйлөшүүлөр да алынды. Анда борттон техникалык мүчүлүштүктөр тууралуу айтылган эмес. Учактын бардык техникалык тутуму оң абалда болгон. Борттук кондуруу жабдуусу азыр изилденип жатат.

"Көзүр карта" кимдин колунда?

Учак кыйроосунун себептерин иликтөөдө комиссия төрагасы Леонид Каширский бир топ урунттуу жагдайларды ачык айтпай жатканы талдоочулар арасында сөз болууда.

Иликтөө комиссиясы кыйраган учактын конуу тилкесинен чыгып кетүүсүнүн себебин дагы айта алган жок. Буга чейин версиялардын бири катары айтылган “мында экипаждын күнөөсү болушу мүмкүнбү?” деген суроо да жоопсуз калды.

Учак жүгүнүн чиеленген түйүнү

Учак жүгүнүн чиеленген түйүнү

Түркиялык MyСargо авиакомпаниясынын жетекчи орун басары Хамза Тыглай кыйраган учак “Манас” аба майданына жүк таштоого эмес, май куюп, экипажды алмаштырууга келгенин билдирди.

Комиссиянын төрагасы Леонид Каширский учурда бардык версиялар изилденип жатканын айтуу менен гана чектелип, бирок алардын арасынан кайсынысы негизгилерден болушу мүмкүн экенин белгилеген жок.

Саясатчы Равшан Жээнбеков бул жерде тымызын “соодалашуу” жүрүшү мүмкүн экенин жокко чыгарбайт:

- Комиссия төрагасы Леонид Каширский табышмактатып айтпай жатса, анда биздин бийлик коркконунан убадаларды бериши мүмкүн. Биздин бийликтин кызыкчылыгына крашы келген кандайдыр бир баалуу маалыматтары болсо, анда ал биздин улуттук кызыкчылыкка каршы пайдаланыла турган "көзүр" болуп бериши дагы ыктымал. Каширский буга байланыштуу маанилүү маалыматтарды таап чыкса, анда ал аны биздин бийликке каршы колдонуп, “шантаж” кылбайт деп ким кепилдик бере алат? Анткени ал деле Орусиядан келген, коррупциялашкан мамлекеттин өкүлү болуп жатпайбы. Ал жакта бийликтин мамлекеттер аралык авиациялык комитетке таасири аябагандай эле чоң. Биздин бийликти шантаж кыла турган коркунучтуу абал болуп калышы дагы мүмкүн.

Комиссия авиа жүктү Түркияга “байлады”

Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин иликтөө комиссиясынын төрагасы Леонид Каширский өзүнүн ыйгарым укугуна кирбесе да, кыйраган учактагы жүктүн Түркияга багытталганы тууралуу кеңири маалымат берди. Анткени бул комиссия учакты кыйроого алып келген техникалык жагдайларды гана иликтеши керек экени авиациялык комитеттин жобосунда көрсөтүлгөн.

Жүк тууралуу документтер табылганын айткан Леонид Каширский бирок Түркиядагы жүктү ала турган тараптын анык тизмесин ачык атап бере албады:

- Биз жүккө тиешелүү бардык документтерди таптык. Учактагы жүктүн бардыгы Стамбулдагы алуучуга багытталганын ишенимдүү айта алам. Бирок мен Түркиядагы жүктү алуучу компаниялардын атын атай албайм. Анткени ал компаниялардын аттары шарттуу белгилер менен белгиленген экен. Бизди жүктү алуучулар тууралуу маалыматтар анча деле кызыктырбайт. Биз документтерден жүктү күтүп алуучу тарап Стамбул аэропорту экенин көрдүк.

Өкмөттүк комиссиянын төрага орун басары, транспорт министри Жамшитбек Калилов авиакырсыкты иликтөө комиссиясынын ишинен күмөн саноого эч кандай негиз жок экенин айтты. Анан калса комиссия азыр материалдарды гана топтоо менен алек болуп жатканын айткан министр алдын ала жыйынтыктарды чыгарып, ачык жарыялоого азырынча эрте экенин белгиледи. Бирок иликтөө комиссиясынын маалымат жыйыны “авиакырсыкты иликтөөнүн жүрүшү тууралуу” деп аталган эле.

Транспорт министри Жамшитбек Калилов авиакырсыктын чыныгы себептерин бурмалоого жол берилбей турганын билдирди:

- Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин комиссиясы 2008-жылы Ирандын учагы кулаганда келип иликтеген экен. Андан мурун “Кумтөрдө” тик учактын кыйрашын изилдептир. Эми ал комиссия көз карандысыз да. Анын чыгарган корутундусу кандай чыкканда дагы аны кабыл алышыбыз керек. Мен ал комиссия Кыргызстандын кызыкчылыгына каршы келген корутунду чыгарат деп ойлобойм. Бул жерде Түркиянын да, АКШнын да авиациялык коопсуздук боюнча адистери өз-өзүнчө иликтөө жүргүзүп жатышат. Бул жерде үч комиссия иштеп жатат. Аягында бардыгы бири-биринин отчетторун салыштырып, ошого жараша жыйынтык чыгарышса керек. Тараптар бири-биринин отчетторун салыштырып, көзөмөлдөбөсө анда бир жактуу болуп калбайбы.

16-январь күнү таңга маал Гонконг-Бишкек-Стамбул багытында учкан “Боинг-747” жүк учагы Дача конушуна кулап, 23 үйдү талкалап кеткен. Бул кыйроодон экипаж менен кошкондо 39 адамдын өмүрү кыйылып, ондон ашуун адам жаракат алган.

Бул кырсыкты Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин комиссиясы иликтей баштаган. Мындан сырткары иликтөө ишине Кыргызстандын, АКШнын жана Түркиянын авиациялык коопсуздук органдарынын өкүлдөрү тартылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жарактан чыккан жаңы мектептер

Жарактан чыккан жаңы мектептер
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:52 0:00

Кырсык Султанды үй-бүлөсүнөн ажыратты

Кырсык Султанды үй-бүлөсүнөн ажыратты
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:43 0:00

Депутаттар сөгүнгөндөрдү тыйгысы келет

Бишкек шаары

Мындан ары көчөдө ичимдик ичкен, маңзат колдонгон же сөгүнгөн адамга милиция үч миң сомго чейин айып салат же беш сутка камакка алып, болбосо коомдук жумушка тартат.

Мындай берене Административдик кодекске киргизилип, ал он күндөн кийин күчүнө кирет.

Депутаттардын пикири

Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекске киргизилген өзгөртүүлөрдү парламент өткөн айда кабыл алса, 23-январда президент Алмазбек Атамбаев ага кол коюп, күчүнө кирди. Депутаттар бул өзгөрүүлөр коомдук жайларда спирт ичимдигин ичүүнү, акылга сыйбаган терс көрүнүштөрдү, атүгүл сөгүнгөндү да токтотот деген ишенимде.

Парламенттин Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер боюнча комитетинин мүчөсү, Социал-демократтар фракциясынын депутаты Айнуру Алтыбаева мыйзам жаштарды тарбиялоого салым кошот деп эсептейт:

- Бул абдан туура кабыл алынган. Жаштарды туура жолго салууда тарбиялык мааниси бар мыйзам. Себеби жаштардын сөгүнгөн сөздөрүн укканда, чоң киши жанына тура албайт. Андыктан тийиштүү чаралар терс жүрүм-турумдардан алыстатат деген ойдобуз. Эми мыйзамдын толук иштеп кетишине жергиликтүү бийликтерден да жакшы аракеттерди күтөбүз.

Анткен менен депутаттардын арасында мыйзам менен сөгүнүүнү тыйып салуу мүмкүн эмес дегендер четтен табылат. “Атамекенчи” Алмамбет Шыкмаматов мыйзамды популисттик деп баалады:

Алмамбет Шыкмаматов
Алмамбет Шыкмаматов

- Коомдук жайда спирт ичимдигин ичүүгө тыюу салуу бул туура, муну колдойм. Бирок, сөгүнүү дегенге так критерий жок да. Кайсы сөздөр сөгүнүүгө кирет, сөгүнүү деген эмне, айтор ушул жана башка суроолорго мыйзамдык жооп жок. Сөгүнбөгөн кишиге сөгүндү деп да жалаа жаап коюушу мүмкүн. Ошондуктан бул катардагы популисттик мыйзамдардын бири.

Мыйзам коррупцияны күчөтөбү?

Өзгөртүүлөр менен толукталган Административдик кодекске ылайык, мекеме-ишканаларда, көчөдө, стадиондо, көп кабаттуу үйлөрдүн короолорунда маңзат чегип, мас кылуучу ичимдик ичкендерге милиция үч миң сомго чейин айып салат же беш сутка камакка алып, болбосо коомдук жумушка тартат.

Бирок, бул нормалар, тескерисинче, милиция кызматкерлери арасындагы коррупцияны күчөтөт дейт укук коргоочу Калича Умуралиева:

- Спирт ичимдигине айып мурда деле салынчу, бирок ал кандай иштечү, кеп ошондо. Мисалы, бир жолу түнкү саат экиде кошунам акча сурап келиптир. Көрсө, милиция баласын биздин аянтчада пиво ичкени үчүн кармап кетип, бошотуш үчүн 500 доллар сурап жаткан экен. Андыктан мыйзамга канча көлөмдөгү жана кандай ичкилик ар бирин жазыш керек. Болбосо милиция ичти деп эле ар биринен акчаны эки эсе опузалаганга өтүп алат.

Карапайым элдин арасында дагы мыйзамды колдогондор да, ага таң бергендер да болууда.

Быйылкы жылды президент "Ыйман, адеп жана маданият жылы" деп жарыялаган. Ал жагынан алганда Административдик кодекске киргизилген өзгөртүүлөрдү жактагандар да бар. ​

Коомдук жумушка тартуу тажрыйбасы

Аталган мыйзамда эл көп жерде тартипти бузгандар, сөгүнгөндөр айыпты төлөй албаса сегиз сааттык коомдук жумушка тартылары жазылган. Акыйкатчы Кубат Оторбаев азырынча бул жазаны ниети жакшы, бирок аткарууга мүмкүн эмес демилгелердин катарына кошту.

Кубат Оторбаев
Кубат Оторбаев

- Бул мыйзамдын ниети жакшы, багыты түз экен. Бирок бизде жүз учурдун 96сында адамды дароо камакка алып жатабыз. Ошонун арты менен жабык мекеме, убактылуу кармоочу жайларда кармалып жаткандардын саны өтө эле көп. Коомдук жумушка тартуу демилгесин мен колдойм, бирок Кыргызстанда бул жаза көп колдонулбайт. Алсак акыркы жолу ким коомдук жумушка тартылганы менин эсимде жок.

Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекске киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык бойго жете электер жасаган майда бейбаштыктар үчүн алардын ата-энеси же жооптуу кишилер миң сомдон үч миң сомго чейин айыпка жыгылат.

Негизи коомдук тартипти бузгандарга айыппул салуу тартиби буга чейин эле болуп келген жана анын көлөмү жүз сомдон үч жүз сомго жетчү.

Ичимдик ичкендер, сөгүнгөндөр жазаланат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:05 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президентке кимиси чыгарын үчөө тең чече элек

Келдибеков, Мадумаров, Ташиев.

Бүгүн “Майдан”, “Багыт”, “Вечерний Бишкек” гезиттери жарык көрдү.

Кыргыздын таланттуу акыны, өмүрүн жалаң жакшылыкка, ыйман менен ынтымакка арнап жүрүп өткөн, өзү да ырларындай алпейим, назик, ак көңүл адам Эгемберди Эрматовдун сөөгү бүгүн тууган жерине, туулуп өскөн айлына жерге берилет. Эгембердинин үй-бүлөсүнө, тууган-туушкандарына терең кайгыруу менен көңүл айтып, маркумдун жаткан жери жайлуу, топурагы торко болушун Кудайдан тилейбиз.

“Багыт” гезитинин атынан журналист Нургазы Мусаев Эгемберди акесине сөз менен гүлчамбар коюп, редакция жамаатынын атынан көңүл айтты. “Бешилик” рубрикасынан кадимки Анапияевдин бир тууган иниси Калмамат Анапияев Дача-СУдагы кырсыктан ата-энеси, бир туугандары жок жалгыз калган 7 жашар Жакшылыкка үй тартуулаганын, өздөрүн пайгамбардын жолун жолдоочуларбыз деп эсептеген “Йакын инкар” деген диний топтун 10 мүчөсү Аксынын Кызыл-Туу деген айылынан кармалып, бирок буларга тыюу салуунун ордуна ар бирине 100 сомдон айып салып коё бергенин белгилеп: “Демейде социалдык тармактардан душман издемейди өнөр көргөн күч органдары динге жамынып алып бүтүндөй мамлекетке коркунуч келтирип жаткандарды эмне үчүн ооздуктабайт?” деп суроо койду.

“Майдан” гезитине Акматбек Келдибеков “Адахан Мадумаров, Камчыбек Ташиев үчөөбүздүн кимибиз президенттик жарышка чыгарыбызды чече элекпиз” деген аталыш менен кенен маек куруп, окурмандардын бүйрүн кызыткан бир катар суроолорго жооп берип, аягында “Кыргыздар бири-бирибизди сыйлабасак, бири бирибизди көтөрбөсөк башка эч ким сыйлабайт, эчким көтөрбөйт, түндүкпү, түштүкпү, батышпы, чыгышпы, баарыбыз бир элбиз, бир улутпуз, бир атадан тараган урпактарбыз. Ушул жыл жакшылыктардын жылы болсун”, деп айтты.

Ушул эле “Майдан” гезитинде саясатчы Равшан Жээнбековдун “Биздин бийликте бандиттик психология бар” деген, депутат Тынчтык Шайназаровдун “Бакиевдердин кеткенине 7 жыл болду, эми баарын эле ага шылтаганды токтотолу да” деген, 8-телеканалдын жетекчиси Алмазбек Каримовдун “Кландык капитализм өзүн коргош үчүн элди алдап, бийликке келип жатат” деген, ишкер Кадырбек Жакшыбаевдин “Ишиңди канчалык таза кылсаң, ошончолук жакшы жүрөт” деген, Алишер Токсонбаевдин “Төпө-Коргон кантип миллионерге айланды?” деген макалалары жана маектери бар.

“Багыт” гезити Баратбай Аракеевдин “Кадр саясатын тамырынан оңдош керек” деген макаласын басты. Жекшенбек Абдысатаровдун макаласы “Текебаевдин учак кырсыгы боюнча калпы чыкты, уялган жок” деген ат менен жарыяланды. Журналист Айбек Шамшыкеев макаласын “Мамлекет кайгысын мазакташкан “Маңкурттар” жазасыз калбасын!”деп атап, бүтүндөй эл-журтка жаман жагы менен көрүнүп, өз абийирлерин өздөрү төгүп жаткан кыргыз кыздары тууралуу, мисалы, дөөрүп сүйлөп алып кызматынан айдалган Дөөталиеваны, кыргыз болуп калганына өкүнүп, көрүнгөн менен айтышып жаткан Эльзат Жедигер деген кыздын улуу Айтматов жазып кеткендей маңкурт болуп калышканын жазып чыкты. Айбек Шамшыкеев андан ары: “Эми Дөөталиеванын укугун өмүр бою түрмөгө кесилген Азимжан Аскаровдун адвокаттары Азиза Абдрасулова, Нурбек Токтакунов, Төлөйкан Исмаилова дегендер коргойбуз деп чыгышыптыр. Эми бул үчөөнө баары бир. Мамлекеттин бүтүндүгүн ойлобой, ынтымагын ыдыратууга ык койгондорго бийлик жумшак мамиле кылбай, катуу чара көрүп, абакка аз эмес мөөнөткө салуусу зарыл. Керек болсо элди экиге бөлгөндөрдүн жазасын атайын мыйзамдар менен күчөтүү зарыл” деп жазды. Баратбай Аракеев дагы бир макаласын “Чыныгы баатырлар кайда?” деп атады.

“Вечерний Бишкек” гезити Дача СУдагы кырсык жөнүндөгү макалалар менен жаңы санын ачты. Александра Василькова “Кулап түшкөн "Боингдеги" жүктүн сыры“ деген чакан макаласында Мамлекеттер аралык авиациялык комитеттин комиссиясы кырсыкка кабылган “Боинг-747” учагындагы 85 тонна жүк: андагы планшеттер, смартфондор, мобилдик телефондор жана башка техникалык каражаттардын баары түрктөргө таандык экендигин далилдеген документти алгандыгын, бул тууралуу МАКтын төрагасы Леонид Каширский ырасмий билдирүү жасаганын, комиссия белгилеген документтер эми “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин жүк Бишкектеги бирөөнүкү болушу мүмкүн дегендерин биротоло жокко чыгарганын жазып чыкты. Бермет Маликованын макаласы “Омбудсмендин ролун күчтөндүрүүнү каалап жатат” деген ат менен жарык көрдү.

Данисте: Жарактан чыккан жаңы мектептер

Данисте: Жарактан чыккан жаңы мектептер
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:22 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG