Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:06

Кыргызстан

Мародерчулук чуусуна шектүү адам кармалды

Бакиевдин Бишкектеги үйү, 8-апрель, 2010-жыл

2010-жылкы апрель окуясындагы мародерчулукка байланыштуу изделип жаткан Тимур Оторбаев деген киши кармалып, камакка алынды.

Ал Бишкектеги Киев көчөсүндө жайгашкан Максим Бакиевге таандык имаратты мыйзамсыз ээлеп алууга катышкан жана Алексей Елисеевдин үйүн жер тилкеси менен чогуу өзүнө жаздырып алган деп айыпталып, издөөдө жүргөн.

Ал эми оппозиция бийликтин мародерчулукту далилдөө аракети башка саясий күчтөрдүн рейдерлик иштеринин бетин ачат деген ишенимде турат.

"Максим Бакиевдин мүлкүн менчиктеп алган"

УКМКнын маалыматы боюнча, апрель окуясындагы мародерчулукка шектелип издөөдө жүргөн Тимур Оторбаев 22-май күнү кармалып, Биринчи Май райондук соттун чечими менен тергөө абагына камалды. Бул тууралуу атайын кызматтын пресс катчысы Рахат Сулайманов "Азаттык" үналгысына билдирди:

- Оторбаев 2010-жылкы окуялардан кийин Элдар Мадылбеков жана учурда издөөдө жүргөн Назаркулов аттуу жаран менен Бишкек шаарынын Киев көчөсүндөгү №74 имаратты мыйзамсыз басып алууга катышкан. Бул имарат Максим Бакиевге тиешелүү экени аныкталган. Мындан сырткары Оторбаев Бакиевдердин жакыны Алексей Елисеевдин батирин чакан жер тилкеси менен кошо өзүнө каттатып алган. Ошондой эле ал алдоо жолу менен борбор калаадагы имараттарды мыйзамсыз саткан.

Рахат Сулаймановдун маалыматы боюнча, Тимур Оторбаев мурда коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттикте иштеген. Андан кийин Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, учурда абакта жаткан Садыр Жапаровдун жардамчысы болуп жүргөн. Жапаров 2013-жылы Кумтөргө байланыштуу нааразылык акциясындагы башаламандыкка байланыштуу күнөөлөнүп, ага "адам өмүрүнө коркунуч келтирүү", "барымтага алуу", "ээнбаштык", "бийлик өкүлүнө күч колдонуу" беренелеринин негизинде кылмыш иши козголгон.

Оторбаев менен чогуу Максим Бакиевдин үйүн ээлеп алган деп айтылып жаткан Элдар Мадылбеков 2012-жылы марордерчулук боюнча айыпталып кармалып, 2013-жылдын 25-июнунда документтерди жасаган, алдамчылык кылган деген айып менен тогуз жылга эркинен ажыратылган. Кийинчерээк шаардык сот анын жаза мөөнөтүн үч эсе кыскарткан. Ал 2014-жылы түрмөдөгү үлгүлүү жүрүм-туруму үчүн мөөнөтүнөн мурда бошотулган.

Элдар Мадылбековдун аты быйыл Максим Бакиевге таандык 1 гектардан ашуун жери сатылып кеткени тууралуу чууда кайра аталган. Ал жерди 2,5 млн сомго сатып алганы белгилүү болгон. УКМК бул боюнча да иликтөө жүрүп жатканын маалымдоодо.

Мародерлукпу же рейдерликпи?

Апрель окуяларындагы талап-тоноочулук боюнча алгачкы депутаттык комиссия 2012-жылы мародерчулук боюнча абакта отурган Абдулла Юсупов аттуу жарандын "атамекенчи" төрт депутатты айыптаган көрсөтмөсүнүн негизинде түзүлгөн. 2013-жылдын башында депутаттык комиссия талап-тоноочулукка Өмүрбек Текебаев менен Болот Шердин кыйыр, ал эми Туратбек Мадылбеков менен Райкан Төлөгөновдун түздөн түз тиешеси бар деген корутунду чыгарган. Бирок бул корутундуга комиссия мүчөлөрүнүн жарымы макул болгон эмес.

Мародерчулук ишин иликтөө өткөн жылы президент Алмазбек Атамбаев менен "Ата Мекен" фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаевдин мамилеси бузулганда кайрадан жанданган эле.

Өмүрбек Текебаев "Мегаком" боюнча пара алган деп айыпталып үстүбүздөгү жылдын 25-февралда камакка алынган. УКМК Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынын мурдагы депутаты Райкан Төлөгөновду 2010-жылы апрель окуяларындагы талап-тоноочулук боюнча айыптап 28-мартта камакка алган.

"Ата Мекен" фракциясынын убактылуу лидери Алмамбет Шыкмаматов УКМКнын мародерчулукка байланыштуу ишти иликтөөсү коомчулукка жем таштоо болууда деп белгилейт. Ал ошондой эле бул ишти партия мүчөлөрүнө байлоо аракети деп сыпаттайт:

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

- Булар азыр рейдерлик менен мародерчулукту чаташтырып жатышат. Ошентсе да, укук коргоо органдарынын Бакиевдердин мүлктөрү кимдерге кеткенин иликтеп жатканы прецедент болуп жатканы жакшы болду. Анткени коомчулук талап кылып, иликтөөлөр уланат. Ал эми уланганда жакшылап, мыйзам боюнча иликтеп чукуса, көп нерсе чыгат. Килейген-килейген завод-фабрикалар, мейманканалар, миллиондорду чапчыган жер участоктору рейдерлик жол менен кимдерге кетип калганы чыгат. Жакшылап иликтесе, ал жерден "Ата Мекен" партиясынын эмес, башка саясий күчтөрдүн кулагы чыгат.

Бакиевдерге тиешелүү мүлктөрдүн кимдир бирөөлөрдүн ээлигине өтүп же жең ичинен сатылып кетүүсүнө мүлктөрдүн убагында улутташтырылбай калганы себеп. Мындай пикирин Убактылуу өкмөттүн мүчөсү Эмилбек Каптагаев да "Азаттык" менен бөлүштү:

- Убактылуу өкмөт учурунда алты айлык мезгилде колго кирип, илинген бардык объекттерди улутташтырганбыз. Ошол иш андан ары улантылуусу керек эле. Башкы прокуратура, ИИМ, УКМК ар бир мүлктү артынан түшүп таап, улутташтыруусу керек болчу. Убактылуу өкмөт тарап кеткенден кийин, бул ишти андан ары эч ким сүрөп, аракет кылган жок. Ошонун артынан мүлктөрдү жашырып калып, жең ичинен кымтып кетмейлер болуп жатат.

Эмилбек Каптагаев.
Эмилбек Каптагаев.

Апрель айында Жогорку Кеңеште депутаттык комиссия түзүлүп, апрель окуяларындагы мародерчулук, банк кутучуларын талап-тоноо, "Мегаком" жана башка улутташтырылган объекттер боюнча иликтөө жүргүзгөн. Жаңы комиссия 2012-2013-жылдары мародерчулук боюнча тергөө ишин ачыктан-ачык эле жаап коюу аракети болгон деген тыянак чыгарган.

Апрель окуясындагы мародерчулук боюнча ишти Башкы прокуратура иликтеп келген болсо, 16-марттан тарта ишти Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин тергөө башкармалыгы өз колуна алган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Адель: дартымды музыка басат

Адель: дартымды музыка басат
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:55 0:00

Депутатты түйшөлткөн Сарпашевдин кызматы

Тайырбек Сарпашев.

Жогорку Кеңеште Мамлекеттик каттоо кызматынын убактылуу иштен четтетилген жетекчиси Тайырбек Сарпашевге байланыштуу кайрадан маселе көтөрүлдү.

"Республика- Ата-Журт" фракциясынын лидери Өмүрбек Бабанов анын кызматтан алынбай жатканы тууралуу өкмөттөн түшүндүрмө сурады. Өкмөт азырынча комментарий бере элек.

Башкы прокуратура быйыл февраль айында премьер-министрге Сарпашевди кызматтан алуу тууралуу сунуштама жөнөткөн. Сарпашев боюнча түзүлгөн мекемелер аралык комиссиянын иши апрель айында дагы бир ай узартылганы айтылган. Комиссия корутундусун жарыялай элек.

Паспорт мафиясын ким калкалайт?

Паспорт мафиясын ким калкалайт?

Кыргызстанда жасалма паспорт жасоо фактыларынын көбөйүшүнүн себеби эмнеде? Паспорт боюнча көз боёмочулукту кимдер, кантип ишке ашырып жүрүшөт? Соңку окуялар өлкөнүн эл аралык беделине, коопсуздугуна кандай таасир этиши мүмкүн?

Жогорку Кеңештеги "Республика-Ата-Журт" фракциясынын лидери Өмүрбек Бабанов Тайырбек Сарпашев тууралуу 31-майда жалпы жыйында жаңы үлгүдөгү биометрикалык паспорттор тууралуу маселе көтөрүп жатып сөз кылды. Ал премьер-министр Сооронбай Жээнбеков үч айдан бери эмне себептен Сарпашевди кызматтан албай жатканына кызыкты жана расмий кат менен кайрыларын маалымдады:

- Мамлекеттик каттоо кызматынын мурунку жетекчилери пиардан башка, "кыйратып жатабыз, 21-кылымга өтүп жатабыз" деп коррупцияга малынгандан башка эч нерсе кылган эмес. Мен өкмөттүн өкүлүнө расмий суроо жөнөтөм. Эмне үчүн өкмөт башчы коррупцияга малынган жетекчини ушул күнгө чейин жумуштан кетирбей жатат. Менде башка ойлор пайда болуп жатат. Ойго шайлоо оюндары келди. Эмне башка жетекчи жокпу? Мамкаттоого бир эле адам иштей алабы? Башка жетекчи койсок болбойбу? Ошон үчүн бул суроого расмий жооп берип коюңуздарчы.

Өкмөт азырынча Сарпашев боюнча расмий комментарий бере элек.

Ушул жылдын башында Сарпашевдин иштери боюнча маселе чыкканда мекемелер аралык комиссия түзүлгөн. Ал комиссия премьер-министр Сооронбай Жээнбековдун буйругу менен апрель айында дагы бир айга узартылганы белгилүү болгон.

Тайырбек Сарпашевдин "Азаттыкка" билдиришинче, ал өзүн сындагандарга тергөө бүткөндөн кийин жооп кайтарат:

- Эми алар эки-үч айдан бери кыйкырып жатышпайбы. Мен пикиримди тергөө бүткөндөн кийин айтам. Тергөө бүтүшүн күтүп жатам. Азырынча бүтө элек, бүткөндөн кийин менде дагы айтчу нерселер көп эле. Кимдин коррупционер экени далилденет. Бул шайлоонун алдында боло турган ажаандык. Тергөө бүткөндөн кийин кимдин коррупционер экенин көрсөтөм.

Сарпашевдин төбөсүндө айланган сур булут

Сарпашевдин төбөсүндө айланган сур булут

Башкы прокуратура 10-февралда Бишкектин чок ортосундагы Максим Бакиевдин бир гектардан ашык жеринин сатылып кеткени боюнча кылмыш ишин козгоду.

Тайырбек Сарпашев Мамлекеттик каттоо кызматынын жетекчиси кызматынан ушул жылдын февраль айында убактылуу четтетилген. Буга мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге таандык Бишкек шаарындагы бир гектар жердин сатылып кетиши боюнча козголгон кылмыш иши негиз болгон. Сарпашев бул иште анын күнөөсү жоктугун айтып келет. Жердин сатылышын мекемелер аралык комиссия да иликтеп жатат.

Башкы прокуратура быйыл февраль айында премьер-министрге Мамлекеттик каттоо кызматынын жетекчиси Тайырбек Сарпашевди кызматтан алуу тууралуу сунуштама жөнөткөн. Мыйзам боюнча өкмөт башчы бир айдын ичинде чечим кабыл алышы керек эле.

Март айынын этегинде Башкы прокуратура Мамлекеттик каттоо кызматынын убактылуу иштен четтетилген жетекчиси Тайырбек Сарпашевге кызматынан кыянаттык менен пайдаланган деген айып менен иш козгогон.

Ал 2013-жылы вице-премьер-министр болуп турганда туулгандыгы тууралуу күбөлүктөрдү даярдоого керектелген бланктарды сатып алуу боюнча тендерге байланыштуу "мыйзамсыз протоколдук тапшырма берген" деп айыпталып жатат. Сарпашев өзүнүн күнөөсү жоктугун айтууда.

Буга чейин Кыргызстанда 2012-2013-жылдары төрөлгөн 40 миңдей баланын күбөлүгү жараксыз экени аныкталган. Документте “туулгандыгы тууралуу күбөлүк” деген жазуунун алдында майда тамгалар менен "нике күбөлүгү" деп ката жазылып калган.

"Интел линкс" ишканасынын жетекчиси Таалайбек Жумадылов Тайырбек Сарпашевдин кылмыш жоопкерчилигинен мурун эң ириде саясий жоопкерчилиги каралышы керек деген пикирде:

- Укуктук мамлекетте албетте тергөөнүн жыйынтыгын күтүү керек. Анын жыйынтыгында фактылар аныкталса, кылмыш жоопкерчилигине тартылышы керек. Бирок мамлекеттик жетекчи кызматта иштегенден кийин коомдун, элдин астында мамлекеттик жоопкерчилик деген болушу керек да. Бул жерде аябай эле көп кемчилик болду. Мисалы, Жогорку Кеңешке шайлоо убагында үч миңден ашык киши добуш бере албай калды. Бул санды Сарпашев өзү аныктап өзү айткан. Өзүн таппаган канча киши мамлекет менен урушпай-териштирбей эле коеюн деп кетип калган. Эгерде ушунча адамдын шайлоо укугу бузулса кимдир бирөө жоопко тартылышы керекпи? Эми албетте ал ушунча адамды киргизбей коеюн деп атайын кылган жок. Муну тергөө органдары териштирип, кылмыш жоопкерчилигине тартуу керекпи же жокпу чечиши керек. Бирок мунун коомго кесепети бар да. Эгерде кандайдыр бир башка максаты болсо анда аны отургузуу керек. Эгер ал мамлекеттик ыйгарым укуктарын шалаакылык менен аткарса, анын айынан адамдар жабыркаса, анда административдик, саясий жоопкерчилиги каралышы керек.

Кыргыз паспорттору.
Кыргыз паспорттору.

Талдоочу Бакыт Бакетаев болсо "Сарпашев саясий тирештин курмандыгы болуп жатат, жалган жалаага кабылды" деп эсептейт. Ал Максим Бакиевге таандык бир гектар жер боюнча Сарпашев соттун гана чечимин аткарганын белгиледи.

- Бул иш саясатташып кеткен. Анткени ага жер боюнча соттун чечими келген. Ал ошол соттун чечимин аткарган. Соттун чечимин аткарбай койгонго анын эч кандай укугу жок. Бирок мыйзамдарды нары-бери калчап эле иш башкача болуп кетип баратат. Сарпашевдин соттун ошол чечимин аткарганы туура болгон. Менин оюмча Сарпашевдин орду кимдир бирөөлөргө керек болду окшойт. Экинчиден, Сарпашев чынында эле саясатчы катары, мамлекетчил, сөзмөр, чарбаны билет. Ага карата кандайдыр бир көралбастык саясат болуп калды.

Апрель айында Жогорку Кеңештин Укук тартиби, кылмыштуулук менен күрөш жана коррупцияга каршы аракеттенүү комитетинин жумушчу тобу Мамлекеттик каттоо кызматынын ишин канааттандырарлык эмес деп тапкан.

Бул жумушчу топ быйыл жыл башында паспорттордун мыйзамсыз берилиши, жасалма паспорттор, коррупция жана дагы башка мыйзам бузууларды текшерүү үчүн түзүлгөн эле. Тайырбек Сарпашев дооматтардын баарын четке кагып иштеги кемчиликтер менен катар эле жетишкендиктерди да эске алуу керек деп эсептейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: Энеси Кыргыз, уулу Манас

Түркия: Энеси Кыргыз, уулу Манас
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:26 0:00

Балдарга кубаныч тартуулаган майрам

Майрамда балдар томсорду

Майрамда балдар томсорду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:51 0:00

"Түркияда алакалардын жаңы барагын ачалы дешти"

"Түркияда алакалардын жаңы барагын ачалы дешти"
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:49 0:00

Алпейим адам кетти арабыздан

Токтобай акенин бу жалганды таштап кеткенин анын жанындай көргөн ини-досу Ырысбек Өмүрзаковдун соцжелеге илип койгон төрт сабынан кийин билдим.

Армандуу дүйнө деген ушул, жаңылбасам өткөн жылы Токтобай аке менен Ырысбекти чогуу үйдүн жанынан көргөм. Жол боюнда машине күтүп турсам келип токтоп, бир топко сүйлөшүп турганбыз. Анда Токтобай акенин ооруп жүргөнүн билген эмесмин. Азыраак сүйлөшүп туруп алар өз жолу менен кетишти, мен да көздөгөн жагыма жол уладым. Акыркы көрүшкөнүбүз ошол болду.

Токтобай аке менен көзү тирүүсүндө көп эле жолугуштум, бир да жолу кабагы чытылып, капаланып, нааразы болгонун көрбөдүм. Качан көрбө кабагы ачык, кебин тамаша менен баштап, жанындагы адамынын көңүлүн улай аскиянын катыгын берген маңдайы жарык бу кишинин жарыкчылыкты эрте таштап кетери кимдин оюна келиптир? Мен деле оюма албагам, дайым ушинтип жаркылдап жүрө берчүдөй көргөм. Токтобай акенин катуу ооруга чалдыкканын, абалы оор экенин кийин уктум. Анан минтип Ырысбектин кабары...

Токтобай акени касиеттүү Кетмен-Төбөгө түбөлүк жайына тапшырып келгенден кийин Бишкекте ал кишинин арбагына багыштап куран окулду. Ошол жерде бир тууган иниси Токтаалы кайгы дегенди, оору дегенди деле билбегендей жайдары жүрчү Токоң айыкпас дарттын азабын кандай тартканын, чет элдик мыкты деген дарыгерлерге, ооруканаларга кайрылышканын, бирок да алардын бир да бирөө айыгып кетерин ачык айта албаганын, алышкан оорунун алдында алсыздык кылганын айтып күрсүнүп отурду. Ошентип Токтобай аке бир тууган агасы Токтогул акенин артынан бу жалганды чанып кеткенине ишенип-ишенбей тарадык. Артында көз жашын төгүп жары, балдары калды.

Аны менен чогуу иштөө майрам эле

Жакшы адам менен чогуу иштеп, жанында чогуу жүрүштүн өзү өлчөөсүз бакыт экенин пенде баласы убагында байкабайт деле экен. Аны мен Токтобай акеден улам эстеп отурам. Эми ойлоп көрсөм Токтобай аке менен эки жылдан ашуун чогуу иштеппиз. Кыргызстан демократиясы, Акаевди жактырбаган оппозициянын ишенген басылмасы болуп калган “Республика” гезитинин кыргызча санын 1996-жылдын августунан чогуу чыгарышып, анын кубанычын да, түйшүгүн да, узакка созулган соттук териштирүүлөрүн бирге тартышып, Токтобай акенин бийик адамгерчилигин, башкаларга жакшылык кылуудан башканы ойлобогон айкөлдүгүн, бул турмуштун жакшы-жаманы аралашып калган көйгөйүн жумшак юмор, көңүл көтөргөн аския-тамаша менен ороп-чулгап, бир келген өмүрдү таза - бийик жашап өтүүгө бел байлаган адам экенине ынангам. Ошол эки жылдан ашуун убакыт ичинде биз бир да жолу урушуп-талашкан жокпуз. Мунун баары Токтобай акенин мырзалыгынан, бийик адамгерчилигинен улам болду окшойт. Токтобай аке менен чогуу иштештин өзү майрам эле.

“Республикага” чейин гезит чыгаруунун түйшүгүнөн алыс элем, анын жан жыргаткан жыргалы менен көз майыңы жеген майда жумушунан кабарсыз, номурга туштап макала жазуунун кыныгын ала элек кез. Күндөрдүн биринде түбөлүк зыңгырап турчудай социализм “күп” этип кулап түшөрү капарга кире элек, Илимдер академиясынын китепканасынан чыкпай, адабият тарыхынын түйшүгү менен алпурушуп, өкмөт бекер берчү үйүн он жылдап күтүп, анан дача кезегине туруп, азыраак акча чогулса машине алмайды эстеп, канчалаган кайран өмүрдү коммунисттик заман ошентип күттүртүп атып “жеп” кетти окшойт. А кезде Токтобай аке барандуу гезитте иштеп, социализмдин көп эле жакшылыктарын көрүптүр. Жалаң журналистикага гана байланбай аңгеме, повесть жазып, китеп чыгарып, эки өнөрдү эриш-аркак ала жүргөн кезинде заман алмашып отурбайбы. А бирок өткөндү эңсеп, коммунизмди көз жаш кылбай жаңы заманды жактырып, жаңыдан каз-каз тура баштаган Кыргызстан демократиялык кыймылына кошулуп, жаңылыкка жакын ак көңүл жан Замира Сыдыкованын өтүнүчү менен “Республика” гезитине келип отурбайбы.

Басылма эки тилде чыга баштагандан аз өтпөй соттошуу деген балакет жармашып, кыйла убакыт-саатыбызды аягы көрүнбөгөн сурактар, бир суроону он кайталаган соттук териштирүүлөр алды. Токтобай аке мунун баарына кабелтең карачу, капа болгонун билдирбей, калбаатынан жазбай, сот десе сотуна барып, калган убактысын гезит түйшүгү менен өткөрдү. Жанындай жакшы көргөн ини-досу Ырысбек Өмүрзаковдун улам-улам сотко чакырылганына, абакка жатканына ичтен сызып, аны дайыма колдоп, көңүлүн көтөрүүгө аракет кылчу. Ал эми редакциядагы тамашалашчу кишиси Жума Мамбетов болчу. Жумакең ыр жазган, айтылган ар бир кепти түз кабыл алган, куулук-шумдуктан алыс, баладай баёо, ачык жан. Анын ушул касиетинен Токтобай аке толгон-токой тамаша кептерди тапчу. Редакцияда Токтобай Мүлкүбатов, Ырысбек Өмүрзаков, Садырбек Жигитеков, Жума Мамбетов, Александр Алянчиков, Тамара Слащева, Замира Сыдыкова, Бермет Букашева, Марина Сивашева, Надежда Горохова сындуу бийик адамгерчиликтүү, мыкты журналисттер менен чогуу иштешкениме ушу азырга чейин ыраазы болуп кетем. Өкүнүчкө, республикачылар катарынан Александр Алянчиков, мына эми анын артынан Токтобай Мүлкүбатов түбөлүк жайга эртелеп кетип калышты.

“Республиканын” кыргыз редакциясы деп аталганы менен экөөбүз, кийин Жумакем кошулуп үркөрдөй үч киши гана гезит чыгарып жүрдүк. Анан Бермет Түмөнбаева кошулду. Айтса, Аскар Акаевдин бийлигинде азыркыдай амал-айлалуу административдик ресурс деле жок экен. Эгемендиктин алгачкы жылдары Ак үй алды ачык, жарыбаган пенсияга жаалы кайнагандар кашык-табагын көтөрүп алып аткаминерлер алдында кыйкырып турушчу. Ак үй алдына каз-катар тизилип, сестүү талаптарды коюу, ачкалык жарыялоо жөрөлгөсү эгемендиктин алгачкы жылы чоң үйдүн эшигинин алдында башталган. “Табыш экөөбүз ачкалык кармагандар катарына турганыбызда Акаев шайланып, токтолуп калбадыбы”, - деп калчу Токтобай аке 90-жылдардагы окуяларды эстегенде. Мына эми ал кездеги жаны бирге досу Табылды Эгембердиевдин артынан Токоң да кете берди.

Токтобай аке кыска кабарларды, көлөмдүү макалаларды кыйналбай эле жазып салчу, гезиттин түгөнбөс түйшүгүнө жедеп бышып, ар кандай ишти ыкчам чечип ийиши таң калтырчу. Анан да ал иш бүткөн соң чогуу иштегендер менен чер жазыша сүйлөшүп отурганды, тамаша кептерди жакшы көрчү. Журналисттик иштин аркасы менен Кыргызстандын кыйла жерин кыдырганын, ал жерде көргөн-билгенин кызыктуу кылып айтып берчү. Ошондонбу Токтобай акеге жолукканы, аны менен тамашалашып кеткени же жөн эле убактысын өлтүргөнү редакцияга жазуучу-акындар, эриккенин баскысы келгендердин баки-жогу көп келишчү. Андайда азил-тамашалар айтылып, гезит түйшүгү сыртта калып журналисттерге той түшүп эле калчу. Кээде редактор өзү баш болуп ойдо жок жерден эле отуруштар башталып кетчү. Анын аягына чейин отургандарды жети түндө үйгө жеткирүү милдети да Токтобай акеге жүктөлчү. Редакцияда Токтобай аке менен Замира Сыдыкованын гана машинеси бар, калганыбыз жөө жүрсөк - башка айла жок, шаардын ал бурчунан бул бурчуна ташымай башталат да.

Токтобай аке жумушка келгенибизде сөзсүз же Жумакеңдин же Ырысбектин жоруктарын айтып, баарыбызды бир сыйра күлдүрүп алгандан кийин ишти баштачу. Гезит даярдалып, бир жумалык түйшүктөн азыноолок бошой калганда деле редакцияга келе берчүбүз. Замира ижарага алган үч бөлмө үйдүн ичи ошентип тамаша, азилге толуп, кийинки номурдун түйшүгү башталгыча калам менен кагазга күч келбей, Токтобай акенин “жалгыз театрына” жан жыргап күлүп, чыгармачылык чөйрөнүн “тегирменинен” чыкпай жүрө берчүбүз. Жаз келип күн жылымдаганы бош убактарда жамаатыбыз менен Замиранын атасынын дачасына барып, Аламүдүн дарыясынын жээгинде таза абадан кере жутуп, эс алып келмейибиз бар эле. Айтса, ал жерде Топчукенин ( Топчубек Тургуналиев) да дачасы бар болчу, айтылуу демократ жерге калганда чарчоо дегенди билбеген иштемчил экенин ошол Арашандан көрдүм.

Токтобай аке бизден жашы улуу болгону менен баарыбыз менен теңтуштай бирге жүрчү. Журналисттер арасынан анын өзгөчө жакын адамы Ырысбек Өмүрзаков болчу. “Ой мен муну ким болду экен деп жүрсөм өзүмдүн саяк тууганым тура” деп койчу. Тууганы да Токтобай акенин жанынан чыкпай, колу бошосо эле жанында шынаарлап, ал кишинин тамашаларына жаны жыргап күлүп жүрө берчү. Бир топ жыл гезиттерде иштеп, андан басма ишине өтүп, аркыл кишилерге жолугуп, ар кыл жагдайларга кабылган сөзмөр кишиде “даяр сюжеттер” толтура болот тура. Ошондой сөз куржундарынын келебин ачып, жазуучу-журналисттер журтунун арасында болчу окуяларды кынаптап, кызыгын чыгарып айтчу Токтобай аке эми жок. Ушул арман болуп калды.

Маданият дегенде күйүп-жанып кетчү

Кийин мен “Азаттыкка” келгенден кийин бир нече ирет Токтобай акени чакырып кепке тарттым. Ошондой аңгемелешүүлөрдүн экөөн ушул жерде эскере кетсемби деп турам. Биринчиси, 2009-жылы Токтобай акени белгилүү жазуучу, куйкум сөздүн устаты Илгиз Талип экөөн чакырып кыйын абалга кабылып калган улуттук адабияттын абалын кеп кылдык эле. Ошондо Токтобай аке минтип айткан: “Азыр деле адабиятта мурдагы кылымдын 70-жылдарындагыдай дымып калуунун үстүндө олтурабыз. Азыр деле чыгармалар чыгып жатат. Бирок алар кокту-колот баатырларын мактап жазмай, ыр китептерин түзмөйдөн өйдө көтөрүлбөй жатат. Жакшы чыгармалар жазылып жаткандыр, бирок алар элге жеткиче жакшы боло албайт. Ар нерсе өзүнүн идеологиясы менен өнүгүп келген. Токтогул баш болуп эл шайырлары элге сөз өнөрүн тараткан. Эл ошолордун сөзүн, ырын угуп сөз кадырын бийик тутушкан. Анан мезгилине жараша Павлик Морозов чыкса, кыргыз адабиятында ал Кычан Жакыпов менен түгөлдөнгөн. Мына азыр бизде эмне үчүн Чыңгыз Айтматовдун сыйлыгы, Төлөгөн Касымбековдун сыйлыгы белгиленбейт? Поэзия боюнча эмне үчүн Сүйүнбай Эралиевдин сыйлыгын уюштурганга болбосун? Көзү тирүүсүндө эле жарыялаш керек”.

Экинчи маек 2010-жылы жазылды эле. “Материалдык байлык менен руханий байлык тең болгондо, эриш-аркак жүргөн өлкөдө жетишкендик болот. Ири тарыхчы аалымдар демократия кенен жайылган жерде искусство менен маданияттын өсүшү кыйын экенин белгилеп кетишкен жайы бар. Өнөргө мамлекет башчылары, жетекчилери көңүл бурган жерде өсүш болот. Бизде саясат алдыга кетип, адабиятка көңүл бурулбай артта калып калды. Биздин коңшу өлкөлөрдө, мисалы Тажикстан менен Өзбекстанда маданиятка абдан көңүл бурулат. Маданиятты колдобой, жалаң саясатка ооп алганыбыз туура эмес. Бирдеме десең эле бизде каражат жоктугун айтып алакан жайып туруп калабыз. Жоктун түбү жокко алып барат. Аны чечиш керек. Маданиятка колдоо көрсөтүүнүн мамлекетте биртоп мүмкүнчүлүктөрү бар. Ал эми бийликтин маданиятка көңүл буруп, көркөм өнөр адамдарына таянбай жатышы алардын ачуу чындыкты айтып коебу деп коркуп жатышынан да болууда”.

Экинчи ыңкылаптан кийин биртоп жыл жогорку окуу жайында окутуучулук, телетармагында сайт барагын жакшыртуу жаатында алек болуп, кайра “Азаттыкка” келгенден кийин Токтобай аке менен акыркы ирет үй жанынан көрүшүп, ошону менен көңүлү сүйгөн адамга колундагысынын баарын беришке даяр, ак көңүл алпейим адамдын бу жалганды чанып кеткенин угуп, убакты-саатын келтире албай жүрүп мына ушул кыска эскерүүнү жаздым. “Республикадан” кийин Токтобай аке Евразия жазуучулар биримдигин уюштуруп, биртоп китептерди чыгарып, кийин көңүлүнө жакын “Манас” темасына кайрылып, Топчубек Тургуналиевдин айтылуу институтунда жаштарга билим берип жүрүптүр. Алышкан оору аны ушул жерден таап, жакшы кишини арабыздан алып кетти.

Токтобай Мүлкүбатов 2017-жылы 6-майда каза тапты. Сөөгү өзү туулуп-өскөн Кетмен-Төбөдө жерге берилди. "Азаттык" радиосунун жамааты маркумдун үй-бүлөсүнө терең кайгыруу менен көңүл айтат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан кулчулук менен күрөшөт

Кыргызстан кулчулук менен күрөшөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:19 0:00

Аткаминерлердин "жолдуу" балдары

“Ыңгайсыз суроолор” телеберүүсү Венгрия берген 25 гранттык орунга кимдер, кантип тандалганына кызыкты.

Азат Рузиев Венгриядагы акысыз окууга талапкер болгон жүздөн ашык жаштардын бири. Бирок аны Билим берүү жана илим министрлиги сынактан өткөргөн эмес. Азат эмне үчүн тандоо турунан өтпөй калганына ушул күнгө чейин түшүнбөйт.

Азат Билим берүү министрлиги талап кылган бардык документтерди өз убагында тапшырган. Ал мектепте жалаң 4-5 деген баага окуп, 10-классында Flex программасы менен Америкага барып, бир жыл билим алган. Андан соң Борбор Азиядагы Америка университетинде окуусун уланткан. Азат "ата-энем аткаминер болгондо Венгрияда сөзсүз окумакмын" дейт.

"Жупуну" аткаминерлердин "эркетайлары"

​"Жупуну" аткаминерлердин "эркетайлары"

Айта кетчү нерсе, бул жаштардын ата-энелери өмүр бою мамлекеттик кызматта иштеген жана азыр дагы иштеп жатышат. Алар жыл сайын өтө жупуну кирешеси тууралуу декларация тапшырат. Ошого карабай, балдарын чет өлкөдө окутуп, кычараган машиненин рулуна отургузган. "Эркетайлардын" социалдык тармакка койгон сүрөттөрү жана видеолору алар эгерим кем-карчты көрбөй чоңойгонунан кабар берет.

Венгрия өкмөтү кыргыз жаштарына берген 25 гранттык орун жең ичинен бөлүнүп, тандап алуу сынагы жабык өткөнүн алгач Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев парламентте 18-майда айтып чыккан. Эл өкүлү Венгрияда акысыз билим алуу бактысына айрым аткаминерлердин балдары илинип, билимге суусаган карапайым жаштар четте калганына нааразы.

Билим берүү министрлиги өткөргөн тандап алуу сынагынын негизинде бакалавриатка 10, магистратурага дагы 10 жана докторантурага беш талапкер тандалган. Үчөө аткаминерлердин балдары. Алар: КСДП фракциясынын депутаты Мурадыл Мадеминовдун кызы Бегимай Мадеминова, Билим берүү министрлигинин статс-катчысы Калысбек Шадыкановдун кызы Айым Калысбекова жана Билим берүү министрлигинин коррупцияны алдын алуу бөлүмүнүн башчысы Марат Усупбековдун кызы Нуркыз Усупбекова.

Венгрияга барчу 25 талапкерди кимдер, кандай жүйө менен тандаган? Окуучулар менен көзмө-көз аңгемелешүү жүрбөсө билим деңгээли кантип бааланган? Коомчулук ушул суроолорго жооп таба албай бушайман.

Жолду бошот, чоң келатат!
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:58 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кулчулуктун үнсүз курмандыктары

Иллюстрация

Адам сатуу, мигранттарды мыйзамсыз ташуу көйгөйү талылуу маселелердин бири бойдон калууда. Кыргызстан айрым учурларда мындай мыйзамсыз иштерде транзит өлкөнүн ролун аткарып жатканы айтылат.

Бул проблемалар Бишкекте 30-31-май күндөрү адам сатууга каршы күрөшүү, аны алдын алууга арналган иш-чарада талкууланды.

"Айлык акысы көп, жатакана бекер..."

Бүгүнкү күнү түрдүү жумушка чакырган азгырык жарыяларды бардык жерден угуп, окуп жана көрүүгө болот. Дээрлик бардыгында көп айлык акы, акысыз тамак-аш, жатакана убада кылынат. Психологдордун айтуусунда, иш издеп, кыйналып турган адамдар мындай жарыяларга оңой илинет.

"Сезим" кризистик борбору адам сатууга каршы иш алып барган Кыргызстанда 41 бейөкмөт уюмдун бири, аталган кризистик борбордо адам сатуунун курмандыгы болуп, кулчулукка кабылгандарга психологиялык жардам көрсөтүлөт.

Аталган борбордун жетекчиси Бүбүсара Рыскулованын "Азаттыкка" билдиргени боюнча, адам сатуунун жана кулчулуктун курмандыктары көбүнчө эмгекке жарамдуу жаштар. Аларды жакын эле туугандары, тааныштары "иш таап берем" деп алдап алып келип, сатып жиберген учурлар көп кездешет:

- Тааныштарын, тааныштарынын жакындарын эле "ашпозчу болосуң, тигүүчү болосуң, бала багасың жана башка ишке иштейсиң" деп алдап алып кетип, башкаларга сатып жиберип жатышат.

Бүбүсара Рыскулова.
Бүбүсара Рыскулова.

Козголгон кылмыш иштери

Расмий маалыматтар боюнча өткөн жылы Кыргызстанда 175 адам кулчулуктан куткарылган. Алардын тең жарымы кыз-келиндер. Адам сатуунун курмандыгы болгон жаш балдар да жок эмес. Бирок куткарылган адамдардын ичинен он чактысы гана укук коргоо органдарына кайрылып, бул иштер боюнча он кылмыш иши козголгон. Кыргыз өкмөтүнө караштуу миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Алмаз Асанбаев "Азаттыкка" куткарылган кишилердин арыз жазуудан баш тартуусунун негизги себептерин атады:

- Негизги эки себеби бар: биринчиси - кулчулукта кыйналып жүрүп, бул жакка келгенден кийин, кайрадан ал жактагы соттук териштирүүлөргө катышкылары келбейт. Экинчиден, сексуалдык кулчулукка кабылган кыздар кайра ошол азаптуу күндөрүн эстөөнү каалабайт.

Ал эми "Сезим" кризистик борборунун башчысы Бүбүсара Рыскулованын пикиринде, кулчулукка кабылгандар кийинки турмушун ойлошот жана өздөрүн бул абалга жеткирген адамдардын коркуткан чагымынан чочулашат:

- Кыз балдар эртеңкисин ойлойт, анын үстүнө аларды мажбурлап иштеткен сутенорлору "сүрөттөрүң бар, сен тууралуу маалыматтардын баарын интернетке жарыя кылып салабыз, ата-энеңе уят болосуң" деп шантаж кылышат. Мына ушундан коркуп, кыздарыбыз укук коргоо органдарына кайрылбайт.

90-жылдары Кыргызстандан Казакстанга тамеки талаасына иштөө үчүн барган жүздөгөн жарандар кулчулукка кабылганы белгилүү. Расмий маалыматтар боюнча, азыр алардын дээрлик баары куткарылган.

Учурдун негизги көйгөйлүү маселеси - кыргызстандык кыз-келиндердин алыс, жакынкы чет өлкөлөрдө сексуалдык кулчулукка кабылуусу болууда. Өткөн жылы Түркияда, Араб Эмирлигинде тааныштары аркылуу иштегени барып, сексуалдык кулчулукка кабылган кыздар элчиликтерге арызданып, куткарылган. Быйыл апрель айында ата-энеси алган насыясын төлөөгө жардам берүү ниети менен Түркияга иштегени барган кыз Орусиядагы эжесинин жардамы менен бул азаптан кутулганын айтып, "Азаттыкка" кайрылган.

Миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Алмаз Асанбаевдин айтуусунда, сексуалдык кулчулукка кабылган кыздар Европа өлкөлөрүнөн да чыгууда:

- Кыздар көбүнчө Түркия, Араб Эмирлиги, Кытайда сексуалдык кулчулукта жүрүп келишкен. Түркия бийлиги акыркы үч жылдан бери сексуалдык кулчулук менен күрөшүү чараларын күчөтүп, уюштурулган жайларды текшергенде биздин кыздар чыгып жатышат. Дубайдан тааныштарынын "мейманканада иштейсиң, ырдайсың, бийлейсиң" деген калп сөзүнө алданып барып, ал жактан паспортторун алдырып, сексуалдык кулчулукка кабылган кыздар элчиликке кайрылышкан. Мен бардык эле жарандарыбызды ортомчу шылуундарга алданбоого чакырат элем.

Алмаз Асанбаев.
Алмаз Асанбаев.

Кыргыз өкмөтү бул көйгөйдү азайтууга убада берүүдө. 31-майда Бишкекте адам сатууга каршы күрөшүү жана мигранттарды мыйзамсыз ташуунун алдын алууга арналган иш-чарада белгилүү болгондой, Кыргызстан бул көйгөйгө каршы күрөшүү боюнча БУУнун глобалдык программасына кошулду. Бул программа кыргыз өкмөтүнө 2017-2020-жылдарда адам сатууга каршы күрөшүү аракеттери жана 2030-жылга чейинки миграциялык саясаты боюнча Улуттук стратегиялык планды ишке ашырууга түрткү бермекчи. Азырынча Кыргызстан Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен бул программага кошулган жалгыз мамлекет.

Кыргызстан курмандыктардын эле өлкөсү эмес

Улуттар уюмунун Маңзатка жана кылмыштуулукка каршы күрөшүү башкармалыгынын Борбор Азиядагы өкүлү Ашита Миттал адам сатуу маселеси Кыргызстанды да кыйгап өтпөгөнүн белгилеп, мунун алдын алуу үчүн комплекстүү иш-чаралар зарылдыгын билдирди:

- Мигранттарды мыйзамсыз ташуу жана адам сатуу маселеси бүгүнкү күнү жалпы дүйнөлүк маселе болуп жатат. Борбор Азия өлкөлөрү курмандыктардын гана мекени болбостон, айрым учурларда аларды алып өтүүчү транзит жана ошол эле учурда кулчулук бар өлкөлөр да болуп саналышат. Эң башкысы - Кыргызстан бул фактыларды моюнуна алып, кыргыз өкмөтү бул кылмышка каршы иш-чараларды иштеп чыгууда. Бул бизге чогуу иштеп, адам сатууга жана мигранттарды мыйзамсыз ташууга каршы биргелешип аракеттенүүгө өбөлгө түзөт.

Ашита Миттал.
Ашита Миттал.

Адам сатуу, мигранттарды мыйзамсыз ташуунун алдын алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча глобалдык иш-аракеттер планы Европа Биримдиги менен Бириккен Улуттар Уюмунун биргелешкен демилгеси. Төрт жылга каралган долбоордун бюджети 11 миллион евро. Долбоор 13 өлкөгө адамдарды сатууга жана мигранттарды мыйзамсыз ташууга каршы улуттук чараларды пландаштырып, ишке ашырууга колдоо көрсөтөт.

Кыргызстан кулчулук менен күрөшөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:19 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия: айдоочулар күбөлүгүн алмаштырсын

Орусияда 1-июндан баштап чет элдик айдоочулук күбөлүктөргө тыюу салынат. Мындай чектөөлөр Орусияда иштеген кыргызстандык айдоочуларга дагы тиешелүү.

Орусияда чет элдик айдоочулук күбөлүк менен иштөөгө чектөө киргизүү боюнча мыйзам 2013-жылы кабыл алынып, мыйзамдын ишке кирүү мөөнөтү 2017-жылдын 1-июнуна чейин бир нече жолу узартылган.

Орусиянын 92-федералдык мыйзамына ылайык, чет элдик айдоочулук күбөлүк менен коомдук транспортто иштөө жана жеке ишкердик кылууга тыюу салынат. Чет элдик айдоочулук күбөлүк менен адамдарды ишке алган жумуш берүүчүлөргө 50 миң рублга чейин айыппул каралган.

Москвада айдоочу болуп иштеген Канат Жолдошев мыйзамдын күчүнө кирүү мөөнөтү улам-улам жылдырылып, так маалымат жарыяланбай келгендиктен, көпчүлүк кыргызстандык айдоочулар буга даяр эместигин айтты:

Мигранттар: иште да, төрөттө да бөтөн паспорт...

​Мигранттар: иште да, төрөттө да бөтөн паспорт...

Мигранттардын айтымында, жасалма кыргыз паспортун метро-вокзалдардагы далдалчыларга жасатып алуу текейден арзан. Андан тышкары ич ара паспорт алмашып, бирөөнүн паспорту менен жумушка орношкондор, жадакалса чоочун адамдын паспорту менен ооруканага катталып, төрөгөндөр да кездешет.

- Мен башында жаңылыкты угуп, Мамлекеттик автоинспекция бөлүмүнө барып, Орусиянын күбөлүгүн алуу шарттары жөнүндө билип кеткем. Кийинкисинде барганда «дагы бир жылга узартылды» деп айтышкан. Ошол бойдон сүйүнүп кете берипмин. Эми мыйзам эртең күчүнө кирет деп жатат. Чогуу иштегендердин жарымы орус жарандыгын алгандар, калгандары так маалымат алалбай жүрүшөт. ГАИге барып сурашса, кызматкерлер өздөрү жооп бере албай жатышыптыр. Эми дароо эле кармап, айыппул салбастыр деп үмүт кылып отурабыз.

Кыргызстандын Орусиядагы элчилиги 1-июнга чейин Орусиядагы кыргызстандыктар башка чет элдиктер сыяктуу эле улуттук айдоочулук күбөлүгүн орусиялык аналогго алмаштырууга милдеттүү экенин мурда эле маалымдаганын эскертүүдө. Азыркы тапта элчилик Евразиялык экономикалык биримдиктин келишимдерине ылайык орус тарап менен консультацияларды жүргүзүп, расмий билдирүү күтүп жатканын маалымдоодо.

Орусияда чет элдик жаран айдоочулук күбөлүк алуу үчүн жашаган жериндеги каттоосу боюнча Мамлекеттик автоинспекциянын бөлүмүнө барып бир катар документтерди тапшырууга тийиш. Чет элдик жарандан паспорт жана улуттук айдоочулук күбөлүктүн орусча котормосу, андан тышкары атайын медициналык текшерүүлөрдөн өтүү талап кылынат. Ошондой эле автоинспекция бөлүмүндө бир теориялык жана эки практикалык экзамен тапшыруусу зарыл. Күбөлүк Мамлекеттик автоинспекциядан тышкары Мамлекеттик кызмат көрсөтүүчү көп функционалдуу борборлордо берилет.

Самат Касымбеков үч ай бою чуркап жүрүп, эми жакында орусиялык айдоочулук күбөлүктү колуна аларын айтты:

- Мен укканда эле «кой, тынч эле орусиялык күбөлүк алайын» деп сураштыра баштагам. Кыргыздардан сурасам, «50-60 миң рублга чейин жасатса болот экен» деген кептер болду. Анан өзүм эле алайын деп, Марьино районундагы Мамлекеттик кызмат көрсөтүүчү көп функционалдуу борборго бардым. Ал жакта эки-үч күн кезекте турдум. Кийин керектүү документтерди билип алып, медициналык борбордон нарколог, психолог дегендерден медициналык билдирме алдым. Анан ГАИде экзамен тапшырдым. Эки жолу өтпөй калып, үчүнчүсүндө тапшырдым. Баш-аягы 7 миң рубл эле короттум мамлекеттик төлөм менен кошо. Кийинки жумада күбөлүк колума тиет деп күтүп жатам. Убакыт жагынан эле кысталыш болбосо, калганы оңой экен.

Юрист Мирбек Токтошев Евразиялык экономикалык биримдиктин келишимдери боюнча кыргызстандыктар Орусияда автомектептерде окубастан эле документ тапшыра аларын белгиледи.

- Кыргызстандыктарга Орусияда айдоочулук күбөлүк алуу үчүн орус жарандыгын же убактылуу жашоого уруксат алуунун кереги жок. Колундагы болгон улуттук күбөлүктү башка керектүү документтери менен чогултуп алып, Мамлекеттик кызмат көрсөтүүчү көп функционалдуу борборго барышы керек. Атайын автомектепте окуунун дагы кереги жок.

Орусияда чет элдик айдоочуларга чектөө жолдо коопсуздукту сактоо максатында киргизилип жатканы айтылууда. Орусиянын Мамлекеттик автоинспекциясы былтыр чет элдик айдоочулар 1,67 миллион жолу жолдо жүрүү эрежесин бузгандыгын маалымдаган. Ошондой эле өлкөдө жалданып иштеген чет элдик айдоочулардын саны 100 миң болсо, анын 70 миңи улуттук айдоочулук күбөлүк менен иштери аныкталган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

KYRNET: интернетте топ жаргандар

KYRNET: интернетте топ жаргандар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:52 0:00

Өзгөн-Чоң-Алай: кырсык жана жардам

Аюу-Сай айылы, Өзгөн

Өкмөт үйүндө Өзгөн жана Чоң-Алай райондорундагы жаратылыш кырсыктарынан жабыркаган калкка жардам көрсөтүү чаралары талкууланды.

Бул боюнча Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен үч банктын жетекчилиги маалымат берди. Анда турак жайы жараксыз абалда калган жарандарга арзан баада курулуш материалдарын жеткирүү, 150 миң сомго чейин күрөөсүз насыя берүү жана насыясы барлардын төлөө мөөнөтүн узартып, үстөк пайызын токтотуу сыяктуу жеңилдиктер берилгени жарыяланды.

Соңку кезде Чоң-Алайдагы жер титирөөдөн жабыркаган калктын айрым өкүлдөрү жарака кеткен үйлөрдү кыш түшкөнгө чейин куруп бүтүүгө өкмөттөн жетишерлик жардам көрсөтүлбөй жатканына даттанып жатышат.

Өкмөттүн аракети

Өзгөчө кырдаалдар министринин орун басары Калыс Ахматов Чоң-Алайдагы жана Өзгөндөгү жаратылыш кырсыктарынын кесепеттерин жоюу чаралары боюнча маалымат берди. Ал жаратылыш кырсыктарынан жабыркаган жарандарга турак жайын оңдоо үчүн курулуш материалдары дүң баасында жеткирилип жатканын айтты.

Чоң-Алай
Чоң-Алай

Өзгөчө кырдаалдар министринин орун басары Калыс Ахматов Чоң-Алайдагы жер титирөөнүн натыйжасында үйү авариялык абалга кептелген үй-бүлөлөр чатырларга көчүрүлгөнүн билдирди:

- Быйыл 3-майдан 5-майга чейинки аралыкта Чоң-Алайда 12 жолу жер титирөө катталган. Анын кесепетинен бир катар айылдарда үйлөргө жарака кетип, авариялык абалга кептелген. Тиешелүү комиссия үч күндөн ашуун иштеп, он миңден ашуун үйлөрдү изилдеп, жараксыз абалга келган турак жайлар боюнча тыянак чыгарды. Ошондой эле он социалдык объект дагы авариялык абалга келгени белгилүү болду. Жараксыз үйдөн көчүрүлгөн тургундарга 554 чатыр берилди. Учурда мына ошол чатырларда 3140 адам жашап жатат.

Жергиликтүү калктын талабы

Буга чейин жаратылыш кырсыктарынан жабыркаган жарандарга өкмөт каржылык жардам көрсөтүп, турак жайын куруп алууга өбөлгө түзүп келгени белгилүү. Бирок 2018-жылдан тарта турак жайды милдеттүү түрдө камсыздандыруу мыйзамы күчүнө киргенине байланыштуу өкмөттүн бул токтому 2017-жылдын январь айынан тарта күчүн жоготкон.

Буга чейин турак жайы жараксыз абалда калган жарандарга 50 миң сомдон кайтарымсыз акчалай жардам жана 200 миң сомго чейин ссуда бөлүнүп келген. Бирок жабыркаган жарандардын көбү үйүн өз учурунда камсыздандырбай калгандыктан учурда каражаттан кыйналып жатканы белгиленди.

Чоң-Алай районунун Жекенди айыл аймагынын тургуну Жалалиддин Бурканов кыш түшкөнгө чейин бузулган үйүн оңдоого өзүнүн чама-чаркы жетпесин билдирди:

- Өкмөттөн эч кандай каржылык жардам болгон жок. Биздин район тоолуу болгондуктан бул жакта тез эле кыш түшөт. Кыш түшкөнгө чейин үйдү тургузуп алсак жакшы эле болмок. Азыр эми Өзгөчө кырдаалдар министрлиги цемент, арматура сыяктуу курулуш материалдарын алып келип, сатып жатат. Бирок мына ошолорду сатып алганга акча керек да. Бизде азыр анча акча жок. Банктардан насыя алууга да чама-чаркыбыз жетпейт. Мына ушул маселе чечилбей жатат.

Өкмөт башчы Сооронбай Жээнбеков жаратылыш кырсыктарынан жабыркаган калкка жардам көрсөтүү чараларын иштеп чыгуу тапшырмасын берген.

Жакында жер титирөөдөн жарака кеткен үйлөрдү оңдоого же кайра курууга каражат берүү маселесин чечүү жолдору жеринде талкууланды. РСК, "Айыл банк" жана "Компаньон" банктарынын жетекчилери Чоң-Алай жана Өзгөн райондоруна барып, жабыркаган калкка жардам көрсөтүү чараларын сунуштаган.

Өзгөн
Өзгөн

РСК банкы Өзгөндүн Аюу-Сай айылындагы жер көчкүдөн жабыркаган төрт жарандын насыясын кечкенин жарыялады. Ошондой эле бул банктын башкармалыгынын төрагасы Азизбек Оморкулов Чоң-Алайдагы жер титирөөдөн жабыркаган калкка каралган жеңилдиктер туурасында мына буларга токтолду:

- Жабыркаган жарандар арасында биздин банктан насыя алгандар болсо аны төлөө шарттарын жеңилдетүүгө жардам беребиз. Насыяны төлөө мөөнөтүн 12 айга чейин узартып, үстөк пайыздарды токтотобуз. Биздин банктан насыя албаган жабырлануучуларга 150 миң сомго чейин 15 пайыздык үстөк менен жеңилдетилген шартта насыя берүү чечимин кабыл алдык.

Камсыздандырунуун камы

Чоң-Алайдагы жер титирөөдөн улам жарака кетип, авариялык абалда калган үйлөрдүн жыйырма тогузу мамлекеттик камсыздандыруу компаниясы тарабынан камсыздандырылган. Мамлекеттик камсыздандыруу компаниясынын төрагасынын орун басары Бурул Калматова камсыздандырылган турак жайдын кенемтесин баалоо тартиби тууралуу мындай деди:

- Мына ошол айылдагы камсыздандырылган үйлөрдү атайын бекитилген эреже боюнча баалап туруп, 200 миң сомдон жогорку баадагы кенемтесин төлөп жатабыз. Мына ошол үйдүн чатыры, дубалы, пайдубалы жана айнек-терезеси кандай баалана турганын атайын усулдар менен эсептеп чыгып туруп, анан кенемтенин өлчөмүн баалайбыз. Буга карата кандай документтер керек экенин мына ошол жаратылыш кырсыгы болгон айылдардын тургундарына түшүндүрүп жатабыз.

Камсыздандыруу компаниясынын жобосуна ылайык, мекеме айыл жерлериндеги камсыздандырылган турак жайы үчүн 500 миң сомго, шаардагы үйлөр үчүн 1 миллион сомго чейин кенемте төлөп берет. Айылдагы үйлөр үчүн камсыздандыруу төлөмү жылына 600 сомду, ал эми шаардагы турак жай үчүн 1200 сомду түзөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жолду бошот, чоң келатат!

Жолду бошот, чоң келатат!
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:58 0:00

Баланын шыгын каникулда ойгот

Иллюстрация

Ушул жумадан тарта Кыргызстандагы миңдеген мектеп окуучулары үч айлык жайкы каникулга чыкты.

Колунда барлар балдарын алыскы чет мамлекеттерден тарта өлкө ичиндеги айтылуу эс алуу жайларына жиберүүгө камданса, орто катмардагы үй-бүлөлөрдүн айрымдары эс алдыруу тууралуу ойлонууга чамасы да жетпейт.

Жайкы каникулда балдардын эс алуусун кантип уюштуруу керек? Мамлекеттик кандай мекемелер окуучулардын эс алуусун уюштурууга жооптуу? Жеке менчик эс алуу жайларында балдардын коопсуздугуна кандай кам көрүлөт? "Азаттыктын" "Арай көз чарай" талкуусунда мына ушул суроолорго жооп изделди.

Талкууга Билим берүү жана илим министрлигинин башкы адиси Гүлшан Абдылдаева, "Роза Отунбаеванын демилгелери" эл аралык фондунун аткаруучу директору, билим берүү боюнча эксперт Догдуркүл Кендирбаева жана "Билимкана" фондунун Bilimkana English лагеринин жетекчиси Дэвид Малана катышты.

"Азаттык": Гүлшан айым, ушул тапта Кыргызстанда канча мектеп окуучусу жайкы эс алууга чыкты? Алар кайда, кантип эс алышат? Өлкө боюнча балдардын эс алуусун уюштуруу боюнча кандай иш-чаралар белгиленген?

Гүлшан Абдылдаева: Кыргыз Республикасынын өкмөтүндө эс алууну уюштуруу боюнча атайын штаб түзүлгөн. Ага бардык министрликтердин өкүлдөрү киргизилген. Эс алууну уюштурууга, анын ичинде жардамга муктаж жакыр үй-бүлөлөрдүн балдарынын эс алуусу үчүн 5 миллион сом бөлүндү. Ал каражат эс алуу жайлары караштуу болгон Республикалык профсоюздар уюмуна берилди. Андан тышкары ар бир мектептин алдында лагерь уюштуруу милдети бар. Азыр 582 лагерь ачылды. Алар эртең мененки саат сегизден тарта иштейт. Андан тышкары жергиликтүү бийликтер да эс алуу жайларын уюштурат. Азыр республика боюнча балдар эс ала турган 14 лагерь бар.

"Азаттык": Догдуркүл айым, Роза Отунбаеванын демилгелери эл аралык фонду мындан бир нече жыл илгери айыл жериндеги мектеп окуучулары жайында ден соолугун чыңдоочу, аң-сезим, көз караштарын өстүрүүчү эс алуудан такыр куржалак калат деп, жайлоодо эс алуу лагерлерин уюштуруу аракеттерин көргөн эле. Быйыл абал кандай? Эксперт катары дагы айтсаңыз, өсүп келе жаткан баланын жайкы эс алуусун кантип уюштуруу зарыл?

Жайлоо бала бакча
Жайлоо бала бакча

Догдуркүл Кендирбаева: Албетте, балдарды эс алдыруу жаатында өкмөт өз аракетин жакшы эле көрүп келет. Ал эми биздин фонд үч жылдан бери “Жайлоо өнүгүү борборлорун” уюштуруп келе жатат. Ал үч функцияны – өнүктүрүү, шыктандыруу жана саламаттыкты сактоону аткарып жатат.

Эне-атасы мал баккан жана ал жакка иштегени барган ата-энелердин балдары үчүн өнүгүү курстары уюштурулат. Аны биз Жайыт комитеттери менен бирге уюштуруп жатабыз. Негизги максат - балдардын өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн ачуу. Сабак берүү үчүн Бишкектеги эң чебер уздарды чакырабыз жана алар балдар үчүн мастер-класстарды өтүшөт. Былтыр мындай борборлордун саны 137 болгон. Быйыл ушул күнгө карата 97 борбор ачылды.

Борборлордо атайын сабак бере турган программаны Арабаев атындагы педагогикалык университеттин мугалимдери иштеп чыгып, окумуштуулар кеңеши бекиткен. Ошол программанын негизинде атайын тренингден өткөн мугалимдер сабак берет. Андан тышкары балдарга шыктандыруучу багыт бере турган сабактар өтүлөт. Аны өз кесиптик тармагында зор ийгиликке жетишкен адамдар барып өтөт. Мисалы, балдар сүрөтчү, модельер болгусу келет, демек андай каалоону шыктандыруу керек. Ал эми быйыл башкы темабыз - үлгүлүү ата-эне. Ушундай ата-энелерди таап, алардын тажрыйбасын башка ата-энелерге жайылтуу аракетин көргөнү жатабыз.

"Азаттык": Дэвид мырза, сиз жетектеген “Билимкана англис” лагери кандай максат менен уюштурулган? Ал жерде балдар англис тилин эле үйрөнөбү же башка дагы багыттар боюнча иштер жүргүзүлөбү?

Дэвид Малана: Биздин максатыбыз негизинен үчөө - коопсуздук, англис тилин жана айлана-чөйрөдөгү ар кандай шарттарда өзүн алып жүрүүгө үйрөтүү. Маселен шаардык балдар тоого чыгып, ат минип, ар кандай кырдаалдарга зарыл тажрыйбаларды үйрөнгөнү абдан маанилүү. Андан кийинки максат - англис тилин үйрөтүү. Себеби, балдар үч ай окубай калса окууну унутат. Тил өзү денеге окшош, эгер пайдаланылбаса, тез эле унутулат. Ошон үчүн балдарга оюн жана башка аракеттер аркылуу тилди үйрөтүү керек. Тил үйрөнгүсү келген балдарды бардык аймактан кабыл алабыз. Ал үчүн 12 миң сом төлөшөт. Ага жол киреси менен тамагы, жашаган жери толук кирет. Сабактарды өтүү үчүн Бишкектен жана чет өлкөлөрдөн тажрыйбалуу мугалимдерди чакырып жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Парламент шайлоону октябрда өткөрүүнү колдоду

Шайлоодо добуш берүү

Жогорку Кеңеш депутаттары шайлоо мыйзамына киргизилген өзгөртүүлөрдү кабыл алды.

Ага ылайык, добуш берүүгө көз салган байкоочулардын макамы өзгөртүлүп, президенттик шайлоонун мөөнөтү аныкталды. Киргизилип жаткан айрым өзгөртүүлөргө оппозиция жана жарандык коом өкүлдөрү каршы чыгып, байкоочулардын укугун чектейт деп сындап жатышат.

Жогорку Кеңеш саясий күчтөрдүн жана жарандык коомдун да кызуу талкуусуна түшкөн "Президентти жана Жогорку Кеңеш депутаттарын шайлоо жөнүндөгү” мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөрдү кабыл алды.

Жогорку Кеңеш.
Жогорку Кеңеш.

Аталган мыйзам үчүнчү окууда жыйынга катышкан 115 депутаттын 106сы колдоп, добуш берди. Тогуз депутат каршы болду.

Мыйзам өлкөдөгү эң маанилүү саясий өнөктүктүн өткөрүү боюнча олуттуу өзгөртүүлөрдү камтыйт.

Биринчиси күзүндө өтчү президенттик шайлоонун мөөнөтүн аныктайт. Буга чейин өлкө башчынын шайлоосун ноябрь айынын үчүнчү жекшембисинде өткөрүү каралса, жаңы мыйзамда октябрь айынын үчүнчү жекшембиси деп бекитилди. Тактап айтканда, бул жолку президенттик шайлоо 15-октябрда өтөт.

КСДП таптаган Жээнбеков

КСДП таптаган Жээнбеков

КСДПнын саясий кеңеши президенттикке өкмөт башчы Сооронбай Жээнбековдун талапкерлигин сунуштагандан бери анын дарамети ар түрдүүчө талданып жатат.

Экинчи өзгөртүү менен президенттикке талапкерлердин шайлоо күрөөсү 100 миң сомдон 1 миллион сомго жогорулатылды.

Шайлоо мыйзамындагы дагы бир өзгөртүү - коомчулукта талкууга түшүп, жарандык коомдун нааразылыгын жараткан байкоочулардын макамына байланыштуу. Анда бейөкмөт уюмдардын жана саясий партиялардын байкоочуларын экиге бөлүп карап, алардын ыйгарым укуктарын ажыраткан. Көз карандысыз байкоочулардын шайлоо комиссияларынын жыйындарына эркин катышуу жана алардын чечимдерин сотко даттануу укугу алынып салынган.

Жарандык коом өкүлдөрү бул өзгөрүүлөргө нааразы болуп, депутаттарды мыйзамды кабыл албоого чакырышкан эле.

Мыйзамды талкуулоо учурунда айрым депутаттар да каршы чыгышты. Маселен, "Ата Мекен" фракциясынын депутаты Алмамбет Шыкмаматовдун пикиринде, аталган өзгөртүүлөр шайлоонун ачык-айкын өтүшүнө шек туудурат:

- Баарыбыздын шайлоо ачык, таза өтсүн жана легитимдүү болсун деген тилегибиз бар. Бирок таза шайлоо өткөрүүнү камсыз кыла турган көз карандысыз байкоочулардын укугун чектегенибиз айтканыбыз менен кылганыбыздын эки башка экенин көрсөтүп жатпайбы. Азыр практиканы карасак, бардык шайлоолордо мыйзам бузууларды аныктап, бетин ачып жаткандар дал ушул көз карандысыз байкоочулар. Эми биз ошол байкоочулардын колу-бутун байлап, мүмкүнчүлүгүн чектеп салдык.

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

Бирок мыйзамдын демилгечилери менен бийликтеги депутаттар мындай пикирге макул болбой, көз карандысыз байкоочулар сырттан каржылангандыктан өлкөнүн ички ишине кийлигишүүсү туура эмес деген жүйө келтирип жатат. Социал-демократтар фракциясынын депутаты Рыскелди Момбековдун айтымында, жаңы мыйзам байкоочулардын укугун чектебейт:

- Байкоочулардын укугу басмырланып калды деп жатасыңар. Байкоочулардын артында кимдер турат? Байкоочулардын артында Батыштан каржыланган чайкоочулар турат. Байкоочулар шайлоо кандай өтпөсүн башын чайкап турушат. Анткени артындагы адамдардын гранттарын акташы керек. Байкоочулардын укугу басмырланып калыптыр, мыйзамды колдобоого чакырам деген көрпенделик.

Ошол эле кезде мыйзамдагы талкуу жараткан дагы бир берене парламенттик шайлоо босогосун 7 пайыздан 9 пайызга жогорулатуу. Мындай демилгени сунуштаган “Республика – Ата Журт” фракциясынын мүчөсү Мирлан Жээнчороев бул партияларды бириктирүү максатында өзгөртүлүп жатканын билдирди:

- Биздин саясий чөйрөдө, коомдо 200дөн ашык партия болуп вождизм менен ооруп, эл чогулгандан алыстап, коомду бөлүп-жарууга алып барып жатат. Бир чети 9 пайыз кылсак саясий жетекчилер бири-бири менен сүйлөшүп, коомго стабилдүүлүктү алып келет, парламентке саясий маданияттуу партиялар келет деген ойдобуз.

Ал эми парламенттеги эркин депутат Жанарбек Акаев мындай норма саясаттагы жаңы күчтөргө жасалма тоскоолдук жаратарын айтып, өз жүйөсүн келтирди:

- Негизи биз парламенттик демократияга өттүк деп көп жерде айтып жүрөбүз. Бул парламенттик башкаруунун жолу узак. Ошондуктан ал жолдо биз жаңы партияларга, жаңы саясий муундун өсүшүнө жол ачып берип, алардын калыптанышына керек болсо каражат бөлүп жардам бере турган акыбал түзүлүшү керек. Жасалма жол менен партияларды жоготуп же жаңы жаштарды алып келебиз деген дагы болбойт. Ким элдин колдоосунда болсо, аны мыйзам менен чектебешибиз керек.

Талкууга түшкөн шайлоо мыйзамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:13 0:00

Ошентип, ар кыл талкууларга карабастан Жогорку Кеңеш шайлоо мыйзамын кабыл алды. Муну менен парламент алдыдагы президенттик жарышка расмий жол ачты. Юридика илимдеринин доктору Бекбосун Бөрүбашев эми шайлоонун айланасындагы жүрүштөр кызый турганын айтууда:

- Мыйзам боюнча Жогорку Кеңеш шайлоого төрт ай калганда шайлоонун так датасын жарыялайт. Демек, жаңы мыйзам боюнча парламент 15-июнга чейин чечим кабыл алышы керек. Ошондон кийин расмий түрдө шайлоо өнөктүгү башталат. Бирок биздин өлкөдө президент болууну каалагандар жарым жыл мурун эле эл менен жолугуп, шайлоого даярдыгын баштаган эле.

Чындыгында эле шайлоо мөөнөтү так аныктала электе эле өлкө башчылык кызматына ат салышууга ниеттенгендер эл аралап, жолугушууларды өткөрүүдө. Учурда президенттикке ат салышууну каалаган бир нече саясатчынын ысымы ачык айтылууда.

Алардын катарында "Ак шумкар" саясий партиясынын төрагасы Темир Сариев, "Өнүгүү-Прогресс" партиясынын лидери Бакыт Төрөбаев жана "Республика" партиясынын төрагасы Өмүрбек Бабанов бар. Ал эми бийликтеги Социал-демократтар партиясынын саясий кеңеши өткөн апталарда президенттикке талапкер катары учурдагы премьер-министр Сооронбай Жээнбековду көрсөтүү чечимин кабыл алган.

"Ата Мекен" партиясы камактагы жетекчиси Өмүрбек Текебаевдин талапкерлигин көрсөткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

25ке чыккан “Жалын” театры "Азаттыкта"

25ке чыккан “Жалын” театры "Азаттыкта"
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:48 0:00

Талкууга түшкөн шайлоо мыйзамы

Талкууга түшкөн шайлоо мыйзамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:13 0:00

Сөз дайра: кере матап, кер тушоо

Келгиле, “кер” деген сөздү чечмелейли.

“Кер” деген сөз баштапкы маанисинде өңдү, түстү билгизип, кыргыздар малга, анын ичинен жылкыга көбүрөөк колдонгон. Мисалы: “кер бышты, кер байтал, кер тору ат” деп койгон. “Кер ооз ат экен” десе, “оозу катуу ат экен” дегенди билдирген.

“Кер” сөзү бара-бара адамдарга да айтыла баштаган. Мисалы: “Аныңдын өңү кер сары болуп, апийимчиге окшоп турат, байкасаңчы?” деген. “Атаганат, Кемел кер мурут, келишкен жигит эмес беле!” деген. Кыргыздар кер сөзүн ошондой эле дыйканчылыкка да колдонуп, бышканы калган арпаны “Арпа кер жаак болуп калды” деп айткан.

“Марал” деген сөзгө “кер” сөзүн кошуп, “Кер марал” деп айткан. Мындай салыштыруу менен келин-кыздарды сыпаттап, “Кер маралдай керилген келин экен!” деп суктанган.

Экинчи мааниси. “Эртең суу кирсе, короону каптап кетет, арыкты тазалап коелу” десем, “такыр эле кежигеси кер тартып койду” дейт. Бул “иштегиси келбей койду, каалабай койду, жалкоолонуп койду” дегенди билдирет. Мындан улам “Кер-мур айтышып кеттик” дейт. Жаман-жакшы сөздөр менен айтышып кеттик, урушуп кеттик деген маанини билдиргени.

“Такыр эле кер такым неме экен, жыла турган эмес” дейт. “Кер такым”, “Кер аяк” дегени, бирди айтсаң экини айтып шылтоологон, иштегиси келбеген, сүйлөгөндөн башка касиети жок кишилерге айтылат.

Кыргызда “кериге тартуу” деген да кеп бар. Ишти начарлатуу, оң ишти артка тартуу, бүтө турган ишти атайылап кечеңдетүү, илең-салаң кылуу дегенди билдирет.

“Кери кеткендин сакалы кекиртегине бүтөт” деген да ылакап бар.

“Кер ооз” деген сөзгө келели. Оң сүйлөсөң атайылап тескери сүйлөгөн, тигил же бул адам тууралуу сөз кыла калсаң дароо эле: “Жанагы таякчан жалгыз бутпу?”, “И, тиги сарбагыштардын арасындагы сары саякпы?”, “Баягы арам сийдик немеби?” деп өмүрү жакшы сөз менен оозанбаган, адамдарды уруу-уруусуна, кебете-кешпирине, кылган ишине, кылган кызматына карата бөлүп-жарып сүйлөгөн бузуку, ниети кара, жаман адамдарга багышталган сөз. Мындай шылуундар уялаган мекемени “Ошол кер ооз кетмейинче ал жериңдин иши эч качан оңолбойт” деп коюшат.

Биздин тилибизде “Кере матап, кер тушоо” деген сөз да айтылат. Бир нерселерди айтып кайра-кайра жекире берүү, кекете берүү, тынчтык бербөө дегенди түшүндүрөт. “Эмне эле кере матап, кер тушап калгансың” деп коет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия футбол алдында миграциялык талапты күчөттү

Москва полициясы.

Июнь-июль айларында Орусияда ФИФА-2017 конфедерация кубогу өтөт. Бул ири спорттук иш-чарага байланыштуу Казан, Москва, Санкт-Петербург жана Сочи шаарларына барган чет элдиктер бир күндүн ичинде каттоого турушу керек болот.

Мындай чара коопсуздукту сактоо үчүн президент Владимир Путиндин 9-майда кол койгон буйругу менен киргизилген. Бир күндө каттоого турбаган чет элдик жаран өлкөдөн депортацияланат же айып пул төлөйт.

Жайкы сезондук иш маалында жаңы миграциялык талаптын күтүүсүздөн тез арада кабыл алынышы көпчүлүк мигранттарды убайымга салууда.

Москвада иштеген Жазгүл Ормонкулова Орусияга жаңы келген мигрантка бир күндө жашаган жери боюнча каттоого туруп, миграциялык документтерди мыйзамдаштырууга эч мүмкүн болбогонун айтат.

- Билет алып койгондор эми эмне кылмак эле, айла жок келишет да. Ал эми жаңы келейин дегендер ойлонушу керек. Бул маселе бардыгын эле ойлонтуп жатат. Эгерде бул жакта жашачу батирдин ээси менен алдын ала сүйлөшүп, каттоого тура алса гана келиши керек. Антпесе, бир күндө каттоого туруу мүмкүн эмес. Кожоюндардын баары каттоого коё бербейт. Анан азыр ушундай маал - жайында иштейин дегендер бар, Кыргызстанда эс алуудан кайтчулар бар. Менин иним менен сиңдим келе жатат. Алар эми эмне кылышарын билбейм, билет алып алышкан.

Жасалма каттоодон жабыркаган мигранттар

Жасалма каттоодон жабыркаган мигранттар​

Орусияга ишке барган эмгек мигранттарынан жашаган жерине миграциялык каттоого туруу талап кылынат.

Жазгүлдүн айтымында, миграциялык каттоодон тышкары спорттук массалык маараке болгондо мигранттарды коопсуздук маселеси дагы кооптондурбай койбойт.

- Футбол болот дегенде кадимкидей этият болуп калабыз. Кечинде баспай, жумуштан эрте чыкканга аракет кылабыз. Бирөөнүн жериндебиз, фанаттар ар кандай болушу мүмкүн. Кызуу кандуулардын колуна түшүп калсаң карасыңбы, аксыңбы, ар кандай болуп кетиши мүмкүн.

Москвадагы дагы бир кыргызстандык Айнура Зайналова ушул тапта шаарда полициянын рейддери күчөгөнүн айтат. Текшерүүлөр базарларда, вокзалдарда, курулушта жана жатаканаларда башталган:

- Мындай текшерүүлөр четинен башталды. Метродо, көчөдө полиция кызматкерлери коюлуп жатат. Кечээ эле менин сиңдимди батиринен кошуналары менен полиция бөлүмүнө алып барган. Анан документтерин текшерип, мыйзамдуу болгондорун коё берген, калгандарын кармап калган. Ушундайларды мени менен чогуу иштегендер дагы айтып жатышат.

Москвадагы жарандык активист Жылдыз Осмонова келерки айларда Орусияга ишке келчү кыргызстандыктар жаңы талапты сөзсүз эске алышы керектигин айтат.

- Тилекке каршы, бул маалыматты Кыргызстандан бул жакка келчүлөр, бул жактагылар деле билбейт экен. Интернет аркылуу эскертүүлөрдү таркатып жатсак, көбү түшүнбөстүк менен кабыл алып жатат. Албетте мигранттар арасында тынчсыздануу бар. Бул күтүүсүздөн, алдын ала эскертүүсү жок өзгөрүү. Андан тышкары мындай чоң иш-чара болгондо сөзсүз ири шаарларда мигранттарды «тазалоо» башталат. Башкача айтканда, текшерүүлөр күчөйт, план толтуруу иштери болот. Мурун футбол кубоктору, олимпиада болгондо буга өзүбүз да күбө болгонбуз. Бул жакта иштеп жүргөндөр дагы билишет, коопсуздук маселеси да бар. Ошондуктан колдон келишинче кийинки айларда буйрукта көрсөтүлгөн шаарларга жарандарыбыз барбай эле коюшса же этият болушу керек.

Жылдыз Осмонова.
Жылдыз Осмонова.

Тажикстандын миграция кызматы жарандардын келерки эки айда татаалдаштырылган миграциялык талапка байланыштуу Орусиянын бир катар шаарларына барбоого чакырган. Ал эми Кыргызстандын Москвадагы миграция кызматынын өкүлчүлүгүнүн адистери бул тууралуу азырынча маалымат бере албастыгын билдиришти.

Москвадагы элчилик болсо мурунтан орус өкмөтүнө кайрылуу жөнөтүп, кыргызстандыктарга кандай шарттар каралганын аныктап жатканын маалымдашкан.

Евразия экономикалык биримдиктин жана эки өлкө ортосундагы келишимдер боюнча Орусияга келген кыргызстандыктардан 30 күндөн кийин каттоого туруу шарты каралган.

FIFA кубогу 17-июндан 2-июлга чейин Орусияда өтөт. Кубок учурунда аэропорт, вокзал жана спорт аянтчаларында коопсуздук чаралары күчөтүлүп, Казан, Москва, Санкт-Петербург жана Сочи шаарларында чоң жыйындарды, чогулуштарды өткөрүүгө жана айрым транспорт түрлөрүнө чектөө киргизилген.

1-июндан 12-июлга чейин жарандарга консулдук-укуктук жардам көрсөтүү максатында ачылган элчиликтин ыкчам телефон кызматтары:

Москвадагы элчилик: +7 (925) 864-49-60, +7 (925) 864-51-25,

Миграция кызматынын Москвадагы өкүлчүлүгү: +7 (925) 291-72-72, +7 (495) 780-74-10,

ИИМдин Орусиядагы өкүлчүлүгү: +7 (929) 657-19-97;

Санкт-Петербургдагы консулдуктун кеңсеси: +7 (900) 634-90-95;

Миграция кызматынын Казандагы өкүлчүлүгү: +7 (965) 594 60 23;

Кыргызстандын Сочидеги Ардактуу консулдугу: +7 (988) 245-43-02)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көз карандысыз байкоочулар укуктарын коргоп чыкты

Бейөкмөт уюмдар шайлоо жараянына көз карандысыз байкоо жүргүзүүнү чектеген ченемдин киргизилишине каршы нааразылык акциясына чыкты.

Ошол эле учурда Жогорку Кеңештин тиешелүү комитети байкоочулардын укуктары боюнча ченемдерди ичине камтыган "Президентти жана Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жөнүндө" конституциялык мыйзамга өзгөртүүлөрдү үчүнчү окуудан добуш берүүгө жөнөтүү чечимин кабыл алды.

Укук коргоочулар көз карандысыз байкоочуларды саясий партиялардын байкоочуларынан бөлүп, шайлоодогу мыйзам бузуулар боюнча алардын сотко кайрылуусун чектөөнү одоно укук бузуу катары кабыл алышууда.

Укук сураган ураандар

Укук коргоочулар менен бейөкмөт уюмдун өкүлдөрү 30-майда "Көз карандысыз байкоочу шайлоочулардын укугун коргоочу", "Шайлоолордун айкындуулугун талап кылабыз" жана "Көз карандысыз байкоочулардын укугун кайтарып бергиле" деген сыяктуу ураандар менен Ак үйдүн алдына нааразылык акцияга чыгышты.

"Жарандык платформа" бейөкмөт уюмунун жетекчиси Айнура Усупбекова байкоочулардын макамы боюнча мыйзамга кирип жаткан ченемдер коомдук кызыкчылыкка каршы келет деп эсептейт:

- Бул мыйзам аркылуу көз карандысыз байкоочулардын шайлоого байкоо жүргүзүүсүнө тоскоолдук жасалганы жатат. Буга чейинки мыйзам боюнча биздин укуктар бир топ кеңири болчу. Анда биз шайлоо комиссияларына катышып, алардын чечимдеринин мыйзамдуулугу боюнча сотко кайрылууга мүмкүнчүлүк бар эле. Биз бул жерде шайлоочулардын кызыкчылыгын коргоп, алардын бузулган укуктарын калыбына келтирүүгө өбөлгө түзүп келдик. Жаңы укуктук ченем боюнча, ал күчүнө кирсе биздин шайлоо жараянын көзөмөлгө алуу укугубуз чектелгени турат. Анан шайлоодогу мыйзам бузуулар боюнча соттук териштирүү үчүн даттануу укугубузду дагы алып салышыптыр.

Шайлоо мыйзамын өзгөртүүгө каршы акциядан бир көрүнүш
Шайлоо мыйзамын өзгөртүүгө каршы акциядан бир көрүнүш

Жогорку Кеңештеги мыйзам долбоорунун авторлору долбоордо бейөкмөт уюмдардын жана саясий партиялардын байкоочуларын экиге бөлүп карап, алардын ыйгарым укуктарын ажыраткан.

Шайлоо мыйзамынын 9-беренесиндеги көз карандысыз байкоочулардын шайлоо комиссияларынын жыйындарына эркин катышуу жана алардын чечимдерин сотко даттануу укугу алып салынган. Мындай укук эми саясий партиялардын же талапкерлердин байкоочуларында гана болот. Мыйзам долбоорунун авторлорунун бири, КСДП фракциясынан депутат Дастан Бекешов бул укуктук ченемди төмөндөгүчө түшүндүрдү:

- Байкоочулардын макамына киргизилген бул өзгөртүүлөр туура эле болду. Анткени бейөкмөт уюмдардын байкоочулары менен саясий пратиялардын байкоочуларынын ортосунда айырмачылык бар. Бул саясий партиялардын жана талапкерлердин укугу. Ал эми бейөкмөт уюмдардын саясатка тиешеси жок. Эми алардын байкоочуларында эркин байкоо жүргүзүүгө укуктары калды. Алар видео-фото тартууга, мыйзам бузууларды каттоого алууга акысы бар. Бирок ошолордун негизинде сотко кайрылууга гана укугу жок. Бул мыйзам ченемдүү эле көрүнүш.

Үчүнчү тараптын катышуусу

Ошол эле кезде көз карандысыз байкоочулардын укугун чектөө - алар шайлоонун өтүшүнө тоскоолдук жаратат деген себеп менен сунушталганы белгилүү болду.

Бирок Борбордук шайлоо комиссиясынын төрайымынын орун басары Атыр Абдрахматова бейөкмөт уюмдардын шайлоо мыйзамдарын өркүндөтүүгө кошкон салымын айтып, алардын атынан шайлоого көз карандысыз байкоо жүргүзүүнү чектөө оор кесепеттерге алып келиши мүмкүн деп эскертти. Анткени анын айтымында, бейөкмөт уюмдардын байкоочулары үчүнчү тарап катары шайлоодогу мүчүлүштүктөрдү айтып турганы кырдаалды өз учурунда жөнгө салууга өбөлгө түзүп келген:

- Мына ошол бейөкмөт уюмдардын арты менен шайлоочулардын тизмеси жаңыланып, тазаланган. Шайлоо тутуму дагы мына ошолордун берген сунуштарынын негизинде оңдолуп жатат. Шайлоодо болгон мүчүлүштүктөрдү дагы мына ошол көз карандысыз байкоочулар айтып турушат. Анан шайлоо учурунда талапкерлердин ортосунда талаш-тартыш болгондо же алардын бири шайлоо комиссиясы менен кайсы бир маселени тактай албай жаткан учурда мына ошол байкоочулар үчүнчү бир калыс тарап катары көз карандысыз пикирин айтканы дагы чоң нерсе. Жакында алдыда президенттик шайлоо күтүлүп жатканда шайлоонун канчалык ачык-айкын өткөнүн белгилөө үчүн дагы бейөкмөт уюмдардын берген баасы маанилүү. Эгерде алардын укугун чектесек, мына ошол мүмкүнчүлүк жокко чыгарылат.

Авторлордун айрымдары каршы

Бейөкмөт уюмдардын атынан көз карандысыз байкоо жүргүзгөн байкоочулардын укугун чектөөнү караган ченемге бул мыйзам долбоорунун айрым авторлору дагы каршы чыкты.

11-декабрь, 2016-жыл
11-декабрь, 2016-жыл

"Өнүгүү-Прогресс" фракциясынан депутат Мирлан Бакиров көз карандысыз байкоочулардын ишмердигин жана шайлоодогу мыйзам бузуулар боюнча алардын сотко даттануу укугун чектөө жобосу тууралуу пикирин билдирди:

- Шайлоо жараянына эл аралык жана жергиликтүү байкоочулар көз салып турганы абдан маанилүү. Анан алардын көз карандысыз байкоо жүргүзүү жана сотко даттануу укугун чектөө бул шайлоонун мыйзам чегинде өтүшүнө жасалган тоскоолдук катары кабыл алынышы мүмкүн.

Укук коргоочулар мыйзам долбоорунун авторлору менен жолугушуп, бул ченемди артына кайтаруу боюнча өз жүйөлөрүн келтирген. Бирок Жогорку Кеңештин конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана регламент боюнча комитети долбоорду өзгөртүүсүз калтырып, аны үчүнчү окуудан добуш берүүгө жөнөтүү чечимин кабыл алды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Милиция шайлоодогу мушташты териштирет

Архивден алынган сүрөт

Жалал-Абад шаардык кеңешине шайлоо маалында эки партиянын мүчөлөрүнүн ортосундагы мушташты милиция иликтеп жатат.

КСДП менен “Өнүгүү-Прогресс” партиясынын өкүлдөрүнүн ортосундагы чыр-чатакка башка региондон келген адамдын шайлоого мыйзамсыз катышканы себеп болгон. Шайлоо комиссиясы мындай окуя болгонун тастыктап, бирок добуш берүү маалында эч бир партияга артыкчылык берилбегенин, баарына тегиз шарт түзүлгөнүн ырастады.

Шаардагы №2115 шайлоо участогунда чыккан мушташ шайлоо өтүп жаткан маалдагы мыйзамсыз көрүнүштөрдөн улам болгонун “Азаттыкка” “Өнүгүү-Прогресс” партиясынан депутаттыкка талапкер Жапаралы Сейитбеков билдирди. Анын айтымында, Базар-Коргон районунун тургуну шаарга келип, бюллетенди колуна алып, добуш берем деп жаткан учурда кармалган.

- Базар-Коргон жана Сузак районунан келген адамдарга бюллетень берип жатканда кармадык. Биометрикалык маалыматын текшерип отурган менен бюллетень берген комиссиянын мүчөсү КСДПдан талапкердин туугандары болуп жатпайбы. Участоктогу ызы-чуу жана мушташ ошондон улам чыккан. Мындан сырткары автоматташтырылган урна эсептеген бюллетендерден ашыкча үч добуш чыгып калды. Биз ал боюнча акт түзөлү десек комиссия мүчөлөрү макул болбой коюшту. Мушташкан тараптардын жарашканы боюнча менде маалымат жок экен. Мен ошол боюнча алар менен жолуга элекмин.

Шайлоо учурундагы мушташта тартылган видео интернетке жарыяланып, социалдык тармактарда кызуу талкууланып жаткан учуру. Бул жагдайды милиция жеринде териштирип, кылмыш каттоо китебине “бейбаштык” беренеси менен каттаган. Учурда ага юридикалык баа берүү үчүн текшерүү иштери жүрүп жатканын облустук ИИБ башчысынын орун басары Марат Хажиматов айтты:

- Мушташта тараптарды ажыратууга аракет кылган киши өзү сабалып, милицияга кайрылган. Бул факт шаардык ИИБнын кылмыш каттоо китебине “бейбаштык” беренеси менен катталып, тергөө иштери алынып барылууда. Жабыркаган жаранга соттук-медициналык экспертизадан өтүү табышталды. Бирок эки тарап жарашып алгандыктан бизге кайрылган жаран да экспертизадан өтүүдөн баш тарткан. Ага карабай милиция окуяга юридикалык баа берүү үчүн иликтеп жатат.

Маалыматтарга караганда, 28-май шайлоо күнү добушкананын ичинде ызы-чуу чыгып, андан соң мушташ сыртта уланган. “Өнүгүү-Прогресс” партиясынын тарапташы КСДП партиясынан талапкер Сайдулла Чымбердиев менен жакалашкан. Бирок Чымбердиев чырдашкандар кийинчерээк жарашууга барганын айтат:

- Ал жерде олуттуу деле мушташ болгон жок. Мени менен “Өнүгүү-Прогресс” партиясынын өкүлүнүн ортосунда жөн гана пикир келишпестик чыкты. Мен ал менен талашып, башка жакка басып кеткенде башка бирөөлөр мушташа кетишиптир. Бирок биз акырында милициянын көзүнчө эркекче кол алышып жарашканбыз. Анткени эл-жерди бөлүүгө жана бөлүнүүгө барбайлы деп ушундай чечим кабыл алдык.

№2115 шайлоо участогунун төрайымы менен катчысы шайлоо процессин үзгүлтүккө учуратпоо максатында бардык катышуучуларды тынчтандырганын жана сейфтеги документтерин коргогонун айтат. Ал эми бюллетень чырын участкалык шайлоо комиссиясынын катчысы Саламат Курманбаева мындайча түшүндүрдү:

- Чындыгында шайлоо комиссиялары сырттан башка адамдын киргенин билген эмес. Комиссия мүчөсү башка адамга бюллетень берип жатканда ал алып алган. Аны байкоочулар билип калып, ошондон улам ызы-чуу жаралган. Ал бала кайсы партияга добуш бергиси келгени билинбей калды, аны милицияга тапшырганбыз.

Шаардын мэринин милдетин аткаруучу Турдалы Темирбаев да участоктун ичинде кимдир бирөөлөргө көрсөтмө берип жатып тартылган видеосу да ушул добушканада орун алган.

Шайлоо учурундагы бул жагдайды шаар тургуну жана коомдук ишмер Максат Абдукаимов төмөнкүчө мүнөздөйт.

- Таза шайлоо өткөрөбүз деп биометрика жана жаңы жабдыктарды киргизгени менен андан азырынча жыйынтык чыга элек. Эл менен бийликтин ортосунда азыр ажырым болуп калды. Партиялар элдин добушун сатып алуу менен алектенип, анын айынан ушундай ызы-чуу орун алып жатат. Эки партиянын өкүлдөрүнүн ортосундагы мушташ да шайлоо ушул деңгээлге жетип калганы менен түшүндүрүлөт. Ошол себептүү Шайлоо кодексине өзгөртүү киргизип, элдин ишенимине ээ болуш керек. Ансыз шайлоодогу мыйзам бузуулар орун ала берет.

28-майда Кыргызстанда 41 жергиликтүү кеңеште кезектеги жана мөөнөтүнөн мурда шайлоо өттү. Анын ичинен 31 мандаттуу Жалал-Абад шаардык кеңешине да мөөнөтүнөн мурда шайлоо болду. Анткени мурунку чакырылышта жаңыдан шайланган беш партия - КСДП, “Ата-Журт”, “Өнүгүү-Прогресс”, “Кыргызстан”, “Республика Ата-Журт” депутаттары бириге албай, ушул жылдын март айында өзүн өзү тараткан.

Быйылкы жаңы курам “Мекеним Кыргызстан” партиясынын кошулушу менен кайрадан эле мурунку партиялар менен куралат. БШК шайлоо жыйынтыгын азырынча расмий жарыялай элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Майлуу-Суу: көрүнбөгөн коркунуч

Майлуу-Суу: көрүнбөгөн коркунуч
please wait

No media source currently available

0:00 0:26:26 0:00

Кыргызстан "Таза коомду" донор уюмдарга тааныштырды

Кыргызстан "Таза коомду" донор уюмдарга тааныштырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:59 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG