Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:27

Кыргызстан

Аида Салянова УКМКда беш саат суракта болду

Аида Салянова УКМКда беш саат суракта болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

ЕАЭБ экономиканы артка тартууда

ЕАЭБге мүчө өлкөлөр менен товар жүргүртүү 16 пайызга төмөндөгөн.

Кыргыз өкмөтүнүн Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигине киргенден кийин уюмдагы Казакстан, Орусия сыяктуу өлкөлөр менен товар жүгүртүү көлөмү жогорулайт деген үмүтү акталбай турат.

Расмий маалыматтарга ылайык, аталган биримдиктеги өлкөлөр менен товар жүргүртүү 16 пайызга төмөндөгөн. Кыргызстан башкы өнөктөш деп эсептеген Орусия менен товар жүгүртүү 2015-жылга салыштырмалуу жети пайыз ылдыйлаган. Тактап айтканда 2015-жылы товар жүгүртүүнүн суммасы 1 млрд 312 миллион доллар болсо, өткөн жылы 958,0 миллион долларды түзгөн. Ал эми коңшу Казакстан менен 2015-жылы товар жүгүртүү 739,4 миллион доллар, 2016-жылы 748,6 миллион доллар болуп анча деле өзгөргөн эмес.

Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигине киргенден кийин биримдикке мүчө өлкөлөр менен экономикалык карым-катнаштын абалы жакшырбай, артка кеткенин жогорудагы сандар көсөтүүдө. Экономика министринин орун басары Элдар Абакиров бул абалды мындайча түшүндүрөт:

- Бул жерде экономикалык тренддерди караш керек. Айрыкча биз менен өнөктөш Орусия менен Казакстанда эмне болуп жатат? Аларда экономиканын өсүшүн эмес, токтоп калганын, керек болсо артка кеткенин көрүп атабыз. Теңге менен орус рубли девалвация болуп, жалпы элдин сатып алуу мүмкүнчүлүгү азайды. Биз ушуну негизги фактор деп эсептейбиз. Ал эми Кытай, Европа өлкөлөрү менен товар жүгүртүү өсүп атат. Анткени алардын экономикасы өнүгүүдө.

Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигинин босогосунда турганда өкмөт өндүрүштү жана сооданы өнүктүрүүгө жаңы мүмкүнчүлүктөр, ири рыноктар ачыларын убада кылган. Бирок, биримдиктин пайдасынан зыяны көп болоорун эскерткен эксперттер да болгон.

ЕАЭБ: өргө тартпаган өнөктөштүк

ЕАЭБ: өргө тартпаган өнөктөштүк

Санкт-Петербург шаарында уюмга мүчө мамлекеттердин башчылары Евразия экономикалык биримдигинин алгачкы эки жылдыгынын жыйынтыгын чыгарышты.

Ошол эле маалда Евразия экономикалык биримдигине мүчө эмес өлкөлөр менен товар жүгүртүү көбөйдү. Маселен, Кытай менен Кыргызстан ортосунда товар жүгүртүү 2016-жылы 1 миллиард 425,3 миллион долларды түзүп, Кыргызстандын башкы өнөктөшү саналаган Орусияны артка таштады. 2015-жылга салыштырмалуу 2016-жылы Кытай менен товар алмашуу 10 пайызга өскөн. Айрым экономисттер Евразия экономикалык биримдиги Кыргызстан менен башка өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык карым катнашка да терс таасирин тийгизди дешет.

- Эркин базардын эрежеси - эмнеге тыюу салынбаса ага уруксат деп эсептелинет. Ал эми Евразия экономикалык биримдигинде документте жазылган товарларды гана сата аласың. Бул чоң таасир этти. Кытай менен экономикалык мамилебиз бүгүнкү күндөгүдөн жакшы болчу жана дагы өнүкмөк. Бирок, биримдик аларга тоскоол болууда, - деди экономист Искендер Шаршеев.

Экономисттер алдыңкы жылдарда деле абалдын өзгөрүшүнө ишенбей турушат. Абалдын жолго салынышы үчүн кыргыз өкмөтү реалдуу кадамдарды жасашы керек. Экономист Аскар Сыдыков:

- Биринчиден, биздин өкмөт Евразия экономикалык биримдигинине шарттарына реалдуу түрдө ыңгайлашыш керек. Экинчиден, ишкерлерди колдоого арзан насыялар керек. Үчүнчүдөн, өнөктөш өлкөлөрдүн экономикасы өсүшү керек. Орусиядан санкциялар алынса, бизге да жакшы болмок. Булар балким эки жылда же беш жылда ордуна келет. Азыр божомолдош кыйын.

"Дордой" базарында ЕАЭБге киргенден кийин соода солгундаганы айтылып келет.
"Дордой" базарында ЕАЭБге киргенден кийин соода солгундаганы айтылып келет.

Акыркы эки жылдын ичинде Кыргызстандын сыртка товар чыгарууга мүмкүнчүлүгү азайды. Ошондой эле жергиликтүү ишкерлер Орусия менен Казакстандын фирмалары менен атаандаштыкка туруштук бере албай жатышканын белгилешүүдө. Айыл чарба азыктарынын айрым түрлөрүн өнөктөш өлкөлөрдүн базарына чыгаруу маселеси да чечиле элек.

ЕАЭБге Кыргызстан, Орусия, Казакстан, Беларус жана Армения мүчө. Бишкек уюмга 2015-жылы августта кирген.

Ошол эле кезде өлкө уюмга киргенден кийин Орусиядагы кыргызстандык эмгек мигранттары патентсиз иштөө сыяктуу жеңилдиктерге ээ болушкан. Бийликтер мигранттарга берилген ушул өңдүү жеңилдиктерди жана шарттары унутпоо керектигин, уюмдун оң жактары арбын экенин белгилеп келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Темир жолдо" жоголгон миллиондор

Эсептөө палатасы “Кыргыз темир жолу” мамлекеттик ишканасында ири каржылык мыйзам бузуу болгонун аныктап чыкты.

Мисалы, бюджетте каралбаса деле ишкана 33 миллиондой сомду демөөрчүлүк жардамга короткон. “Локомотив” спорттук ден соолукту чыңдоочу борборунун чыгашасы 24 миллион сомдон ашкан.

“Кыргыз темир жолдун” учурдагы абалы өткөн айда Жогорку Кеңеште да талкууланган эле. Анда миллиондогон каражат казынага түшпөй калганы, коррупциялык айла-амалдар тууралуу айтылган, жетекчиликтин иши сынга кабылган. “Кыргыз темир жолу” каржылык мыйзам бузуулар боюнча өз жүйөсүн келтирип жатат.

Чыгашалуу демөөрчүлүк

Эсептөө палатасы “Кыргыз темир жолунун” 2015-жылдагы ишмердигине аудит жүргүздү. Анда эмгек акы фондунун өлчөмү жасалма көбөйтүлгөнү, айлык акы төлөөдө, жерлерди ижарага берүүдө, ижарачылар менен келишим түзүүдө мыйзам бузуулар катталганы аныкталган.

Эсептөө палатасынын инспектору Сарынжы Эмилбаевдин “Азаттыкка” маалымдашынча, андан сырткары демөөрчүлүк жардамга эпсиз акча коротулган. "Локомотив" спорттук-ден соолукту чыңдоочу комплекси миллиондогон сом чыгым алып келген:

- 2015-жылы мамлекеттик ишкана демөөрчүлүк жардам көрсөтүүгө 33,2 миллион сом жумшаган. Бирок бул каражат чыгымдар сметасында көрсөтүлбөй калган. “Локомотив" спорттук-ден соолукту чыңдоо комплексин пайдаланууда компаниянын чыгымы 24,3 миллион сомду түзгөн.

Темир жол курулушунун тагдыры арсар

Темир жол курулушунун тагдыры арсар

Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу боюнча сүйлөшүүлөр жанданды.

“Кыргыз темир жолу” соңку аудит боюнча “Азаттыкка” түшүндүрмө берди. Ишкананын Каржы башкармалыгынын башчысы Бакыт Кулматов “Локомотив” киреше алып келбей турганын бышыктады. Демөөрчүлүк жардам өздөрүнүн кызматкерлерине, ардагерлерине көрсөтүлгөнүн билдирди.

- “Локомотив” стадиону – бул социалдык объект, киреше алып келбейт. Ал биздин кызматкерлерибиздин, алардын үй-бүлөлөрүнүн саламаттыгын чыңдоо үчүн керек. Биздин профсоюз комитетибиз бар. Комитет менен биздин ишкананын администрациясы эмгек келишимин түзгөн. Ошол келишим боюнча биздин ишкана өзүбүзгө караштуу оорукана, лицей өңдүү жайларга демөөрчүлүк жардам кылат. Биздин кызматкерлерге, ардагерлерибизге отун-суудан жардам беребиз. Бир жылда бир бекер ташыйбыз. Албетте демөөрчүлүк жардамдын акчасы чоң, бирок ал биздин милдетибиз болуп саналат.

Кызыкчылыктар кесилишкен жолдор

“Кыргыз темир жолу” мамлекеттик ишканасынын азыркы абалы тууралуу өткөн айда Жогорку Кеңеште да сөз болгон. Депутаттар кирешенин бир гана пайызы мамлекеттик казынага түшөрүн, калганы өздөрүнө гана жумшалып жатканын, бирок натыйжа жоктугун, коррупциялык айла-амалдар тыйылбай жатканын сынга алышкан.

Парламенттик комитеттин жыйынында көз карандысыз эксперт Азамат Такырбашев унификацияланган тарифти жасалма жогорулатуунун айынан 115 миллиондой доллар түшпөй калганын жарыялаган жана кимдир бирөөлөрдүн жеке кызыкчылыгы бардыгын кыйыткан:

- Негизи 115 миллион доллар деп биз орточо баа менен санаганбыз. Болбосо 200 миллион доллардан ашат. Ошондуктан бизде сырттан темир жол менен ташылып келген товарлардын баасы өсүп, пайда түшпөй жатат. Эгер күйүүчү май кымбат болсо калгандарынын баары эле кымбат болот. Мен, мисалы, Польшадан самын ташып келген ишкер менен сүйлөшүп калдым. Ал "силер 10-январдан тарта унификацияланган тарифтерди ылдыйлаткандан бери мурун бир вагон жүктү Бишкекке чейин алып келгенге 8300 доллар төлөп келсе, азыр 3200 доллар гана төлөп калышты" деди. Мына, айырмасын көрүп жатасыңар. Анан булар цемент, көмүр, кызылча тарткан ишкерлер суранганынан ички тарифти көтөргөн жокпуз деп жатышат. Мунун баары калп. Эми текшерүү органдар булардын Казакстандын темир жолу менен байланышы барбы же жокпу иликтеп чыгышы керек. Бирок азыртадан эле кулактары чыгып калды. Бул жерде казак темир жолунун кызыкчылыгы бар. Алар эки жылдын ичинде болжол менен 200 миллион доллардын тегерегинде пайда тапты. Биз болсо жоготтук. Мындайга жол берген документтерге “Кыргыз темир жолунун” жетекчилери кол коюшкан.

“Кыргыз темир жолунун” мурдагы жетекчиси, мурдагы транспорт министри Аргынбек Малабаев темир жол боюнча айтылган дооматтардын басымдуу бөлүгүн негизсиз деп эсептейт:

- Азыр эми биздин темир жол Казакстандан 50, Орусиядан 60 эсе артта калып калды деген сөздөрдү айтып жатпайбы. Бул каяктан алынган статистика экен? Мисалы, Кыргызстандын темир жолунун болгон узундугу 420 чакырым, туңгуюкта да турабыз, эч кандай транзитибиз жок. Ошол эле Казакстандыкы 30 миң чакырымдан ашат, Орусияныкы 140 миң чакырым темир жолу бар. Эми ушундай транзиттик мамлекеттер менен биз кантип атаандаша алабыз? Мисалы, биз Тажикстан менен атаандашсак болот, алар да туңгуюкта турат. Бирок алардын деле Хожент жакта 100 чакырымдай Өзбекстан менен Кыргызстандын ортосунда транзит жолу бар. Өткөндө темир жолду жаап салыш керек деп айткандар да болду. Жолду кандайча жаап салыш керек? Биз жылына 7,5 миң тонна жүк ташып жатабыз. Андан да көп жүк ташыганга мүмкүнчүлүгүбүз бар. Жаңы алты локомотив алдык. Кыргыз-орус фондунан 5 пайыз менен насыя алып вагондорду алабыз деп жатышат. Баягы вагондорубуз жок кезинде Орусиядан 60 вагон, жети локомотив алганбыз. Азыр ошонун баарын кайра бердик. Анткени соңку беш жылда өзүбүздүкүнүн баарын оңдоп, ордуна коюп алдык.

“Кыргыз темир жолу” боюнча ушул тушта Транспорт жана жолдор министрлигинин комиссиясы иштеп жатат. Министр Жамшитбек Калилов “Азаттыктагы” маегинде каржылык гана мыйзам бузуулар териштирилбестен, бардык кемчиликтер аныкталары, ошого жараша план-программа даярдаларын билдирди. Айрым бир жооптуу кызматкерлерге чара да көрүлүшү мүмкүндүгүн кыйытты:

- Бул жерде баарын комплекстүү кароо керек. “Кыргыз темир жолуна” соңку жылдары көп көңүл бурулбай калган. Кадр саясатында проблемалар бар. Эгерде талап коюлбаса, жоопкерчилик каралбаса темир жол эмес, башка ишкана деле бузулат. Биз эми чарбачыл субъектпиз. Биз кызмат көрсөтөбүз. Ал жерде сөзсүз кемчиликтер болбой койбойт. Бирок жетишкендиктер деле бар. “Кыргыз темир жолунда” бардыгы эле жаман деп айткандан алысмын. Бирок кемчиликтер бар, биз аны жойгонго аракет кылабыз.

“Кыргыз темир жолу” мамлекеттик ишканасынын соңку жылдары кирешеси азайып жатат. Мисалы, өткөн жылы 500 миллион сомго жакын каражат түшкөн. Мурдагы жылы болсо 700 миллионго жакын болчу, ал эми 2014-жылы 1 миллиард 200 миллион сомдон ашкан эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Опурталдуу оюн Кыргызстанга жетти

Сүрөттүн макаладагы окуяга тиешеси жок.

Бишкекте сегизинчи класстын окуучусу төртүнчү кабаттан бой таштап каза тапты. Акыркы күндөрү интернетте балдарды таңга маал суицидге түрткөн опурталдуу “Көк кит” аттуу оюн жайылууда. Милиция окуучунун өлүмү аталган оюн менен байланыштуубу же жокпу деген маалыматты тактап жатат.

Анткен менен баланын таңкы саат төрттө өз жанын кыйганы өлүмгө ушул азгырык түрткү берген деген божомолдорго жем таштап, ата-энелердин кооптонуусу күчөдү.

Ал тапта ИИМ бир ай ичинде 15 окуучу өз жанын кыйганын маалымдады. Бул былтыркы январь айына караганда дээрлик эки эсе көп.

ИИМ иликтөө иштерин баштады

Каза тапкан бала борбордогу №12 мектепте окучу. Ал 1-февралда таңкы саат 4төрдө Чыгыш-5 кичирайонунда өзү уктаган бөлмөнүн терезесинен секирип көз жумган. Ички иштер министрлигинин басма сөз катчысы Бакыт Сейитовдун “Азаттык” радиосуна билдиришинче, маркумдун өлүмүнүн чоо-жайы азырынча белгисиз:

- Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы кызматтык иликтөө, тергөө иштерин жүргүзүп жатат. Окуучу эмне себептен бул кадамга барганы бул иштер бүткөндөн кийин белгилүү болот. Жалпысынан өспүрүмдөрдүн өз жанын кыюусуна эмне түрткү болуп жатканы иликтенүүдө.

Бакыт Сейитов кошумчалагандай, маркум окуучунун ата-энеси баласын эч нерседен кем кылган эмес. Ошондой эле мектепте да алдыңкы окуучулардын бири болгону аныкталды. Милиция бул окуяга соңку кезде кыргыз коомчулугун дүрбөлөңгө салып, интернетте жайылган “Көк кит” аттуу коркунучтуу оюндун тиешеси бар-жогун териштирип жатат. Анткен менен аталган оюндун шартында жазылгандай, окуянын таңкы саат төрттө орун алганы түрдүү талкууларга негиз болууда.

Окуучуларды азгырган оюн

Орусияда пайда болуп, андан кийин Казакстанга, Кыргызстанга жеткен оюнга азгырылган балдар таңкы саат төрттөн өткөндө жанын кыйышы ыктымал. Бул оюнду бардык эле балдар биле бербейт. Бирок соңку күндөрү Бишкекте жогорку класс окуучуларынын арасында өтө тездик менен жайылууда.

Башкалаадагы №30 мектепте билим алган Жоомарт оюн социалдык тармактардын ичинен окуучулар көп кирген Инстаграмда басымдуу экенин “Азаттыкка” айтып берди:

– Инстаграммда көп болуп жатат, ар бир лентаны жылдырган сайын "4.20" деген жазууларды көрөсүң. Бул тармакта бүт баары бар. Жашаган дарегиң, телефон номуруң. Көптөрү жазып коюшат. Оюндун уюштуруучулары "эгер өзүңдү өлтүрбөсөң, жакындарың же ата-энең өлөт" деп коркута беришет. Саат төрттө чалат. Анан "убактың келди" деп айтат. Орусия, Казакстанды кошкондо 30 бала өлгөнүн билем. Бул тамаша аралашкан оюн, аны акыл-эси кем адам иштеп чыккан. Оюнга катышып калгандарга жалпысынан 50 тапшырма берилет. Колуңа кит же сыңар мүйүз (единорог) тарт дейт экен, экинчи күнү аны лезвия менен бастыр дейт. Акыркы, №50 тапшырмасы - "кан тамырыңды кес, көп кабаттан секир же асынып өл" дейт. Ишенип алып ойногондор бул тапшырмаларды аткарат.

Опурталдуу оюн тууралуу кооптонуулар бир күн мурун ачыкка чыгып, коомдук уюмдар балдарга көңүл бөлүүгө чакырышкан. Ички иштер министрлиги тармактык оюнга катышып, өмүрүн кыйган окуялар каттала электигин билдирген болчу. Эми минтип окуучунун суицидге барышынан улам өз балдарынан кооптонгон ата-энелер көбөйүүдө. Алардын бири Сымбат Максутова 5-класста окуган уулунун жүрүм-туруму өзгөрүп калганын айтып кооптонууда:

- Бүгүн интернеттен окуп алып коркуп отурам. Анткени мектепти аябай жакшы көрүп, жалаң беш деген баага окуган балам акыркы эки жумада өзгөрүп калганын эми байкадым. Мектепке кечигип бара турган болуп калды. Азыр эле №38 мектептин мугалимине, класс жетекчисине чалып, тез арада психолог менен сүйлөшүп көргүлө, балким мага көп нерсени айтпай жаткандыр деп сурандым. Психолог бүгүн бош эмес экен. Эртең болсо деле сүйлөшүп көргүлө дедим. Уулум кытай курсуна барат, андан чыккандан кийин мектепке кирет. Ошонун ортосунда жарым саат бош болуп, интернет клубга кирип жүрүптүр. Кандай оюн ойногонун билбейм, бирок чоочулап жатам.

Министрликтердин эскертүүсү

Билим берүү жана илим, Ички иштер министрликтери балдар үчүн кооптуу “Көк кит” азгырыгын көзөмөлгө алууга көмөктөшүүгө ата-энелерди чакырып жатышат.

Аталган мекемелердин маалыматына караганда, мектептерде тарбиялык сааттар жана ата-энелер чогулуштары өткөрүлө баштады. Интернеттеги социалдык тармактарга кызыккан балдарга көзөмөлдү күчөтүү тапшырмасы берилди.

Укук коргоочулар мындай шартта балдар менен психологдор иштеши керектигин айтышууда. Психолог Самат Аалканов балдар чыныгы турмуш менен оюнду ажырата албай жатканына токтолду:

- Балдар бүт тапшырмаларды аткарам, андан кийин чатырдан секирип өлгөндөн кийин кайра туруп жашап кетем деп ойлой бериши мүмкүн. Көбү "азыр мен өзүмдү өлтүрөм, баары ыйлап, кыйналат, андан кийин тирилип келип силерди акыркы жолу кечирем" деп айтууну кыялданышат.

Опурталдуу оюн социалдык тармактар аркылуу жайылып жатканы айтылууда.
Опурталдуу оюн социалдык тармактар аркылуу жайылып жатканы айтылууда.

Адистердин пикиринде, ата-энелер балдары колдонгон смартфон жана планшеттерди карап, кайсыл сайттарга кирип жатканын текшерип турушу абзел. Эгер бала профилинде сүрөттүн ордуна 1ден 50гө чейинки сандарды коюп, кит, көпөлөк, сыңар мүйүздүн сүрөтүн тарта баштаса, уйкусу качса, достору менен жазышкан каттарында жана интернетте орус тилинде «Киттер өйдө сүзүшөт», «Мени 4.20да ойгот», F57, F58, «Тынч үй», «Рина», «Ня.пока», «Киттер көп», «Мага чейинки 50 күн», "Мен оюндамын", "Сен оюндасың" деген жазуулар кезиксе, мессенжерлерде түшүнүксүз буйруктарды берген бейтааныштар менен кат алмашса, кооптуу кырдаал жаралып калганынан кабар берет. Эң коркунучтуусу - 50 жана андан аз сандардын жазылышы.

Бул оюнду 2013-жылы орусиялык 22 жаштагы Филипп Будейко ойлоп тапкан жана жаштайында үй-бүлөлүк запкыны көп көргөндүктөн ушул кадамга барганын моюнга алган. Ал "В Контакте" түйүнүндө өспүрүмдөр менен баарлашып, андан кийин аларды суицидге түрткөн. 2015-жылы ноябрда 16 жаштагы Рина Паленкова анын көрсөтмөсү менен поездге боюн таштап мерт кеткен. Опурталдуу "Өлүм тобу" жөнүндө орус басылмалары былтыр майда жазып чыгып, Будейко ноябрда камакка алынган.

ИИМдин маалыматына ылайык, Кыргызстанда суицидге барган өспүрүмдөрдүн саны өсүп, жыл башынан бери 15 окуучу өз жанын кыйды. Анын үчөө кыздар. Бул көрсөткүч өткөн жылдын ушул мезгилине караганда эки эсе көп.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарын: маянага тете жарык акысы

Нарын: маянага тете жарык акысы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Жооданбеков: оюн көзөмөлсүз өспүрүмдү азгырат

Соцтармактардагы кооптуу оюндар коомчулукту чочутууда. Буга милиция да көңүл буруп, көзөмөлгө алды. Бул аралыкта 1-февралдын таңында Бишкекте 14 жаштагы өспүрүм 4-кабаттан боюн таштаганы кабарланды.

Мындай опурталдуу оюндардан балдарды коргоо чаралары жөнүндө билим берүү, тарбия боюнча адис Асылбек Жоодонбеков "Азаттыкка" маек курду.

“Азаттык”: Интернеттеги “Көк кит”, “Сен оюндасың”, “Өлүм тобу” деп аталган кооптуу оюндар Кыргызстанга да жеткени тууралуу маалыматтар тарады. Суицидге үгүттөгөн мындай оюндардан балдарын коргоп калуу үчүн ата-энелер, коомчулук кандай аракет кыла алат?

Жооданбеков: Эки күндөн бери бул маалымат соцтармактарда катуу сөз болуп, ата-эне катары баарыбызды кооптондуруп жатат. Бул оюн эмне болгон оюн, кайдан чыккан?

Интернеттеги маалыматтар боюнча, Санкт-Петербургда 21 жаштагы Филипп Будейко деген жигит бул оюнду беш жылдан бери атайын программа түзүп, жасап чыккан экен. Мына ушул оюндун кесепетинен Орусияда 15 чакты өспүрүм өз жанын кыйгандан кийин күч кызматтары бул оюнду иликтеп отуруп, Будейконун изине түшүп, өткөн жылдын аягында кармашыптыр. Ал психологиялык жактан оорулуу экени анык болгон. Будейко милициянын сурагында бала чагындагы оор жашоосу, агасы, ата-энеси сабап, сыртка чыгарып коюп жүргөнүн айтып берген.

Ошондуктан баланы 24 саат интернетке калтырып койбой, ата-энелер, педагогикалык коомчулук балдар менен тыгыз байланышта болууга тийиш. Эгер бала ата-эненин көзөмөлүнөн чыгып, алар менен баарлашпаса, анда мындай балдар ушундай кооптуу оюндардын курмандыктары болуп калышы ыктымал.

“Азаттык”: Балага тынымсыз көзөмөл кылуу ата-эненин да, педагогдордун да колунан келбей турган иш эмеспи?

Жоодонбеков: Мен тынымсыз көзөмөл тууралуу эмес, бала менен сүйлөшүү зарылчылыгын айтып жатам. Албетте, көзөмөл да керек. Бирок андан да маанилүүсү - бала менен дос катары баарлашып, пикир алышуу керек. Жалаң гана көзөмөл жардам бере албайт.

Бала менен ата-эненин жакындыгы, бала ата-энеси сурай электе эле өзүнүн күнү кандай өткөнүн, мектепте кандай окуя болгонун жана башка жаңылыктарын айтып, бөлүшүүсү керек. Бала менен тыгыз мамиле болгон үй-бүлөлөрдө сырттан опурталдуу көрүнүштөрдүн таасири аз болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чехиядагы мыкты студент Нурбек

Чехиядагы мыкты студент Нурбек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:33 0:00

"Ататүрк – Ала-Тоо" айыптарды четке какты

Түркиянын Hurriyet басылмасы Стамбул прокуратурасынын маалыматына таянуу менен Бишкектеги “Ататүрк – Ала-Тоо” эл аралык университетин террордук уюм менен кызматташат деп жазып чыкты.

Басылманын 30-январда тараткан кабарында түрк прокуратурасы Фетхуллах Гүлендин “террордук уюмуна таандык” деп Түркиянын өзүндө ачылган 17 университетти, андан сырткары чет жакта жайгашкан 10 университеттин тизмесин жарыялаган. Ал эми тизмеден аты чыккан “Ататүрк – Ала-Тоо” эл аралык университети бул маалыматтарды куру доомат деп атады.

"Залакасы тийбесе экен"

Түркия прокуратурасынын маалыматына ылайык, "бул университеттер Гүлендин уюмунун идеясын жайылтуу максатында ачылган". Түркиядан сырткары чет жакта жайгашкан 10 университеттин тизмесинде Казакстан, Түркмөнстан, Азербайжан, Румыния жана башка мамлекеттердеги биргелешкен окуу жайлар жазылган.

Бишкектеги “Ататүрк – Ала-Тоо” эл аралык университети Стамбул прокуратурасы тараткан маалыматты четке кагат. Окуу жайдын басма сөз катчысы Сапарбек Сулайманов мындай комментарий берди:

- Тизме боюнча Кыргызстандагы маалымат каражаттарынан билдик. Биз өлкөнүн мыйзамдарынын негизинде каттоодон өтүп иштейбиз. Чет өлкөлөрдүн ички саясий жараяндарына тиешебиз жок. Кыргызстандагы маалымат каражаттарына пикирибизди билдирдик. Чет элдик журналисттер байланышкан жок.

Бишкек “гүленчилер” боюнча Анкарага жооп берди

Бишкек “гүленчилер” боюнча Анкарага жооп берди

Кыргызстанда иш алып барган эл аралык "Себат" билим берүү мекемеси Гүленге тиешеси бар экени айтылат. Аталган мекемеге таандык Кыргызстанда 15 чакты лицей-мектеп, бир университет жана маданий, кайрымдуулук жааттагы уюмдар бар.

Бул боюнча Кыргызстандын күч органдары азырынча үн ката элек. Ал эми Тышкы иштер министрлиги маалыматты тактоо үчүн Түркияга расмий кат жөнөтүлөрүн маалымдады.

Ал ортодо университеттин бүтүрүүчүлөрүнүн бири Тилек Токонбаев акыркы окуялардан кийин Түркияда ар кандай тармакта эмгектенген тааныштары ишсиз калып жатканын угуп жатат. Ал окуу жай жөнүндөгү мындай маалыматтар университеттин студенттерине, бүтүрүүчүлөрүнө залакасы тийбесе экен деп чочулоодо.

- Биздин Түркияда анча-мынча тааныштарыбыз бар. Ал жакта Гүленге таандык экен деп ишканалар жабылып, жумушсуз калганын уктук. Ушул жагынан туура эмес болуп жатат. Эми саясат ушундай нерсе экен. Айла жок, иш издегенге Түркиядан башка мамлекеттерди караштырууга туура келип жатат.

"Эки дөө тирешсе..."

Бишкектеги “Ататүрк – Ала-Тоо” эл аралык университети 1996-жылы ачылган. Анда ушу тапта 2200 студент окуйт. Студенттер бул темада ачык сүйлөшүүдөн качышат. Бирок сабактан тышкары убакта диний үгүт иштери астейдил жүргүзүлөрү айтылып келет. Анткен менен окуу жайдын бүтүрүүчүсү Тилек Токонбаев сабактан сырткары диний сөздөр айтылат деген кептерди четке какты.

2016-жылдын жайында Түркияда төңкөрүш аракетин Фетхуллах Гүлендин кыймылы жасаганы айтылып, бийлик анын уюмун террордук деп тапкан. Гүлен бул айыптоону четке кагып келет. Андан бери миңдеген кишилер камакка алынып, иштен бошотулган.

Бул түрк бийлигинин диний аалым Фетхуллах Гүленге таандык делген Кыргызстандагы билим берүү мекемелерин айыптаган биринчи билдирүүсү эмес. Буга чейин Кыргызстандагы "Себат" түрк лицейлерин да жабуу сунушун түрк бийлиги кыргыз бийлигине сунуштаган. Кыргыз тарап аталган лицейлердин өлкөнүн коопсуздугуна эч кандай коркунуч жоктугун белгилеп келет.

Жергиликтүү эксперттердин көпчүлүгү деле аталган мекеме тууралуу кескин сын пикирде эмес. Политолог Марс Сариев бул абалга пикирин мындайча билдирди:

- Тажрыйбаны карап көрсөк окуу жайда террордук уюмга шектелген деле иш-аракеттер болгон жок. Балким, "гүленчилер" сабак берип жатышы мүмкүн. Бирок, бул деле Билим берүү министрлиги аркылуу текшерилип, факт табылган жок. Бул жерде жөн гана саясий оюндар болуп жаткандай. Эми бул окуу жайды террордук топко тиешеси бар деп атап жатканы бир топ кыйынчылыктарды алып келет. Ал жакта канчалаган бүтүрүүчүлөр иштеп жүрөт. Биздин бийликтеги дагы ошол окуу жайларды бүткөндөр иштейт.

Ошентсе дагы чет өлкөдөн каржыланган билим берүү жайларын тыкыр көзөмөлдөө керек дегендер дагы жок эмес.

Кыргызстанда иш алып барган эл аралык “Себат” билим берүү мекемелери Гүленге тиешелүү экени айтылат. Бул мекемеге таандык өлкөдө лицей-мектеп, бир университет жана маданий, кайрымдуулук жааттагы уюмдар бар.

Коңшу Казакстанда Түркиядагы акыркы окуялардын кийин казак-түрк лицейлери “Билим инновация лицейи” деп атын өзгөрткөн. Дүйнөдөгү 100дөн ашык өлкөдөгү түрк окуу жайларынын көбүн диниятчы Фетхуллах Гүлендин "Хизмет" кыймылы каржылары айтылып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Репуччи: конституциялык өзгөртүүлөр тынчсыздандырат

Дүйнөдөгү эркиндиктин көрсөткүчү

"Фридом Хаус" уюмунун жылдык баяндамасында дүйнөдөгү калктын 36% жашаган 49 өлкө «эркин эмес» деген топко кирген.

Уюмдун Нью-Йорктогу кеңсесинин өкүлү Сара Репуччи "Азаттыкка" берген маегинде Кыргызстанда президент Алмазбек Атамбаев «президенттиктен бийлиги күчтүү премьер-министрлик кызматка өтүшү ыктымал» деген пикири менен бөлүштү.

- Евразия аймагы демократияга багыт алган жана бекем автократиянын өзөгү бар деп экиге бөлүнүптүр. Украинада, Грузияда жана Молдовада демократиялык өнүгүүлөр алсыз болсо, Азербайжан, Тажикстан жана Кыргызстандын лидерлери экономикалык жана саясий туруксуз кырдаалда өз бийлигин бекемдөө үчүн аракет көрүп жатканы айтылат. Чындап эле жогоруда аталган өлкөлөрдүн бийликтери өз бийлигинин эле камын көрүп жатабы?

- 2016-жылы Азербайжанда бийлик күч менен адамдардын үнүн басып, Аливдердин көзөмөлүн кармап турууну көздөгөн референдум өткөнүнө күбө болдук.

Соңку кезде бул өлкөнүн экономикасы солгундап кеткенин көрдүк, өкмөттү кыймылдаткан табигый байлыктардан түшкөн киреше азайды. Карапайым адамдарды саясат менен көп алектендирбей кармоонун аргасын издешти. Эми экономика солгундап бараткан саясий режим өз бийлигин сактап калуунун чарасын көрүүдө. Анткени башкаруучу режимдин эл арасында алымдуулугу жок. Азербайжанда мындай көрүнүш жаңы болгону менен үстүбүздөгү жылы дагы ал багыт уланат деген ойдобуз.

- Кыргызстандагы конституциялык өзгөртүүлөр эмнеден белги берет?

- Биз Кыргызстандагы конституциялык өзгөрүүлөргө тынчсызданып турабыз. Балким Атамбаев конституциялык өзгөрүүлөр аркылуу президенттик кызматтан премьер-министрликке бара турган жагдайды түзүп жатабы деп чочулап турабыз. Конституцияда премьер-министрдин бийлиги күчтөндүрүлдү. Мындайды биз башка өлкөлөрдөн дагы көрүп жатабыз.

Конституцияны өзгөртүп азыркы ээлеген кызматынан дагы күчтүү кызматка баруу – Кыргызстанда буга чейин жасалбаган кадам болот. Бул ишке ашса таң кала турган нерсе эмес. Кыргызстанды 2017-жылы такай көз салып турчу өлкөлөрдүн тизмесине киргиздик. Анткени конституциялык өзгөртүүлөр Кыргызстан Борбор Азияда алгылыктуу көрсөткүчтөргө ээ өлкө бойдон калабы же артка кетеби – ошону көрсөтөт.

- Өзбекстан менен Түркмөнстан Түндүк Корея, Түштүк Судан, Сирия менен бирге ркиндик толук чектелген топко кирген. Эмне себептен Борбор Азиядагы эки өлкө 11 мамлекет кирген бул топко кошулуп калды?

- Бул жерде эки түрдүү мамлекетти белгилеп коюш керек. Мамлекеттик түзүлүшү кыйрап калат деген өлкөлөр – элдин эркиндигин толук чектеген согуш жүрүп жаткан жерлер.

Экинчи топ – катаал репрессивдик мүнөздөгү башкаруучу режими бар мамлекеттер. Түркмөнстан менен Өзбекстан ошол топко кирди. Репрессия күчтүү диктаторлук режимдерде башка көз карашты карманып, пикир айтканга жол берилбейт. Нааразылыкка чыккан чакан топ болобу, көз карандысыз бейөкмөт уюм болобу, же көз карандысыз журналист болсун – алар үнүн чыгара алышпайт. Ошондой эле коомдо толук стагнация. Соңку бир нече жылга көз салсаңыз мындай нерсе кайра-кайра кайталана бергенин көрөсүз. Катаал репрессивдик режимдер өз элине каршы ыкмаларды өркүндөтүп жаткандыктан эч кандай илгерилөө сезилбейт.

- Өзбекстанда жакында эле бийликке башка адам келди. Ошентсе дагы өзгөрүүлөр болоруна көзүңүз жетпеби?

Жаңы башкаруучу режим келгенден бери, тилекке каршы, биз эч кандай өзгөрүүлөрдү байкай элекпиз. Жаңы келгендер мурдагы бийликтен чындап айырмаланары билинбейт. Ким бийликке келсе дагы мурдагы режим өкүм сүрүүдө. Ал жерде бул жеке бир адамдан көз каранды эмес экенин көрсөтөт.

Оторбаев: Кыргызстанда да, дүйнөдө да эркиндиктер чектелүүдө

Кыргызстандын акыйкатчысы Кубат Оторбаев "Фридом Хаус" уюмунун Кыргызстандагы адам укуктары жаатында абалга берген баасына толук кошулбай турганын билдирди.

“Азаттык”: “Фридом хаус” уюмунун баяндамасында Кыргызстан “жарым-жартылай эркин мамлекет” деп бааланууда. Постсоветтик өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда да саясий-экономикалык чыңалуудан улам бийлик күчтөнүп, адам укуктарынын сакталышы артка кетип жатканы белгиленген. Омбудсмен институту бул тыянакка кошулабы?

Оторбаев: Уюмдун баяндамасын карап чыктым. Кыргызстан боюнча бөлүгүндө Атамбаевдин президенттик мөөнөтү 2017-жылы аягына чыгары жазылыптыр. Бирок мамлекет башчы Конституцияга өзгөртүү киргизүү менен өз бийлигин сактап, премьер-министр болуп келгени жатат деген өңүттө баяндалыптыр. Мен андай көзү ачыктык кыла албайм.

Биринчиден, Алмазбек Атамбаев бийликтен кеткенден соң кийинки мөөнөткө шайлануу, премьер-министр да, спикер да болуу дымагы жоктугун бир канча жолу айткан. Мен бул сөзүнө ишенем.

Экинчиден, Атамбаевдин кайра бийликке келишине эл да жол бербейт. Биздин калк эки жолу төңкөрүш жасагандыктан, бийликти көзөмөлгө алууну билет.

Жалпысынан алганда, “Фридом хаус” уюму Кыргызстанды “жарым-жартылай эркин өлкө” деп атаган экен. Мен буга кошулам. Анткени, Кыргызстанда эле эмес, дүйнө жүзүндө, ошол Кошмо Штаттардын өзүндө да эркиндиктер, укуктар чектелди. Бийликке келген Дональд Трамптын кадамдарын көрүп жатасыңар, “мусулман мамлекеттердин жарандарын Америкага киргизбейм” деген буйрукка кол коюп жатат. Мурунку президент Барак Обаманын медицинаны реформалоо программасын артка кайтарып, миллиондогон адамдын саламаттыкты сактоо багытындагы укуктарын чектеди.

Экинчиден, Атамбаевдин кайра бийликке келишине эл да жол бербейт. Биздин калк эки жолу төңкөрүш жасагандыктан, бийликти көзөмөлгө алууну билет.

Европада деле абал дурус эмес. Британиянын Евробиримдиктен чыгышы да көптөгөн качкындардын аталган өлкөдөн баш калка алуу мүмкүнчүлүгүн жок кылды. Бозгундар Британиянын шаарларына кире албай калды.

Ошондуктан, АКШ алапайын таппай, Европа жүдөп жатканда Кыргызстандагы адам укуктары жөнүндө айтуу татаал маселе.

“Азаттык”: “Фридом хаус” уюму деле жүздөн ашуун өлкөгө байкоо салып, дүйнөдө жарандык эркиндик коркунучта экенин белгилеп жатат. Кайрадан Кыргызстан тууралуу сөз кыла турган болсок, Конституцияны өзгөртүп, эл аралык уюмдардын Кыргызстандын ички ишине кийлигишүүсүнө чектөө коюу жаатындагы кадам да жарандык коомдун сынына кабылды. Жаңы Баш мыйзам адам укуктарын бузууга шарт түзөт деген ойлор айтылган. Сиз бул жагдайга кандай пикирдесиз?

Оторбаев: Конституцияны өзгөртүү жаатындагы пикиримди кезинде айткам. Аны азыр кайталап отуруунун кажети жок. Бирок адам укуктары боюнча баалуулуктар сакталганын белгилеп өтөйүн. Баш мыйзамда 114 берене болсо, анын 44ү адам укуктарына байланыштуу.

Эл аралык уюмдардын көрсөтмөсү менен соттук чечимдерди кайра карап өлкө дүйнө жүзүндө бир эле Кыргызстан экен (БУУнун Адам укуктары комитетинин сунушу менен укук коргоочу Азимжан Аскаровдун иши кайра каралган - ред.).

Ашыкча либералдашкан мамлекеттердин катарындабыз. Менимче, мамлекеттин эгемендигине доо кетирбөө, көз карандысыздыгын сактоо максатында кадамдар жасалды деп ойлойм. Ошол эле учурда сот тармагындагы жемкорлукту жоюп, судьялардын эркиндигин камсыздашыбыз керек. Бизге өткөн жылы кайрылган 15 миң кишинин көбү соттордун чечимдерине нааразы. Андыктан, сот реформасын алдыга жылдырып, укук коргоо уюмдарындагы абалды оңдоп, коррупцияны жоймоюнча адам укуктарынын оңолушу тууралуу сөз кылуу эрте.

“Азаттык”: “Фридом хаус” уюму мурунку баяндамаларында деле Кыргызстанда сөз эркиндиги дурус эместигин белгилеп келген. Быйыл да ушундай баа берилип жатат. Өлкөдөгү сөз эркиндигинин сакталышына силер кандай байкоо жүргүзүп жатасыңар?

Оторбаев: Мурдагы мезгилдерге караганда дурус эле. Бирок терс көрүнүштөр бар. Айрыкча, Фейсбук сыяктуу социалдык тармактарда айтылган пикирлерге байланыштуу адамды суракка алуу, иликтөө жүргүзүү туура эмес. Бул абал жакшылыкка алып барбайт, тынчсызданууга негиз бар.

Жалпысынан алганда, гезит-журнал, телерадиолорду жаап салган учурларды көрө элекмин. “Сентябрь” сыяктуу жаңы телеканалдар пайда болду.

“Азаттык”: Ошол эле учурда жалпыга маалымдоо каражаттарына бөлүп мамиле жасаган учурлар болуп жатпайбы. Мисалы, сиз айткан “Сентябрь” каналынын журналисти жана башка айрым басылмалардын кабарчылары президенттин өткөн жыл аягындагы басма сөз жыйынына киргизилбеди.

Оторбаев: Бул жагдай басма сөз кызматынын жоопкерчилигинде. Кезинде ага баа берилди. Телеканалдар өз позициясы менен ишин улантууда. Жаңы каналдар ачылууда.

“Азаттык”: Демек, сөз эркиндигине байланышуу айтылган сындар орундуу эмеспи?

Оторбаев: Ушул сыяктуу окуялар болбогон өлкөнү көргөн жокмун. Бул абал Кыргызстанга гана мүнөздүү эмес. Мисалы, АКШнын президенти Дональд Трамп алгачкы маалымат жыйынында CNN каналынын журналистине суроо бергизбей койбодубу. Мен дүйнөлүк абалды айтып жатам, Кыргызстан деле өзгөчөлөнүп кеткен жок.

“Фридом хаус” уюмунун баяндамасы тууралуу бул жерден окуңуз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чуусу чубалган паспорттор

Парламенттин тийиштүү комитети өлкөдө мыйзамсыз паспорт берилип жаткан көрүнүштү талкууга алып, өкмөт жасалма паспорткө бөгөт коюу боюнча жетиштүү иш алып барбай жатканына нааразы болушту.

Жасалма паспорт боюнча акыркы бир жыл ичинде прокуратура 42 кылмыш ишин козгосо, УКМК 66, ал эми ИИМ 75 иш козгогон. Бул көрсөткүчтөр жарандарга паспорт берүүдө абал канчалык чаташып кеткенине күбө.

Кыргыз паспорту "ууруларда" жүрөт

Жогорку Кеңештин Укук тартиби, кылмыштуулук менен күрөшүү жана коррупцияга каршы аракеттенүү боюнча комитетинин төрагасы Мирлан Жээнчороевдин айтуусунда, бүгүнкү күндө Кыргызстандын паспортторун жасаган трансулуттук кылмыш тобу бар. Атүгүл кыргыз паспорттору башка өлкөлөрдүн “мыйзамдагы ууруларынын” колдоруна чейин өтүп кетти.

Мирлан Жээнчороев
Мирлан Жээнчороев

- Миңдеген паспорттор жасалып жатат. Кыргызстандын паспорту бул улуттук атрибут, анда “паспорттун ээси Кыргыз Республикасы” деп жазылып турат. Бирок биздин паспортту кимдер көтөрүп жүрөт? Грузиядагы “мыйзамдагы уурулар” Илья Самсония, Роман Борбакидзе, Таймурас Сантерашвили алып жүрөт. Мындан башка Өзбекстандагы диссидент Умурали Куватов, орусиялык кылмышкер Ян Лебедев жана башкаларын айтпай эле койоюн.

Жасалма кыргыз паспорттору кыйырга чейин тарап кеткени былтыр жазында дагы бир ирет далилденген. Анда Стамбул аэропортунда уйгур тектүү адам 98 кыргыз паспорту менен кармалган. Окуяга шектүү жалпысынан беш адам аныкталып, анын үчөө кыргыз жараны экени аныкталган.

УКМКнын төрага орун басары Рустам Мамасадыков ЖК комитетинде айтып жатып, алынган 98 паспортту Түркия бийлиги азыркыга чейин Кыргызстанга жөнөтө электигин, аны менен чогуу кармалган үч жаранды да өткөрүп бербегенин кошумчалады. Анткен менен УКМК өкүлү Өзгөн жана Сузакта азыркыга чейин паспорттор мыйзамсыз жасалып келерин моюнга алды.

- Чындыгында эле Сузак жана Өзгөн райондорунда жасалма паспорттор чыгарылат деген бизде маалыматтар бар. Айрыкча Сузакта “узун көчө”, “паспорт көчө” деген аталыштар бар экен. Алардын арасында колго түшүп, камалып жатканы да бар. Бирок, түрмөдөн чыккандан кийин кайра эле жасалма паспорт менен шугулданган фактылар бар. Бул маселе боюнча ИИМ жана Каттоо кызматы менен бирге иштеп жатабыз. Жакын арада туңгуюктан чыгышыбыз керек.

Сарпашев: система оңолот

Анткен менен Мамлекеттик каттоо кызматы жакынкы убакта кыргыз паспортторун мыйзамсыз чыгаруу таптакыр мүмкүн болбой кала турганына кепилдик берүүдө. Аталган кызматтын төрагасы Тайырбек Сарпашев учурда электрондук системанын кириши менен документтерге борбордук аппарат көзөмөл кылып калганын айтат. Ал эми биометрикалык паспорт бериле баштаса, жасалма паспорттун доору аяктайт деп депутаттарга айтты.

- Биздин системада жасалма паспортту жасаш татаал. Анткени кайсы оператор жасаганын, ким кол койгонун электрондук түрдө билип койсо болот. Азыр ар бир жылчыкты жаап келатабыз. Эми быйыл жаңылануунун алдында турабыз. Берилчү биометрикалык ID картаны жасаштын кереги жок болуп калат. Анткени базада анын электрондук элеси болот. Ал жасалмабы же мыйзамдуу паспортпу укук короочу, чек арачылар дароо базадан текшерип биле алат.

Тайырбек Сарпашевдин сөздөрү депутаттарды ынандыра алган жок. Тескерисинче депутаттар Каттоо кызматынын төрагасы оркойгон кемчиликтерди көрбөй жатат деп айыпташты.

Эл өкүлү Аида Салянова акыркы жылдары жасалма кыргыз паспорттору дүйнөгө буга чейин болуп көрбөгөндөй таанылганын айтат. Андыктан прокуратура паспорт берүү системасын кайрадан Ички иштер министрлигине өткөрүп берүү маселесин карап чыгыш керек.

Аида Салянова
Аида Салянова

- Акыркы жылдары жасалма паспорттордун катарында Кыргызстандын паспорттору айтылып жатат. Мыйзамсыз жүргөн паспорттордун ээсин карасак Кыргызстандын башы чыгып калып, бул бизге аброй алып келген жок. Мунун бардыгы жалпы өлкөнү жаман көрсөтүүдө. Ошол эле учурда баяндамада бизге “баары жакшы” деп айтып жатышат. Паспорт маселеси жетчү чегине жетти, биз маселенин олутташып кеткенин ачык айтышыбыз керек.

Депутаттарды өкүндүргөнү жасалма паспорт менен козголгон кылмыш иштердин жарымы сотко жетпей токтоп калган. Ал эми сотко жеткени аз айып төлөп кутулушууда. Мындан башка Каттоо кызматында жасалма паспортко байланыштуу жетекчи кызматтагылар жоопкерчиликке тартылбай жатканынан улам депутаттар паспорт системасын иликтеп чыгуу үчүн атайын комиссия түзмөй болушту.

Буга чейин Коргоо кеңеши системалык коррупцияны жоюу маселесин талкуулап, анын ичинде паспорт берүү системасын жаңылоо боюнча деталдуу план иштелип чыккан. Ага ылайык, Каттоо кызматына паспортко керектүү документтерди электрондук негизде чогултуп, системага акыркы технологияны киргизүү тапшырмасы берилген.

Тамырлаган паспорт жасоо кылмышы
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:55 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалпылап Жамыдилге жардам берели

Соцтармак.

Бүгүн “Майдан”, “Багыт KG”, “Вечерний Бишкек” гезиттери жарык көрдү.

“Майдан” гезити “Боинг” кыргыздын кайсы кыйынына жүк ташып келаткан?” деген суроонун алдында “Жүк боюнча Улуттук коопсуздук комитети тараткан маалыматтарга ишенсе болобу?” деп Улукбек Ормонов, Надира Нарматова, Адил Турдукулов, Кубатбек Кожоналиев, Камила Талиева, Кадыр Кошалиев, Касымбек Райымкул уулуна кайрылды. Кайрылгандардын дээрлик бардыгы Жогорку Кеңеш түзгөн комиссияга үмүт артып, аныгын ушул гана аныктайт деп күтүп жатышканын билдиришти.

Экс-акыйкатчы Турсунбек Акун “Президенттин жасалма жүргөнү өкүндүрөт” деп маек куруп, анысында түрдүү божомолдорду жаратып жаткан учактагы жүктүн күңгөй-тескейи, кырсыктан жабыркагандарды президенттин резиденцияда кабыл алышы, Канттагы авиабаза, Текебаев, Салянова менен Жолдубаева тууралуу сөз кылды.

Саясат таануучу Табылды Акеров менен маек “Бийликти түштүккө тарттырып жибербөөнүн айласында жаңы конфигурациялар түзүлүп жатат” деп аталып, Путиндин Кыргызстанга февралдын аягында келери айтылып, анын келиши президенттик шайлоого старт берилишине байланыштырылып жатканын, анын оюнча Сапар Исаков президент, Албек Ибраимов премьер-министр, Аалы Карашев спикер болот дегендей түр калтырып жатканын божомолго салды.

Акыйкатчы Кубат Оторбаев менен маек “Калыстык пикирден тайбай, акыйкаттык чекти туура кармаса иш жакшы жүрөт...” деп аталса, Алибек Аттокуров макаласын “Илим Карыпбеков КТРКнын жамаатын Байкоочу Кеңешке каршы үгүттөп жатабы?” деп атап, кезинде “Карыпкуловдун “кара жашиги” деген атка конгон, кийин азыраак "агара" баштаган КТРК Карыпбеков Илим келгенден кийин кайрадан кантип “карара” баштаганы ушул макала аркылуу баяндалды.

Жазуучу Орозбек Бөрүгулов айтылуу булбул жөнүндөгү баянын “Рыспай жана наам” деген ат менен жарыялады. Адилет Асанов “крышасы” күчтүүлөр карапайым адамдардын канын кантип соруп жаткандыгын ушул аталыштагы макаласында кеп кылды. Мезгилсиз каза болгон баланын апасы А. Жекшенбек кызынын каты “Президенттик аппарат Конституцияны бузууда!” деген ат менен жарык көрдү.

“Багыт KG” гезити Аалы Карашевдин парламентке келиши менен КСДП деле анча күчтүү болуп кетпестигин, бирок Жогорку Кеңеш жазында тарайт экен деген имиштерге чекит коюларын, тар чөйрөдө кокус Индира Жолдубаева башкы прокурорлуктан кетсе ордуна Канат Керезбеков болот деген кеп көптөн бери айтылып келатканын, Нурмахамат Баяхунов депутаттык мандатынан баш тартканы үчүн кылмыш жообуна тартылбай калганын белгилеп, “кыязы ага: “эгер мандатыңды бербесең куйругуңду бурап коебуз” деп эскертишсе керек” деп жазды.

Баратбай Аракеев макаласын “Ыйман жылы эмеспи, ыймандуу бол!” деп атап, ыйманды ыпластык, адепти адилетсиздик алмаштырганын, чоң-чоң жегендердин баары эч нерсе болбой эле, болгону бир аз жыл түрмөгө түшүп, түшпөгөнү үйүндөгү “түрмөлөрүнө” түшүп чыгып, чыгары менен тазабыз деп айгай салып, кайра эле эл башкарган жерде же бизнесин жасап жыргап-куунап жүргөнүн, анткени аларды жоопко тартчулардын өздөрү ыймансыз, өздөрү адепсиз, кир экенин жазды.

Саясат таануучу Бакыт Бакетаев маегин “Парламент саясый чечим кабыл алып, өзүн-өзү таратышы керек” деп атап, оппозициядагылар кырсыктаган учактагы жүк Атамбаевдики болуп калгай эле деп тилеп жатышканын, эгер ошондой болуп калса президентти кетиргенге жакшы шарт түзүлмөгүн, бирок өзү жакында Дача СУга барып, элге жолугуп, күйгөндөн калган кол телефондорду өз көзү менен көргөнүн, телефондордун көбү илгери чыккан “кондор” деген үлгүдөгү эски телефондор экенин, эгер ушул телефон менен бизнес кылса Атамбаевге ал өзү да каршы болмогун, Баш мыйзам өзгөргөнүн, азыркы депутаттар эскиси менен иштейбиз деп келишкенин, эми жаңысы менен иштеш үчүн булар тарап кетип жаңы депутаттар келиши керектигин, Бабанов башкаларчылап болбогон кептерди айтпай эле кырсыктагандарга 1,5 млн. сом, Аскар Салымбеков 1 млн. сом жардам берип коюшканын мисалга тартып, конструктивдүү оппозициядагылар деп Бабанов, Төрөбаев, Исаев, Абдылдаева, Салянованын аттарын атады.

Жазуучу Эркалы Өскөналиевдин Куйручук тууралуу романынан үзүндү жана белгилүү акын Дүйшөк Мамбетөмүровдун жаңы ырлары жарыяланды.

“Вечерний Бишкек” гезити бүгүнкү санын Дача СУ айылындагы кырсыктан жабыр тарткандар жана аларга деген гумжардамдарды кырсыкка тиешеси жок башкалар алып жаткандыгы үчүн Ак үйдүн алдына пикетке чыгабыз деп жатканын, “чындап эле жардамга муктаж болгондорго жардам берилбей жатабы? Мунун чын-төгүнү кандай?” экендигин макаласында журналист Надежда Хохлова жазып чыкты.

Журналист Азамат Касыбеков “Виртуалдык нааразылыктар жана меценаттар” аттуу макаласында Кыргызстан акыры жетпегенге жеткенин, жакында виртуалдык митингдер пайда болгонун, балким бул көрүнүш дүйнө тарыхында биринчи болушу мүмкүндүгүн, демек Жер шарындагы элдердин баарынан дагы бир жолу алдыга озгонубузду баяндап, үч жылдын ичинде митингдер үч эсеге, ал эми ага катышуучулардын саны 10 эсеге азайганын, бүгүн элибиздин көбү элди көчөгө алып чыгам дегендердин ким экендигин беш колдой билерин, ошондуктан революция дегенди эч кимдин каалабай калгандыгын айтты.

Автор андан аркы сөзүндө, анткен менен социалдык түйүндөрдө нааразылыктар менен анархияга жаңы өмүр бергиси келген активисттер четтен табыларын белгилеп, Тоң райсотунун судьясы Сабыр Соодонбековго каршы мөөнөтсүз интернет-митингдин “ооздугун агытып кое беришкен” теле алып баруучу Ассоль Молдакматова менен блогер Кайрат Бекмамбетовду мисалга тартты.

Чынында эле бул идея гениалдуу болгонун, плакат көтөрүп, милийсаларга түрткүнчүк болуп, айрымдардын көзүнө революционер, “быкназавр” болуп, Ак үйдүн алдында үшүп-шишип отургандан көрө өз үй, өлөң төшөгүңдө отуруп алып “митингге” чыккан “жыргал” экендигин, ошентип социалдык түйүндөр аркылуу өздөрүн “пиар” кылмай адатка айланганын, маселен, бүтүндөй эл башына кайгы түшүп турган кезде эл шайлагандардын бир даары Дача СУга барып, жакшы боёлгон тырмактары менен кымбат шубаларын көрсөтүп, кыйраган учактын сынган канаттарынын жанында сүрөткө түшүп кайтышканын, мындайлардан реалдуу жардам күтүүнүн эч бир кереги жоктугун жазды.

Азамат Касыбеков андан ары бул өңдүү “пиар тамашалар” мисалы, төмөнкүдөй жасаларын, адегенде “Бактысыз мекендешибизге жардам берели?” деген чакырык менен анын сүрөтү экрандан көрсөтүлөрүн, анан текст кетерин, текстте: “Бул жигит Жамыдил Жумгурчиев. Болгону 25 жашта. Бечара өмүрүндө “Кристалл” деген шампандын даамын татып көргөн эмес, ал эми бул ичимдиктин өтө кымбат, бир эле бөтөлкөсү-10 миң доллар экендигин жакшы билесиздер. Келиңиздер, жардам берели? Акча чогултуп, бечара мекендешибизге жок дегенде бир бөтөлкө шампан сатып берип коелу, мындан кийин шампан дегендин даамы кандай экенин биле жүргөндөй болсун” деп жазат. Анан албетте, мындайлар үчүн меценат дегендер дароо табылат, ал эми жабыр тарткандарга чындап күйүп, аз да болсо колунан келген жардамын бергендердин аттары аталбай, бара-бара унутулуп кала берерин жазды.

“Белизгейт” чыры күчөдү

Белиз мамлекетинен келди деген документтер.

«Альфа Телеком» компаниясынын айланасындагы талкуу-талаштар кайрадан күч алып, “компроматтар согушу” уланууда.

Бийлик бул компаниядагы коррупциялык иштерге оппозициячыл “Ата Мекен” партиясынын мүчөлөрү аралашкан деген айыптоосун далилдөөгө аракет кылып жатса, оппозициячыл депутаттар бийликтин кинесин курулай жалаа деп атап, өз документтерин жарыялады.

“Белизгейт” саясий жаңжалын “Арай көз чарай” берүүсүндө талкууладык. Ага Жогорку Кеңештин “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Алмамбет Шыкмаматов жана Социал-демократтар фракциясынын депутаты Узарбек Жылкыбаев катышты.

“Азаттык”: Бүгүн “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев маалымат жыйынын куруп, “Альфа Телеком” боюнча УКМКнын тараткан маалыматтарына жооп кайтарды. Текебаев мырза бул ишке алардын катышы жоктугун далилдеген документтер Белизден келгенин айтууда. Жеке сизди анын айткандары ынандыра алдыбы?

Жылкыбаев: Текебаев мырза бул ишке катышы жоктугун мурдатан эле айтып келатат. Бүгүн да айтты. Эгерде чындыгында эле актыгын далилдеген кагаздарды алган болсо, расмий органдарга бериши керек деп ойлойм. Прокуратурага, бул маселе боюнча түзүлгөн депутаттык комиссияга берсин. Анын жыйынтыгы менен гана кандайдыр бир пикир айтууга болсо керек.

“Азаттык”: Алмамбет мырза, сиздердин “Альфа Телекомдун” 51 пайыз акциясын сатууга кызыкчылыгы болгон деген маалыматты УКМК улам-улам таратып жатат. Сиздер болсо аны төгүндөөгө аракет кылып жатасыздар. Негизи мындай кырдаал эмнеден кабар берет?

Шыкмаматов: Бул УКМКнын айласы кетип калганынан кабар бергендей. Себеби, бизге келген расмий документтерде “Соутфилд” деген компанияда биздин эч кандай үлүшүбүз болбогонун далилдеп жатат. Муну окуучуга айтсаң да түшүнөт. Бирок УКМК көгөрүп, түшүнгүсү келбей, массалык түрдө жалган маалымат таратып, элди ишендирүүгө аракет кылып жатат. Коомдук канал айтып жатса, УКМК, президенттин маалымат катчысы айтып жатса, бечара эл ишенет да. Мунун артында эң биринчи максат - бизди дискредитациялоо, үч саясатчыны элге жаман көрсөтүү жатат.

“Азаттык”: Узарбек мырза, “Ата Мекен" айткандай, УКМК, бийлик өз милдеттеринен аша чаап кетип жатабы?

Жылкыбаев: Ага мен баа бере албайм. Бул иштин акыр аягына сот чекит коюшу зарыл. “Ата Мекен” тарап сотко кайрылса керек. Эгер калп болуп чыкса, УКМКнын жетекчиси жооп бериши кажет. Бул орган деле маалыматты тараткан соң өздөрүнүн ишенген фактылары бардыр.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Милиционерлер кыйноого шектелүүдө

Сүрөттүн окуяга тиешеси жок.

Чүй облусунун Москва райондук соту үч жаранды кыйноо боюнча айыпталган милиция кызматкерлеринин ишин кароого киришти. Тартип сакчыларына кылмыш иши 2015-жылдын жазында ачылып, былтыр ноябрда сотко ашкан.

Андан бери сот ишине чекит коюлбай, улам создугуп келе жатканына жабырлануучулар жана укук коргоочулар нааразылык билдирип келишет. Ал эми милиция кызматкерлери өздөрүнө тагылган айыпты четке кагып, кыйноого барбаганын айтышууда.

Москва райондук ички иштер бөлүмүнүн оперкызматкерлери Бекзат Тажибаев, Таалай Иманалиев жана Изат Масиркуловдор Абдусамат Мусабаев, Саринжи Манапбек уулу жана Нариман Чоноевди кыйнаган деп айыпталууда. Буга чейинки соттук териштирүүлөр улам артка жылып келген. 18-январда жабырлануучулардын бири Нариман Чоноевдин келбегенине байланыштуу сот өтпөй калганы укук коргоочулардын нааразылыгын жаратып, натыйжада 28-январда райондук сот ишти карай баштады. Жабырлануучу тарап менен адвокаттар Чоноевге кысым көрсөтүлүп жаткандыктан келбей калды деген жүйө менен кийинки жараянга аны мажбурлоо менен алып келүүнү сурап, судья бул өтүнүчтү канааттандырды.

Жабырлануучулардын арыз-арманы

22 жаштагы жабырлануучу Саринжи Манапбек уулу мурдагы жылы достору менен биргеликте Сокулук районунун Новопавловка айылынан 20 миң сомдой акча уурдоого шектелип кармалган. Ал милицияда 28 саат мыйзамсыз кармалып, үч саат бою кыйноого алынганын “Азаттык” радиосуна айтып берди:

- Башыма желим баштык кийгизип алып, уруп-сабашты. Таалай Иманалиев өз каалом менен макул болушумду, болбосо баары бир кыйноо жолу менен макул болууга аргасыз болорумду айтты. Мен “жок” дедим. Андан кийин уруп-сабашып, башыма желим баштык кийгизип кыйнашты.

Саринжи Манапбек уулу кыйноодон кийин саламаттыгы начарлап, өзүн жаман сезип жүргөнүн кошумчалады. Бул окуя жабырлануучулардын бири Абдусамат Мусабаевдин ата-энеси баласы прокуратурага жана укук коргоочуларга кайрылгандан кийин ачыкка чыккан. Мусабаевдин апасы Мехриайдын айтымында, балдардын күнөөсүз экени аныкталганы менен милиция кызматкерлерин жоопко тартуу аракети кечеңдеп жатат. Ал азыркы кезде дагы милиционерлер ишти өз ара сүйлөшүү жолу аркылуу жаап коюуга умтулуп, Нариман Чоноевден көрсөтмөсүн өзгөртүүгө далалаттанып жатканын белгилейт:

- Чоноев кѳрсѳтмѳсүн ѳзгѳртүп, айыпталуучулар жѳнүндѳ эч нерсе айтпайм деп жатыптыр. Сотко да келбей койду.

Күнөөлөнүп жаткан тартип сакчылары ушул тапта боштондукта. Сот териштирүү бүткүчө аларды убактылуу иштен четтеткен. Жабырлануучулардын адвокаты Мунарбек Супатаев алардын эркиндикте жүрүшүнөн улам балдарга кысым көрсөтүлүп жатканын айтат:

- Сотко жабырлануучулардын бири келбей жатат. Булар аны коркутуп коюшканбы же келбегенге макул кылышканбы, айтор келбеди. Анын шылтоосу менен жараян артка жылып жаткан. Укук коргоочулардын кийлигишүүсү, жалпыга маалымдоо каражаттарынын көңүл буруусу менен териштирүү башталып, иш аз да болсо алдыга жылды.

Супатаевдин билдиришинче, кыйноонун натыйжасында жабырлануучулардын экөө "уурулук" тууралуу айыпты моюнга алып, кийин четке какса, Абдусамат Мусабаев алган эмес.

Айыпты четке каккан милиция кызматкерлери

Ошол эле кезде милиционерлер өздөрүнө тагылган кинеге макул эмес. Алардын адвокаты Эркин Алымкулов да тартип сакчыларга жалаа жабылганын жана жабырлануучулардын үчөө тең мурда соттолгонун "Азаттыкка" билдирди:

- Милиция кызматкерлери кыйноого барган эмес. Муну экспертиза аныктаган. Бул балдардын үчөө ар кайсы убакта кармалган. Арада 2-3 күн айырма бар. Себеби, алгач бирин кармап, андан кийин ал кийинкилери тууралуу маалымат берген да. Ошондуктан, денесине жаракат келтирилсе, көк-ала тактар ар кандай болушу керек эле. Бирок, экспертизанын жыйынтыгында баары бирдей жана бир убакытта болгондой көрсөтүлүп калган. Балдардын үчөө тең мурда соттолуп, шарттуу түрдө бошотулгандар. Прокуратурага кайрылышкандан кийин алар милиционерлердин үстүнөн арыз жазгыла деген экен, жазышты. Сотко жабырлануучулардын бири Нариман Чоноев келбей калса, аны да "коркутту" деп бизден көрүп, шылтап атышат. Биз алардын жанына баргандан чочулап, өзүбүз араң жүрөбүз. Анан кантип коркутабыз? Барсаң эле чагым кыла турган түрлөрү бар.

Ошол эле маалда жабырлануучулар тосмо арыз берилгенин четке кагышууда.

Жазасын албаган кыйноо фактылары

Кыргызстанда кыйноо фактылары байма-бай чыгып турат.​ Кыйноолорго каршы улуттук борборго быйыл зомбулук фактысы боюнча 200дөй арыз түшкөн. Укук коргоочу Асел Койлубаева ички иштер бөлүмдөрүндөгү кыйноолор боюнча териштирүүлөр жылдап созулуп, акырына чыкпай келе жатканы көндүм адат болуп калганын белгиледи:

- Мындай иштер түйшүк менен каралууда. Мисалы, кыйноо боюнча 2009-жылдан тартып чечим чыга элек иштер бар. Жада калса, коррупция жана башка беренелерге байланышкан иштер Жазык-процессуалдык кодекс боюнча 2-3 айда каралып бүтөт. Ал эми кыйноо маселесине келгенде эле иштер созулуп кетет.

Буга чейин жергиликтүү укук коргоочулар УКМКнын тергөө абагында кыйноого кабылганын айтып даттанган жаран менен жолуга албай жатканын жарыялашкан. Алардын маалыматына таянсак, өлкөдө зордук-зомбулук көрсөткөн күч кызматкерлери боюнча акыркы 13 жыл аралыгында бир гана өкүм чыгып, эки милиция кызматкери соттолгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сыдыкбаев: Бийлик мураскерге токтоло элек

Чолпонбек Сыдыкбаев

Жогорку Кеңештин экс-депутаты, азыр чет жакта жашаган оппозиционер Садыр Жапаров март айында Кыргызстанга келерин жарыялады. Быйыл Кыргызстанда президенттик шайлоо өтөт. Андыктан оппозициянын биригүү мүмкүнчүлүгү канчалык? Ал эми бийлик кандай талапкерге токтолот? Жалпы эле өлкө ичиндеги саясий абал кандай? “Азаттык” саясат талдоочу Чолпонбек Сыдыкбаевди кепке тартты.

Сыдыкбаев: Садыр Жапаровдун бул аракети сөзсүз түрдө жакында бейрасмий түрдө старт берилүүчү президенттик шайлоого байланыштуу.

Бийлик да азырынча мураскерин тактай албай жаткандыктан оппозиция кандайдыр бир чоң мүмкүнчүлүк бар деп кыймылга келе баштады. Тыштагы оппозиция өкүлдөрү эле эмес, ичтегилер да аракетке өтүүдө.

Бул аракетке баа кырдаалга жараша берилет.

Негизи кыргыз саясатында ар кандай окуялар болуп кетиши мүмкүн. Ким катуураак кыйкырып, жалындуу сөздөрдү көбүрөөк сүйлөсө, эл аны ээрчип кеткен учурлар көп эле.

“Азаттык”: Кырдаалдын өзгөрүшүнө, 2005, 2010-жылдардагыдай окуя чыгышына өбөлгө болчу жагдайлар барбы?

Сыдыкбаев: Албетте кырдаалдын нугун ошол жакка бурганга оппозиция аракет кылат. Бирок ага жетпей эле шайлоого старт берилсе, негизги саясий күчтөр шайлоодо мыйзамдуу түрдө жеңип чыгуунун аракетин көрүп, даярданып калышы мүмкүн.

Дагы бир фактор – бул Кумтөр маселеси. Кумтөр жана Кыргызстандын масштабында саясатташкан башка ар кандай көйгөйлөр элди бийликке каршы мобилизациялоонун бир куралы катары колдонулушу ыктымал.

Баары бийликтин аракетине жана анын президенттикке кандай талапкерди мураскер катары алып чыгуусуна жараша болот. Эгер татыксыз, орто заар саясатчыны тандай турган болсо, анда элдин пикири да тескери жакка кетип, оппозициянын да утуп чыгуу мүмкүнчүлүгү анык.

“Азаттык”: Азыркы шартта бийликтин талапкер тандоосу кайсы факторлорго негизделет деп ойлойсуз?

Сыдыкбаев: Башынан эле белгилүү болуп келаткан түндүк-түштүк фактору чоң роль ойнойт. Анан дагы кайсы бир саясатчынын артында электораты канчалык экени маанилүү.

Азыр аты аталып жаткан айрым саясатчылардын, мисалы, Кремль колдойт деген бир-экөөнү айтып жатышат, алардын артында электораты жок. Ал эми электораты бар саясатчылардын дагы өз кемчиликтери болууда. Президент деле азыр үч-төрт адамдын ортосунда баш катырып, бир чечимге келе албай жаткандай ой калтырат.

“Азаттык”: Алар кимдер, атай аласызбы өз божомолуңузду?

Сыдыкбаев: Менин оюмда, азыркы премьер-министр Сооронбай Жээнбеков, Аалы Карашев, Сапар Исаков жана бардык параметрлери, электораты, коомдогу кадыр-баркы, эл аралык саясаттагы таанымалдыгы боюнча дагы бир талапкер болушу мүмкүн.

“Азаттык”: Ал эми оппозициядан бирдиктүү талапкер чыгышы канчалык ыктымал жана ал ким болушу мүмкүн?

Сыдыкбаев: Негизи классика боюнча оппозиция бийликтен окчун туруп, “программалык, идеялык жактан алардан өйдө турабыз, программабыз такыр башка” деген топ болушу керек эле. Тилекке каршы, ушул жаатта биздегилер көп жагынан аксап жатат.

Менин оюмда, азыркы премьер-министр Сооронбай Жээнбеков, Аалы Карашев, Сапар Исаков жана бардык параметрлери, электораты, коомдогу кадыр-баркы, эл аралык саясаттагы таанымалдыгы боюнча дагы бир талапкер болушу мүмкүн.

Бийликке таарынып, бийликке жетпей калып оппозицияга чогула беришет. Акаевдин, Бакиевдин убагындагы чиновниктер, азыркы бийликте анча-мынча иштеп калып таарынгандар баары аралашып, бир фронкто биригип жатат.

Бизде реформалардын, мамлекеттик саясатта жыйынтыктардын оң жагына өзгөрбөй жатышынын бир себеби – ар кошкондор чогулуп алат, аларды идея да, программа да бириктирбейт.

“Эптеп бийликке жетсек, андан аркысын көрө жатарбыз” деген көз караш.

Андан кийин кандай болуп жатат? Ар кимиси арабаны ар жакка тартып, эч жыйынтык чыкпай келет. Идея, принцип жок. Либералдар менен социалисттер, капиталисттер менен коммунисттер бириге берет. Тилекке каршы, бул кыргыз саясатындагы чоң кемчиликтердин бири.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Максим Бакиевдин жери кимге сатылган?

Максим Бакиевдин жери кимге сатылган?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:14 0:00

Данисте: билимдүүгө дүйнө жарык...

Данисте: билимдүүгө дүйнө жарык...
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:08 0:00

Текебаев Атамбаевдин байлыгын териштирет

Текебаев Атамбаевдин байлыгын териштирет
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

Текебаев Атамбаевдин бизнесин иликтейт

Алмазбек Атамбаев менен Өмүрбек Текебаев.

Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев президент Алмазбек Атамбаевге байлыгы, бизнестери тууралуу маалымат алуу үчүн депутаттык суроо-талап жөнөтүп жатканын билдирди.

31-январдагы маалымат жыйынында президенттин соңку он жылда төлөгөн салыгы, социалдык төлөмдөрү, ошондой эле баалуу кагаздары боюнча да тиешелүү мамлекеттик орган-мекемелерге кайрылганын маалымдады. Атамбаевдин таламдаштары муну жөнсүз териштирүү деп баалап жатат. Президент анын байлыгы жетиштүү экенин, убагында эң ийгиликтүү бизнесмендерден болгонун такай айтып келет.

Депутаттын президентке суроосу көп

Өмүрбек Текебаев маалымат жыйынында президент Алмазбек Атамбаев байлыгын кантип топтогонун иликтеп жатканын жарыялады. Мамлекет башчынын өзүнө расмий суроо-талап жөнөткөнү жатканын билдирди. Андан сырткары Салык кызматына, Социалдык фондго жана Баалуу кагаздар рыногуна да кайрылганын, анда Атамбаевге таандык деген ишканалардан соңку он жылда канча акча түшкөнү, канча акция катталганы да такталарын айтты:

- Атамбаев бардык жерде “мен абдан бай адаммын, мага ал байлыкты кудай берген” деп айтып жүрөт. Мен ал байлыгын каяктан топтогонун таба албай жүрөм. Мисалы, Бабанов бензин, Турсунбеков ун, Артыкбаев дары сатып байыды. Бирөө кыш, дагы бирөө цемент чыгарат, дагы бирөө эшик-терезе жасайт, дагы бирөө тамак жасайт. Атамбаев эмне чыгарарын мен билбейм. Ошондуктан мен ага расмий кайрылайын деп жатам. "Ыйман" жылы деп айттыңыз, ыймандай сырыбызды ачкандан баштабайлыбы, жомоктогудай байлыкты кайдан алдың, канча жумуш орун түздүң, Социалдык фондго канча төлөм төлөйсүң, канча салык төлөйсүң, байлыгың каяктан келип жатат, ошонун баарын ачык айталы, мен да айтайын, баарыбыз айталы деп кайрылып жатам. Мен дагы, башкалар деле Атамбаев бир буюм жасайт экен дегенди уккан жокпуз.

Президентке импичмент жарыялоо демилгеси

Президентке импичмент жарыялоо демилгеси

“Ата Мекен” фракциясынын жетекчиси Өмүрбек Текебаев президент Алмазбек Атамбаевге импичмент жарыялоо жол-жобосун баштоону сунуштады.

Текебаев буга чейин Атамбаевдики делген ишканалар боюнча документ чогултуп жатканын кошумчалады. Байлыгынын бир топ бөлүгү 2010-жылдан кийин жыйналганы тууралуу маалымат иликтенерин белгиледи:

- “Кыргызавтомаш”, “Автомаш-Радиатор” деген бир нече фирмасы бар экен. Кийин да бул тууралуу толук маалымат берем. Ал жерде Атамбаевдин бир дагы пайыз үлүшү жок экен. Эң чоң акционер Черных деген орус киши экен. Балким ал Кыргызстандын деле жараны эмес болушу мүмкүн. Атамбаев “Автомаш-Радиатор” радиатор жасайт деп айтып жүрөт эле. Бирок ал дагы Атамбаевдики эмес экен. Ал дагы Орусиядагы бир ишкананын курамына кирип кетиптир. Атамбаев убагында менчиктештирип алган заводдорун жерин жердей, темир-тезегин темир-тезектей кылып бөлүп сатып жибериптир. Анда эч нерсе калбаптыр. Бирок мен суроо-талаптарды жөнөттүм. Ошентип Атамбаевдин бизнесинин сырлары ачылганы калды. Анын бир топ байлыгы 2010-жылдан кийин топтолуптур. Байлыкты кудай берди деген иш кылбай эле өзү келип калды дегенди билдирет да. Эгер адам иш кылса, жүздөгөн адамдарды жумуш менен камсыз кылса анда ушул байлыкты кудай берди дебейт, эл-журт менен кошо таптым дейт. Кудай ага байлыкта кантип бергенин мен буюрса жакында тактайм.

Атамбаевдин Кой-Таш айылына салып жаткан үйү.
Атамбаевдин Кой-Таш айылына салып жаткан үйү.

Президенттик аппараттын жообу

Текебаевдин соңку билдирүүсү тууралуу комментарий берген президенттик аппараттын маалыматтык саясат бөлүмүн башчысы Алмаз Үсөнов ​“Ата Мекендин” лидерин “адал акчаны морадерлуктан табылган акча менен чаташтырып жатат” деп сындады:

- Мурда эле анын ушул оюн ишке ашыруусуна ага эч ким тоскоол болгон эмес. Бирок Өмүрбек Текебаевдин билдирүүлөрүн окуган сайын, анын дайыма калп айтканына жана фактыларды бурмалаганына көнүп деле калдык. Адамдарды алдабаш керек. Совет жылдарында эле кантип байыганын Алмазбек Атамбаев эч убакта жашырбаганын кыргызстандыктар жакшы билишет. Алгачкы миллиондорду ал жүз миңдеген нускада китеп чыгаруу менен иштеп тапкан. Ал китептерди вагондоп Орусияга жана башка республикаларга жөнөтүп турган. 80-жылдардын аягында жана 90-жылдардын башында бул абдан кирешелүү бизнес болчу. Андан түшкөн акчаларга А.Атамбаев ар кандай ишканалардын акцияларын сатып алган. Болгондо да ал акцияларды алардын ээлеринен, экинчи рыноктон сатып алган. Текебаев өзү деле Атамбаев заводдорду миллиондорго сатканын айтпадыбы. Дагы бир жолу айтам, ал акцияларды менчик ээлеринин өз колунан сатып алган. Декларацияда баары көрсөтүлгөн. Бул адал акчалар! Анан Ө. Текебаевдин “Бул кайдан келген акчалар? деп аңкоолонгонуна таң каласың. Муну уккандар мурдагы физик Өмүрбек Чиркешовичтин же логикасында, же ден соолугунда бир мандем бар, же уят деген улуу журтту унуткан экен деп ойлошот го.

Ал эми Жогорку Кеңештеги Социал-демократтар фракциясынын мурдагы депутаты Мээрбек Мискенбаев “Ата Мекендин” лидеринин суроо-талабын жөнсүз деп баалады:

- Биринчиден Текебаев 2010-жылдан кийинки мүлктөрү, морадерчулук тууралуу жооп берсин. Булар эмне кылганын карапайым эл билет да. Атамбаев илгери оппозицияда жүргөндө Текебаевдин бир сом жок болчу. Атамбаев ошондо эле колунда бар киши болчу. Азыр Атамбаев ким, Текебаев ким? Атамбаев Акаевдин тушунда эле байыган, бай адам. Байлыгын маңдай тери менен тапканын кыргыз эли бүт билет. Ошол эле учурда Текебаев 2010-жылга чейин кантип жашаган, андан кийин кантип байып кетти деп мен депутат болуп турганда баарын иликтегем. Биринчи өзүнө жооп берсин. Атамбаев менен анын кандай иши бар экен.

"Президент байлыгын ачыктабайт"

Анткен менен Өмүрбек Текебаевдин суроо-талабы менен президент өзүнүн байлыгы жана анын таржымалы тууралуу ачык маалымат береринен күмөн санагандар көп.

Атамбаевдин үйү: прокуратуранын жүйөсү

Атамбаевдин үйү: прокуратуранын жүйөсү

Башкы прокуратура Алмазбек Атамбаевдин үй салынып жаткан жеринин айланасындагы Өмүрбек Текебаевдин айткандарын президенттин тапшырмасы менен текшерген.

Саясат таануучу Даниел Кадырбеков эгер президент ошол кадамга барса, анда саясаттын деңгээлин көтөрмөк деп эсептейт:

- Эгер президент өзүнүн байлыгы тууралуу ачык айтып берсе, анда өз маңдай тери менен топтогон турбайбы деп ага ишеним жогоруламак. Андан сырткары жөнөкөй жарандарга дагы үлгү болот. Көмүскө экономиканы дагы сыртка чыгарганга жардам берет. Эгер президент байлыгын ачык көрсөтсө, анда бул чоң саясий маданияттын үлгүсү болмок. Эгер маалымат бербей койсо бүдөмүк ойлор көбөйө баштайт. Бирок мен алты жыл иштедим, мынча акчам бар болчу, азыр мынча болду деп айтса, бул акчаны мен бул жерден таптым деп түшүндүрүп бериши керек. Себеби эртең жаңы бийлик келсе аларда деле ушундай суроо туулат. Азыр эми Текебаев 2010-жылдан кийин эле байып кетти деп айтып жатпайбы, эми ошону такташы керек же төгүнгө чыгарышы керек. Бирок менин жеке оюмча Атамбаев ага барбайт го. Биринчиден, өчөшүп деле барбайт, экинчиден, мен анын байлыгынын таржымалы тууралуу шек санагым келбейт, бирок 90-жылдары бизде легалдуу акча табуу мүмкүн эмес болчу. Ошондуктан акчаны чындап каяктан тапканын, "Мерседестерди" кайсы акчага алганын ачык айтышы керек болот да.

Атамбаев байлыгы тууралуу

Алмазбек Атамбаев байлыгы жетиштүү экенин ыңгайы келген учурда такай айтып жүрөт. Былтыр күзүндө бир катар өлкөлөрдүн элчилерин кабыл алганда президенттерден дагы кымбат унаа айдаган учурлары болгонун, ошонун айынан азап чеккенин, саясатка да кокусунан аралашып калганын кеп кылган жайы бар:

- Мен дагы убагында бизнесмен болгом. Мен ушул өлкөдө эң бай адам болгом. Мен Кыргызстандагы биринчи “Форум” деген менчик фирманы 1989-жылы, ССРдин, Горбачевдун тушунда ачкам. Ошол учурда мен “Мерседес” айдап жүргөндө президент Аскар Акаев “Вольвада” жүрчү. Ошондуктан алар мени каралап башташты го деп ойлойм. Жыйынтыгында мен оппозиционер, саясатчыга айландым. Өздөрү деле ошол кылыктарына өкүнүшсө керек. Мен бизнес жана чыгармачылык менен гана алектенгим келген. Мага саясат такыр жакчу эмес. Мен эң өткөөл мезгилде бизнес менен алектенип байып кеткем.

Текебаев Атамбаевдин байлыгын териштирет
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

Алмазбек Атамбаевдин былтыркы тапкан кирешеси боюнча маалымат азырынча жарыялана элек. Мурдагы жылдагы декларациясында ошол жылы айлыгы 1,3 миллион сомдой болгону жазылган, ал эми чыгымы 34 миллион сом деп көрсөтүлгөн. Анын аялы 182 миңдей сом маяна алган, 110 миң сомдон ашык акча мурда салган акчанын үстөк пайызы катары келген. Биринчи айымга бир унаа токтоочу жай жана эки батир да катталган. Ошондой эле “Медифорум” ачык акционердик коомунун 86 пайыз үлүшүнө ээлик кылганы тууралуу маалымат чыккан. Президент жана анын үй-бүлөсүнө таандык, бирок, убактылуу башка адамдардын башкаруусуна өткөрүлүп берилген 116 квадрат метр имараты менен кошо 2,7 гектар жер жана дагы бир бак-шактуу 6,7 гектар жер бар.

А.Атамбаев: Жаңы элита таптайбыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:23 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бозгундагы саясатчылардын дымагы

2013-жылдын 5-мартында Караколдо депутат Садыр Жапаровдун тарапкерлеринин митингинен бир көрүнүш

Чет өлкөлөрдө баш паанектеп жүргөн айрым оппозициялык саясатчылар жандана баштады.

Буга чейин интернеттеги социалдык түйүндөрдө тайпаларды түзүп, ал аркылуу тарапташтарды тарткан саясатчы, “Мекенчил” саясий партиясынын лидери Садыр Жапаров жер-жерлерде өкүлчүлүктөрүн ачып, Кумтөр алтын кени боюнча эл аралык сотко арыз берүү демилгесин көтөрүп, кол топтоо акциясын баштады.

Мындан сырткары өлкөдөгү коомдук-саясий абалга баа берген оппозициялык саясатчы жакында Кыргызстанга кайтып келерин жарыялады. Буга карабастан алардын мурдагы өнөктөштөрү четтеги саясатчылар мекенинде болбогондуктан өз таасирин эбак жоготкон деп эсептешүүдө.

Соцтармактардагы кайрылуу

Өздөрүнө козголгон кылмыш иштерин саясий куугунтук катары санаган айрым оппозициячыл саясатчылар Кыргызстандан чыгып кетишкен. Алардын бири Ош шаарынын мурдагы мэри, “Улуттар биримдиги” партиясынын төрагасы Мелисбек Мырзакматовдун учурда каякта экени белгисиз.

“Ата-Журт” партиясынын мурдагы теңтөрагасы Садыр Жапаров болсо 2013-жылы чет өлкөдөн инисин дарылатканы кетип, ошол бойдон келе элек. Буга чейин социалдык түйүндөрдө байланыштарын жайылткан саясатчы Садыр Жапаров былтыртан бери чет өлкөлөрдөгү кыргызстандык эмгек мигранттары менен жолугуша баштаган.

Садыр Жапаров жакын арада өлкөгө кайтып келерин айтып, учурдагы саясий кырдаалга төмөндөгүчө мүнөздөмө берди:

- Буюрса, Кыргызстанга 25-мартта барып калам. Азыр эми өлкөнүн ичиндеги оппозициялык күчтөр биригип жатканын байкап жатабыз. Эгер биригүү болсо, баарыбыз жеке кызыкчылыктардан алыс болуп, алдыбызда “Кыргыз мамлекетинин мындан аркы жолун канткенде түздөп кете алабыз” деген гана маселе турушу кажет. Учурда өлкөбүздөгү коомдук-саясий абал жакшы эмес. Бийлик менен оппозиция кырды-бычак абалда турат. Кырсыктын артынан кырсык болуп жатат. Жакында эле учак кулап түшүп, кыркка чукул адам өлүмгө учурап жатса, бийлик андагы адамдарды тез арада куткарып, жабыркаган адамдардын жанында болуунун ордуна дайынсыз болуп кеткени таң калтырат. Мунун бардыгын элибиз көрүп турат.

Чет өлкөдө жүрүп, Кыргызстанда “Мекенчил” саясий партиясын түптөө менен алектенген Садыр Жапаров көпчүлүк жаңы тарапташтарын интернеттеги социалдык түйүндөр аркылуу тапкан. Жакында коомчулукка кайрылуу жасаган саясатчы Садыр Жапаров Кумтөр алтын кени долбоору боюнча канадалык тарапты эл аралык сотко берүү демилгесин көтөрдү.

Эл аралык сотко кайрылуунун тартиби

Бирок Жогорку Соттун мурдагы төрагасы Курманбек Осмонов келишим боюнча өкмөт гана эл аралык сотко кайрылууга укугу бар экенин эске салды:

- Кол топтоо менен өзүбүздүн өкмөттү эл аралык сотко кайрылууга түрткүлөсө бир жөн. Бирок жөнөкөй жарандар өзүнүн атынан эл аралык сотко бул маселе боюнча кайрыла албайт. Кайрылган күндө дагы эл аралык сот аны өндүрүшкө кабыл алышы күмөн. Анткени келишим боюнча эл аралык сотко кайрылууга тараптардын гана укугу бар. Биз тараптан башынан бери эле өкмөт болуп жатпайбы. Ошол үчүн өкмөт арыз бериши керек. Эл аралык сотко кайрылуунун дагы мыйзамдарда каралган тартиби бар да.

Ошол эле кезде “Мекенчил” партиясы “Кумтөр” маселесинин алкагында башка саясий күчтөр менен азырынча кызматташа элек.

“Ата-Журт” партиясынын саясий кеңешинин мүчөсү Нурлан Шакиев четтеги саясатчылардын өлкөнүн ичиндеги саясий жараяндарга таасир этишине анчейин ишене албайт:

- Сыртта жүргөн саясатчылар менен тыгыз байланыш жүргүзүү мүмкүн эмес. Анан дагы алардын өлкөнүн ичиндеги саясий таасири баары бир мурдагыдай болбойт. Анткени алар көп убакыт бою чет өлкөдө болуп, өздөрүнүн бул жактагы тарапташтары менен, жалпы эле мекендештери менен байланышы үзүлүп, ортодо ажырым болуп калганы белгилүү. Ошондуктан кандай маселе болсо да алар сыртта туруп алып, саясатка таасир эте алат дегенден алысмын. Алар тыштан туруп, моралдык колдоо көрсөтө алышы гана мүмкүн.

Буга чейин өкмөт “Кумтөр” боюнча сүйлөшүүлөр жүрөрүн жана соттошуу боюнча маселе азырынча күн тартибинде жок экенин айткан болчу. Саясатчы Садыр Жапаров келтирилген 3,5 миллиарддык зыян боюнча эл аралык сотко арыз берүү үчүн калктын 60 пайызынын колдоосу керек экенин коомчулукка кайрылуусунда белгилеген. Ал өзү депутат кезинде эксперттик деңгээлде атайын иликтөө жүргүзүп, келишимдерди талдап чыгып, чыгарылган жыйынтык боюнча келтирилген зыяндын өлчөмү мына ошого барганын кошумчалады. Бирок учурунда аталган иликтөө тобунун чыгарган тыянагын парламент карап чыгып, бирок колдоого алган эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сөөк коюу: тирүүлөрдүн шору

Маркумду жерге берүү.

Журналист Султан Жумагулов бул ирет кыргыздын жана Кыргызстанды мекендеген башка элдердин сөөк коюу жөрөлгөсү, чыгымдары жана түйшүктөрү тууралуу баянын сунат. “Бир кыргыздын өлүмүн бүт улуттун проблемасына айлантып жаткан жокпузбу?” деп кабыргадан суроо салат автор.

Кыргыз болуу кыйынчылыгы

Санаалаш инилердин бири жакында эле башынан өткөргөнүн жазып жибериптир. “Жалгыз иштейм, келинчегим балдар менен үйдө. Кайненем айылдан катуу ооруп келип, ары-бери ташып дарылаттык. Турмушу орто кайнилерим болуп акча чыгардык. Бирок, кайненем 6-7 ай бою оорудан оңоло албай, кете берди, биздин да пул куруду. Ыйлап-сыктап айылга алып келдик. Анан баары башталды. Сөөк жууган аялга пальто, күмүш шакек (аны чылапчынга илип коюшат экен), 3 метрлик кездеме, маасы көлөчү менен, сөөктү кармашкан аялдарга да маасы көлөч, кездеме берилди. Бир кара мал (50 миң сомдой болду), 2 кой союлду, 50 килдей аш демделди (Өзгөндүн 105 сомдук жайдары күрүчү, ак майы 1000 сомдой). Дасторконго кеткен чыгымды санаган жан жок. 25 сомдук нандан 400дү алсак, ал жетпей калып, дагы 100дү сатып келдик. Жаназа окуган молдого атап жайнамаздын кымбатынан, 1500 сомдук чепкен жабылды, тигиге-буга деп толтура көйнөк алынды. Баса де, жакшы аял эле деп кездеме сатып келип, четинен кыркып, жыртыш таратылды. Кудагыйлар, аяштар апкелген көк жоолуктарды бириникин бирине алмаштырып берип жатышты. Жакындарынын көк кийдисине деп калың көк көйнөк, жашыл жоолук тартуулашты. Кыскасы, сөөк коюлган 2 күндө жалгыз менден эле 100 миӊдей сом кетти, аны ар кимден карыздап алдым. Жоролордон, аяштардан түшкөн кошумча анын жарымын гана жапты. Эсти жыйганча кырк ашы келип калды. Кыркы тойдой эле болду. Себет жасалып, мал союлуп, келген аялдарга калп айтпасам 150-200дөй кытайдын көк чынысы, ага кошуп бирден кол аарчы чачык таркатылды. Келинчегим түтпөй кетип, арыдан-бери болбойлубу деди эле аке-эжелери “эл эмне дейт?” деп, жаагын басышты. Мына азыр мен балдарымды багыштын ордуна карызды жапканга иштеп жүрөм. Арга кетип, 150 миӊ сом кредит алганга туура келди. Жакында жылдыгы болот, ал дагы өзүнчө түйшүк, чоң чыгым...”.

Мындай окуя анча-мынча оош-кыйышы эле болбосо Кыргызстандын бардык жерине бирдей көрүнүш. Бир жерде чүпүрөккө көп кетсе, бир жерде көп мал союлат. Казакстанда иштеген бир таанышым кайнатасынын ашына келип, кайындарына кошумчага, кийитке (көӊүл айтмай, ээк бүтөмөй ж.б.у.с.) бир-эки жылда тапкан акчасынын баарын салып берип, жер алам деген максаты таш каап, кайра жылаңач бойдон Казакстанга аттанган эле...

Баарыбыз эле жамандыктан калбайлы деп, топурак салганы, куран окуганы көп жерге барабыз. Эмесе, акылга сыйбай турган айрым гана көрүнүштөргө токтоло кетейин. Бир айылда улгайган аял маркумга арналып келген тоодой үйүлгөн килемдерди басып жатат, утур-утур көзү илинип кеткенине кайыл ордунан жылбай кайтарганы кайтарган. Ар бир килемде алып келген ээсинин аты жазылуу, эртеси бири-бирине алмаштырып таратып беришти. Дагы бир жерде жыты жакын эркек атпайларга бел боо деген көк чүпүрөк таратылды. Баасы 70 сомдон 700 сомго чейин дешти. Мурда Өзбекстандан жасалып келчү экен, азыр Кытайдан арзандап келип жатыптыр.

Кыргызда сөөк чыккан үйгө өлүм менен кошо тозок келерин мен биринчи айтып жатпасам керек. Келин-кесек боорсок жасап, тынымсыз чай куюп, тасмалды кайра-кайра жаңыртып, ал ортодо балчайта басып киргендердин калдыгын шыпырып, алды чарчагандан же уйкусурап чалыштап жүрөт. Эркектер отун жарып, мал союп, эт бышырып, аш басып, келген-кеткенди киргизип-чыгарып, кудаларды тосуп, аларды ар жерге жаткырып, өзүнчө убара. Чыт курсак балдарга да түйшүк жетет, алар эки-үч күн окуудан калат, суу ташыйт, самоор же титан кайнатат, колго суу куят, кыскасы, аягы жок майда иштерден бели бекчейип алар жүрүшөт...

Сөөк жаткан үйгө топурап келе беришет, келе беришет, чай ичишет, аш же беш бармак жешет, пакеттерге боорсогу менен токочун, момпосуюн, устукандарын, башкаларын ороп кетип жатышат. Жылдык ашына кудалар бирден кой союп келет, кайра ошончо этти жеп жана кешикке деп пакетке шыкап кетишет.

Айылдан жакыныбыз өтсө, куда-сөөктүн, дос-жоролордун баары ишин таштап, машина менен чубап жөнөшөт. Кайра шаарга келгенде катышына жараша кафеге же ресторанга 200-500 киши чакырып, куран окутмай. Канча иш күн, канча бензин, канча бөөдө чыгым? Бир кыргыздын өлүмү бүт улуттук иш-чарага айланып жаткан жокпу?

Бишкектеги фирмалардын бири “жумушка чакырабыз, европа тектүү адамдар гана кайрылгыла” деп жарыя берди. Мен намыстанып, бу силер эмне элди бөлүп жатасыңар деп чалдым. Орустар да кыргыздан бетер копол, бетке чапма келишет эмеспи, “кыргыздар өтө тууганчылсыңар, ырым-жырымыӊар эч качан бүтпөйт, баланчам өлдү, түкүнчөмдүн ашы деп сурана эле бересиӊер” деп телефонду тарс коюп салды... Туура сөзгө эмне дейсиң?

Эми биз менен жанаша жашап жаткан башка этностогу мекендештерибиз сөөктү кандай коёт – ошону көрөлү. Албетте, бир аз оош-кыйыш болушу мүмкүн, бирок андан чындык бузулбайт деле.

Мисалы, өзбек туугандарда сөөк кандай коюларын журналист кесиптешим аркылуу тактап туруп жаздым.

Өзбектерде ким бирөө өткөндө керектүү даректерге дароо кабар айтылып, тажия (жаназа) убактысы белгиленет. Тажияга өкүрүп-кыйкырбастан, башты жерге салып келишет. Келгендерге дасторкон жайылбайт, алдына эт-аш, казы-карта коюшпайт. Сөөк чыккан үйдө үч күн бою казан асылбайт, тамак жасалбайт. Үй ээлерине, аза күткөндөргө туугандары же кошуналары тамак апкелип турушат.

Эгер маркум түшкө чейин өтсө, сөөктү кийинки күнгө калтырбай жайга беришет. Бейшембиге чейин күн сайын таң заардан батага келе беришет. Түштөн кийин келишпейт. Анткени аза күткөндөрдүн да тирилиги бар. Биринчи бейшембиде бир кой союлат же керек өлчөмдө эт сатып алынып, аш демделет. Келген мартабалуу аксакалдарга жартыдан жилик тартылып, калган меймандарга жөн гана эт тууралган аш берилет. Андан кийинки бейшемби күндөрү эртең менен туугандары гана келип, бата кылып кетишет. Дүр-дүйүм тамак болбойт.

Ошону менен жылына эки жолу айт күндөрү гана бата кылынат. Анда же кой союлат же зарыл өлчөмдө эт алынат, азыраак аш демделет. Жылдыгында бир кой союлуп, тууган-урук гана келет. Кыргыздыкындай сүрмө топ бастырып кирбейт, аза күткөн адамга сарпай (кийит) кийгизүү, кара мал союп, килейген жилик тартуу, казан-казан аш демдеп, бүт элдин курсагын тойгузуу жок.

Эми дунган жердештердикин көрөлү. Ал тууралу чогуу окуган дунган окумуштуу кыскача жазып берди.

Дунгандарда сөөк коюу жөрөлгөсү өтө жупуну, болушунча чыгымсыз уюштурулат. Ызы-чуу болбойт, маркумду көп кармабай жерге беришет. Анан сөөк чыккан үйгө келип, куран окуган соӊ тарап кетишет. Бул күнү сөөк чыккан үйдө тамак жасалбайт. Отуруп алып эт же аш жемей, пакеттерге кешик чогултмай жок. Алыстан келген туугандарга адатта коӊшулар тамак берип жөнөтүшөт. Андан кийинки жетилик, айлык, кыркылык жана жылдык тажияларга негизинен туугандары келишет да, бирин-экин салат жасалат жана келгендерге чактап палоо басылат. Устукан, кийит-сарпай дегендер болбойт.

Сөөк коюу жөрөлгөсүндө ким кандай түйшүк, канча чыгым тартарын өзүӊүздөр көрдүӊүздөр. Ушундан кийин Кыргызстанда кыргыздар эң кедей жашайт, башкалар бай, эпчил деп кыйкырышыбыз канчалык орундуу?

Атадан калган салт, жөрөлгө экен деген - куру шылтоо. Салт, үрп-адат, ырым-жырым деген догма эмес, тарыхый, экономикалык, башка шарттарга жараша өзгөрүп, кээси жарактан чыгып турат. Мисалы, көчмөн кыргыздар 6-7-кылымдарга чейин адам өлгөндөн кийин сөөгүнөн этин бөлүп алып, “кылыч менен кырдыртып, кымыз менен жуудуртуп” (“Манастан”) тазалап, табытка салчу экен. Этинен ажыраган сөөктү өрттөп жиберип, күлүн гана алып калганы тууралу кытай жазма булактарында жазылган.

Сөөк демекчи, дагы бир көрүнүшкө токтолбой кете албайм. "Ала-Арча" көрүстөнүндө иштеген бир тааныш жакында ал жактан чыгып кетти. Анткени бул мартабалуулар коюлчу көрүстөнгө жакынын көмөм дегендер, ал турсун өзү да ошол жерге коюлсам дегенде эки көзү төрт болуп, керээз калтыргандар азыркы акча бийлеген заманда толтура дейт. Кийинки кезде жер сайган сайын адамдын сөөктөрү чыга берип, жүрөгү чыдабай калганда баса бериптир...

Баса, "Ала-Арча" көрүстөнүнөн эмне гана мүрзөлөрдү, күмбөздөрдү көрбөйсүз! Биринен бири өткөн архитектуранын шедеври четтен чыгат. Чет элдик кесиптешим кыргыз айылдардагы көрүстөндөрдү көрүп, анан "Ала-Арчага" кирип чыккандан кийин “эмне, кыргызда тирүүлөргө сапаттуу үй салбай, өлгөндөргө мармар күмбөз салуу улуттук өзгөчөлүкпү?” деп какшык аралаш сураса, жерге кирип кете жаздаган элем...

Азыр Бишкекте жана борборго жакын жерде, Ошто өлгөн адамга жер тартыштыгы күч. Ошондуктан, көр сатуу кадыресе бизнеске айланды. Шаарга жакалаш айылдарда бир жарым-эки кадам жердин баасы 20 миңден 150 миңге чыкты! Ал бизнесте айыл өкмөттөрүндөгүлөр, “каралар” отурганынан, көр коррупциясы боюнча соттук териштирүүлөрдөн үрөйүбүз деле учпай калды. Буга байланыштуу эл акыны Шайлообектин ташка тамга баскандай саптарын эске сала кетейин:

Көндүк го көз жаш акканга,

Көкөйдү кескен дарттарга.

Көналбай койдум мен бирок,

Көмгүн деп көрдү сатканга.

Өкүмүң келсе ободон,

Өмүрдү ажал торогон.

Өлчөөсү тайкы калк белек,

Өлүктөн акча тоногон?

Эш тутаар салт-нарк ою бар,

Эгеге жетер колу бар.

Эл эмес белек түгөнгүр,

Эки миң жылдык жолу бар.

Көк тулаң түздө зоо болбойт,

Көккө учкан жанда доо болбойт.

Көр сатпа кыргыз, суранам,

Көр саткан өлкө соо болбойт!

Азыр Бишкектен сөөктү тоо төштөгү көрүстөнгө жеткирүү өзүнчө азап. Жүздөгөн машиналар чубап, алды топурак салып бүткөндө арты жаңы жетип жаткан болот. Кыязы, дагы ончакты жылдан кийин Бишкектин тегерегинде көр көйгөйү шаар ичиндеги машиналардын тыгынындай эле чечилгис абалга келчүдөй. Арга түгөнгөндө бабалардын сөөктү өрттөп, күлүн алып калуу жөрөлгөсүнө кайтат окшойбуз.

Азиянын көп өлкөлөрүндө жер тартыштыгына, диний көз карашка же санитардык-гигиеналык талаптарга жараша сөөктөрдү өрттөп же сууга салып жиберишет. Европада да өрттөп, күлүн сактагандары бар, ал эми көрүстөнгө маркумду көмгөнгө чакталуу гана кишилер киргизилет. Жалпы улутка эмгеги сиӊген инсандар өтүп кеткенде гана мамлекеттик деңгээлде мамиле жасалып, тажияга каалаган адамдын баары катыша алат. Анын үстүнө сөөктөн уулуу заттар бөлүнүп чыккандыктан, тирүүлөрдүн жашоосуна жана жер кыртышына зыяны тийбесин деген да ой өкүм сүрөт.

Дүйнө тынымсыз өзгөрүп жатат. Жер, суу, башка жер байлыктары үчүн атаандаштык, согуштар басылчудай көрүнбөйт. Ошого жараша көп өлкөлөр, улуттар жашоо образын, салт-санаасын кайра карап, сарамжал, жупуну жашоого бурулууда. Мындай шартта кыргыздар эскирип жарактан чыккан, түйшүктүү жана опсуз чыгымдуу ырым-жырымдарынын, үрп-адаттары менен салттарынын басырындысында калбасак болду эле.

Султан Жумагулов, журналист

PS: Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт.​ ​
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Канторунда отурса Карадөө, камаларда эле Алымкан...

Сот залы.

Бүгүн “Фабула”, “Кыргыз туусу”, “Эркин тоо”, “Мантыш”, “Вечерний Бишкек” гезиттери жарык көрдү.

“Фабула” гезити жаңы санын “Бажы кызматын бизнеске айланткан “Куба миллион” менен “Раим-миллиондун” таржымалы...” деген баштема менен ачып, “Коррупция буруксуйт” деген рубриканын алдындагы макаланы тартуулады. Асан Акматовдун “Кадыры кеткен кадр маселеси” деген, “Чагым жыттанган Текебаевдин чакырыгы” деген, “Жапаровго чара көрүңүз” деген макалалар, каттар жарыяланды. “Замандаш” партиясынын тең төрагасы Жеңиш Молдакматовдун “Демократия жана сөз эркиндиги деп адепсиз жана ыймансыз нерселерди жасоо туура эмес” деген, экс-министр Камила Талиеванын, ырчылар Айбек Касымов менен Саламат Токтосун уулунун маектери, профессор Назаркул Ишекеевдин Сабыр Иптаров тууралуу макаласынын соңку бөлүгү да ушул санда.

“Эркин тоо” гезити Михаил Фрунзе жана анын атындагы үй музейи тууралуу Асел Барыктабасованын макаласын жана Асан Жунусовдун “тогуз коргол” оюну тууралуу ой толгоосун жарыялады.

“Кыргыз туусу” гезити бул санын “Баш мыйзамыбыздын боосу бек болсун!” деген теманын алдында 27-январда президент Алмазбек Атамбаев Кыргыз Республикасынын Конституциясынын ырасмий текстин жарыялоо жөнүндө жарлыкка кол койгонун кабарлап, ал тууралуу жазып чыкты. Журналист Мырзакат Тыналиев макаласын “Омуроологондо соо, жооп берерде оорулуу болуп калабы?” деп атап, биздин жарандардын канына укуктук нигилизм илдети ушунчалык сиңгендиктен айрымдар талаш маселелерди чечүүдө мыйзамды эмес, күчтү колдонууну артык көрүшөрүн белгилеп, айрым соттор канторунда отурганда Карадөөгө айланып, камаларда Алымкан болуп ооруп жыгыларын, иши кылып, укуктук маселелерди күч менен чечкиси келгендердин бетпардасын сыйырды.

Журналист Болотбек Таштаналиев “Мамлекеттик наамдар... өгөй бала, өз бала...” аттуу макаласында ардак наамдар, аларды ыйгаруудагы калыстык, унутта калгандар тууралуу сөз кылды. Бактыгүл Мундузованын “Компьютердин зыяндуу таасиринен көздү кантип коргой алабыз” деген, Бермет Маткеримованын “Азыркы замандын маңкурттары” деген, “Үмүтүбүз акталабы, жашыбыз кургайбы?” деген макалалар, жазуучу Темирбек Жолдубаевдин “Актоко” аттуу тарыхый повестинин уландысы басылды.

“Вечерний Бишкек” гезити “Дайыма жапжаш” аттуу макаласында “Балдар менен өспүрүмдөрдүн республикалык “Сейтек” борбору 80 жылдыгын белгилегенин, буга байланыштуу президент Алмазбек Атамбаев улуттук борборго миллион сомдун сертификатын тапшырганын, Жогорку Кеңештин атынан келишкен депутаттар Ирина Карамушкина, Наталья Никитенко, Жанарбек Акаевдер куттукташканын, маданияттын борбору болгон бул жерде 3 миңден ашуун бала, 18 бий жана музыкалык коллективдер тарбияланып, иштеп, түрдүү иш-чараларга катышып турарын, “Сейтекте” ошондой эле таэквондо жана ушу мектептери, сүрөт, көркөм кол өнөрчүлүк боюнча түрдүү студиялар, футбол жана шахмат секциялары, кыргыз жана англис тилдерин үйрөтүү класстары да иштеп келатканы жөнүндө кеп кылды.

Сергей Швецтин “Рулда жүргөндө сүйлөбө” деген макаласында машина айдап баратып телефон менен сүйлөшкөн айдоочулар, анын азабынан айрым учурда аварияга учураган кырсыктар болору тууралуу жазды. Бермет Маликованын макаласы “Евразиялык союз: биринчи таймын биз уттурдук” деп аталса, Ольга Дядюченконун макаласы “Жашыруун террор” деп аталып, Марат Кунакуновдун соттолгону тууралуу баяндады. Нина Ничипорованын макаласы “Таластагы өзүмбилемдик” деген ат менен жарык көрдү.

“Мантыш” гезитинде Нурзада Ташбаева “Кыргыз балетинин чолпон жылдызы” деген ат менен бийчи Рейна Чокоева тууралуу, ырчы Талант Кадыров атасы, обончу Алтымыш Кадыров тууралуу, Камчы Кадыров Сталин тууралуу макалаларын жарыялашты. Гезит булардан тышкары “Төбөлдөргө төрт собол” деген теманын алдында суроолорду, “Айлыкка жашаган Кеңешбек Дүйшөбаев мынча байлыкты кантип жыйнаган?” аттуу макаланы сунуш кылды.

Кыргызстандын намыска жараган кыздары

Валентина Шевченко жана Айсулуу Тыныбекова

Өткөн жумада Кыргызстандын спортчу кыздары бир катар жеңиштерге жетти.

Эркин күрөш боюнча Орусиядагы эл аралык "Иван Ярыгин-2017" гран-при мелдешинде Айсулуу Тыныбекова алтын медалга ээ болду. Ал эми эрежесиз UFC мушташында Валентина Шевченко венесуэлалык атаандашын жеңип чемпиондук курга жакындады.

Ишенимди актаган Айсулуу

Красноярсктагы турнирде Айсулуу Тыныбекова финалга чейин кандай ишенимдүү күрөшсө, чечүүчү беттешти да экинчи таймдын аягына чыгарбай он упай айырмачылык менен жеңди. Ошентсе да Айсулууга сүрөөнчүсү, эркин күрөш боюнча кыз-келиндердин башкы машыктыруучусу Нурбек Изабеков оор тапшырма берген.

Изабеков “Азаттыкка” билдиргендей, Орусияда өткөн дүйнөлүк мелдеште Айсулуу атаандаштарын жөн гана утпастан, бир дагы упайды бербеши керек болчу:

- Финалга чейин эки орус, бир монгол кыз менен күрөшүп, Айсулуу бир дагы упай бербей жакшы келаткан. Бардыгын 10:0 эсеби менен же эки далы менен басып, таза жеңишке жетип жатканбыз. Тилекке каршы финалда бир орус кызына 3 упай алдырып жиберди, бирок Айсулуу 13 упай алып, аны дагы убакыт бүткөнчө утуп алды. Негизинен жеңишке аябай канааттанып турабыз.

Айсулуу Тыныбекова Красноярсктагы "Иван Ярыгин" турнирине ушуну менен төртүнчү жолу катышып жатат. Буга чейинки эң жакшы көрсөткүчү - 2015-жылы 2-орунду алган, ал эми 2017-жыл кыргыз кызы үчүн ири жеңиш менен башталып отурат.

Спортчулар 30-январда гана таңга жуук Кыргызстанга учуп келишти. Машыктыруучу Нурбек Изабеков алдыда Европадагы ири турнирлер турганын айтып, Айсулуу үчүн негизги максат албетте Олимпиада медалы бойдон калат деди:

- Швецияда чоң турнирлердин бири февраль айынын аягында болот. Бирок, бизде виза алууда көйгөйлөр чыгып жатат. Документтербиз бүтүп калса Айсулуу менен чогуу 5-6 кызыбыз барат. Ал эми негизги максат 2020-жылы Токиодо өтчү Олимпиада болуп калат. Ошондуктан биз азыр упай топтоп жатабыз. Айсулууга бир да упай уттурба деп жатканыбыз ушул. Лицензияны ишеничтүү алып, Олимп оюндарына даярдануу зарыл.

"Сары кыздын" жеңиши

Айсулуу Тыныбекова алтын медаль менен Орусияны дүңгүрөтсө, дагы бир кызыбыз Валентина Шевченко эрежесиз мушташ боюнча океандын аркы өйүзүнөн маанилүү жеңишке ээ болду. Ал UFC алкагында күчтүү делген венесуэлалык Жулиана Пенья менен беттешип, ал дагы экинчи раундда, мөөнөтүнө чейин жеңишке жетти.

Бул утуш кыргызстандыктар арасында кызуу талкууланып, социалдык түйүндө Шевченкону сүрөп, куттуктап, "сары кыз" лакап атын бергендер да болду.

Январь айында Валентина Шевченко UFCдеги жеңил салмактагы рейтингинде биринчи орунда турса, Пенья экинчи орунда келаткан. Андыктан бул беттеш биринчи орунга ким татыктуу деген суроого да жооп болчу.

- Көпчүлүгү бул беттешке чейин менден “Валентина, сен мушкерсиң, Жулиана болсо мыкты күрөшөт, сен аны кантип жеңесиң” деп сурап жатышты. Бирок мен MMA мушкеримин, мен ар тараптан төп келген мушкермин. Мен катуу даярдандым, акыркы учурда тек гана Жулиана менен мушташка даярдандым. Өзүмдүн машытыруучума, командама ыраазычылыгымды билдирем, даярдыктын жыйынтыгын болсо өзүңөр көрдүңөр, - деди сүйүнүчүнө кубанган кыргызстандык мушкер айым.

Валентина Шевченко рейтингде биринчи орунда экенине карабай, чемпиондук кур бразилиялык Аманда Нуньезде турат жана кийинки беттеш дал ушул мушкер айым менен болмокчу.

Буга чейин Шевченко Нуньез менен беттешип, упайлык көрсөткүчтө утулуп калган. Бирок, өч алуу беттешинде кыргыз мушкери мурда кетирген кемчилигин кайталабасын айтып, чемпиондук курду алаарына ишенүүдө.

Ал арада бразилиялык мушкер Аманда Нуньез да Шевченко менен кайра мушташса, жеңиш кайра эле өзүндө калаарын билдирип чыкты. UFC федерациясы бул чемпиондук кур үчүн беттеш качан өтөрүн азырынча айта элек.

Тыныбекова менен Шевченконун ийгилиги
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:26 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тыныбекова менен Шевченконун ийгилиги

Тыныбекова менен Шевченконун ийгилиги
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:26 0:00

Кыйноого кабылган Кунакунов жабык соттолду

Жогорку Кеңештин мурунку депутаты Максат Кунакунов 10 жылга эркинен ажыратылды.

Ал 2015-жылы жайында камакка алынган жана “террорчулукка кол кабыш кылган, курал-жарактарды мыйзамсыз сактаган, мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенген жана карактоо" өңдүү айыптар тагылган.

Кунакуновдун ишин тергөө да, соту да баштан аяк жабык өттү. Укук коргоочулар ал атайын кызматтын тергөө абагында аёосуз кыйноого туш болгонун да айтып чыгышты. Улуттук коопсуздук боюнча комитет мындай дооматтарды негизсиз деп билдирген.

Бишкектеги Биринчи май райондук соту Максат Кунакунов жана анын өнөктөштөрү делген сегиз адам боюнча 27-январда өкүм чыгарды. Ага ылайык, Кунакунов 10 жылга эркинен ажыратылганы белгилүү болду. Калган сегиз киши болсо 17 жылдан 28 жылга чейин кесилди. Мамлекеттик айыптоочулар Кунакуновду 30 жылга эркинен ажыратууну, үй-мүлкүн конфискациялоону сурап жаткан эле.

УКМКдагы кыйноо: Кунакуновдун арызы

УКМКдагы кыйноо: Кунакуновдун арызы

“Бийликти күч менен алууга даярданган” деген айып менен соттолуп жатышкан Максат Кунакунов жана Алтынбек Жумагазиев атайын кызматтын тергөө абагында кыйноого дуушар болушканын айтып, акыйкатчыга даттанышты.

Сот органдары менен атайын кызмат бул иш боюнча комментарий берүүдөн баш тартып келет. Буга чейин Кунакуновдун туугандары анын абалы боюнча “Кылым шамы” укук коргоо уюмуна арызданган. Аталган бейөкмөт уюмдун жетекчиси Азиза Абдирасулова тергөө иштери жана сот жараяны бир катары мыйзам бузуулар менен коштолду деп эсептейт:

- Анын адвокаттарына дагы чектөөлөр коюлуп, тууган-уругу менен кабарлашып, маалымат алууга мүмкүнчүлүгү болбой отурган. Экинчиден, бул аябай чоң кыйноого кабылган. Ошол кыйноого кабылганы тууралуу кабарлоого да мүмкүнчүлүгү болгон эмес. Туугандарынын айтымында, анын баш коргоо чарасын кароо боюнча сотко алып келгенде анын мойнуна темир каргы байлап, колу-бутуна кишен салып алып келген. Менин 15 жылдык укук коргоо иш тажрыйбамда айыпталган адамдын мойнуна чейин каргы, кишен салып алып келген учур болгон эмес. Туугандары анын ошондой абалын көргөндөн кийин аябай чочуп-коркуп, бири-бири менен сүйлөшпөй калган абалда да болушкан экен.

Акыйкатчынын абак жайларына көзөмөл жүргүзгөн адистер тобу Максат Кунакунов жана Алтынбек Жумагазиев менен жолугушуп, даттануусун уккан. Кубат Оторбаев эки соттолуучу буга чейин дагы кыйноолор тууралуу арыз менен кайрылганын айткан.

- Биздин кызматкерлер сүйлөшкөн учурда Кунакунов “мени кармаган кезде тамагыма жана ичкен суума бир нерсе кошту окшойт, ошондон кийин өзүмдү жаман сездим” деп айткан. Ал эми Жумагазиев ага карата оор кыйноолор болгонун билдирген. 2016-жылдын апрель айында мен УКМКнын тергөө абагына кирген учурда дагы мага Максат Кунакунов жолугушууну суранып, ага карата кыйноолор болгонун айткан болчу. Биз анда Башкы прокуратурага кайрылып, ал Аскер прокуратурасына тапшырып, аягында ал иликтөөнүн жыйынтыгында “кылмыштын курамы болбогонуна байланыштуу” иш токтотулганын билдирген.

УКМК акыйкатчынын мындай маанидеги билдирүүсүн чындыкка коошпогон маалымат катары жокко чыгарган.

Былтыр күзүндө бир катар маалымат каражаттар Максат Кунакуновдун сотто сүйлөгөн сөзү деген аудиожазууну жарыялаган. Анда мурунку депутат күнөөлөрү далилденбегенин айтып, дооматтардын баарын четке каккан, атайын уюштурулган жалаа катары сыпаттаган. Анын өнөктөштөрү деген адамдарды тергөө абагында биринчи жолу көргөнүн, ага каршы көрсөтмө берди деген адам күмөндүү экенин билдирген.

Акыйкатчы баштаган укук коргоочулар Максат Кунакунов тергөө абагында кыйноого кабылганын, акыл-эсти маң кылуучу каражаттар берилип жатканын айтып чыгышкан. УКМК мындай айыптоо негизсиз деп билдирген.

Максат Кунакуновдун санаалашы, Оштогу жарандык активист Сонунбек Жунусбаевдин пикиринде, экс-депутат саясий куугунтуктун курмандыгы болду:

- Анын ушундай иштерди уюштура турган, демөөрчү боло турган деле каражаты жок болчу. Ал Атамбаевдин режимине каршы күрөшүп жатып эле ошол иштердин курмандыгы болду окшойт. Анткени оюн ачык айтып чыккан жаштардын бири болчу да. Региондорду кыдырып жүргөн. Азыр эми саясий атаандаштарын террорчу, же дагы башка аттарга жабыштырып эле камап жатат.

Жогорку Кенештеги Социал-демократтар фракциясынын депутаты, Эл аралык иштер жана коопсуздук комитетинин мүчөсү Анвар Артыков бийликтин куугунтугу деген дооматты четке какты:

- Азыр эми бир нерсе болсо эле уурусу да, башкасы да мени куугунтуктап жатат деп чыга келишет. Эми бул иш тергелди, терроризм тууралуу сөз болуп жатат. Террорчуларды каржылаган, мамлекетке чыккынчылык кылган деген айып тагылып жатат. Ал “Жаштар өкмөтү” дегенди түзгөнү менен, ошол иши үчүн куугунтуктагандай мамлекетке ошондой эле чоң коркунуч келтирди беле? Андан катуу сүйлөгөндөр деле эч нерсе болбой эле жүрбөйбү. Бирөөгө мыйзам буздуң десе эле мени куугунтуктап жатат деп айтып чыккан бизде салт сыяктуу эле болуп калды. Кунакуновдун саясий ишмердүүлүгү үчүн куугунтукталып жатканына мен чынында ишенбейм.

Максат Кунакунов 2007-2010-жылдары ошол кездеги президент Курманбек Бакиевдин “Ак жол” партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин депутаты болгон. Ага чейин, 2005-жылы “Либералдуу-прогрессивдүү” жаштар партиясын түптөгөн.

2010-жылы бийлик күч менен алмашкандан кийин эки-үч жылдай дээрлик көмүскөдө жүргөн. Кунакунов саясатка 2014-жылдан тарта активдүү аралаша баштаган. Ошол жылы “Жаштар өкмөтү” деген кыймыл түзүп, региондорду кыдырып, Бишкекте куруптай өткөргөнгө да жетишкен. Анда бийликти кескин айыптаган билдирүүлөрдү жасаган:

- Кайсы гана бийлик болбосун биздин оозубузду тыя алган эмес. Азыркы бийлик да андай кыла албайт. Биз жер-жерлерди кыдырабыз. Канчалык тоскоолдук жасалса да биз баары бир алдыга жылабыз. “Жаштар өкмөтү”, "Жаңы муун" 20 жылдан бери келаткан саясатчыларды биз жок кылабыз. Бирөө оппозиция, бирөө позиция болот, кайра орун алмашат, биз ушундай көрүнүштөн тажадык. Биз жаштар биригип туруп Кыргызстанды баары бир оңдойбуз.

Максат Кунакунов 2015-жылы 20-июлда "Манас" аба майданында чет өлкөгө кеткени жатканда камакка алынган. Экс-депутатка андан төрт күн мурда Бишкекте атайын операция менен жок кылынган террорчулар менен байланышы болгон жана аларды каржылаган, курал-жарак менен камсыздаган, аларды банктарды жана айрым адамдарды карактоого шыкактаган деген айып тагылган.

Атайын операцияда төрт адам өлтүрүлүп, дагы жетөө колго түшкөн. Арасында ошол топтун ана башы делген казак жараны Жанбулат Амиров, кримчөйрөдө “Тоха” деген каймана ат менен таанымал Тариел Жумагулов болгон.

Абайла, адалсынган террорчу (Ыңгайсыз суроолор, 27-июнь, 2016)
Абайла, адалсынган террорчу
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:05 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарындык хоккейчилердин кыялы

Нарындык хоккейчилердин кыялы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:42 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG