Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 15:39

Кыргызстан

Православ орозосунун өзгөчөлүгү

Ыйык чокундуруу жөрөлгөсү Иса пайгамбардын туулган күнү майрамдалган соң белгиленет. Ош шаарындагы православдар. 2015-жыл

Быйыл православ христиандардын улуу орозосу 27-февралда, масленица майрамынан кийин башталды. Ал жети жумага созулуп, 16-апрелде Пасха майрамы менен жыйынтыкталат. Христиандардын орозосу мусулмандардын орозосунан эмнеси менен айырмаланат?

Кыргызстандык православ-христиандар башкалар сыяктуу эле улуу орозого үч апта даярданып, бул аралыкта кыш узатар “масленица” майрамын шаңдуу майрамдашты.

Мария жетимиш жашка келгенде гана кудайын таанып, чиркөөдө ырааттуу сыйынып, диний ырым-жырымдарга катыша баштаган. Беш жылдан бери орозо кармап жүргөн экен.

Мариянын айтымында, христиан орозосунун биринчи күнүндө тамак жегенге болбойт. Эртеси нан менен суудан татууга уруксат берилет. Кийинки эки күндө чийки азыктарды жеп, анын эртеси май кошулбаган ысык тамак ичсе болот:

- Этти, майлуу тамакты жебейм, сүт азыктарын ичпейм. Орозодо ар бир христиан тамак-аштан эле баш тартпай, руханий жактан да тазаланышы керек. Бирөө менен урушканга болбойт. Кечиримдүү болгонуң жакшы. Көркөм адабий китептерди окуп, рухий жактан жаңыланууга умтулган дурус. Биз бул айда эң башкысы өзүбүздүн жан дүйнөбүздү тарбиялайбыз.

Православ ишенимидеги дагы бир жердешибиз Света улуу орозо адамдын рухий дүйнөсүн эле тазартпастан, саламаттыгын жана эркин чыңдайт дейт:

- Светтик адабияттарда ден соолукту чыңдоо үчүн ачка болуу, чийки тамактар жакшы натыйжа берери жазылган. Мисалы, жер-жемиштерде, жашылчаларда көптөгөн витаминдер, минаралдык заттар бар эмеспи.

Кыргыз улуттук университетинин дин таануу кафедрасынын доценти Бакыт Мааткеримовдун айтымында, адамдын жан дүйнөсүн тазалоо, саламаттыгын чыңдоо максатын көздөгөн бул өңдүү жөрөлгөлөр бардык диндерде бар:

- Жаңы доордун өкүлдөрү, жаңы адамдар бул диний түшүнүктөрдү ар кандай кабыл алышы мүмкүн. Бирок мында эң башкысы - адамды сабырдуулукка тарбиялоо. Мындай милдет бардык эле диндерде кездешет. Мисалы, бутпарастар азап чегүүнүн жолун тандаса, ислам дининде орозо айында өзүн өзү чектөө, сактоо бар. Диндерде мындай ыкмалар инсандарды сабырдуулукка үйрөтүүнүн бирден бир жолу катары каралат.

Православдардын улуу орозосун туткан киши ар бир аптага, анын ичинде ар бир күнгө түзүлгөн календардын негизинде тамактануусу керек.

Белгиленген календарга ылайык жети жума катары менен ар аптанын баштапкы күндөрү жалаң чийки же кайнатылган азыктар менен азыктанганга гана мүмкүн болсо, ишемби, жекшемби күндөрү өсүмдүк майы аралашкан кайнатма жана шарап ичкенге уруксат берилет. Эт азыктарынын ичинен алтынчы жумалыкта гана балык, икра жесе болот.

Анткен менен сурамжылоого караганда православдардын улуу орозосун дээрлик улуу муундагылар кармап, жаштар арасында анча кеңири жайылган эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент Исаковдун кызматын жогорулатты

Сапар Исаков

Президент Алмазбек Атамбаев 1-мартта өзүнүн аппаратынын башчысы кылып Сапар Исаковду дайындады.

Ал президенттик аппараттын жетекчисинин биринчи орун басары болуп мындан бир айдай мурун эле дайындалган.

Убагында Максим Бакиев жетектеген Өнүктүрүү, инвестициялар жана инновациялар боюнча борбордук агенттигинин коммуникациялар кызматын башкарган Исаковдун карьералык өсүшү бийликтин “мураскер операциясы” боюнча сөздөрдү күчөттү. Бул дайындоо орус президенти Владимир Путин келип-кетери менен болгону дагы мындай талкууларды кызытты.

Алмазбек Атамбаев Сапар Исаковду "оң колу" экенин айткан жайы бар. Анын аты мындан үч жыл мурун биринчи Көчмөндөр оюнунан кийинки каржылык чыр-чатактарга байланыштуу аталган.

Сапар Исаков 40 жашта. 1999-жылы Бишкектеги Эл аралык университетти аяктаган. Ошол жылы өзү бүткөн окуу жайда окутуучу болуп ишке орношкон жана төрт жыл иштеген.

2003-2007-жылдары Тышкы иштер министрлигинде атташе, 3 жана 2- катчы, Эл аралык-укуктук департаменттин бөлүм башчысы өңдүү кызматтарды аркалаган.

Сапар Исаков өкмөткө 2007-жылы келген жана эки жыл өкмөттүн аппаратынын Эл аралык кызматташтык, Тышкы байланыштар бөлүмдөрүн жетектеген. Сапар Исаков менен президент Алмазбек Атамбаевдин жолу так ушул жерден кошулган.

2009-жылы ошол кездеги президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиев жетектеген Өнүктүрүү, инвестициялар жана инновациялар боюнча борбордук агенттигинин коммуникациялар кызматын башкарган.

2010-жылы бийлик күч менен алмашканда, Сапар Исаков алгач Убактылуу өкмөттүн, андан кийин президенттик аппараттын Эл аралык байланыштар, Тышкы саясат бөлүмдөрүн башкарган.

Алмазбек Атамбаев 2011-жылы президент болуп шайланганда Сапар Исаковду президенттик аппараттын жетекчисинин орун басарынын рангында Тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы кылып дайындаган. Исаков бул кызматта дээрлик алты жыл иштеди. Ал мындан бир айдай мурун эле президенттик аппараттын жетекчисинин биринчи орун басары болуп дайындалган болчу.

Бийликтин “мураскерлери” тууралуу сөз болгондо Сапар Исаковдун аты көп аталат. Алмазбек Атамбаев аны оң колу экенин ырастап келет. Исаковдун соңку кызматтык дайындоосу мындай сөздөрдү жандантты. Орусиянын президенти Владимир Путин келип-кетери менен кызматтан жогорулаганы дагы талкууларды күчөттү.

Сапар Исаков өткөн айда брифинг өткөргөндө журналисттер анын Социал-демократтар партиясынын атынан презденттик шайлоого катышар-катышпасына кызыгышкан. Исаков ага “жок” же “ооба” деп кесе жооп берген эмес:

- Билесиздерби, бул маселе күн тартибинде такыр жок. Биринчиден, бул суроонун бүгүнкү маалымат жыйынына эч тиешеси жок. Бирок эми суроо берилип калгандан кийин жооп берейин. Бул маселе күн тартибинде такыр жок. Мен бул тууралуу эч нерсе билбейм.

Тактыга талпынгандар көп

Тактыга талпынгандар көп

Президенттик шайлоо жакындаган сайын бийлик партиясындагы кызыкчылык топторунун ортосунда айыгышкан, тымызын кармаш күч алды.

Ак үйдөгү ар кандай топторду, ички кырдаалды жакшы билгендердин баамында, бул дайындоо эң ириде дагы бир талапкер болот деген премьер-министр Сооронбай Жээнбеков менен анын айланасындагы топторго багышталышы мүмкүн.

Президент Алмазбек Атамбаев былтыр жыл этегинде маалымат жыйында Сапар Исаков өңдүү мурунку бийликтин тушунда жооптуу кызматтарда иштеген адамдар боюнча “Азаттыктын” суроосуна мындайча жооп берген:

- “Акаевчилер, бакиевчилер” деп азыркы күнгө чейин Акаевдин, Бакиевдин көрсөтмөсү менен иштеп жаткандарды айтам. Азыркыга чейин мындайлар бар. Референдум өткөндөн кийин Кумтөр маселеси чыгат, дагы башка маселелер чыгат. Менде ыкчам маалыматтар бар, алардан акчадан бери келип жатат. Бакиев менен мен деле иштешкем. Акаев болсо мага “Даңк” медалын берген. Азыр мээси, жүрөгү, жан-дили менен Акаевге, Бакиевге иштеп бергендер бар. Москвага чейин барып куран окутуп келишет, Минскиге чейин барып ырдап келишет. Алардан тыйын-тыпыр алып келип бул жакта саясат жасап жатышат.

Мурунку тышкы иштер министри, Жогорку Кеңештеги “Республика-Ата Журт” фракциясынын депутаты Руслан Казакбаев Сапар Исаковдун ийгилигинин сырын кесипкөйлүгү, президенттин ишенимине кире алганы менен байланыштырды:

- Бул эң ириде өзүнүн кесипкөйлүк сапаты менен байланыштуу. Жакшы юрист, дипломатиялык да жогору билими бар. Саясий чыр-чатактарга көп аралашпай, өз ишин гана так аткарарын көрдүм. Дипломатиялык кызматта адамдык сапаттар да маанилүү. Тажрыйбалуу дипломат болгондуктан жамаатта адамдар менен мамиле кура алат, баарынын тилин таба билет. Өзүн жетекчи катары да жакшы көрсөттү. Акыркы жылдары президенттик аппаратта иштеп жүрдү. Карьералык өсүш болсо ал демек, президентке жакты, аппараттагы иши менен жакшы көрүндү.

Сапар Исаковдун аты мындан үч жыл мурун, биринчи Көчмөндөр оюнунун каржылык чыгымдары боюнча чырга байланыштуу айтылган. Чолпон-Атадагы ат майданын курган “Темир-Канат” компаниясынын башчысы Эркинбек Мергенбаев өкмөт ага убада кылган акчаны бербей койгонун, Сапар Исаков аны алдап кеткенин айтып чыккан.

Ал эми Исаков өзүнө коюлган дооматтарды негизсиз деп билдирген жана Көчмөндөр оюнуна байланыштуу маселелерди териштирүү боюнча Башкы прокуратурага кайрылган. Ал оюнду өткөрүү үчүн тендер өткөрүлбөй калганын мойнуна алган.

- Бул дүйнө жүзүнө дүңгүрөгөн чоң долбоор болушу керек. Бир дагы мамлекетте мындай долбоор, Көчмөндөр оюну болгон эмес. Убакыт аздыгына байланыштуу тендер өткөрүлгөн жок. Акча чынында эле кеч бөлүндү. Себеби, бул акчаны биз көп издедик. Бул акча долбоорго кеткен каражаттын теңи эле. Биз калган чыгымдарды демөөрчүлөрдөн алалы деп сүйлөшүп, издеп жатабыз.

Көчмөндөр оюндары: чыгымдардын эсеби

Көчмөндөр оюндары: чыгымдардын эсеби

Казына каржалып турганда көчмөндөр оюнун өткөрүүгө миллиарддаган сом сарпталганы коомчулукта сынга алынды.

Белгилей кетүүчү жагдай, Сапар Исаков Көчмөндөр оюнун уюштуруу комитетине расмий кирген эмес, бирок ага байланышкан маселердин баарын чечкен, акча бөлүштүргөн.

2015-жылдын сентябрь айында Сапар Исаковго доо коюп жаткан Эркинбек Мергенбаев камакка алынган. Ага ат майданды куруу үчүн отургучтарды Кытайдан аткезчилик жол менен алып келген деген айып тагылган. Ошондо абакта жатканда ал Сапар Исаковдон расмий кечирим сураган.

Сапар Исаковго саясий күчтөрдүн компроматтар кармашына байланыштуу бир топ доомат айтылды. Айрыкча, 2010-жылдан кийинки кирешеси талкуу жараткан. Парламенттеги “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев былтыр өз мүлкүн көрсөтүп жатканда Сапар Исаковдун байлыгын кантип топтогонун текшерүү керек деп билдирген:

- Президенттин кеңешчиси, "оң колу" деп жүргөн Сапар Исаков мен жашаган үйдөн 180 чарчы метр беш бөлмөлүү квартира алды. Анын айлыгы меникинен аз экен. Аялы эч жерде иштебейт, эч нерсе таппайт экен. Президент менен Фарид Ниязов жок дегенде Сапар Исаковдон “сен Текебаев менен коңшу экенсиң, бул үйдү кайсы акчага алдың?” деп сурап коюшпайбы. Мен прокуратура жана башка укук коргоо органдарына кайрылып Албек Ибраимовдун жана башкалардын ишмердүүлүгүн текшерип чыгышын талап кылам.

Сапар Исаков өзүн абдан жакшы карап, жакшы алып жүрөт. Ар дайым тыкан кийинет жана кийим-кечесине чоң маани берет. Жакындан билгендердин айтымында, Исаков дүйнөлүк бренддеги сааттарды коллекция кылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: Мыйзам баарына бирдей

Жээнбеков: Мыйзам баарына бирдей
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:44 0:00

Эксперттер кыргыз демократиясына кабатыр

Оппозициялык саясатчы Өмүрбек Текебаевдин камалышы Борбор Азиядагы демократиялык процесстерге кандай таасир бериши мүмкүн?

Европа коопсуздук кызматташтык уюмунун Парламенттик ассамблеясы оппозициячыл депутат Өмүрбек Текебаевдин кармалышы боюнча жагдайга тыкыр көз салып жатканын билдирди. Бул тууралуу уюмдун басма сөз өкүлү Нат Парри “Азаттыкка” кабарлады:

- Ал биздин ассамблеянын мүчөсү болгондуктан биз окуяга өтө жакындан көз салып жатабыз. Мыйзамдуу процедураларды Кыргызстандын өкмөтү алып барарын түшүнөбүз. Биз өкмөт мыйзамдын үстөмдүгүн сактайт деп күтөбүз.

Өмүрбек Текебаев ЕККУнун Парламенттик ассамблеясындагы кыргыз депутаттарынан турган делегацияны жетектейт. Нат Парри Текебаевди Ассамблеянын активдүү мүчөсү деп мүнөздөп, 2018-жылы кыргыз парламенти уюмдун күзгү жыйынын Бишкекте өткөрмөк деди. Текебаев дал ушул ассамблеянын Венадагы жыйынына катышып, Бишкектеги аэропортко келгенде кармалган.

Европа Биримдиги Кыргызстанда оппозициячыл депутат Өмүрбек Текебаевдин кармалышы боюнча жагдайга жакындан көз салып жатат. Бул тууралуу Евробиримдиктин тышкы саясат боюнча жогорку комиссары Федерика Могеринин басма сөз катчысы Мая Кочиянчич “Азаттыкка” билдирди.

- Бардык процедуралар эл аралык стандарттарга ылайык жүргүзүлөт деп күтөбүз. Президент Атамбаев Брюсселдеги соңку сапарында Кыргызстан демократиялык башкаруунун жогорку стандарттарын сыйлайт жана бул жылдын соңундагы шайлоону эркин, таза өткөрүү үчүн бардык аракетти кылат деп Евробиримдиктин лидерлерин ишендирген. Биз үчүн өлкөдө болуп жаткан окуяларга байкоо салуу абдан маанилүү. Эгер саясатчылардын кармалышынын саясий максаты бар болсо, мындай жагдай соңку өнүгүүлөргө олуттуу деңгээлде шек келтирет, - деди Кочиянчич.

Алмазбек Атамбаев менее Федерика Могерини
Алмазбек Атамбаев менее Федерика Могерини

Эл аралык кризис тобунун Борбор Азиядагы долбоорунун жетекчиси Диердре Тайнен кыргыз коомчулугунда оппозиция лидеринин камакка алынышына саясат аралашты деген кабылдоо бар экенин, мындай саясий өңүт коштолуп жатканда саясий каршылашты камакка алуу бийликтин өзүнө абийир алып келбесин айтты:

- Бийликтин бул ишти алып чыккандагы негизги максатын убакыт көрсөтөт. Соңку окуялар тынчсыздануу жаратат. Көпчүлүк адамдар мындайды мурда көргөндөй абалда калышат. Бирок бул окуя Кыргызстанда дале алсыздык өкүм сүрүп жатканын, эки элдик толкундоого карабастан, саясий система реформаланбаганын көрсөтүп турат. Мындай абал алдыдагы президенттик шайлоо үчүн жакшы эмес жана шайлоонун алдында өкмөткө, бийликке болгон ишенимге шек келтирет. Бул өкүнүчтүү. Себеби көп тараптан Кыргызстан Борбор Азиядагы уникалдуу өлкө. Өкмөт муну бузуп албоо үчүн этият болушу керек.

Евробиримдик Текебаевдин ишине тыкыр көз салууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:03 0:00

​Кыргызстан боюнча изилдөө жүргүзгөн Британиядагы Эксетер университетинин профессору Жон Хезершоу соңку окуяларды өлкөдөгү саясаттын табияты менен түшүндүрдү:

- Кыргызстандын саясий айдыңында атаандаштык күчтүү. Муну Борбор Азиянын башка аймактарынан көрбөйсүз. Бирок атаандаштык өтө чатакташкан жагдайлар менен коштолгону маселе жаратат. Керек болсо Текебаев өзү да өтө катуу билдирүүлөр менен чыкканы маалым. Андыктан өтө чоң касташуу жана кыжырдануу бар. Социал-демократтар менен “Ата Мекен” партиясынын ортосундагы азыркы жана буга чейинки мамилени ушундай сүрөттөсө болот. Ошентсе да тарыхый жактан карасак, Кыргызстандагы азыркы саясий кырдаал аз да болсо позитивдүү. Түрдүү күчтөр бийлик үчүн жана элдин колдоосу үчүн күрөшүп жатат.

Кыргызстан - Борбор Азиядагы демократиянын тиреги

Өзбекстандык укук коргоочу, баш кеңсеси Францияда жайгашкан Адам укуктары боюнча Борбор Азия ассоциациясынын башчысы Надежда Атаева Кыргызстандын президенти чөлкөмдөгү коңшуларынын жолоюна түшүп, диктаторго айланып баратканын кескин сынга алды.

- Борбор Азияда эркиндиктин аралчасы деп аталган Кыргызстандагы бүгүнкү кырдаал өтө олуттуу белги. Буга эл аралык байкоочулар дагы, Кыргызстандагы жарандык коом дагы көңүл бурушу зарыл. Буга эл аралык коомчулук байкоо гана салбастан, өз пикирин да билдириши керек. Буга чейинки журналисттер менен соттошуусун эске алганда, президент Атамбаев көз алдыбызда коңшу өлкөлөрдөгүдөй диктаторго айланып баратат. Бул учурда Кыргызстандагы күчтүү жарандык коом жөн отурбашы керек. Жыйындарга чогулуп, колдон келишинче эл аралык укук коргоо уюмдарынын көңүлүн бурдурууга аракет көрүшсө болот. Азыр камактагы Текебаевдин, анын партиясынын үнүн угууга шарт түзүлүшү керек.

Укук коргоочу Атаева Борбор Азиядагы авторитардык режимдер ушундай жол менен өнүккөнүн баса белгилейт. Белгилүү өзбекстандык укук коргоочу Кыргызстандагы жарандык коомду биригүүгө чакырды.

Ал эми беш жылдык жарандык согушту баштан кечирген Тажикстандагы укук коргоочу, “Перспектива+” коомдук уюмунун жетекчиси, президенттикке талапкерлигин койгон Ойнихол Бобоназарова учурдагы кырдаалдын курчуп кетишинен чочулайт. Бобоназарова бийлик нааразычылыкка чыккан жарандарга каршы күч колдонбошу керектигин эскертет.

- Баарыбыз Кыргызстанда ар кандай кырдаал болгонун билебиз. Ошол окуялар кайталанып кетишине жол берилбеши керек. Эми мунун баары бийликтен көз каранды. Жарандар өз пикирин акцияларга чыгып билдирүүгө укуктуу. Бийлик аларга карата эч кандай күч колдонбошу керек.

Өзбекстандык белгилүү саясий бозгун, “Эрк” оппозициячыл партиясынын лидери Мухаммад Салих “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин камалышын саясий куугунтук деп айтууга толук негиз бардыгын “Азаттык” радиосуна мындайча билдирди.

- Оппозициялык партиянын үч мүчөсүнө кылмыш ишинин козголуп жатышы бийлик каршылаштарына карата басым жасап жатат деген ойду күчөтүүдө. Албетте, анын күнөөсүн сот далилдейт. Бирок соттор кимден көз каранды? Ошол жагы чоң маселе. Кыргызстанда эгемендүүлүктү алган жылдардан бери сакталып келаткан демократиянын духу бар. Мен кыргызстандыктар чындык үчүн күрөшөрүнө ишенем.

Өмүрбек Текебаевге орусиялык ишкер Леонид Маевскийден 2010-жылы бир миллион доллар алып, “Мегаком” сатылгандан кийин кошумчасы менен кайтарып берерин айткан деген негизде “коррупция” жана “алдамчылык” беренелери боюнча кылмыш иши козголгон. Депутаттын кармалышы нааразылык акцияларына жол ачып, Текебаевди коргоо штабы түзүлдү. ​

Ошондой эле Казакстандагы саясий ишмер Жармахан Туякбай президентке ачык сын айткан депутаттын камалышында саясат бар дегенге көбүрөөк ишенет. Ал Текебаевдин партиялаштары, жарандык коом демократиялык лидерин коргоп калууга күч жумшоосу керек деп белгилейт

- Чын эле күнөөлүү болсо ызы-чуу кылып кереги жок. Мыйзам түрүндө жооп бериши керек. Экинчи тарабынан алганда бийлик каршылаштарына басым жасап жаткандай. Эгер чын эле басым болуп жатса мурдагы советтик өлкөлөрдүн ичинен демократия бар деген Кыргызстан үчүн жакшы көрүнүш эмес. Партиялаштары лидерин коргоп калууга бардык күчүн жумшашы керек.

Депутат Текебаев соңку бир нече айдан бери президент Атамбаевди сындап келген.

​Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев Конституцияны өзгөртүүгө каршы болуп келгени, президент Алмазбек Атамбаевди кескин сынга алганы белгилүү. Анын тарапкерлери оппозицияга карата куугунтуктоо жүрүп жатканын айтып жатышат. Бийлик өкүлдөрү мында саясат жок деп ишендирип келишет.

Башкы прокуратура менен УКМКнын билдирүүсү

Башкы прокуратура орус жараны Маевскийдин арызынын негизинде “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаевге кылмыш иш козгоп, 28-февралда Биринчи Май райондук соту аны эки айга камакка алууга чечим чыгарды.

Башкы прокурор Индира Жолдубаева парламенттин 1-марттагы жалпы жыйынында "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Исхак Масалиевдин суроосуна жооп берип жатып Өмүрбек Текебаевдин кылмышка катышканы тууралуу далилдер жетиштүү деп билдирди:

- Буга чейин Равшан Рыкуновадан арыз түшкөн. Ал боюнча козголгон кылмыш ишиндеги материалдарга Маевскийдин арызы да кошулду. Мындан тышкары башка күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү менен далилденди. Булар кылмыш ишин козгоо үчүн жетиштүү. УКМК төрагасы алардын ким экенин айтып берди. Алар - Рыкунова, Маевский, Абдрахманов, Модин. Мындан тышкары кыйыр далилдер бар. Биз аны манифесттер, Маевскийдин бул жакка учуп келгенин же бул кылмышка аралашкан адамдардын Москвага учуп барганын далилдеп беребиз. Ошого бул маалыматтар бизге жетиштүү деп эсептедик.

Индира Жолдубаева Масалиевдин акчанын берилгени факт катары кабыл алынып жатабы деген суроосуна "азыр тергөө уланып жатат жана баары иликтөөнүн жүрүшүндө аныкталат" деп жооп берди. Текебаевге кылмыш ишин козгоо тууралуу документке өзү кол койгонун да айтты.

Ал эми УКМК башчысы Абдил Сегизбаев "Ата Мекен" партиясынын лидери Өмүрбек Текебаевди кармоодо ага карата күч колдонулган эмес деп билдирди:

- Биз колдон келишинче аяр мамиле жасап алып келдик. Аны атайын даярдыктагы кызматкерлер эмес, тергөөчүлөр алып келишти. УКМКга алынып келинер замат аялы мене да, адвокаты менен да жолугууга уруксат берилди, - деди Сегизбаев.

УКМКнын башчысы белгилегендей, Текебаевдин камактагы абалы видеокаттоого алынып жатат, ал дарыгерлердин көзөмөлүндө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Саясат сүйбөгөн сатира

Кыргызстандагы куудулдар чыгармачылык менен иштөөгө бут тосуу болуп жатат деп нааразы.

Буга концерт коюуга маданий имараттардын жана концерт тууралуу акы төлөнгөн кулактандыруулардын теледен берилбей жаткандыгы негиз болду дешүүдө.

Куудулдардын куйкум сөзү кимге жакпай жатат? Кыргызстандагы куудулдар кандай маселеге көңүл буруп, кандай көрүнүштөрдү ашкерелейт? Эзелтен бери “Баш кесмек бар, тил кесмек жок” деген кыргыз эли куудулдардын ишмердигине кандай баа берет?

Талкууга Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Күмөндөр Абылов жана маданиятка эмгек сиңирген ишмер Рахман Разыков катышты.

“Азаттык”: Рахман мырза, Кыргызстанда куудулдар кайсы президент, кандай бийлик болбосун оюн ачык айтып келген. Эмне үчүн азыр сатирага бут тосуу болуп жатат деген нааразылыктар пайда болду? Ага кандай далилдер бар?

Рахман Разыков
Рахман Разыков

Рахман Разыков: Сатира эл абдан сүйүп көргөн жанр. Биз койгон концерттердин баарына эл келет. Туура, биз бардык бийликтин тушунда коомдо болгон жат көрүнүштөрдү сындап, аны сахнада көрсөтүп келебиз. Элге коомдо, бийликте болуп жаткан былык иштер сатиранын тили менен жакшы жетет экен. Бирок соңку кезде биздин бул аракетибизге бийликтин мамилеси өзгөрө баштады.

Өткөндө эле Тынар экөөбүздүн концертибизди белгиленген күнү сахнага чыгарбай коюшту. Спорт ордосун жаап коюшту да, концертке келген миңден ашык адам убара тартты. Спорт ордосунун жетекчисинин орун басары ачык эле “жогор жактагылар менен чечишип албайсыңарбы” деди. Концертти дароо циркке которуп, келгендерди тезинен ал жакка жеткирип, жетпегендери калып калды.

Кийин келишим туура эмес түзүлгөн, концертти Маданият министрлиги бекиткен эмес деп шылтоо кылышты. Андан кийин деле беш айдан бери Бишкекте концерт коюуга жай алалбай жүрөбүз. Ар кандай шылтоолор менен келишим түзүшпөйт. Бирок бийликти сындап жатасыңар, мурда минтип сындоочу эмес элеңер деген аргументти негиз кылышат. Биз мурда деле, азыр деле көргөнүбүздү сындайбыз. Мамлекет сатираны туура жолго буруп пайдаланса жакшы болмок, бирок алар бул жолго барган жери жок.

“Азаттык”: Күмөндөр мырза, адамзат тарыхында бийлик башында тургандар маскарапоздордун, акындардын, куудулдардын чыгармачылыгына эркиндик берип, коомдогу өздөрү көрө албаган же байкабаган терс көрүнүштөрдү алардын көзү менен көрүп, тили менен айттырып, анан гана жыйынтык чыгарган. Кыргызстандын коомдук турмушунда болуп жаткан ошондой терс көрүнүштөрдү азыркы куудулдар ачык-айкын айтат, ошон үчүн бут тосуулар болуп жатат дегенге негиз барбы?

Күмөндөр Абылов
Күмөндөр Абылов

Күмөндөр Абылов: Куудул кишини илгертен эл сыйлап, коомдун күзгүсү катары пайдаланган. Илгери падышанын жанында маскарапоздор жүргөн. Эң ачуу чындыкты ошолор айтып, өзүн күзгүдөн көргөндөй кемчиликтерин оңдогон. Бизде да Куйручук, Жоошбай, Көкөтөй, Бекназар, Шаршен деген куудулдар болгон. Алар манаптардын кемчиликтерин бетке айтып, элдин ынтымагын, кыргыз элинин улуттук баалуулуктарын сактоого акылмандык, көсөмдүк менен кеңештерин берип турушкан. Ал эми бут тосууга Акаевдин доорунда мен да туш болгом. Имаратты жаап коюшуп, 10 күндүк концертим болбой калган. Азыркы убакта “Кемчилик керкисинде дагы, кемтигинде да бар” дегендей көрүнүш болуп жатат. Концертке бут тоскондон көрө, куудулдук өнөр, сахнанын, сатиранын мыйзамдарын, этикасын, талабы менен деңгээлин жана сатиранын жаралышына негиз берген көрүнүштөрдү тегерек үстөлдө бирге отуруп талкуулашса кемчиликтерди жоюп, алдыга бирге өнүктүрчү иштер аныкталмак.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Парламентте Текебаевдин иши каралды

Парламент Өмүрбек Текебаевдин камалышын кызуу талуулады.

HRW Текебаевдин ишине тынчсызданат

Өмүрбек Текебаев

Эл аралык Human Rights Watch укук коргоо уюму Кыргызстанда оппозициячыл депутат Өмүрбек Текебаевдин кармалышы тынчсыздануу жаратканын билдирип, бийликти бул ишти ачык-айкын жана акыйкат иликтөөгө чакырды.

Human Rights Watch уюмунун Европа жана Борбор Азия бөлүмүнүн директору Хью Уильямсон “Азаттыкка” маек курду.

Хью Уильямсон: Албетте, Кыргызстандагы белгилүү саясий оппозициячыл фигуранын жекшембиде кыска убакытта драмалуу шартта кармалганы боюнча биз тынчсызданып турабыз. Медиа каражаттарындагы жана бийлик өтө чектеп ачыкка чыгарган маалыматтардан улам бул окуянын саясий өңүтү барбы деген камтамачылык пайда болду. Андыктан биз бийликти бул ишти ачык-айкын жана өтө этияттык менен териштирүүгө чакырабыз.

Айтылып жаткан айыптарды иликтөө ишин да, маселе сотко жете турган болсо соттук угууларды да акыйкат алып барууга үндөйбүз. Мындан тышкары учурда өтүп жаткан митингдерде, өзгөчө мындай эмоционалдуу учурда ой-пикир билдирүү эркиндиги сакталышы керектигин эскертебиз.

“Азаттык”: Шейшемби күнү кыргыз президенти Алмазбек Атамбаев Текебаевдин ишинде саясат жок деп айтты. Текебаев президенттин дарегине кескин сындарды айтып келгени маалым. Анын эки өнөктөшүнө – депутаттар Аида Салянова жана Алмамбет Шыкматовго каршы да кылмыш иши ачылган. Алардын тарапкерлери Кыргызстанда сынчыл көз караштагы адамдарга каршы саясий куугунтук жүрүп жатат деп жатышат. Сиз саясий куугунтук дегенге кошуласызбы?

Хью Уильямсон: Биз бир тарапты кармабайбыз. Биз өкмөттү да, оппозицияны да колдобойбуз. Биз маселеге адам укуктары жаатынан карайбыз. Бийликтин кадамдарында саясий мотивдер барбы деп кабатырланып турабыз. Соңку бир нече аптада оппозициядагы Текебаев баштаган башкы саясатчыларга карата иликтөө башталганы анык. Бул окуялар өлкөдөгү президенттик шайлоого бир нече ай калган учурга туш келип жатат. Президент менен Текебаевдин ортосундагы касташкан мамиле бар экени да белгилүү.

Текебаевди колдогон митингде сөз сүйлөгөн Роза Отунбаева саясий күчтөрдү биригүүгө чакырды, 27-февраль 2017-жыл.
Текебаевди колдогон митингде сөз сүйлөгөн Роза Отунбаева саясий күчтөрдү биригүүгө чакырды, 27-февраль 2017-жыл.

Биздин оюбузча, мындай тынчсыздануулардан улам президент жана бийлик кошумча аракеттерди көрүшү керек. Бул жерде эч кандай саясий максат жок экенин далилдеши керек. Алар 1 миллион долларга байланыштуу айыптарды өтө ачык-айкын иликтеши зарыл. Иликтөө иши тез, ачык жана акыйкат болушу кажет. Президент бул жол менен гана биз сыяктуу байкоочуларды жана саясий каршылаштарды ынандыра алат. Бул жол менен гана иштин саясий өңүтү бар деген тынчсызданууларды жайгарат.

“Азаттык”: Президенттен жана бийликтен ишти ачык алып барууга болгон дилгирликти көрө алдыңызбы?

Хью Уильямсон: Азырынча так кесе айтууга эрте. Текебаев жекшембиде кармалды. Бийлик жана прокурорлор коюлган айыптар боюнча далилдерди канчалык тез көрсөтөрүн күтүшүбүз керек. Бирок соңку күндөрдөгү беш жүз, миң кишилик демонстрациялардын ачык өткөнү көңүл жубатарлык. Ошентсе да бийлик абалды курчутпоо үчүн жана бул иште саясат жок экенин далилдөө үчүн көбүрөөк иш кылышы зарыл.

"Ата Мекендин" депутаты Аида Саляновага (ортодо) каршы да "кызмат абалынан кыянат пайдалануу" беренеси боюнча кылмыш иши козголгон.
"Ата Мекендин" депутаты Аида Саляновага (ортодо) каршы да "кызмат абалынан кыянат пайдалануу" беренеси боюнча кылмыш иши козголгон.

“Азаттык”: Өмүрбек Текебаевдин кармалышы нааразылык акцияларынын жаңы толкунун жаратты. Кыргызстан эки ири элдик толкундоону баштан өткөргөнү анык. Туруктуулук жана демократиялык өнүгүү өңүтүнөн карасак, Кыргызстандагы соңку саясий кырдаал кабатырлануу жаратпайбы?

Хью Уильямсон: Сиз айткандай, өлкө эки эң ири туруксуз мезгилди баштан өткөрдү. Мунун өзү бийлик мындай кадамдарга барганда эмне үчүн этият болушу керектигин көрсөтүп турат. Мыйзам үстөмдүгүн, сөз эркиндигин жана адам укуктарын алга сүрөгөн институттар корголушу керек. Андай болбосо тынчсыздануулар күчөп, тарых кайталанышы ажеп эмес. Дал ушул жагдайлардан улам бийлик чагымчыл аракеттерден оолак болушу керек. Ошондой эле мыйзам үстөмдүгүн карманышы зарыл.

“Азаттык”: Эгер жалпы картинаны карасак, Кыргызстан Борбор Азиядагы коңшуларга салыштырмалуу ачык өлкө болуп келгени маалым. Соңку бир канча жылдагы саясий окуяларды талдасак, Кыргызстан дале болсо мыйзам үстөмдүгү өкүм сүргөн жана демократия принциптерин туу туткан өлкөнү куруу багытында баратабы?

Президент Алмазбек Атамбаев Текебаевдин кармалышында саясат жок деп билдирди, 28-февраль 2017-жыл.
Президент Алмазбек Атамбаев Текебаевдин кармалышында саясат жок деп билдирди, 28-февраль 2017-жыл.

Хью Уильямсон: Албетте, бул өкмөттүн ачык максаты. Ал максаттын аткарылышы өлчөнүп турушу керек. Бул жерде биз сыяктуу укук коргоо уюмдардын да ролу бар. Мыйзам үстөмдүгүн орнотуу маселесинде айрым олуттуу жылыштар болду. Бийлик айрым сезимтал маселелерди токтотуп койду. “Чет өлкөлүк агенттер жөнүндө” мыйзам кабыл алынган жок. Диний негизде жашы жете элек кыздардын турмушка чыгуусун алдын алууда да жылыштар жасалды.

Ошол эле учурда укук коргоочу Азимжан Аскаровдун маселеси өкмөт эл аралык талаптарды көз жаздымда калтырып жатканын далилдеп койду.

Андыктан пикир бир кылка эмес. Өкмөттүн эл аралык стандарттарды сактаганы маанилүү. Мен өкмөт бүгүн түзүлүп жаткан кырдаалда да стандарттарды кармайт деп үмүттөнөм. Эл аралык нормаларды сактоо маселесинде бүгүнкү абал бийлик үчүн сыноо болуп калмакчы.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жемкорлордун пенсиясын кыркыш керек дейби?

Кыргыз гезиттери.

Бүгүн “Багыт” менен “Вечерний Бишкек” гезити жарык көрдү.

“Багыт” гезити журналист Баратбай Аракеевдин “Таза адамдар колдосо бир жөн” деген макаласы менен бүгүнкү санын ачып, чакан мамлекетибиздеги элдин бир даары Өмүрбек Текебаевдин камалышын кеп кылып, Текебаевди колдогондор эки-үч күндөн бери үн күчөткүчтөр аркылуу үндөрүн күчөтүп, теледен дагы, митингден дагы бакылдап жатканын, ошолордун катарында Акаевдин маалында чоң бийликке аралашкан Равшан Жээнбеков баш болгон оппозициядагылар, Батукаевди качыргандардын “авторлору”, кайсы жерден чуу көрүнсө ошол жерден дуу көрүнгөн Турсунбек Акун, күйөөсү коррупционер, агасы кылмышка шектүү деп жүргөн Аида Салянова, эл-журтуна, көктөп келаткан кыз-жигиттерине накыл сөзүн, акыл сөзүн айта турган, пайгамбар жашынан эбак өтүп, Бакай менен Кошой жашына келген, 80ге таяп калган Медеткан Шеримкулов, кыргызда жакшы аты калган Султан Ибраимовдун кызы Элмира Ибраимовалар жүрүшкөнүн Баратбай Аракеев жазды.

Кайсыл мекемеге алып барса да иши менен көрүнүп, барган жерин бир заматта гүлдөтүп жиберген, иштин көзүн билген мыкты жигиттерибиздин бири Орозбек Нусувалиевди өкмөт башчысы жакында жаңыдан түзүлүп жаткан “Мүлк" ишканасынын жетекчиси кылып дайындаганын, Орозбек Нусувалиев отуруп калган “Учкун” ишканасын бир жылдын ичинде 10-15 миллиондук кирешеге чыгарганын, мындайларга ийгилик, анан ден соолук гана каалоо жетиштүү экенин жазган гезит ушундай азаматтарыбыздын көп болушун тиледи.

Баратбай Аракеевдин андан кийинки макаласы “Коррупционерлердин пенсияларын кыркыш керек!” деп аталды. Макаланын аты эле айтып тургандай автор бул жагынан да ойлоно турган маселени козгоду. Аракеевдин дагы бир макаласы көмүскө өкмөт деген түзүлүп, анын башында учурунда кызматынан айдалган, Коопсуздук кызматынын мурдагы төрагасы Марат Иманкулов деген жигит экенин, ал теледен чыгып алып: “Эй, Абдил Сегизбаев, мен сенден коркпойм! Мага эч нерсе кылалбайсың!” деп сүйлөп турганын, саясатчы болом, эл-журтка баш болом деген киши ушинтип сөз сүйлөчү беле, өмүр бою аскердик буйрук менен жатып-туруп, чуркап көнгөн мындайлардан эл билги саясатчы чыкпастыгын белгилеген Аракеев, анын орунбасары болуп, кокус бийликке келип калса Кыргызстанды ислам дининин канондору менен жашаган мамлекетке айлантчу Турсунбай Бакир уулу жүргөнүн, Акаев заманында министр, губернатор, президенттик аппарат башчысы болгон Накен Касиев, элдин эсинде жаман-жакшысы менен эсте калган Феликс Кулов жана башкалар жүргөнүн, бир кызыгы алды 70ке барса, арты 60тан ашып калгандар бийлик деп көздөрү чычаладай кызарып “көмүскөдө” олтурганын, андан көрө булар акылдарын балдарына, эгер балдары укпаса өздөрүнө жумшаса болбойбу, булардын баары кел-кели келип турган кезде жакшы эле тайраңдашпады беле, сайрандашпады беле, эзели байлыкка тойбогон кишилер, бийликке да тойбойт турбайбы, деп жазды.

“Багыттын” жаңы санынан “Садыр Жапаров канкор Бакиевдер менен бириккенин кыйыр түрдө моюнга алдыбы?” деген, "Митинг-пикеттердин доору өттү, баары мыйзам чегинде чечилиши керек” деген, “Текебаевди “алкымдан илингендер” колдойбу?” деген, “Бакен Кыдыкеевадан сүрдөгөнүм дале эсимде” деген, “Кулай турган үйдө кишилер жашап жатышат” деген жана Айбек Шамшыкеевдин “Жүзүңдү ач, Гүлчөтай деген ушу, дагы ачылат...” деген макалалар бар.

“Вечерний Бишкек” гезити эки президенттин жолугушуусун Александр Тузовдун “Путиндин визити” деген макаласында баяндады. Александра Василькова Текебаевди колдогондордун митингдери тууралуу жазды. Вячеслав Аникиндин макаласы биогаз өндүрүүчү аппараттарды ойлоп тапкан адам тууралуу баяндаса, гезиттин кабарчылары даярдаган бетте Бишкектин өмүрү сапаттуу асфальтталбаган көчөлөрү кар кетери менен кайрадан аң-чөнөккө айлана баштаганын баяндады.

"Пара бердим дегенди да кармаш керек"

Депутат Өмүрбек Текебаев 25-апрелге чейин камакка алынды. Оппозициялык депутаттын камалышынын укуктук жактары кандай?

Депутат Текебаевди аэропорттон кармап-камоого юридикалык негиз бар беле? Кылмыш иши аны атайын операциянын негизинде кармап кетүүгө жол береби? Пара бердим деген киши жоопко тартылышы керекпи? Үй камагына чыгарып коюуга болор беле?

Адахан Мадумаров
Адахан Мадумаров

Адахан Мадумаров, Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы:

Юридикалык жагынан чет өлкөлүк жаран ушундай көрсөтмө берди деп камап койгонго болбойт. Себеби, далил базасы аябай жарды.

Экинчиден, ошондой болгон күндө деле ал башкесер же жанкечти эмес. Жагабы-жакпайбы Жогорку Кеңештин төрагасы, бир канча чакырылыштарга депутат болгон, азыркы фракция жетекчиси. Үй камагына алып, же Бишкектен сыртка чыкпоо кагазына кол койдуруп деле иликтөө-тергөөнү жүргүзө берсе болмок.

Кээ бир учурда белгилүү аткаминерлер тууралуу шек саноолор болгондо убактылуу кызматтан бошотулуп турду деп бир ай отуруп, кызматтарына кайра келип жатпайбы. Ошондой эле кылып, баарына бирдей мамиле жасаганда нааразылык мындай деңгээлге көтөрүлмөк эмес.

please wait

No media source currently available

0:00 0:06:13 0:00
Түз линк

Кыргызстандын мыйзамдарына ылайык, пара бердим деген киши да кармалышы керек. Мына, өзү келип көрсөтмө берип жаткандан кийин аны дагы жок дегенде Кыргызстандан сыртка чыкпоо жөнүндө кагазга кол койдуруп алып, кармап туруу керек.

Эртең иликтөө-тергөө башталганда улам аны Орусиядан чакырса ал келеби-келбейби? Келсе жол киресин, чыгымын ким көтөрөт? Кетип калып, бир канча убакыт өткөндөн кийин мага ушундай деп айтасың дегенинен айтууга мажбур болдум десе эмне кылабыз? Мына ушундай бүдөмүк маселелер көп.

Менин билишимче, бул чуу 2010-жылы да чыккан. Эмнеге анда будуң-чаң түшкөн жок? Же анда эмне бирге беле алар? Мына ушундай суроолор элдин башын айландырууда.

"Муну Аксы окуясы менен салыштырам"

Марат Иманкулов
Марат Иманкулов

Марат Иманкулов, Улуттук коопсуздук кызматынын мурдагы төрага орун басары:

- Текебаев кармалганга чейин эле маалымат каражаттарында ага карата иш козголду деген кабар чыккан. Ошол кылмыш иши аны кармап, суракка алганга негиз. Бирок өзгөчө коркунучтуу кылмышкер, куралдуу террористтерге окшотуп кармап, алып кетиши абийир алып келбейт. Белгилүү саясатчы, фракциянын лидери жана депутатты мындай жол менен кармаштын кажети жок болчу. Шыкмаматовду, Салянованы чакыргандай эле суракка чакырса болмок. Андан кийин күнөөлүү деген далилдери жетиштүү болсо гана, эгер тергөөдө кармоого туура келсе 48 саатка камоого болот эле. Эгерде келбей койсо, же кылмыш ишинин үстүндө кармалса гана аны күч менен кармап кетүүгө укугу бар эле.

Экинчиден, акча алганы тууралуу негиздүү далилдер жок. Ошол киши пара бергенин, аны Текебаев алганын кантип далилдейт? Алынган акчаны көрсөтүшү керек да. Кана ал акча? Алынган акча жок болсо сотто эмне деп жооп берет? “Бирөө бирөөгө беш ай мурун, же беш жыл мурун акча бергем, бербей кетти, камагыла” десе, анда бардык оппоненттерди ошол шылтоо менен камай бериши мүмкүн да.

“Пара алды” деп алты жылдан кийин соттош өтө опурталдуу. Ошону кантип далилдеп берет, көзүм жетпей турат. Бир-экөөнүн көрсөтмөсү менен эле камап жиберүү 1937-жылдагы СССРдин прокурору Вышинскийди эске салат. Ал кыйнап, моюнуна алдырып эле соттой берген. Укуктук мамлекетте андай болбошу керек.

please wait

No media source currently available

0:00 0:10:36 0:00
Түз линк

Мен бул окуяны 2002-жылкы Аксы окуясы менен салыштырдым. Ошондо да Бекназаровду ордуна коебуз, аша чаап кетти деп депутаттыгына карабастан кармап, камап койгон. Аягы Аксы окуясы менен бүттү. Миңдеген адам нааразылыкка чыгып, киши өлүмүнө чейин болбодубу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

TechWomen айымдарды IT тармагына үндөйт

TechWomen айымдарды IT тармагына үндөйт
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:45 0:00

Данисте: Москвадагы кыргыз үйү

Данисте: Москвадагы кыргыз үйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:22 0:00

Отунбаева саясий күчтөрдү биригүүгө чакырды

Кыргызстандагы акыркы окуяларга байланыштуу мурдагы президент Роза Отунбаева саясий күчтөрдү биригүүгө чакырды.

Саясий күчтөрдүн биригиши зарыл экенин экс-президент Роза Отунбаева “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев камакка алынган соң айтып чыкты. Ал өлкөдө күч алып жаткан репрессияларды биргелешип токтотууга чакырды.

Өлкөдөгү түзүлгөн кырдаалды талдоо, өз келечегибизди баамдоо максатында бардык саясий күчтөр коомдук диалогду баштап, кеңири саясий консультацияларды уюштурушу керек деп кайрылам”.

Ошондой эле мурдагы президент быйыл өтчү шайлоодо өлкө бийлигин тынчтык жол менен өткөрүүгө шарт түзүү зарылдыгын белгиледи.

Президенттиктен кеткени саясий билдирүүлөрдөн карманып келген Роза Отунбаеванын билдирүүсү анын саясатка кайтуусу катары кабыл алынды.

Коомдук ишмерлер адилеттикке үндөшөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:55 0:00

Экс-президенттин оппозиция лидерлеринин бири Текебаевдин камалышынан кийинки саясий консолидация тууралуу чакырыгы өзгөчө талкууланып, акыркы мезгилде чачыранды болгон оппозициянын турумун бекемдейби деген суроолорду жаратты. Буга кошумча Текебаев кармалган соӊ өлкөдө Саясий күчтөрдүн бириккен штабы түзүлөрү кабарланган эле. “Ата Мекен” фракциясынан депутат Каныбек Иманалиев бул штабды мурдагы президент Роза Отунбаева жетектеши мүмкүн экенин билдирген.

Убактылуу өкмөттүн мурдагы мүчөсү Эмилбек Каптагаев мурдагы өлкө башчынын чакырыгын эң ириде өлкөдөгү туруктуулукту сактоо менен байланыштырды:

- Быйылкы шайлоону мыйзам чегинде, ачык-айкын өткөрүү биздин чоң милдетибиз. Көпчүлүк саясатчыларды да, карапайым адамдарды кабатыр кылган маселе ушул. Кайра башынан башаламан болуп, кыйроо, кан төгүү болуп кетпейби деген коркунучту болтурбоо баарыбызды ойлондурат. Мына ушундай абалга мамлекетти жеткирбөө үчүн бардык күчтөр өз ара сүйлөшүшү керек. Сүйлөшүп эле жөн койбой, айрым саясий топтор позициясын жумшартып, ийге келиши керек.

Ошол эле учурда Каптагаев акыркы кырдаалга байланыштуу Убактылуу өкмөттүн бир катар мүчөлөрү кеңешүүлөрдү өткөрүп жатканын кошумчалады. Бирок бийликтеги күчтөр азыркы шартта экс-президент айткандай атайын диалогго муктаждык болбогонун ырасташууда.

Социал-демократтар фракциясынан депутат Төрөбай Зулпукаровдун айтымында, парламентте ар түркүн күчтөр ортосундагы толук кандуу диалог бар:

- Бүгүн кошумча саясий диалогго муктаждык деле жок. Себеби парламент иштеп жатат. Андагы оппозициячыл күчтөр өз пикирин айтып жатат. Анын диалогго чакырып жатканы, кайсы бир киши мен айткандай кылгыла, мен ойлонгондой ойлонгула деп шарт койгону туура эмес.

Анткен менен эксперт Элмира Ногойбаева өлкөдөгү кырдаал курчуп баратканын көпчүлүк түшүнбөй жатканын белгилейт. "Муну сезген экс-президент аргасыздан кайрылуу менен чыгууга мажбур болду", - дейт Ногойбаева:

- Отунбаева Текебаевдин кармалышы менен башталган репрессиялык саясатка байланыштуу негиздүү чочулап жатат. Анткени президент бул жаатта чабуулга өттү. Өлкөдөгү коррупция, жогорку кызматтарда түркүн күмөн жараткан адамдардын отурганы, учурда Текебаевдин кармалышы көптөгөн суроолорду жаратты. Ошондуктан, митингдер өтүп, Отунбаеванын чакырыгын Текебаевди колдоо эле эмес, өлкөнүн келечегине байланыштуу чочулоо катары кабыл алуу болот.

Ногойбаева саясий күчтөр жөн гана бирикпестен, алдыдагы программасын да аныктап алганы маанилүү экенин белгилейт.

Ал эми “Ар-намыс” партиясынын лидери Феликс Кулов “Азаттыкка” билдиргендей, репрессияга каршы чакырык оппозициянын мобилизациясына негиз боло албайт:

- Жөн гана репрессияга каршы биригүү деген нерсе туура эмес деп ойлойм. Куру сөз болуп калат. Ал эми мыйзамдуулукту сактоо үчүн биригүүгө болот. Ошол эле учурда кимдер оппозиция экенин да аныктоо зарыл. Маселен, биздин партияны оппозиция деп жарыялоого болбойт.

Ошол эле учурда акыркы кырдаал көпчүлүк күчтөрдү биригүүгө түртөт деген пикирлер да бар. Саясий эксперт Эмил Жураев мындай учурда саясий күчтөрдүн биримдиги канчалык бекем болот деген суроо маанилүү экенин белгилейт:

- Албетте, көпчүлүк күчтөр учурга ылайык ушундай иштин маанисин көрүп жатса керек. Бирок узакка карай шайлоо болорун эске алганда, оппозициячыл күчтөрдүн ортосунда ажырым көп. Ошондуктан, мындай союздар, биригүүлөр принципиалдуу негизде бекем болбосо, алардын тарыхы узакка созулбайт.

Кыргызстанда президенттик шайлоо алдында дайыма саясий күчтөр ортосунда биригүү тууралуу талкуулар күчөйт. Акыркы учурда ар түркүн саясий форумдар өтүп жатат. Бийликтен четтеген ар түркүн саясатчылардын башын кошкон бул аянтчада биригүү тууралуу сөз боло элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаев: Текебаевдин камалышында саясат жок

Атамбаев: Текебаевдин камалышында саясат жок
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:12 0:00

Карыя үйүнүн чатырына китепкана ачты

Карыя үйүнүн чатырына китепкана ачты
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:22 0:00

Путин: Кыргызстандын ички ишине киришпейбиз

Президент Алмазбек Атамбаев Орусия президенти Владимир Путин. Бишкек, 28-февраль.

Владимир Путин бүгүн Бишкекке бир күндүк расмий сапар менен келди. Путиндин сапары Кыргызстандагы башкы оппозиционер саналган "Ата Мекен" партиясынын төрагасы, депутат Өмүрбек Текебаев эки айга камалып, жүздөгөн тарапташтары үч күндөн бери анын бошотулушун талап кылып, акцияларды өткөрүп жаткан учурга туш келди.

Президенттер кыргыз-орус алакасына ыраазы

Ар кандай ушактарга карабай ЕАЭБге киргенибиз туура болду. Бул тууралуу президент Алмазбек Атамбаев "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясында Орусия президенти Владимир Путин менен жолугушкан учурда билдирди. Ал Путиндин сапары эки өлкөнүн дипломатиялык алакасынын 25 жылдыгын утурлай болуп жатканы жакшы жышаан экенин белгиледи:

- Кыргызстандын ЕАЭБге кириши менен эки тараптын алакасы жаңы деңгээлге чыкты. Мындан ары да тараптар стратегиялык өнөктөш бойдон кала берет, жалпы тарыхы бар бир тууган элдин мамилеси ушундай болуш керек. Владимир Путинге Кыргызстанга оор жана адаптация мезгилинде берген жардамы жана колдоо үчүн ыраазычылык билдирем. Орусиянын президентинин саясий эрки менен уставдык капиталы 500 миллион долларды түзгөн Кыргыз-орус өнүктүрүү фонду түзүлдү. Орус тарап интеграция үчүн техникалык жардам иретинде 200 миллион доллар бөлдү. Ар кандай имиш, ушактарга карабай ЕАЭБге киргенибиз эң туура кадам болду. Жыл аягына чейин бир тууган Орусиянын жардамы менен ЕАЭБге толук кандуу мүчө болуу боюнча бардык маселелерди чечебиз деп ишенем. Анча-мынча майда тоскоолдуктардын баары жыл этегине чейин алынат, - деген президент азыркы жолугушуу кызматташтыкты өнүктүрүүгө өбөлгө болорун кошумчалады.

Кыргызстан менен Орусиянын ортосундагы мамиле жакшы нукка түшүп калды деп кошумчалаган мамлекет башчы "эки өлкө ортосундагы кызматташтык ал гана эмес стратегиялык өнөктөш деңгээлине көтөрүлдү" деп билдирди.

Жолугушууда Алмазбек Атамбаев быйыл Кыргызстанда президенттик шайлоо өтөөрүн, өз ишинин жыйынтыктарын чыгара баштаганын да айта кетти:

- Жолугушууга абдан кубанычтамын. Күзүндө, 19-ноябрда жаңы президентти шайлоо болот, мен алдын ала жыйынтыктарды чыгара баштадым. Биргеликте Кыргызстан менен Орусиянын алакасын жаңы деңгээлге көтөрүүгө жетишкенибизге кубанам.

Өз кезегинде Орусия президенти Владимир Путин расмий сапар менен чакырганы үчүн кыргыз президентине ыраазычылык билдирип, Кыргызстан Орусия үчүн маанилүү өнөктөш катары кала берет деп айтты.​

Ал эки өлкө ортосунда 25 жылдык дипломатиялык кызматташтык жолун басып өтүү жеңил болбогонун ырастады:

- Бул жол оңой болгон жок, бирок постсоветтик өлкөлөрдүн көбүндө ушундай болду. Биз Кыргызстандагы абалдын турукташканына, өлкөнүн демократиялык түзүлүшү өнүгүп жатканына кубанычтабыз. Кыргызстандын Евразия экономикалык биримдигине кошулушу боюнча сүйлөшүүлөр жеңил болбогонун билебиз. Президент Кыргызстандын кызыкчылыгын эмоционалдуу жана өтө катуу коргоду. Жараянга катышкан бардык тараптарды канааттандырган мунаса чечим болду. Быйыл ЕАЭБге Орусия төрагалык кылат, Кыргызстанды ар тараптуу колдоону улантат.

Кыргыз-орус президенттери Алмазбек Атамбаев менен Владимир Путиндин жолугушуусунда эки өлкө ортосунда кызматташтык тууралуу документтерге да кол коюлду.

Алар - өз ара кызматташуу жөнүндөгү президенттердин билдирүүсү, 2015-жылдын 31-мартында түзүлгөн Евразия экономикалык биримдигинин алкагында Кыргызстанга техникалык жардам көрсөтүү келишимине өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу протокол, Саламаттыкты сактоо министрлиги менен Орусиянын керектөөчүлөрдүн укугун коргоо боюнча федералдык кызматтын жугуштуу илдеттер менен күрөшүү боюнча меморандуму.

Атамбаев: Ыңкылаптарга чекит коюлду

Орус президенти менен жолугушкандан кийин биргелешкен маалымат жыйынында Өмүрбек Текебаевдин камалышында саясат жок экенин билдирген Атамбаев Кыргызстанда ыңкылаптарга чекит коюлган деп белгиледи. Буга чейинки эки ыңкылаптын тең башында жеке өзү турганын айткан Атамбаев, 2005-жылы да, 2010-жылы да бийлик алынарда эл анын "Форум" кеңсесинде чогулганын эскертти:

- Буга чейинки эки ыңкылаптын тең лидери мен болгом. Эгер үчүнчү революция болсо, аны мен жасабайм. Ыңкылаптарга чекит коюлду. Кыргызстан өнүгүү жолуна түшүшү керек, - деди Атамбаев.

Владимир Путин ​да журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, Орусия постсоветтик бардык мейкиндикте стабилдүүлүк болушун кааларын, Кыргызстандын ички ишине киришпей турганын кошумчалады:

- Кыргызстандын ички саясий жараяндары биздин ишибиз эмес. Биз эч убакта башка мамлекеттердин, айрыкча өнөктөштөрдүн ишине кийлигишпейбиз. Бирок, мен президент Алмазбек Атамбаевдин айтканына толук кошулам. Постсоветтик бардык мейкиндикте стабилдүүлүктү баалайбыз. Бийлик алмашуу Конституциянын жана мыйзамдын алкагында болушу керек, - деди Путин.

Владимир Путин Орусия өлкөгө аскердик жактан да киришпей турганын айтып, Канттагы база Кыргызстандын 1999-2000-жылдары ошол кездеги өтүнүчү менен жайгаштырылганын белгиледи:

- Кыргызстан Ооганстандан келген эл аралык террорчулардын чабуулуна кабылган. Ошол убактагы кыргыз бийлиги террордук коркунуч менен натыйжалуу күрөшүү үчүн жеке менден чукул арада орус аскерлерин, эң ириде аба чабуулунан коргой турган күчтөрдү жайгаштырууну суранган. Орус базасы ушундай кырдаалда пайда болгон. Эгер Кыргызстан качандыр бир убакта “биз Куралдуу күчтөрдүбүздү ушунчалык тыңдап алдык, эми бизге мындай базанын кереги жок” десе, биз ошол күнү эле чыгып кетебиз.

Путиндин сапары Кыргызстандагы башкы оппозиционер саналган "Ата Мекен" партиясынын төрагасы, депутат Өмүрбек Текебаев эки айга камалып, жүздөгөн тарапташтары үч күндөн бери анын бошотулушун талап кылып, акцияларды өткөрүп жаткан учурга туш келди.

Текебаевдин тарапкерлери.
Текебаевдин тарапкерлери.

25-февралда Башкы прокуратура “Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаевге Кылмыш-жаза кодексинин “коррупция” жана “алдамчылык” беренелери боюнча УКМКдан келген материалдардын негизинде иш козгогон. Башкы көзөмөл органдын маалыматында Текебаев орусиялык жаран Леонид Маевскийден 2010-жылы бир млн доллар алып, “Мегаком” сатылгандан кийин каражатты кошумчасы менен кайтарып берерин айткан.

Өмүрбек Текебаев өзүнө карата козголгон иш УКМК тарабынан атайын пландалганын билдирген. Ал акыркы айларда Атамбаевдин байлыгын, айрыкча 2010-жылдан кийинки киреше-чыгашасын иликтеп жүргөн жана президентке импичмент жарыялоо демилгесин да көтөргөн. Айрым талдоочулар анын камалышын саясатка байлап, быйыл күзүндө өтчү президенттик шайлоого да байланыштырышууда.

Текебаевге козголгон кылмыш иштин алкагында Дүйшөнкул Чотонов да кармалды. 2010-жылдан кийин өзгөчө кырдаалдар министри, Кыргызстандын Түштүк Кореядагы элчиси болуп эмгектенген Чотонов бул иш боюнча коюлган айыпты четке кагууда.

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

Владимир Путин Кыргызстанга бүгүн Борбор Азияга болгон сапарынын алкагында келди. Анын сапары 27-февралда Казакстандан башталып, Тажикстанда уланган. Кремлдин басма сөз кызматы бул сапар Кыргызстан, Тажикстан жана Казакстан менен дипломатиялык алаканын түзүлгөндүгүнүн 25 жылдыгына арналганын жарыялады. Кыргызстан менен Орусиянын ортосундагы дипломатиялык кызматташтыкка 20-мартта 25 жыл толот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Депрессия муун оорусун күчөтөт

Иллюстрация

Зымсыз ток берүү мүмкүн экени лабораториялык шартта далилденди. Орусияда абада торгойдой калкып турган мотоциклдин прототиби жасалды. Кабырчактуу чакалай муун оорусун пайда кылат. Археологдор матриархалдык башкаруунун далилдерин табышты.

Зымсыз ток берүү чындыкка айланды

Келечекте электрондук приборлордун зымын токко туташтырбай эле батареясын кызытып (заряддап) иштей аласыз. Ток берүүнүн мындай технологиясы квазистатикалык көлөмдүү резонанс (англ.- quasistatic cavity resonance, QSCR, орусча квазистатический объемный резонанс) деп аталат. Бул Кошмо Штаттардагы инновация жана технология боюнча адистешкен Disney Resech компаниясынын адистеринин табылгасы.

Жаңы технология 5Х5 метр өлчөмүндөгү лабораторияда атайын сыноодон өттү.

QSCR технологиясынын алюминий тунике менен капталган дубалдардын, шыптын жана полдун ортосунда пайда кылган магниттик талаасы уюлдук телефондорду заряддоону, электр лампочкасын күйгүзгөндү жана желдеткичти (вентилятор) иштетти. Алюминий туникелер алюминий каркаска жабыштырылган. Бөлмөнүн дал ортосуна резонанстык контурдун карама-каршы талаасынын (полюс) милдетин аткаруу үчүн жез мамы орнотулган.

Бөлмөгө тегиз жайылган (толгон) магниттик талааны атайын система иштеп чыгат жана ал электрондук приборлорго туташтырылган катушка аркылуу батареяны кызытат. Ал эми адам өмүрүнө коркунучтуу электромагниттик талааны дискреттик конденсаторлор нейтралдаштырып жок кылат. Жез мамынын көңдөйүнө жайгаштырылган конденсаторлор системанын резонанстык жыштыгын аныктап, электр талаасын басып турат.

"Биздин эсептөө көрсөткөндөй, биз алдагыдай жол менен, электрокоопсуздук боюнча Федералдык комиссия орноткон чектөөнү бузбастан 1.9 кВт чейинки электр кубатын бере алабыз" деп билдирди доктор Мэтью Ж. Чабалько (Matthew J. Chabalko). Изилдөөчүнүн айтымында, бул энергия менен бир маалда 320 смартфонду заряддаса болот.

"Системанын иш жыштыгы 1 мегагерцтен ашпайт жана бул жыштыкка ылайыкташтырылган бардык приборлор бөлмөнүн кайсы бурчунда турганына карабастан энергия ала берет" деп түшүндүрдү доктор Чабалько. Пайдаланылбай калган магниттик талаа мейкиндикте тегиз бөлүнгөндүктөн, кадимки материалдардан жасалган буюмдарга таасир этпейт жана тегеректеги башка жандууларга коркунуч келтирбейт".
Жаңы технологияны дагы модернизациялап, бөлмөнү металл менен каптагандын ордуна ток өткөрчү атайын боёк менен сырдап же дубалга атайын панелдерди илип койсо болот. Береги системаны чоң имараттарда колдонуу үчүн магниттик талааны тегиз жайылтуучу жез полюстардын санын көбөйтүү жетиштүү.

"Биз бул экспериментти бөлмөнүн чоңдугундай лабораторияда демонстрация кылдык. Масштабды муштумдай кичирейткендин же килейген кампадай чоңойткондун эч айырмасы жок", - дейт изилдөөнүн илимий жетекчиси Алансон Сэмпл (Alanson Sample).

Зымсыз электр кубатын берүү инженерлердин узактан берки технологиялык кыялы. Теги серб америкалык ойлоп тапкыч Никола Тесла (Nikola Tesla, 1859-1943) зымсыз жарык берүү системасын 1890-жылы эле демонстрация кылып, технологиялык ачылышын турак үйлөрдү жана завод-фабрикаларды электр кубаты менен камсыздоодо пайдаланганды сунуш эткен. Бирок атактуу ойлоп тапкычтын тилеги алиге орундала элек.

(Булагы: https://www.sciencedaily.com, http://journals.plos.org, https://www.disneyresearch.com)

Учма мотоцикл Scorpion-3

Орусиянын Hoversurf компаниясы хавербайк (hoverbike) типтүү учма мотоциклдин прототибин жасады. Scorpion-3 деп аталган бул аппарат роторлору өндүргөн электрдин күчү менен иштейт. Ал абага ордунан тик көтөрүлөт жана жерге тигинен төмөндөп конот. Бирок ал азырынча ангардын ичинде гана учуп конот. Учма мотоцикл абада казыкка байлангандай бир орунда калкып тура берет. Англис тилинде андай учма аппараттар хавербайк (hoverbike) деп аталат.

Scorpion-3 учма аппараты 10 метрге чейинки бийиктикке көтөрүлөт, учканда ылдамдыгы 50 км/саатка чейин жетет, 120 килограмм жүк көтөрөт.

Scorpion-3 аппаратынын конструкциясы өтө эле жөнөкөй болгондуктан, баасы арзан жана тейлөөгө кетчү чыгымы да аз болору айтылат.

Кемчилиги - диаметри бир метрге жетип жетпеген роторлору жерге жакын жайгашкан. Ошондуктан, ал мүмкүн болушунча бетондолгон жана асфальтталган аянтка гана конууга тийиш. Эгер жылаңач талаага кончу болсо, батперектери айдаган шамал куюнду пайда кылып, учкуч жана жүргүнчүлөр бозала чаң болушат. Аппарат тегиз эмес жерге конгондо пилот эки бутунан айрылышы кажетсиз. Себеби учкучтун бут жагы ишенимдүү корголгон эмес. Ошондой эле кокустан учма мотоциклдин моторлорунун бири же электрондук стабилдештирүү элементтеринин бири иштен чыкса, анын абада оңторулуп кетери турган иш экенин айтышат адистер.

Төрт роторлуу аппарат гироскоп, акселерометр жана тийиштүү программа менен камсыздалганына карабай, андай типтеги системаларды башкаруу аябай эле татаал деп эсептелет.

Маалымдалгандай, орусиялык компания Scorpion-3 учма мотоциклин сатыкка кеңири чыгарбайт. Анткени ал спорттун экстремалдык түрүн сүйүүчүлөргө гана арналган учма аппараттын прототиби. Ошентсе да долбоор ийгиликтүү болсо, аны жүк ташуучу аппарат же тик учар катары колдонгонго ыңгайлаштыруу жеңил экени шексиз.

(Булагы: http://www.dailytechinfo.org, http://www.designboom.com)

Роботтордун беш кылымдык тарыхы

8-февралдан бери Лондон музейинде роботтордун 500 жылдык тарыхы деп аталган көргөзмө жүрүүдө. Көргөзмө адамзаттын роботторду адамга жакын кылуу боюнча 16 кылымдан берки аракети менен тааныштырат. Эң эски экспонат-кулагын бурап койсо, колундагы тапсисин чекесине тийгизип өөп, күнөөсүн кечирүүнү жараткандан сурап, көкүрөгүн койгулачу испан кечил. Кечил роботтун тулку бою жана бардык мүчөлөрү темир. Ал эми эң жаңы робот - териси латехстен жасалган аниматроник -робот бөбөк. Аниматроник-робот бардык кыймылдарды, анын ичинде беттин мимикасын жасаганга ылайыкталган программа. Моделди башкарчу экзоскелет жана сервомоторлор жасалма теринин астына катылган. Ал эки-үч айлык бөбөктөй колу-буттарын жай кыймылдаткандыктан ырас эле дем алып жаткандай көрүнөт.

Көргөзмөнүн жылдызы - адамга куюп койгондой окшош гуманоид Робо Теспиан (Robo Thespian). Ал музейдин кызматкери катары бардык иш -чараларга жигердүү катышууда жана конокторду да тейлейт. "Роботторго көп иштегенге туура келүүдө. Себеби алар аткарчу жумуш окшош. Роботтор кайталанма ишти аткарганга жакшы", - дейт доцент Вилл Стэнли.

Kodomoroid гуманоидди телеканалдардан жаңылык окуган дикторлордон айырмалап болбойт десек аша чаппайбыз. Ал робот ар 20 мүнөттө экрандан жаңылык окуп турат. Көргөзмөдө адамга окшобогон роботторду да жолуктурасыз. Швейцариялыктардын YuMi роботу эки колу менен кагаздан жасалган самолетторду учуруп ойноп жүрсө, АКШда жасалган Baxter жерде чачылган заттарды терип жүрөт.

Чоңдугу кадимки ак куудай механикалык "Күмүш ак куу" 400 жыл мурда жасалган робот. Инженердик жана зергерлик өнөрдүн мыкты чеберчилигин даңктаган береги робот ак куу моюнун тирүү ак куудай бура алат.

Көргөзмөдө кары адамдарга кам көрчү, шерик болуп, түйшүгүн жана санаасын тең бөлүшчү, ошондой эле адамга оор жумушту жеңил бүткөргөнгө көмөктөшчү көптөгөн роботтор да коюлган.

"Сиз 500 жыл ичинде жаралган роботторду көргөндөн кийин, роботтор коркунучтуу темир-тезек эмес, сыйкырдуу, ажайып жана пайдалуу экенин, биз каалаган нукка түшүп баратканын жана аларды кандай өнүктүрүү керектигин түшүнөбүз”, - дейт экспозициянын илимий жетекчиси Бен Рассель (Ben Russell).

Лондон музейиндеги роботторго арналган көргөзмө 1-октябрга чейин уланат.

(Булагы: http://english.cctv.com, https://www.washingtonpost.com, http://www.ien.com/automation)

Кабырчактуу чакалай муун оорусуна өбөлгө

Канаданын Калгари университетинин (University of Calgary) окумуштуулары псориаз менен ооруган адамдарда муун оорусу - артритке чалдыгуу коркунучу жогору болорун аныкташты. Алар берегидей тыянакты псориаз менен ооруган 70 миң британиялыктын оорусунун тарыхын анализдеген соң жасашты.

Муун оорусу - псориаттык артрит депрессияга баткан адамдарда депрессиянын белгилери жокторго салыштырганда алда канча жогору болору айтылат изилдөөдө. Ушундан келип, канадалык окумуштуулар псориазга чалдыккан пациенттерди дарылоодо психотерапиянын усулдарын колдонуу туура болот деп эсептешет. Псориаз дарты кыргыз тилинде - кабырчыктуу чакалай деп айтылып жүрөт.

Медицина илиминдеги жетишкендиктерге карабай, псориаз эмнеден пайда болору алиге чейин окумуштуулар үчүн табышмак. Бул дартка кабылган адамдардын денесинде ысык сууга күйгөн сыңары кызыл тактар пайда болуп, ал көөп калат жана дарт пайда болгон жерлерде тери кургап кетет. Береги кызгылтым тактардын бетинде ак кабырчыктар пайда болот. Кабырчыктар сыйрылганда теринин үстү кызгылтым тартып, жылтырап канталап калат. Тактар акырындык менен чоңоюп, жарага да айланат.

Ушу тапта псориаздын этиологиясы же келип чыгуу себебине байланыштуу эки гипотеза бар. Эки гипотезада тең псориазга чалдыккан адамдардын иммундук системасы бузулганы боолгонот. Медициналык статистика көрсөткөндөй, псориаз менен жалпы калктын 2-4 проценти ооруйт. Ал жашка карабайт. Аял менен эркекти ылгабайт. Псориаз дартына кабылган адамдарда псориаттык артрит, лимфосаркома (зыяндуу шишик), жүрөк-кан тамыр оорулары, Крон дарты (ичеги-аш казан илдети) жана депрессия күчөп кетиши ыктымал. Эскерте кетели, 2010-жылы америкалык атактуу сулуу Ким Кардашян катуу депрессияга кабылгандан кийин денесинде кызыл так пайда болуп, ага медиктер псориаз деген диагноз коюшкан.

(Булагы: http://www.jidonline.org, https://www.agroxxi.ru)

Археологдор матриархалдык башкаруунун далилдерин табышты

Пенсильвания мамлекеттик университетинин профессору Дуглас Кеннетт (Douglas Kennett) жана анын коллегалары пуэбло индеецтеринин ак сөөктөрү көмүлгөн жайларды анализдеген соң ушундай бүтүмгө келишти.

Пуэбло индеецтери АКШнын түштүк батышында жашаган эл. Окумуштуулар болжол менен биздин санакка чейинки 1130-800-жылдары Чако каньонунда жашаган пуэбло индеецтеринин ондогон төбөлдөрүнүн геномдорунун кесиндилерине анализ жасап, алардын баарынын митохондрия ДНКсы окшош экенин аныкташкан.

Митохондриалдык ДНК атадан балага берилбейт жана эркектердин жыныстык клеткаларында митохондрия болбойт. Митохондриалдык ДНК энеден балага гана берилет. Ушундан келип, америкалык окумуштуулар байыркы индеецтерде бийлик эне тарабынан мураска берилген деген жыйынтык чыгарышты. Ошондой эле энелердин династиясы жүздөгөн жылдар бийлик жүргүзгөн, ал эми ушундай бир династия азыркы АКШнын түштүк-батышындагы Нью-Мексико штатында жашаган байыркы пуэбло бонито элин 330 жылдан ашык мезгил башкарган жана маданиятында маанилүү роль ойногон деп жоромолдошот окумуштуулар.

"Бул мамлекет деңгээлиндеги коом болгон деп айтпайбыз биз. Биз муну теңдик өкүм сүргөн коом деп да ойлобойбуз",-дейт Пенсильвания университетинин профессору, антрополог Дуглас Ж. Кеннет (Douglas J. Kennett)

Бирок илимпоздор матриархалдык башкаруу пуэбло элине гана мүнөздүү көрүнүш болушу ыктымал жана жалпы байыркы адамзат коомунда андай башкаруу болбошу мүмкүн экенин айтышат.

XIX кылымдын ортосунан баштап көпчүлүк археологдор алгачкы жамааттык коом кыйрагандан кийин пайда болгон коомдо бийликти аялдар жүргүзгөн деген теорияны алга түртө баштаган. Бул теорияны айрыкча марксизмдин классиктери өнүктүрүшкөн. Алардын көз карашынча, ири жамааттарда баланын атасы ким экенин так айтуу кыйын болгондуктан, баланын теги энеси боюнча аныкталып, матриархалдык башкарууга негиз салган. Азыр бирок көпчүлүк окумуштуулар абсолюттук матриархат адамзаттын өнүгүүсүндө өкүм сүргөн эмес деген пикирде.

(https://www.sciencedaily.com, http://www.sciencemag.org)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Путиндин Бишкек сапары

Кыргызчылык кыргызды өнүктүрбөйт

Иллюстрация

Кыргыз элинин мүнөзү жана каада-салттарындагы терс көрүнүштөр тууралуу экономист жана публицист Сапар Орозбаков ой бөлүшөт.

Менин башымдан өткөн эки окуя

Мен орто мектепти 1969-жылы эки сабактан, тагыраак айтканда, орус тили жана орус адабияты боюнча "4", калганы жалаң "5" деген баалар менен бүттүм. Бирок эки жыл университетке өтө албадым. Биринчи жолкусунда жарым балл, экинчисинде бир балл жетпей башты жерге салып шылкыйткан бойдон айылга кайра келдим. Мен өзүм жөнөкөй үй-бүлөдө төрөлүп, жетим өскөм. Ошондон уламбы айылдын карапайым адамдары мени өз баласындай жакшы көрүшчү.

Ошолор сөз чыгарып алышыптыр, аны мага да айтып жүрүштү. «Мугалимдер сага башың баш экен, бирок чөнтөгүң тайыз экен дешкен турбайбы» дешчү. Алар кантип эле ошентип айтышсын. Карапайым адамдар бир ишенип алган нерсесинен оңой менен кайтпаган кызык эл болот эмеспи. «Жок, антип мага эч ким айткан эмес» десем да ишенбей коюшту, ким мага эмне дегенин менден жакшы биле тургансышып.

Көрсө, маселе чын эле ошо башта экен. Бирок, тескерисинче, менин башым да чөнтөгүм сыяктуу «тайыз» болуп чыкты. Сабакты жакшы билбей эле мен кыйынмын деп дардаңдап жүрүптүрмүн. Мен мектепте жакшы окуганым менен, биздин мектеп талапка жараша терең билим бере албаптыр. Үчүнчү жолкуда экзамен берчү предметтерди кайрадан окуп чыгып, өз алдымча катуу даярдандым. Окуганда да ушунчалык окудум дейсиң, математиканы сүйүп калып, кыргыз тилинде китеп жазгым келип кетчү. Ал жолу Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика факультетине эч тоскоолдуксуз шыр эле өтүп кеттим.

Мен бул окуядан чоң сабак алдым. Эгерде сен баарынан өйдө болуп, көпчүлүктөн айырмаланып, төбөң көрүнүп турса, душманың деле аяйт экен деген ойго келдим. Башкалардан бир карыш бийик болбой туруп адилеттүүлүк болбой калды деп эч качан даттанбайм, андан көрү ошондой бийиктикти камсыз кылуунун үстүндө иштейм деп өзүмө өзүм сөз бердим. Туугандарым «сенин башкалардан эмнең кем, тааныштарыңа айтып, эл сыяктуу акчалуу кызматка орношпойсуңбу» дешкендерине карабай, мен азыркыга чейин ушу принцип менен жашап келем.

«Советтер союзу учурунда тартип катуу болчу, кадрларды тепкичтен тепкичке көтөрүп тарбиялачу, батыш келип алып, демократия деген нерсесин чыгарып баарын бузуп салды, бүгүнкү башаламан заман батыштан келди» деп жатышпайбы. Адилетсиздик ошондо эле бар болчу. Албетте, азыркыдай деңгээлдегидей эмес.

Баарынан кызыгы, мен эки жыл өтпөй калып жатышымдын себеби башкаларга салыштырмалуу менин предметтерди начар билгенимде деле эмес болуп чыкты. Биздин группада Эшим деген жолдош балам бар эле, кийин аким болуп жүрүп каза болуп калды. Ошол айтып калчу, «мен балдардын баарын сураштырып чыктым, Жеңиш экөөңөр эле өз күчүңөр менен өтүптүрсүңөр, калгандарыбыздын баары жок эле дегенде бир предметтен, болбосо эки–үч предметтен тааныш-билишти ортого салып жогору баа койдуруптурбуз» деп. «Мага бардык предмет боюнча экзамен алган мугалимдерге айтып коюшкан, сочинениени болсо экзамен берген күндүн кечинде эл тарагандан кийин университеттин жертөлөсүнө алып барышып бир жакшы жазылган сочинениеден көчүртүп жаздырышкан» дечү.

Жолдош балам айткандай эле группада, башкасын айтпаганда да, тамганы жакшы тааный албаган, китепти эжелеп окугандар да бар болчу. Ал эми математикадан берген мугалим лекциясын окуп, практикалык сабакка келгенде балдарга тапшырма берип, группаны мага таштап өзү пиво ичкени кетип калчу, буларга үйрөтөм деп аракет кылган менен эч нерсе чыкпайт деп. Ошолордун баары университетти бүтүп диплом алышты. Бири дагы жетишпегендиктен деп окуудан чыгарылып, же кийинки курска калтырылган жок. Экзамен учурунда эки алып калышкандары менен кийин тааныш издеп баары бир экзамендердин баарын берип чыгышчу.

Өзүңүздөр сезип тургандай, мен университетти жакшы баалар менен аяктадым. Азыр тартип кандай экенин билбейм, агезде "5" деген баалар бардык баалардын 75% кем эмес болсо, кызыл диплом берчү. Менин бештерим 90% кем эмес болчу. Бирок мен кызыл диплом алган жокмун. Кызыл диплом алуунун дагы бир шарты - бүтүрүү экзамендердин баарын "5" деген баага тапшыруу керек эле. Экзамендердин ичинде илимий коммунизм деген предмет бар болчу, мен ошондон "4" алып калдым. Анын себеби мындай.

Мен саясий экономия деген предметке өзгөчө кызыгып, ушул предмет боюнча студенттик илимий иш жазып, конференцияларга катышып жүрдүм. Ал предметти Кемел Нанаев деген аспирантураны Москвадан жаңы бүтүп келген жаш жигит берчү. Кийин ал киши Акаевдин учурунда Улуттук банкты, Каржы министрлигин жетектеп, вице-премьер да болду. Ал мени кафедрага окутуучу кылып алып калам деп жүрчү. Бирок кафедрада дагы бир доцент өзүнүн аталаш инисин алып калууга аракет кылып калды. Ал биздин параллель группанын биринде окучу, өтө кадырлуу бир мамлекеттик кызматкердин кызына үйлөнгөнү жаткан.

Жогоруда илимий коммунизмден "4" алып калдым дебедим беле. Андан агезде бардык бүтүрүүчүлөр мамлекеттик экзамен беришчү. Илимий коммунизм өзү сүйлөмө сабактардын катарына кирген математикадай так илим эмес. Ошондуктан аны билет же билбейт деп эч ким так аныктай албайт. Бирок кеп анда деле эмес. Ал кезде мындай бир жазылбаган мыйзам бар болчу. Эгерде студент жалаң бешке окуп келе жатса, мугалимдер мамлекеттик экзаменден бир олуттуу себеп болбосо "4" коюшчу эмес.

Мага "4" коюшканын себеби ошол экзаменди жогоруда айтылган доценттин жакын жолдошу алган. Доценттин максаты мени кызыл диплом албай калды кылып, мага деген орунга өз инисин түртмөй болгон. Бирок баары бир кафедрага мени алышты. Анткени Кемел Нанаев ошондо эле элдин оозуна алынып калган кадырлуу адам болчу.

Менин башымдан мындай окуялар көп эле өткөн. Маанисине карап алардын экөөн мисал катары айтып отурам. Эмне үчүн муну айтып жатам? Кээ бир адамдар азыр кечегисин унутуп «Советтер союзу учурунда тартип катуу болчу, кадрларды тепкичтен тепкичке көтөрүп тарбиялачу, батыш келип алып, демократия деген нерсесин чыгарып баарын бузуп салды, бүгүнкү башаламан заман батыштан келди» деп жатышпайбы. Адилетсиздик ошондо эле бар болчу. Албетте, азыркыдай деңгээлдегидей эмес. Бул проблема ошондо эле олуттуу болчу.

Мен мунун баары Совет бийлиги учурунда бар болчу десем, аны ошол коммунисттер алып келген турбайбы деп ойлобогула. Тууган-урукту колдогула, тааныш-билиш күткүлө деп Совет бийлиги эч качан тарбиялаган эмес. Тескерисинче, эскинин калдыктары деп жаман көрчү, андай нерсе билинип калса, жыйналыштан жыйналышка салып, кызматтан алып, түрмөгө отургузуп катуу жазалачу. Билинип калбаса экен деп титиреп турушчу.

Анын орустарга деле тиешеси жок. Ооба, тууганды колдоо бардык эле элде бар. Бирок орустар бизчилеп эки-үч ата өтүп кеткен тууганды тууган деп эсептешпейт. Жердешчилик деген сезим дээрлик жок. Трайбализм менен оорубайт. Алар баласын бапестеп баккан менен, баласы ата энесин жакшы карабай кээде таштап деле кете берет. Бул кыргыздардын өзүнүн канындагы эле нерсе. Аны жалпы жонунан кыргызчылык дешет. Кыргызчылыктын башаты болсо биздин улуттук каада-салттарыбызда, менталитетибизде жатат.

Кыргыз эмне үчүн жалкоо?

Кечээ, Совет бийлиги орногонго чейин кыргыздар бир атанын балдарыбыз дешип чогуу жашаган. Ар ким үй тигип, катын-балдары менен өз алдынча казан асып, түтүн булатканы менен аталаш туугандар жайлоого чыкса катар конуп, кыштоодо да катар кышташкан. Арык казса, бирге казып, чоң иштердин баарын чогуу, ашар жолу менен бүтүрүшкөн. Тыңдары чабалдарына жардам берип, керек учурда, мисалы, бирөө келин алып, кыз берип же бөөдө кырсыкка учурап чоң чыгашага учурап жатканда калгандары кошумча кошкон. Муну бир атанын балдарынын ынтымагы дешкен.

Бир нече бир ата балдары чогулуп келип өз кезегинде урууга биригишкен. Уруу бирикмелери көчмөн элдеринде дайыма болуп турган согуштардан улам түзүлгөн. Алар тышкы душмандардан чогуу коргонушкан. Душман сөзсүз эле башка элден болгон эмес. Кыргыз уруулары бири-бири менен да такай чабышып турган. Эгерде орто кылымдагы кыргыздын тарыхын карап көрсөңүздөр, ал жалаң уруулардын ортосундагы кагылыштардан турарын көрөсүңөр.

Ошентип өздөрүн кыргызбыз деп эсептеген уруулар биригип бир мамлекет кура алышкан эмес. Бирок ар бир уруу өзүнчө мамлекет болгон. Алардын ар биринин малга салган өзүнө гана таандык тамгасы болгон. Урууну бир манап башкарган. Ар бир уруунун өзүнүн баатырлары, акылмандары, чечендери, ырчы-чоорчулары болгон. Ар ким Ата Мекеним деп өз уруусун эсептеп, өз кишилерин көтөрүп айткан. Кеминдиктер Шабдан кыйын болгон деп жатышпайбы. Мен Шабдандын ашында ат чапкан кишилерди көрүп, сөздөрүн угуп калдым. Биздин суумурун элинин аксакалдары Шабдандын заманында болуш болуп жүргөн өзүбүздүн Өтөгөн деген киши кантип Шабданды сөзгө жыкканын ыракаттанып айтышчу.

Кыргыздын каада-салты, үрп-адаты, кулк-мүнөзү, маданияты жана адабияты ушундай шартта калыптанган. Мен дагы бир жолу кайталайм, кыргызчылык деп өзүбүз кээде жерий калчу сапаттар башка бирөөдөн жуккан эмес. Ал өзүбүздүн эле каныбыздан, жаныбыздан чыккан кыпкыргыз эле сапаттар. Кыргызчылык айрым кыргыздарга мүнөздүү болуп, калган көпчүлүк кыргыз жалаң жакшы сапаттарга ээ болгон деп ойлоо да жанылыштык. Ал бардык кыргызга бирдей мүнөздүү сапаттар. Болгондо да ал биз мактанып жүргөн жакшы сапаттарыбыздын уландысы, экинчи эле бети. Жамандары да, жакшылары да ошо бир ата жана уруу болуп чогуу жашаганда чыккан сапаттар.

Кыргыз байлыгы батпай ашып-ташып тургандыктан жалкоо болгон эмес. Бир атанын балдары болуп чогуу жашаган кыргыз эч качан ачка калган эмес. Жегенге эч нерсеси жок же киерге кийими жок болуп жылаңач калса туугандар жардамга келген. Жаш курагы кыргыздын мурдагы салттары анча өзгөрө элек колхоздоштуруу мезгилине туура келген менин өзүмдүн эле чоң энем «сеники-меники дебей эле кайсы үйдө жарма кайнаса ичип алып кете берер элек» деп тамшанып айтчу.

Анын үстүнө бир уруу экинчи уруудан жылкы тийип, кой уурдап алып турган. Көчмөн элдерде барымта кылуу, уурдоо, башка уруунун мал-мүлкүн талап-тоноп алуу эрөөн нерсе болгон эмес. Ал, тескерисинче, баатырлык, эр жүрөктүк деп эсептелген. Кыргызды мына ушул нерселер жалкоо кылган. Менчик болбосо, ар ким өз тапканын жеп-ичпесе, эч нерсең жок калса бирөөнүкүн уурдап алуу мүмкүн болсо, эч ким жан талашып иштебейт. Анын биз мактанган марттыгы деле ушуга байланыштуу. Өзүңдүн мандай териң менен табылбаган нерсе барктуу болбойт.

Кыргыздар чынында эле улууну урматтап, кичүүнү сыйлап ынтымактуу жашаган калк болгон. Антпесе көчмөн заманда душманга жем болуп калышы мүмкүн болчу. Аларды турмуштун катаал зарылдыгы ынтымактуу болууга тарбиялаган. Мен жогоруда айткан чоң энем «балдардын сен-мен деп жакалашканын көргөн жокмун, алардын (бир атанын бардарынын) уруша кетмейи кийин эле чыкты. Ууру деген да жок болчу. Эшикти кулпуга салчу эмеспиз» дечү.

Бирок кыргыздын ынтымагы бир уруунун рамкасы менен эле чектелген. Мен жогоруда айткандай кыргыз уруулары биригип бир мамлекет кура алган эмес. Такай бири-бири менен урушуп-тытышып келген. Ошо да ынтымакпы? Азыркы түндүк-түштүк, өрөөн-өрөөн болуп бөлүнүүнүн башаты ушу жакта жатат. Кыргызда жазылган мыйзам болгон эмес, бир аксакал эле баарын тартипке салып койчу деп кыргызды мактагандар медалдын экинчи бетин эске албай жатпайбы.

Элүү жылда эл жаңы дейт. Кийин орустар келгенде, андан кийин Совет бийлиги орногондо кыргыздардын кийген кийими, ичкен тамагы, жашаган үйү, каада-салты, үрп-адаты, менталитети бир топ өзгөргөн. Бирок, советтик түзүлүш кыргыздардыкындай эле чогуу иш кылган коллективге таянып, кыргыздардын салттарына анчалык карама-каршы келбеген себептен бир атанын балдарынын ынтымагы сакталып кала берген. Колхоздор, мисалы, негизинен ошол эле уруулардын рамкасында уюштурулган, бир атанын балдары бир колхоз болсун деген принципте. Бир нече уруу бир облуска кирген менен менен алардын чеги деле илгерки уруулар ээлеген территориянын чегине дал келет.

Бирок мен жогоруда айткандай, улуттук салттардын айрымдары ачык, айрымдары, тагыраак айтканда, коммунисттик идеологияга туура келбегендери, жашыруун - көмүскө түрүндө жашап келген. Бир атанын балдарынын ынтымагы кала берген. Айылда кимиси тың чыгып, жогорку кызматка отурса, ал калгандарына каралашып, окутуп-чокутуп, кызматтан көтөрүлүүсүнө жардам берүүгө милдеттүү болчу. Аксакалдар «балдарды көтөргүлө, кызмат колдун кири, кийин кызматтан түшүп калсаңар, ошол балдар силердин ордуңарды басып, багат, өмүр бою сыйлап өтөт» деп чоң болуп иштегендерге айткандарын мен өз кулагым менен угуп калдым. Мен макаланын башында айткан эки окуя ушунун кесепети эле.

Көмүскө түрүндө түндүк, түштүк болуп, уруу-уруу болуп бөлүнмөй ошондо эле бар болчу. Таластык студенттердин жыйыны, көлдүк студенттердин жыйыны деген жердештердин чогулушу маал-маалы менен өтүп турчу. Жогоруда айткан Кемел Нанаев ооруп калганымда күчтүү врачтарга көрсөтүп мага өз бир тууганындай камкордук кылчу. Бөлүнмөй кандай деңгээлде болгонун ушундан билсе болот, аны көргөндөр «сенин Нанаев менен тууганчылыгың жокпу, таластык эмессиңби» деп сурашчу.

Менин доорум кыска мөөнөткө созулган Горбачевдун кайра куруу заманына туура келди. Катардагы илимий кызматкер болуп иштесем да, мени ар кандай жогорку сыйлыктарга көрсөтүшүп, ардакташып, институттун директоруна ишенип берген жооптуу иштерди мага да ишенип бере башташты. Аттуу-баштуу эле кишилер кеңеш сурап кайрылышчу.

Глобалдашпаган кыргыз же атам өлдү - салт өлгөн жок

Глобалдашпаган кыргыз же атам өлдү - салт өлгөн жок

Азат атасынын карызынын баарынан кутулду. Эми маркумдун акыркы аманаты калды.

1991-жылы өлкөнүн экономикасын рынок мамилерине өткөрүү үчүн Экономикалык реформаларды жүргүзүү боюнча мамлекеттик комиссия түзүшкөн. Азыркы экономикалык мыйзамдарды ошол комиссия баштап ишке киргизген. Ал өтө кадыр-барктуу кызмат болчу. Мен институттан түз эле Ак үйгө секирик жасадым. Муну да кээ бир адамдар дагы эле Нанаевден көрүп жүрүштү. Бирок бул жолку кызматка көтөрүлүүмө анын тиешеси болгон эмес. Ал кезде Нанаевдин өзү бийликке аралаша элек кез болчу.

Мени Нанаев колдоп жүргөнүн, Нанаевдин Акаев менен тууганчылыгы бар экенин билгендер андан да жогору кетет деп ойлошчу. Анын үстүндө кээ бир адамдар "акылдуу еврей" деп тергеген Левитин да мени баалачу, ар кандай жыйналыштарда Сапар кандай ойдо болду экен деп, менин пикиримди көп элдин көзүнчө сурап калчу. Бирок Кыргызстан Левитин Акаевге кеңеш берген учурда эмес, өзүнүн эле аялы, нака кыргыз Майрам Акаева кеңешчи болгондон тартып бузула баштады. Левитин, айтылып жүргөндөй, кыргыздын алтынын машине-машине кылып жүктөп кеткен эмес, бир эле чемоданы менен чыгып кеткен. Коррупция, казынаны тономой бийликке жалаң кыргыздар келгенде башталды.

Мен жогоруда айтпадымбы, кыргыздар өз уруусун даңазалайт деп. Майрам Акаева таластыктар кыйын эл болот деп ишенип алган, кыргыздын салтын ыйык тутуп, ата-бабанын жолун жолдогон адам болсо керек, бийликтин баарын Талас кылып жиберди. Бир колхоздо башкарма болуп жүргөн өзүнүн классташын да өлкөдөгү экинчи даражадагы кызматка койду. Таластык болгон үчүн эле эчак "саясий өлүк" болгон Карыпкуловду да тирилтти. Өлкөдөгү саясий абал Манастын ордун Семетей ээлерде гана, канайым балдарын бийликке түртө баштаганда курчуду.

Мен кыргыздардын башынан өткөн кыйынчылыктардын баары үчүн жалгыз Майрам Акаеваны күнөөлөйүн деген оюм жок. Андай нерселер Майрам Акаеванын ордунда башка бирөө болгондо деле болот болчу. Совет бийлиги кулап, Кыргызстан эгемендик алганы мурда боло жүргөн нерселер ачыкка чыга келди жана масштабы чоңойду. Анткени коммунисттик идеология бир эле күндүн ичинде күм-жам болуп иштебей калды. Эл эмне болуп кеткенин түшүнбөй деңдирей түштү.

Эсине келген кыргыздардын кээ бирлери Ормон, Шабдан, Курманжан датканы үлгү кылышып, жолду ошолордун заманынан издешти. Кээ бирлер арабдарга окшоп аялдардыкындай узун этек көйнөк кийип, сакал коюп, динге берилди. Мектептин ордуна катар-катар мечит салынды. Мен 1993-жылдын февралында «Слово Кыргызстана» гезитине жазган «Робким шагом, мелким зигзагом по лезвию ножа» деген макаламда «эми кыргыздар Африкадагы элдердей жапайы элге айланат» деп эскерттим эле. Артка кетүү мен ойлогондон да өтүп кетти.

Албетте, илгерки кыргыздардын ынтымагы менен азыркы ынтымактын ортосунда чоң айырма бар. Азыр бир атанын балдарынын ынтымагы жана жердешчилик дегендердин ролу бир кыйла төмөндөдү. Бирок ынтымак кылып, бири-бирин колдоо адаты жок болуп кеткен жок, анын ордун таяке-жээндердин, куда-сөөктөрдүн ынтымагы толтурду. Кыргыздар классташтар, курсташтар, кесиптештер болуп деле бири- бирин колдоп ынтымак кылып жатышат. Кыргыздар мурдагыдай жалкоо болбой калды. Уурулук бир аз тыйылып, тартипке көнө баштады. Бирок кандагы нерсе оңой менен кетпейт көрүнөт, кыргыз башка элдер менен салыштырганда мурдагыдай эле.

Тааныш-билиштик мыйзам ордуна жүргөндө…

Эмне үчүн батыштын экономикасы дүркүрөп өнүгөт да, кыргыздыкы өнүкпөйт? Эмне үчүн америкалыктар, жапондор жакшы жашайт, а биз болсо эптеп эле өлбөстүн күнүн көрүп келебиз? Эмне үчүн немистер же англичандар иш издеп Кыргызстанга келишпейт, кыргыздар Германияга менен Англияга гана эмес Африкага чейин тентип жүрүшөт? Эмне үчүн батыштын эли тартиптүү, чоңдору элпек жана сылык, кичине эле мыйзам бузса же кандайдыр себептерден улам элге жаман көрүнүп алса, айттырбай эле жумуштан өздөрү эле кетип калышат, а биздин кыргыздардын жүргөн жери дайыма ызы-чуу, чаң-тополоң, чоңдору оркойгон күнөөсү болсо да мойнуна албайт, кетсин деп көчөгө чыксаң да чымын чаккандай көрбөйт, аларды, тескерисинче, чымчык аткансып атып кирет, мыйзам бузуп атса да түрмөгө отурбайт, отурса да бат эле чыгып кетет?

"Мама тил, папа мекен"

"Мама тил, папа мекен"

Кыргыз тили жөнүндө кыйнаган ойлор. Эне тилибиздин акыбалы жылдан-жылга оорлошуп баратканын, ага себеп болуп жаткан башкы жагдайларды белгилүү экономист Сапар Орозбаков кезектеги ой-толгоосунда кеңири талдоого алат.

Биздин экономиканын өнүгүүсү үчүн бир эле нерсе керек. Ал үчүн батыштын эли жасап чыгарган товарды биз же бир аз сапаттуурак, же бир аз арзаныраак жасап чыгарып сатышыбыз керек. Ошондо өнүкпөгөнүн көрөйүн! Рынок мамилелеринде таяке-жээн деген жок, кимдин товары арзан жана сапаттуу болсо эл ошонукун алат. Биздин товарларды сатарга рынок жок, ошон үчүн ЕАЭБ кошулдук, эми экономика өнүгөт деп жатышпайбы. Бул болбогон кеп. Биз Бүткүл соода уюмунун мүчөсүбүз, анда 162 мамлекет бар, ага Орусия да, Казакстан да кирет, алардын баары биздин товарды өз рыногуна өткөрбөй койгонго акысы жок. Маселе биз ошол товарды жасай албаганыбызда, сатарга эч нерсебиз болбогонунда болуп жатат.

Товар десе тамак-аш, кийим-кече эле экен деп түшүнбөгүлө. Батышта баары товар. Повесть, аңгеме жазсаң да, обон жазып, ыр чыгарсаң да товар. Совет бийлиги учурунда башка өлкөлөрдүн рыногуна чыгууга тоскоолдук бар болчу. Азыр эч тоскоолдук жок. Жакшы повесть жазып, аны дүйнө эли окуп кетсе, сенден бай жана барктуу киши болбойт. Бизде жазуучу дегенден көп нерсе жок. Анын жарымынын Кыргыз эл жазуучусу деген наамы бар. Бирок бири да дүйнө элине жаккан Айтматовдун повесттериндей повесть жаза албайт.

Мен жогорку окуу жайды бүтүп жаңыдан иштеп баштаганда – 70-жылдардын экинчи жарымында экономика илиминин бир эле доктору болор эле. Азыр алардын саны 100дөн ашты деп жатышат. Алардын бири да батыштын докторлорундай олуттуу илимий изилдөө өткөрүп, ишке пайдасы тие турган кеңеш бере албайт. Анткени диплом менен наамды экономисттери да, жазуучулары да, таяке-жээн, куда-сөөк, тааныш-билиштин, жердештердин жардамы менен алып алышкан.

Мен окуп жүргөн мезгилде жети эле эле жогорку окуу жайы бар болчу. Азыр жогорку окуу жай айылга чейин ачылып жатат. 20 миңге жетпеген калкы бар шаар айыл эмей эмне! Азыр анын саны 50дөн кем эмес. Биздин убактагы техникумдар да академия жана университет болуп алган. Бирок алардын сапаттуу окутарына башкалар эле эмес, өзүбүз да ишенбейбиз. Акчабыз болсо эле балдарыбызды Америкадан окуткубуз келет.

Кыргызстанда таш ыргытсаң врачтын башына тиет. Совет бийлиги учурунда медиктерди жалгыз Медициналык институт даярдап чыгарса, азыр андай кесип боюнча адисти төрт-беш окуу жайы даярдайт. Медицина илиминин бардык тармагы боюнча врачтар бар, анын ичинде илимдин докторлору да бир топ, бирок ооруп калсак аларга ишенбей, Германияга же Түркияга барып дарыланабыз.

Эмне үчүн биз батыштагыдай товар жасап чыгара албайбыз? Анткени бизде кимдин кайсы жерде иштерин жана ал канча айлык аларын рыноктун мыйзамдары эмес, тең укуктуу конкуренция эмес, таяке-жээн, куда-сөөк, тааныш-билиш чечет. Кыргыздын каада-салттары, тагыраак айтканда, кыргызчылык чечет. Таанышың болсо танкасың. Таанышың болсо диплом да болот, каалаган ишиңе барып орношосуң, айлыктын чоңун аласын, наам дагы сеники. Көрүп жатпайбызбы, таанышың болсо окуп убара болбой дипломду бир күн ичинде жаздырып алса болорун. Колдогонуң күчтүү болсо, дипломсуз деле министр жана депутат болуп иштей аласың.

Мен эки-үч жыл мурун бир мекеменин өтүнүчү боюнча өлкөнүн эмгек рыногуна изилдөө өткөрдүм. Мага коюлган суроолордун ичинде эмне үчүн Кыргызстанда юридика жана экономика адистиги боюнча окуткан жогорку окуу жайлар көп, эмне үчүн жогорку окуу жайларда окугусу келгендердин көпчүлүгү өз кесиби боюнча жумуш табуу кыйын болсо да экономист жана юрист болгусу келет деген суроолор бар эле.

Эсиңиздерге салып коеюн, азыр жогорку окуу жайда окуу биздин мезгилдегидей бекер эмес, ата-энеси акча төлөйт. Акчасы болсо башка өлкөлөрдүкүнө салыштырмалуу аз болгон менен кыргыздардын чөнтөгүнө бир топ эле оордук кылат. Жумуш табууга мүмкүн эместигин алдын ала билип туруп ошол кесиптерге документ тапшыруу бул акчаны жөн эле чачуу дегендикти билдирет. Батыштын эли андай кылбайт. Иш табыла турган кесипке гана окушат.

Изилдөө окууга өтүп жаткан адам жана анын ата-энеси өз кесиби менен жумуш табарына үмүттөнүшөрүн көрсөттү. Аябай жакшы окуп, күчтүү адис болуп эмес. Күчтүү адис болсоң, Кыргызстандан иш таппасаң да, адистиктин баркын билген башка өлкөлөр айланайын деп ишке алат. Эгерде жакшы адис болгусу келсе биздин окуу жайларда эмес, Гарвард өңдүү күчтүү университеттерде окушу керек да. Изилдөөдө алар жумушту тааныштардын жардамы менен табарына үмүттөнүшөрү билинди.

Практикада таап жаткандары да бар. Бийлик алмашса, Ак үй менен министрликтерден тартып мамлекеттик ишканаларга чейин кызматкерлердин баары алмашарын көрүп жатпайбызбы. Кыска мөөнөткө болсо да алар чыны менен эле өз кесиби боюнча иштешет экен. Ал үмүттү ого бетер бекемдеп салат көрүнбөйбү.Тааныш-билиш мыйзам катары жүргөн жерде стунденттер жакшы билим алайын деп тырышмак беле. Жогорку окуу жайларда окуган балдардын билим деңгээли төмөндүгү да ошондон.

Мамлекеттик мекемелер жана мамлекеттик ишканаларды мейли дейли, алардын ээси жок. Ээси жок нерсени кыргыздар талап деле ала беришет эмеспи. Изилдөө жеке менчик ишканалардын ээлери деле кыргыз салттарын аттап өтө албасын, туугандары иштейм деп келсе, жок деп айта албасын көрсөттү. Алар деле жумушчуларын билимине жана жөндөмүнө карап эмес, ал тууганбы же тууган эмеспи, ошонусуна карап алышат экен. Менчик ээлери жердештерин, айылдаштарын, таяке-жээндерин жумушка албай койсо, элге жаман көрүнүп калам деп коркушат окшобойбу. Мына кыргыздын каада-салтынын баасы! Ушундай ишкана жакшы иштеп, батыштын ишканаларына атаандаш болуп, алар чыгарган товарларды өндүрүп чыгара алабы. Албетте, жок.

Мен бул маселелерди көптөн бери изилдеп жургөн окумуштуу катары бир нерсени баса белгилеп кетким келет. Азыркы глобалдашуу заманында ишканалардын эле атандашуусу эмес, алар аркылуу каада-салттардын атаандашуусу да болуп жатат. Батыштын ишканалары менен биздин ишканалар эле эмес, батыштын каада-салттары менен биздин каада-салттар атаандашып жатат. Биздин ишканалардын жеңилгени – биздин каада-салттардын жеңилгени. Товар өндүрө албаганыбыз, өндүргөн товарыбыздын өтпөгөнү биздин каада-салттарыбыз замандын талабына жооп бербегенин көрсөтөт.

Биздин мамлекеттик органдардын чабалдыгы да биздин каада-салттарыбызга байланыштуу. Биз башка элдерге окшоп батыш өлкөлөрүндөй эле жакшынакай эле Конституция жана мыйзам кабыл алабыз. Алар иштебейт. Биз мыйзам менен эмес, өзүбүздүн салтыбыз менен жашайбыз. Өзүбүздүн кызыкчылыгыбыз болсо же туугандарыбызды колдош керек болсо биз мыйзамды уруп ойнобойбуз. Кыргызстанда мыйзам бузган, акча жеп алды деп коррупция боюнча айыпталган адамды турмөгө отургуза албайсың. Туугандары жол тосуп, андай-мындай кылып отуруп түрмөдөн куткарат, соттолсо да мөөнөтүнө чейин отургузбай чыгарып кетишет. Анан кантип мамлекет бекем болсун!

Мени кооптондурган нерсе, азыркы турпатыбыз менен кыргыз экономикасын өнүктүрө албасыбызга көз жеткен сайын, олуттуу өзгөрүүлөргө баруу керек экенибиз айкын боло баштаган сайын күнөөнү өзүбүздөн эмес, батыштан издегендер көбөйүүдө. Мамлекеттик түзүлүштү бүтүн бойдон улуттук үлгү боюнча кайра түзүп чыгууга чакырган идеологдор пайда болду. Жомоктон башка китеп окубаган, олуттуу китептерге тиши өтпөгөн немелер өздөрүн жанда жок акылдуу сезип алышып курултай деген немени киргизебиз деп жатышат.

Кыргызда курултай деген деле болгон эмес. Бул кыргыз кыйын калк дегендердин оюнан чыгарып алган нерсеси. Бул алардын Чынгызхан кыргыз, Атилла кыргыз дегениндей эле сөз.

Алардын айтуусу боюнча, курултай президентти көзөмөлгө алат экен, алса эле, президент өзү үчүн эмес, үй-бүлөсү, тууган-туушкандары, жоро-жолдоштору жана тегерегиндегилер үчүн эмес, эл үчүн иштеп калат дешет. Ал азыркы парламенттен эмнеси менен айырмаланат? Парламентти чыры жок таза шайлай албай эсибиз ооп келет, андан бир нече эсе көп кишиден турган курултайды чыр болбогондой адилеттүү шайлай алабызбы? Президент мынча көп кишини шайлоодон чыккан татаалдыктан пайдаланып, өз кишилерин шайланды кылып, ал деле чөнтөк курултай болуп калбайбы? Бул суроолорго алар тараптан бир да ынанымдуу жооп уга алганым жок. Ата-бабабыз ошентип келген дегенден башка эч нерсе айтышпайт.

Баарынан кызыгы, кыргызда курултай деген деле болгон эмес. Бул кыргыз кыйын калк дегендердин оюнан чыгарып алган нерсеси. Бул алардын Чынгызхан кыргыз, Атилла кыргыз дегениндей эле сөз. Маселени чогулуп алып, илгеркилердин сөзү менен айтканда, ийри отуруп түз кеңешүү мен жогоруда айткандай, бир ата балдарынын, андан ашып кетсе бир уруунун масштабында эле болгон. Кыргыз уруулары бир-эки жолу эле курултай өткөрүүгө аракет кылышкан. Анда деле кыргыздын беш-алты уруусу келип, ага кыргыздын жарымы да чогулган эмес. Ормонду хан шайлагандагысы эки уруунун чабышы менен аяктаган.

Ата-бабабыз дегендерден сурайын дедим эле. Силерге ким айтты кыргыздын улуттук салттары кылымдар бою өзгөрүлбөй келе жатат деп? Ким айтты Ормон хандын заманындагы каада-салттар биз үлгү кылгыдай жакшы каада-салттар деп? Менин билишимче, ошол замандын кишилери деле өзүнүн заманындагы адамдарды бузулду деп, мурункуларын мактап келишкен. Эгерде ата-бабалардын салты дей турган болсок, баарыбыз жылаңач болуп Африкага кетип калышыбыз керек. Анткени ата-тегибизди кууй турган болсок акыры барып мындан 60-80 миң жыл мурда жашаган жапайы адамдарга барып такалабыз.

PS: Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт.​ ​
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: жетекчилерге шилтенген бычак

Ош шаары

Өткөн жумада МПА май куючу станцияларынын биринин башчысы мыкаачылык менен өлтүрүлдү.

Бул окуядан бир апта мурун ушул эле МПА май куючу компаниясынын аткаруучу директору Оштогу ресторандардын биринде бычакталып аман калган эле.

24-февраль күнү Ош шаарында МПА май куючу станциялардын биринин башчысы Абдираим Жапаров өз үйүнөн чыгып келатканда өлтүрүлгөн. 34 жаштагы ишкердин артында аялы менен төрт баласы калды. Жакындарынын айтымында, Жапаров ал күнү багымдат намазын окуу үчүн эртелеп мечитке бармак. Ишкерди кылууга шектелип маркумдун таанышы кармалган. Учурда ал убактылуу кармоочу жайда отурат. Кылмышка шектүү акчанын айынан ушуга барганын ачык айтууда.

- Биз жакшы мамиледе болчубуз. Андан 30 миң сом карыз да алгам. Бир күнү мени эч себепсиз эле иштен кетесиң деди. Жумуштан айдап жатканда эсеп-кысап кылып, дагы 40 миң сомду моюнума илди. Мен далил сурадым. Далилдеп берген жок. Машинемди да күрөөгө деп алып койду. Кийин СМС жазып, карызын доолап жүрдү. Болбосо балдарды артыман саларын айтты. Ошол күнү мен анын үйдөн чыгып келатканын көрдүм. Дубалдын артына жашындым. Жанымдан өтө бергенде арматура менен чаптым. Ал кулады. Бычак шилтеп, анан качып кеттим.

Бул окуя боюнча Ош шаардык милициясы адам өлтүрүү беренеси менен кылмыш ишин козгогон. Шаардык милициянын маалымат катчысы Замир Сыдыковдун айтымында, кылмышкер адам өлтүрүүгө бир нече күн даярданган.

- Ал алгач берген көрсөтмөсүндө маркум менен тааныш болгонун, ага ири суммада акча карыз экенин айтты. Ошону төлөгүсү келбей коркутуп коюу үчүн үйүнө барган экен. Биздеги маалыматтарга караганда ал аны өлтүрүүгө бир нече күн даярданып, эртең менен чуркай баштаган. Көргөн адамдарга күн сайын эле чуркайт дегендей таасир калтырууга аракет кылган. Арматуранын кесиндисин жана бычакты даярдаган. Кылмыш болгондон кийин канга боёлгон кийимдерин жууп, бекитүүгө аракет жасаган.

Күйүүчү май сатууга адистешкен МПА компаниясын мындан он күн мурда да кырсык тооруган. Анда Оштогу ресторандардын биринде МПАнын аткаруучу директору Азамат Токтосунов бычакталып, аман калган эле. Учурда ал ооруканада дарыланып жатат. Бир эле компаниянын эки жетекчисине катары менен кол салуу болгонун коомчулук үлүш доолаган "каралар" менен байланыштырган. Бирок МПАнын өкүлү Искендер Ахунжанов компания жетекчиси менен май куючу жайдын башчысына болгон кол салуулардын бири-бирине байланышы жок деп билдирди:

- Бул эки окуянын бири-бирине байланышы жок. Директорубуздун бычакталышы кокустук. Ал окуяга катышкандардын бири менен мэрдин туугандыгы тууралуу так маалыматыбыз жок. Имиш сөздөр гана бар. Бирок биздин ишкананын жергиликтүү бийлик менен эч кандай талашы жок. Ал эми кызматкерибиздин өлүмү боюнча бизде мурда иштеп кеткен адам кармалды. Алардын ортосунда өз ара талашы бар окшойт.

Милициянын маалыматына караганда, ишкер Азамат Токтосуновго кол салууга шектелген үч адамдын бири гана кармалган. Кармала электердин бири Оштогу ири аткаминердин жакын тууганы экени айтылууда. Мындан улам коомчулукта үлкөндөрдүн жакыны жазасыз калат деген шектенүүлөр айтылууда.

Күйүүчү май сатуучу МПА компаниясы өлкө казынасына эң көп салык төккөн алдыңкы он мекеменин катарына кирет. Оштогу май куючу жайлардын басымдуу бөлүгү дал ушул МПАга таандык.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Ош-Электро" карызын өндүрө албай убара

"Ош-Электро" карызын өндүрө албай убара
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Мас дипломат, ачылбаган жагдайлар

Мас дипломат, ачылбаган жагдайлар
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:57 0:00

Диалогду талап кылган чыңалуу

“Ата Мекен” партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаевдин камакка алынышы менен бир катар нааразылык акциялары өтүп жатат.

Оппозиция бийликтен саясий куугунтукту токтотууну талап кылууда. Ал ортодо бир катар саясий күчтөр өлкөдөгү туруктуулукту сактоо үчүн саясий диалогго чакырып жатат. Коомдогу туруктуулукту сактоо үчүн кандай чаралар көрүлүшү зарыл? Өлкөдөгү саясий күчтөр ортосундагы диалог кандай жүрүшү керек?

“Азаттыктын” “Арай көз чарай” талкуусуна президенттик аппараттын мурдагы башчысы, саясатчы Эмилбек Каптагаев жана профессор Бекбосун Бөрүбашев катышты.

“Азаттык”: “Ата Мекен” партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаевдин камакка алышы менен бир катар нааразылык акциялары өтүп жатат. Оппозиция бийликтен саясий куугунтукту токтотууну талап кылууда. Бул кырдаал кандай нукта өнүгүшү мүмкүн? Кырдаалдын күчөшүнө алып келбейби?

Текебаевге каршы көрсөтмө берген Маевский аттуу адамдын өзү шек жаратып жатат. Анткени бул адам буга чейин Орусияда эки-үч жолу бирөөлөргө жалган жалаа жапканы үчүн соттолгон экен. Аны профессионал жалаа жапкыч катары көргөндөр бар.
Эмил Каптагаев

Каптагаев: Кандай гана кыймыл болбосун ал кошумча кыймыл жаратат. Кимдир бирөөгө күч колдонуу, ага каршы күч жаратары физиканын мыйзамы. Ошондуктан, учурдагы кыймыл-аракет, айрыкча Текебаевди кармоо тартиби элге карата опуза катары аткарылышы көп кишилерди нааразы кылууда.

Албетте, күнөөлүү киши жооп бериши керек. Бирок күнөөсүнө карата, ал кишинин коомдогу, саясаттагы ордуна карата мамиле болушу керек деген нерсе көпчүлүк кишинин жүрөгүн өйүп турат.

Мындан аркы кадамдар кандай болот, кандай чечим кабыл алынат кырдаал ошого жараша өнүгөт.

“Азаттык”: Сиз кырдаалдын кандай өнүгүшүн көрүп жатасыз?

Каптагаев: Мен белгилеп өткөндөй адамдын күнөөсү болсо, ал жазаланышы керек. Эч ким сыртта калбашы зарыл. Бирок Текебаевге каршы көрсөтмө берген Маевский аттуу адамдын өзү шек жаратып жатат. Анткени бул адам буга чейин Орусияда эки-үч жолу бирөөлөргө жалган жалаа жапканы үчүн соттолгон экен. Аны профессионал жалаа жапкыч катары көргөндөр бар.

Ошондуктан, элде муну атайын жалдап, даярдап саясий буюртма менен жалаа жаап жатабы деген шек туулду. Ал адам биздин өлкөдө айтат, анан кетип калат, эч жоопко тартылбайт. Ошондон улам ишенбөөчүлүк пайда болууда.

Ошондуктан, Текебаевге карата арыз берген адамдын өзүнүн кадыр-баркы шек туудурду.

“Азаттык”: Бекбосун мырза, айрым күчтөр кырдаалды дагы курчутпоо үчүн өлкөдө саясий диалог кандай жүрүшү керек дешет. Бул диалог кандай негизде жүрүшү керек?

Бул партия акыркы алты жылдан бери отурушкан, ошондой системаны өздөрү түзүшкөн. Эми өздөрү түзгөн системанын курмандыгына айланууда.
Бекбосун Бөрүбашев

Бөрүбашев: Биринчиден, саясий күчтөр ортосунда бүгүн диалог керек. Бирөөнү камап койду, бошотуу керек деп митингге чыгуунун кажети жок. Бул маселелерди тегерек столго отуруп, терең талкуулап чечсек жакшы болмок. Бирок Кыргызстанда 2000-жылдардын башынан тарта митингдер саясатчылардын куралына айланып калды. Ошондуктан, ушундай чыңалуу жаратууда. Менимче, чыңалуу мурункудай катуу болбойт. Себеби, эл митингдердин маани-мазмунун түшүнүп калды. Бул акцияларды кимдер пайдаланып, кандай максатты көздөрүн аңдап-билишет.

“Азаттык”: Саясий диалог керек деп айтып жатасыз. Бирок оппозиция бийлик алардын үнүн укпай, орой түрдө күч колдонууга өткөнүн айтып жатпайбы. Азыркы шартта бийлик саясий диалогго даярбы?

Бөрүбашев: Бул жагынан оппозициянын айтканында кичине негиз бар. Себеби, бийлик өз оппоненттерин эмес, элди да укпай жатат. Эмнеге мындай кырдаал түзүлүп калды? Себеби жоопкерчиликсиз система түзүлүп калгандай. Мисалы, бүгүнкү кеп, талкуу Текебаев жана “Ата Мекен” партиясы жөнүндө болууда. Бирок бул партия акыркы алты жылдан бери отурушкан, ошондой системаны өздөрү түзүшкөн. Эми өздөрү түзгөн системанын курмандыгына айланууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эрика Марат: Бийлик өзүн өзү жарга такады

Эрика Марат.

Эми бул кырдаалдан чыгуу үчүн бийликке да, саясий күчтөргө да өтө кылдаттык зарыл.

Эми бул кырдаалдан чыгуу үчүн бийликке да, саясий күчтөргө да өтө кылдаттык зарыл. Болбосо өлкөдө бейстабилдүүлүк болушу мүмкүн. Мындай пикири менен “Азаттыкка” Вашингтондогу Улуттук коргонуу университетинин профессору Эрика Марат бөлүштү.

"Азаттык": “Ата Мекендин” лидери Текебаев камалгандан кийин нааразылык акциялары чыкты. Эл аралык медиалар "Кыргызстанда кайрадан ызы-чуу башталды" деп жазууда. Сырттан туруп Кыргызстандагы кырдаалга кандай баа бере аласыз?

Текебаевге каршы операция мураскер калтыруу мүдөөсүнөн улам башталды деп айтсак болот. Атамбаев азыр өзүнүн саясий оппоненттерин саясий күрөштөн оолактатып, шайлоодо эң көп добуш топтогон адам анын мураскери боло тургандай кырдаал түзүүгө даярданып жатат.

Эрика Марат: Президент Алмазбек Атамбаев мурдагы өлкө башчылардын катасын кайталап, шайлоо алдында кырдаалды күчөтүп жатат деп ойлойм. Таза, атаандаштык шартта шайлоо өткөрүп, өзүнүн алты жылдык конституциялык мөөнөтү аяктаган соң бийликти тынч өткөрүп тарыхта калуу ордуна Атамбаев тескери кадамдарга барды.

Текебаев кайсы бир деңгээлде күнөөлүү чыгаар бирок ал бийликтеги мындай күнөөсү бар жалгыз адам эмес. Бирок ушунун баарынын эми чыгып жатканы Атамбаевди көбүрөөк шайлоо тынчсыздандырып жатканын көрсөтүүдө. Текебаевге каршы операция мураскер калтыруу мүдөөсүнөн улам башталды деп айтсак болот. Атамбаев азыр өзүнүн саясий оппоненттерин саясий күрөштөн оолактатып, шайлоодо эң көп добуш топтогон адам анын мураскери боло тургандай кырдаал түзүүгө даярданып жатат.

"Азаттык": Жакында эле Брюсселде Европа лидерлери Атамбаевди жылуу кабыл алып, кыргыз парламентаризмине колдоо көрсөтүштү. Андан бир жума өткөн соң президенттин парламенттеги башкы оппонентинин кармалышы Кыргызстандын аброюна шек келтирбейби?

Эрика Марат: Албетте, бул нерсе парламентаризмдин негиздерин, 2010-жылдан бери курулуп келген демократиянын базасынын беделине шек келтирүүдө. 2016-жылы өткөрүлгөн конституциялык референдум жана алдыдагы шайлоо да Кыргызстан авторитаризмге бет алганын жана коңшу мамлекеттерге окшоп баратканын көрсөтүп жатат.

"Азаттык": Экс-президент Роза Отунбаева Ала-Тоо аянтында кайрылуу жасап бардык күчтөрдү консолидацияга чакырды. Азыркы оппозиция канчалык деңгээлде бирдиктүү күч боло алат?

Эрика Марат: Отунбаеванын кайсы күчтөрдү биригүүгө чакырганы тууралуу эч нерсе айта албайм. Бирок 2005-2010-жылдары оппозиция консолидация болгон эмес, ошону эстен чыгарбоо керек. Алар ар кандай, ар башка максаттарды көздөгөн күчтөр эле. Алардын айрымдарынын көз караштары бири-биринен аябай эле айырмаланып турчу. Бирок аларга бир учурда чогулуп, ошол кездеги бийликке каршы турууга тоскоолдук болгон жок. Бул Кыргызстанда жана башка өлкөлөр үчүн да авторитаризм күчөгөн маалда ар кайсы саясий оппоненттер бир блокко айлануусу салттуу эле көрүнүш.

Путин Кыргызстандагы өнүгүүгө жана кийинки президенттин ким болоруна Орусиянын таасири күчтүү экенин көрсөтүүгө аракет кылат. Муну менен ал Орусиянын аймактагы таасирин дагы бир жолу бекемдейт.

"Азаттык": Бүгүн Кыргызстанга Орусиянын президенти Владимир Путин келет. Анын сапарынын алдында ушунун баары уюшулуп жатышы эмнеден кабар берет?

Эрика Марат: Албетте, жөн жерден эмес. Анткени Путин Кыргызстандагы өнүгүүгө жана кийинки президенттин ким болоруна Орусиянын таасири күчтүү экенин көрсөтүүгө аракет кылат. Муну менен ал Орусиянын аймактагы таасирин дагы бир жолу бекемдейт. Ушундай эле максат менен ал Каримов дүйнөдөн кайтканда Өзбекстанга барган. Муну менен ал Каримовдон кийин президенттикке келе турган адамга оң көз карашта экенин билдирген. Бул жолку анын сапары да Москванын Кыргызстандын саясий курсундагы чоң маанилүүлүгүн көрсөтүүгө байланышкан.

"Азаттык": Бул саясий кырдаалдан кантип чыгуу керек? Мурдагы өнөктөштөр Атамбаев менен Текебаевдин конфронтациясы өлкөдөгү стабилдүүлүккө доо кетирбейби?

Эрика Марат: Абдан оор жана олуттуу кырдаал түзүлүп жатат. Атамбаев өзүн өзү жарга такады. Эгер ал күч колдонуп нааразылыкка чыккандардын оозун жабам десе, оппозициянын каршылыгы күчөйт. Бул сөзсүз эле куралдуу күч эмес, мен жалпы басым-кысымды айтып жатам. Президент оппозицияны ооздуктоого аракет кылган сайын Бишкекте, аймактарда каршылык маанайы күчөйт. Эсиңерге сала кетсем, 2010-жылкы Кыргызстандагы окуяны же башка өлкөлөрдү алсак, оппозиция ушундай кырдаалда өрчүп кетерин байкасак болот. Дестабилдешүү тез эле тутанып кетет. Ошол себептүү Атамбаев да, оппозициялык күчтөргө да саясий процесстерге кылдат карап, өлкөдө бейстабилдүүлүк орношуна жол бербөөлөрү керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гезиттердин жалгыз суроосу менен темасы

Бишкек, "Ала-Тоо" аянты.

Бүгүн “Майдан”, “Фабула”, “Мантыш”, “Вечерний Бишкек” гезиттери жарык көрдү.

“Майдан” гезити “Текебаевдин камалышы–3-революцияга алып келиши мүмкүнбү?” деп суроо салды.

Журналист Ырысбек Өмүрзаков: - Текебаевдин камакка алынышын ойлонуп көрсөм, балким, Атамбаев Путинге күчүн көрсөтүүнү максат кылгандыр,- деп, активист Айбек Бусурманкулов: - Эгер бул акмакчылыкты токтотпосок, эркиндик жана адилеттүүлүк деген ыйык түшүнүктөргө чоң коркунуч туулат, - деп, “Кырк чоро” кыймылынын мүчөсү Замир Көчөрбаев: - Өлкөбүздө саясый-олку-солкулуктар күчөйт, - деп, журналист Бейшенбек Бекешов: - Текебаевдин камалышы Атамбаевдин бийлигинин аякташын тездетет, - деп, жарандык активист Рита Карасартова: - Бул Орусиянын шайлоо алдындагы биздин саясый аренаны өзүнө ылайыктап тазалоо деп айтсак болот, - деп, жазуучу Чолпонбек Абыкеев: - Эл Текебаевди күч менен сууруп алат,- деп, адвокат Райымкул Касымбек уулу: - “Ата Мекен” партиясы азыр 2005-2010-жылдардагыдай күчтүү эмес. Эгерде “Ата Мекен” мурдагыдай болгондо Таласта миңдеген эл обладминистрациянын жанында митинг өткөрүп турмак, - деп, журналист Замира Сыдыкова: - “Ата Мекендин” жактоочулары Отунбаеваны “Эл баатырына” көрсөтүштү. Ал алардын штабын башкарат экен. Бирок мен алар “эл күткөндөй иш алып барат” деп ишенбейм. Анткени алар 2010-жылы элди алдашкан, колдорунан эчтеке келбегенинен мамлекет ушундай абалга кептелди, - деп, жазуучу, журналист Олжобай Шакир: - Бул чоң олку-солкулуктарга апкелиши мүмкүн,- деп, эксперт Максатбек Казакпаев:- Бийлик адилеттүүлүктү, тынчтыкты кааласа, элге артын салбай, талаптарды угуусу керек,- деп жооп беришти.

“Фабула” гезити Алмазбек Темирбек уулунун “Акыры чындык жеңет, чагымга алдырбайлы” деген макаласы менен бүгүнкү санын ачты. “Фабула” дагы “Текебаевдин камалышы өлкөдөгү саясый абалды курчутушу мүмкүнбү?” деп суроо салды. Коомдук ишмер Алмазбек Акматалиев: - Маевскийдин үстүнөн кылмыш иши ачылышы керек. Ал түздөн түз пара бергемин деп жатат. Кыскасы, мындай учурда Текебаевдин жактоочулары эмес, саясый реваншисттер эң опурталдуу. Алар жагдайды курчутуу үчүн эч нерседен аянбайт, - деп, депутат Уларбек Жылкыбаев: - Мен Текебаевдин камалышын саясый куугунтук деп эсептебейм,- деп, активист Асейин Саралаев: - Мен саясатчы сөрөйлөрдөн эки жылдан бери сотто сүйрөлгөн Карганбек Самаков агабызга мыйыгынан карап күлүп турганда эле түңүлгөм. Буларга бийлик гана керек! Булардан пайда жок! Алданбагыла! - деп, саясый серепчи Алга Кылычев: - Өмүрбек мырза Башмыйзамдын атасы катары мыйзамды сыйлап, коррупционер же мародер эместигин сотто далилдеши керек,- деп, коомдук ишмер Орозбек Молдалиев:- Абалды курчутууга умтулгандар аз эмес,- деп, Мээрбек Мискенбаев: - Мискенбаев кыргыз элин экиге бөлүп жатат деп айтып келишкен. Эми Текебаевди колдоп митингге чыгып жаткандар элди бөлбөй жатабы? Элге тынчтык керек. Текебаев камалсын. Ал саясатчы эмес, мародер,- деп, экс-депутат Акматбек Келдибеков: - Мен элди колдойм. Мыйзамсыздыкты колдой албайм. Бирок мындай мыйзамсыздыкты ким баштады эле? Эмне үчүн “Ата Журттун” он депутатын камап, мыйзамсыз иш алпарды эле? Салянова кылмыш 5-6 жыл мурда жасалды дегенге да карабай камай баштаган. Мына эми жыйынтыгын көрүп жатышат, - деп жооп берди.

Республиканын маданиятына эмгек сиңирген ишмер Бөкөнбай Боркеев “Манасты сактап калган Самаков” деген макаласын жарыялап, автор Карганбектин “Манас” эпосу үчүн жасаган албан иштерин санап келип: “Самаков менен саламдашып да көргөн эмесмин, 70 таяган улуу башымды кичик кылып Самаковдун сотуна өзүм келдим. Келдим да, таластык каралагыч прокурор инилерим, силердин буйуртма менен иштеген кара ниет ишиңерди, Медет Садыркуловдун, Геннадий Павлюктун, Ширин Айтматова айткандай, Акмат Бакиевди кантип качырганыңарды жана башка да толуп жаткан “иттигиңерди” угуп, прокурорлорду да темир тордун аркасына алып барчу күн да келер деп топук кылдым. Бир балээ болуп кетелекте Карганбек Самаковго Манас үчүн баатырлыкты, Алмазбек иним, берип койсоң, биз Манастын урпактары аны кылымда бир келчү окуя катары тарых барагына каттап коймокпуз. Карганбек Самаков “Манасты” Атамбаевдин тушунда сактап калган деп кеп калмак”, деп жазды.

“Мантыш” гезити бул санын “Депутат Динара Исаева качан үн катат?” деген, “Мегакомго” Байболовдун дагы тийешеси бар беле?” деген, Өмүрбек Абдрахмановдун “Мен бул боюнча 4 жыл мурун айтып чыккам” деген, акыйкатчы Кубат Оторбаевдин “Кыргызстандын өнүгүшү үчүн туруктуулук зарыл” деген жана “Текебаевдин ишинде саясый боек барбы?” деген баштемалар менен ачты. Ушул эле санга “Өмүрбек Текебаевдин ишине кийлигишүү–тергөө жана сот иштерине кысым көрсөтүү” деген теманын алдында бир катар саясатчылардын ойлоруна орун берилди.

Бүгүн “Вечерний Бишкек” гезити да жарык көрдү.

Адвокат: сот бизди уккан жок

Адвокат: сот бизди уккан жок
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:27 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG