Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 16:36

Кыргызстан

"Данисте": жаратмандар жаңы жылда

"Данисте": жаратмандар жаңы жылда
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:25 0:00

Өкмөт "Кумтөр" үчүн дагы бир фонд ачты

Премьер-министр Сапар Исаков баштаган бийлик өкүлдөрү Кумтөрдө.

Өкмөт өлкөдөгү экологиялык абалды оңдош үчүн "Жаратылышты өнүктүрүү фондун" түздү.

Аталган фондго "Кумтөр" компаниясы 50 млн. доллар которуп, бул каражат Ысык-Көлдөгү айлана-чөйрөнү коргоо боюнча чараларды күчөтүүгө жумшалмакчы. Бирок экологдор өкмөт "Кумтөрдөн" 50 млн. доллар алганын "буга чейинки экологиялык доодон баш тартууга тете иш жана кыргыз өкмөтүнүн келишим боюнча уттуруп койгонунун белгиси" деп сыпатташууда.

"Кумтөрдөн" дагы бир фонд

Кыргыз өкмөтү өлкөдөгү, анын ичинде "Кумтөр" долбоорун ишке ашыруу учурундагы экологиялык кырдаалды жакшыртуу максатында "Жаратылышты өнүктүрүү фонду" деп аталган коомдук фондду түзгөнүн декабрдын этегинде коомчулукка кабарлады.

Токтомго ылайык фонддун түзүүчүсү кыргыз өкмөтү болот жана анын каржылык жана башка мүлкү "Кумтөр Голд Компани" жабык акционердик коому бир жолу бере турган 50 миллион доллардын жана 2017-жылдан тартып кен казылып бүткөнгө чейин жыл сайын бөлө турган 2,7 млн. доллардын эсебинен түзүлөт. Өкмөттүн маалыматына ылайык, бул Стратегиялык келишимге ылайык жүргүзүлөт.

"Кумтөр Голд Компани" жабык акционердик коомунун башкармалыгынын мүчөсү Дүйшөн Касенов “Азаттыкка” билдиргенине караганда каражат фондду уюштуруу иштери бүтөрү менен которулат:

Дүйшөн Касенов.
Дүйшөн Касенов.

- Бул акча даяр турат. Фонд расмий иштегенден тартып каражат которуларына кепилдик бере алабыз. Алгач фондду түзүш үчүн катташ керек, фонддун уставы болушу зарыл. Финансылык реквизиттер ачылгандан кийин гана биз тараптан каражат которулат.

Дүйшөн Касеновдун айтымында, фондго бөлүнө турган каражат буга чейинки төлөмгө салыштырмалуу 10 эсе көп.

- 2017-жылдан баштап "Кумтөр" жыл сайын 2,7 млн. долларды экологиялык зыян үчүн берип турат. Бул каражат "Кумтөр" ишин токтотконго чейин жыл сайын которула берет. Буга чейин "Кумтөр" бул беренеге жылына 310 миң доллардан гана берип келген. Акыркы сүйлөшүүлөрдө "Кумтөр" он эсе көп төлөгөнгө макул болду.

Сапар Исаков (солдо) Кумтөр кенинде. 9-сентябрь, 2017-жыл.
Сапар Исаков (солдо) Кумтөр кенинде. 9-сентябрь, 2017-жыл.

Унутта калган жоопкерчилик

Өкмөт азырынча фондду уюштуруу иштери кайсы баскычта экени, иштөө механизмдери кандай болору тууралуу кеңири маалымат тарата элек.

Буга чейин Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын иштетүү боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Улан Рыскулов фондго түшчү 50 млн. доллар Ысык-Көлдөгү эс алуу жайларынын суу калдыктарын тазалоочу cистемаларын оңдоого жумшаларын “Азаттыкка” айткан. Ага кошумча экологиялык долбоорлор ишке ашырылмакчы.

Экологдор менен жаратылыш коргоочулар болсо бул демилгеге түрдүү көз карашта болуп жатышат. "Ири тоо-кен компаниясы экологияга зыяны үчүн которгон акчаны көбөйтүү менен буга чейин келтирилген зыяндан толугу менен кутулуп жатат" дегендер да бар.

"Кумтөр" ишканасы.
"Кумтөр" ишканасы.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, Кумтөр боюнча парламенттик комиссиянын курамына кирген Эркингүл Иманкожоева “Азаттыкка” билдиргендей, 2012-жылы мамлекеттик комиссия "Кумтөр" иштей баштагандан бери 7 млрд. сомго экологиялык зыян келтиргенин аныктаган.

Эркингүл Иманкожоева.
Эркингүл Иманкожоева.

- Мамлекеттик органдар экологиялык зыяндын өлчөмү 7 млрд. сомго чукул экенин аныктап, райондук сот аркылуу жеңишке жеткен. Кийин өкмөт өз чечими менен доону чакыртып алган. Бирок азыр Сапар Исаковдун өкмөтү расмий түрдө “өкмөттүн Кумтөргө доосу жок” деген мааниде келишимге жазып койду. Демек биз "Кумтөрдүн" буга чейинки экологиялык зыяны, мөңгүнү бузганы, аба менен таза сууну булгаганы үчүн келтирилген зыянын өндүрө албай калат турбайбызбы. Бул өкмөт азыркы келишим боюнча келечекте жооп берет деп ойлойм.

Экология боюнча адис Динара Кутманова болсо жаңы фонд түзүүнүн дегеле зарылчылыгы жок деп эсептейт.

- Жаңы фондду түзүүнүн эмне зарылчылыгы бар? Бизде Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигине караштуу Жаратылышты коргоо фонду бар, анан калса Ысык-Көлдү өнүктүрүү фонду бар. Фонддордун санын көбөйтпөй, жоопкерчиликти "Кумтөрдүн" өзүнө эле жүктөш керек болчу. Эми жаңы фондго өзүнө тиешелүү кишилерди коюшат, акчаны каалагандай бөлүштүрүшөт, көзөмөл эч кандай болбойт. Айтор, жаңы фондго менин ишенимим аз.

Ушул жылдын 11-сентябрында өкмөт менен "Centerra Gold Inc." компаниясынын ортосунда Айлана-чөйрөнү коргоо жана инвестицияларды өнүктүрүү боюнча стратегиялык келишимге кол коюлган. Жогоруда сөз болгон “Жаратылышты коргоо фондунан” жана жыл сайын төлөнүүчү экологиялык төлөм каражатынан тышкары, аталган келишимге ылайык “Кумтөр” компаниясы “Калыбына келтирүү фондуна” жыл сайын 6 млн. доллар бөлүп турат. Келишим боюнча, бул каражаттын минималдуу көлөмү 69 млн. долларга жетиши керек керек жана келечекте акча Англиядагы банктан Кыргызстанга которулушу керек.

Ошондой эле онкологиялык кызматты өнүктүрүүгө канадалык инвесторлор 10 млн. доллар бөлүүгө даяр экенин айтышкан. Бирок бул келишимдин толук расмий версиясы ачыкка чыга элек. Ошондуктан жаратылышты коргоочу активисттер өкмөт жең ичинен “Кумтөргө” жеңилдиктерди берген болушу мүмкүн деп шектенип, документтин толук версиясын ачыкка чыгарууну талап кылып келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оң рулдуу таксиге тыюу салынбайт

Иллюстрациялык сүрөт.

Ички иштер министрлиги рулу оң жакта жайгашкан автомашиналарды такси катары колдонууга 2018-жылдын башынан тартып тыюу сала турган мыйзам долбоорун кайтарып алды.

Мыйзам долбоорун чакыртып алган чечим

Оң рулдуу таксилерди көзөмөлдөө механизмдерин иштеп чыгуу Транспорт жана жолдор министрлигине тапшырылды. Эксперттер оң рулдуу унааларга тыюу салуу менен жол кырсыктарын азайтуу мүмкүн эмес экенин белгилеп жатышат.

Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкармалыгы кабарлагандай, Кыргызстанда оң рулдуу автоунаа менен жүргүнчү ташууга тыюу салган мыйзам долбоору дагы кошумча иштелип чыкмай болду.

Кыргызстандагы жол кырсыктарынын бири.
Кыргызстандагы жол кырсыктарынын бири.

Аталган башкармалыктын өкүлү Нур Сатыбалдиевдин "Азаттык" радиосуна билдиргени боюнча, рулу оң жакта жайгашкан унааларды көзөмөлдөө механизмдерин иштеп чыгуу Транспорт жана жолдор министрлигине тапшырылды:

- Өкмөттөн мыйзам долбоорун кайра кайтарып алдык. Анткени президенттик шайлоо маалында да "талдап, механизмди иштеп чыгып, тапкыла" деп айтылган. Ошондуктан азыр механизмдерди Транспорт министрлиги даярдап жатат.

2016-жылдын 1-январынан тартып оң рулдуу автоунааларды коммерциялык багытта колдонууга тыюу салуу боюнча мыйзамды парламент 2013-жылдын 19-июлунда кабыл алган. Бирок аны ишке ашыруу маселеси кайчы пикирлерди жаратып келген.

Оң рулдуу автоунаа айдагандар мындай чечимге каршы акцияларды да маал-маалы менен уюштуруп жүрүшөт. Эксперттердин жана нааразы болгон тараптардын сунуштарынын негизинде парламент 2016-жылдын жазында оң рулдуу автоунаа менен эл ташууга тыюу салына баштай турган учурду 2020-жылга жылдырууну колдоп берген болчу.

Кийинчерээк Коопсуздук кеңеши жол кырсыктарын азайтуу боюнча чечим кабыл алып, анын негизинде ИИМ оң рулдуу унааларды коммерциялык максатта колдонууга 2018-жылдан тартып тыюу салчу мыйзам долбоорун коомдун талкуусуна чыгарган. Муну менен катар өкмөт ушул жылдын 1-январынан тартып Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө кодекске жана "Автомобилдик транспорт жөнүндө" мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизип, айыппулду дагы көбөйтүүнү көздөп жаткан.

Жыл соңунда Жогорку Кеңеш айдоочунун жоопкерчилигин күчөткөн мыйзам долбоорун колдогон. Демилгечилердин бири, парламент депутаты Дастан Бекешевдин айтымында, анда кырсыкка кабылган айдоочуга байланыштуу тараптардын тосмо арызы эсепке алынбайт.

- Чындыгында айта беребиз, бирок дүйнөдө ушундай изилдөө тууралуу маалымат тапкан жокмун. Ошондуктан мен милиция кызматкерлерине, министрге мындай тыюу таасирин бербейт деп айтып жүрөм. Аны кантип көзөмөлдөй алабыз, бул кыйыныраак болот.

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

Айдоочулар эмне дейт?

Ал эми Ички иштер министрлиги жолдогу кырсыктардын 83% айдоочу күнөөлүү экенин айтып чыккан.

Жол коопсуздугу боюнча жарандык активисттер менен айдоочулар болсо кырсыктарга машинанын рулу эмес, жолдогу эрежелердин сакталбай келатканы себеп болуп жатканын айтып келишет.

Садык: Өзүм автомобилист, инженер-механикмин. Бул маселе рулга эмес, айдоочуга байланыштуу. Көп айдоочулар күбөлүктү сатып алып жатышат.

Болот: Негизи бизде оң тараптуу кыймыл болгондон кийин оң рулдууларга бир аз ыңгайсыз болот. Жогорку ылдамдыкта баратканда, машинаны ашып өтүүдө булар кооптуурак. Бирок кандай болсо да айдоо маданиятын үйрөнүш керек.

Низам: Өзү трассада машинанын баары эле оң рулдуу болсо оң рул кырсыкка учурайт да. Бул машиналардын эмнесине кызыгышат? Ыңгайлуу, кышында меши, жайында кондиционери иштейт. Бирок өкмөт иш таап берсе, биз деле 600-700 чакырым такси кылып жанды кыйнабай эле отурат элек.

Жээнбековдун убадасы

Президент Сооронбай Жээнбеков президенттик шайлоо өнөктүгүндө дал ушул маселени оң рулдуу автоунаа айдоочулардын кызыкчылыгына чечүүгө убада берген.

- Муну 2018-жылдан деп коюшту. Мурун 2020-жылга чейин болчу. Мен, буюрса, муну чечип берем. Баары эле бала-чакасын багып жатат, аны түшүнүп турам.

Сооронбай Жээнбеков президенттик шайлоодогу үгүт маалында.
Сооронбай Жээнбеков президенттик шайлоодогу үгүт маалында.

Ички иштер министрлигинин маалыматына ылайык, 2017-жылдын 11 айында 820дан ашуун адам жол кырсыгынан каза болсо, анын 220дайы оң рулдуу унаалардын айынан болгон.

Кыргызстанда 1 миллион 73 миң автоунаа болсо, болжол менен алардын 16 пайызга жакынын оң рулдуу машиналар түзөт.

Маалыматтарга караганда, бүгүнкү күнү алыс-жакын каттамдарга, шаар ичинде такси кызматын көрсөткөн машиналардын 25% оң рулдуу автоунаалар.

Кыргызстан 2015-жылдан тартып оң рулдуу унааларды өлкөгө киргизүүгө бөгөт койгон. Оң рулдуу унааларды колдонууга коңшу өлкөлөр Казакстан, Тажикстан тыюу салган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

​Нарындын жаш дарыгерлери

​Нарындын жаш дарыгерлери
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:51 0:00

Масалиев: Бабанов саясатка кайра келиши мүмкүн

Исхак Масалиев.

“Республика-Ата Журт” фракциясынын депутаты, саясатчы Өмүрбек Бабанов депутаттык мандатын өз эрки менен тапшырып, саясаттан биротоло кетерин 30-декабрда жарыялады. Буга байланыштуу “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Исхак Масалиев “Азаттык” үналгысына маек курду.

“Азаттык”: Өмүрбек Бабановдун саясаттан кетүү тууралуу чечимин кандай баалайсыз?

Масалиев: Өмүрбек Бабанов акыркы он жылдагы аттуу-баштуу саясатчылардан болду десе жаңылбайм. Бирок аны бышып-жетилген саясатчы деп айта албайм. Меним билишимче, бул киши ушуну менен экинчи жолу "саясаттан кеттим" деп жатат. 2007-жылы болсок керек, анда да "мен саясаттан кеттим, чарба иштери менен алек болом" деген маалымат берген болчу.

Саясатчы катары мен мындай деп айтат элем: бизнесте ийгилик жаратып, саясатты да бизнестей карап, ийгиликке жеткендер болгон. Аны жок деп айта албайбыз. Мисалы, шайлоого бир-эки ай калганда партия түзө коюп, ийгиликке жетүү ушул ишмердиктин белгиси деп койсок болот. Бирок бир-эки айда партия таанымал болуп, элдин сүйүктүү партиясына айланышы мүмкүн эмес. Бул бизнес-долбоор болуп жатат. Аброю бар кыз-жигиттерди тандап, жер-жерлерге дайындап, каражатты аябай ийгиликке жетишүүнү партиялык түзүлүш эмес, бизнес-долбоор ийгиликтүү болгон деп түшүнүшүбүз керек.

Ал эми депутаттык милдетин аткарганда Бабанов бир топ жакшы маселелерди көтөргөн болчу. Эгер экөөбүздү алсак, менде аны менен идеологиялык карама-каршылыктар бар. Себеби анын көз карашын мен толук колдобойт элем. Баарын сатып, менчикке өткөрүүгө мен каршымын. Бул менин идеологиялык көз карашым.

“Азаттык”: Анын билдирүүсү күтүүсүз болдубу?

Масалиев: Бул жигитибизди саясаттан кетти деп айтпаш керек, убагы келгенде кайра кайтып келиши мүмкүн.​Анын билдирүүсүнө таң калбаш керек. Акыркы кадамында таразанын бир жагында өзүнүн тынчтыгы, бизнес кызыкчылыктары турду, экинчи жагында саясий ишмердиги турду. Ушул нерселердин баары убакыт өткөн сайын бири-бирине дал келбей калат. Эгер адам саясатчы болом, сындоочу болом десе, анда бизнесте, соодада ийгиликке жете албайт. Бийлик мүмкүнчүлүк бербейт.

Экинчиден, бизнеске байланыштуу ал өзү да көз каранды болот. Анткени мамлекеттин колунда укук коргоо органдары, тергөө органдары бар. Алар текшергенде чоң ишканалардан сөзсүз кандайдыр бир кемчиликтерди табышы мүмкүн. Ошондуктан адам саясатка келсе, бизнестен алысташы керек деген ойдомун. Ал эми ийгиликтүү бизнесмен көпкө ийгиликтүү саясатчы боло албайт. Эртеби-кечпи карама-каршылык болот. Адамдын өз байлыгы менен элдин талабы, саясаттын талабы туура келбеген учурлар сөзсүз болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызча жаңырган Jazz музыкасы

Кыргызча жаңырган Jazz музыкасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:55 0:00

Кышкы туризм расмий ачылды

Кыргызстандагы "Каракол" лыжа базасы.

Кыргызстанда кышкы туристтик сезон расмий түрдө ачылды. Бул кышта Кыргызстанда кар декабрдын акырында жааганына байланыштуу туристтик сезон кечирээк башталды.

30-декабрда Аламүдүн районундагы "Чуңкурчак" тоо лыжа базасында премьер-министр Сапар Исаковдун катышуусу менен кышкы туристтик сезондун ачылыш аземи өттү.

Өкмөт башчысы кышкы туризм өлкө экономикасы үчүн маанилүү багыттардын бири экенин, бул боюнча аткарылчу көптөгөн иштер бар экенин билдирген. Ошондой эле премьер-министр жыл сайын кышкы спортко кызыккан чет өлкөлүк туристтер көбөйүп жатканын белгилеген.

- Менимче, быйылкы туристтик сезон эң жакшылардын бири болот, - деди Сапар Исаков.

Премьер-министр Сапар Исаков солдо.
Премьер-министр Сапар Исаков солдо.

Кыргызстанда 23 тоо лыжа базасы иштейт. Буга чейин өкмөт тоо лыжа кластерин түзүү боюнча долбоорду сунуш кылып, бирок ал ишке аша элек.

“Тоодо жөө жүрүүчүлөр” бирикмесинин жетекчиси Марат Даниловдун айтымында, Кыргызстандагы лыжа базаларынын баарынын эле шарттары жакшы эмес:

- 23 лыжа базасы бар деп айткан менен, алардын ичинен 12-13 базанын гана жакшы шарттары бар. Калгандарынын лыжа тебүү жолдору кичинекей. Бирок Кыргызстандагы беш-алты базаны өзгөчө белгилеп айтып кетсе болот. Алар эл аралык деңгээлге жетпесе да, ошого аракет кылып жатышат.

Марат Данилов.
Марат Данилов.

Марат Данилов Кыргызстанда кышкы фототуризмди, лыжа тебүүнүн экстремалдык түрлөрүн да колго алса болот деп эсептейт:

- Менимче, Кыргызстан кышкы туризмдин 20 пайызга жетпеген эле мүмкүнчүлүгүн колдонуп жатат. Мисалы, кышкы туризмдин "жапайы лыжа тебүү" сыяктуу түрлөрү бар. Бул ар кайсы жактарда өнүгүп баштады. Ушуну өнүктүрсө Кыргызстанга чет жерден саякатчылар да көп келмек. Анткени кесипкөй лыжа тебүүчүлөргө базаларда жылгаяк тепкен кызыксызыраак.

Данилов: Кышкы туризмдин мүмкүнчүлүктөрү пайдаланылбай жатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:24 0:00
Түз линк

Маалыматка караганда, 2016-жылы туризмден республикалык бюджетке 103,5 миллион сом түшкөн. Ал эми туризмдин ички дүң өнүмдөгү үлүшү 21 миллиард 458 миллион сом болгон.

Өкмөттүн билдирүүсү боюнча, бүгүнкү күндө тоо туризмине чет элдиктердин кызыгуусу артып баратат.

Учурда 3 миңге жакын милиция кызматкерлери курорттук аймактарда коомдук тартипке көз салып жатышат.

2016-жылы чет жактан Кыргызстанды көргөнү, эс алганы келгендердин жана өлкөгө кирип-чыккандардын саны 3 миллион 800 миңден ашкан.

"Азаттыктын" архиви: Караколдогу лыжа базасы. 28.12.2016
Караколдо лыжа тепкендер арбын
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз мамлекетин түптөөгө арналган кыска өмүр

Абдыкерим Сыдыков (1889-1938).

Сталиндик жазалоолордун жазыксыз курмандыгы болгог кыргыздын көрүнүктүү мамлекеттик ишмери Абдыкерим Сыдыков (1889-1938) тууралуу чакан сөз.

Абдыкерим Сыдыков (1889-1938) совет бийлигинин тушунда кыргыз мамлекети түптөөчүлөрдүн башында турган. Ал бул ишке өмүрүн арнаган улуу инсан. 1922-жылы Түркстан автоном республикасынын карамагында Тоолуу кыргыз автоном облусун түзүү идеясын көтөрүп чыккан. Кыргыз элинин келечегин аныктаган ал идея ишке ашпай калгандан кийин да өз алдынча мамлекеттик түзүмгө ээ болуу маселесин такай козгоп, демилгени токтотпой көтөрүп келген үлкөн саясий ишмер.

Алгач партиялык жаза

Бул аракети үчүн ал партиядан чыгарылып, кызматтан алынып, куугунтукка кабылган. Бирок ага карабай күрөшүн уланткан азамат сталиндик кандуу жазалоонун курмандыгына туш келип, 1938-жылы атылып кеткен. Абдыкерим Сыдыковдун ысымы Кыргызстан эгемендик алгандан кийин гана ачык айтылып, эмгектери жарыялана баштады.

Орусиядагы 1917-жылкы кош революциядан кийин Кыргызстандын мамлекет түптөшүнө азыноолок шарттар жаралган. Большевиктер бийлиги алгач түрк калктарынын башын кошуп Түркстан автоном республикасын түзүп, а бирок ал идеясынан баш тартып, улуттук республикаларды ажырымдоого киришкен. Союздук республикалардын катарына Кыргызстандын да кошулушуна Абдыкерим Сыдыков баш болгон кыргыз интеллигенциясынын алгачкы мууну опол тоодой эмгек өтөгөн. Анын өз алдынча республика болушуна ачык-тымызын каршы тургандар ал кезде деле жетиштүү болгон. Алар кандай да болсо Абдыкерим Сыдыковду ээрден тартып түшүрүш үчүн колунан келишинче аракет кылышкан. Сыдыков кыргыздардын өз алдынча мамлекет болушуна умтулуп, өзбек же казак республикаларынын карамагындагы автономиялык түзүм бойдон калышын каалаган эмес. 1920-жылдардагы Кыргызстандагы саясий күрөш өз алдынча республика болуу, жаңы типтеги мамлекеттин жерпайын түптөө маселесинен чыккан. Ошо кезде деле бакырчаак саясатчылар кыргыздардын өз алдынча мамлекет болушуна ишенбей, Абдыкерим Сыдыков баштаган топтун аракетине каршы чыгып, Москвага арыздарды жаадырып, кандай да болсо бийлик тизгинине ээ болуштун аракетин кылган.

Тарых илимдеринин доктору, профессор Зайнидин Курманов - 1920-жылдардагы Кыргызстандагы саясий күрөштүн кандай жүргөнүн иликтеп, көлөмдүү монография жарыялаган илимпоз. Анын айтуусунда, Абдыкерим Сыдыков тилектештеринин арасынан саясий тажрыйбасы, сергек акылы, улуттун тагдыры үчүн жан аябай күрөшкөндүгү менен кадимкидей айырмаланып турган.

Зайнидин Курманов.
Зайнидин Курманов.

- Анткени ал ошол кездеги ишмерлердин арасынан эң акылдуусу, тажрыйбапуусу, лидери болгон. Көп долбоорлордун демилгечиси, кыргыз саясий элитасынын кыймылдаткычы, локомотиви болгон. Жети-Сууда иштеп жүргөндө Жусуп Абдырахмановду уруштан алып калган. "Бу кыргыздын жигити мыкты экен, урушта мерт болуп кетсе болбойт" деп уруштан бошотуп Алматыга алып келип комсомолдук ишке киргизген. 1921-22-жылдары Кыргыз автоном тоолуу облус демилгеси чыкпадыбы. Ошол иштин 90% Абдыкерим Сыдыков аткарган. Сыдыковдун тобуна киргенге көбү кызыкчу. Анткени ал жерге дурус адамдар чогулган болчу. Тигилер авантюрист болуп атпайбы.

Кыргыз мамлекетинин тагдыр чечер суроосуна келгенде жаңы бийликтин камчысын чапкан топтордун арасында токтолбой жүрүп келген күрөш-тирештер Абдыкерим Сыдыковго ыктаган топтун кыйла убакты-саатын алган. Чоң борборго тынымсыз каттар жазып, калың букара калктын таламын жалгыз өздөрү гана жактагандай көрүнгөн Бабаханов менен Кудайкуловдун тобун ал кезди бийлик башындагылар да ачык-тымызын колдоого алып, ич ара тымызын атаандашуу, күрөш күчөп кеткен.

Дос-душманы аралаш катаал мезгил

Өз элинин болочок тагдырын, келечегин так аныктаган акылы зирек азаматтын досторуна караганда душмандары көп болот эмеспи. Абдыкерим Сыдыков сындуу башкаларга караганда кыйла алдын көрө билген нукура мамлекеттик ишмердин тагдыр жолу бир алдын кызык, экинчи жагынан оор болуп жатышы ошондон. Өз улутунун келечегине чындап кам көргөн, башкалар менен теңата мамлекет куруп, экономикалык-маданий өнүгүү жолуна түшүшүнө умтулган алгачкы муун интеллигенция өкүлдөрүнүн көпчүлүгү мурдагы башкаруучулардын укум-тукумдарынан болгон.

Туура, Абдыкерим Сыдыков манаптын тукумунан. Кара курсакты кантип кампайтуу абыгерчилигинен алыс турган, кичине кезинен билим алуу мүмкүнчүлүгүнө жетишип, жер-жерлерде утурумдук мектеп ачып, улутташтарынын сабатынын ачылышына салым кошкон. Падышалык орус акимчилигинин жергиликтүү калк өкүлдөрү гана тартылчу кеңсе жумуштарында иштеп, Орусияда бийлик алмашканга чейин турмуштун аки-чүкүсүн билип, кадыресе такшалып калган болчу. Кийин бийлик алмашканда кыргыз-казак азаматтарынын “Алаш-Ордо” партиясынын Пишпектеги бөлүмүн ачууга катышкан. Орус падышалыгы кулап, ордуна келген утурумдук өкмөттүн тушунда, кийин большевиктер бийлиги таканчык ала элек кезинде өз алдынча мамлекет куруу идеясын көтөрүп чыккан саясий ишмерлердин катарында жүргөн.

Абдыкерим Сыдыков тууралуу китептер.
Абдыкерим Сыдыков тууралуу китептер.

Мына ушул жагдай анын каршылаштарына кийин ар кыл айып-кинелерди коюуга негиз берген, сталиндик репрессиянын капшабына кабылып, жаш кезинде атылып кетишине алып келген. Түпкүлүгүндө изги идеяны алдыга жайган “Алаш-Ордо” партиясы жоюлуп, 1918-жылдан тартып Түркстан республикасынын курамынан өз алдынча улуттук мамлекет куроо аракети башталып, Абдыкерим Сыдыков 1922-жылы толуу кыргыз автоном облусун түзүүгө киришет.

Жазалоо тоолуу облус түзүүчүлөрдөн башталган

Жер-жерлерден өкүлдөр келип, уюштуруу иштери дурус жүргүзүлгөнү менен, курултайдын чечимин Ташкен менен Москвада отурган партия жетекчилери тааныбай, иш жыйынтыксыз аякталган. Уюштуруу жыйынынын башчысы Абдыкерим Сыдыков Жети-Суу облустук аткаруу комитетинин төрагалыгынан бошотулуп, партиядан чыгарылган. Үч жыл ичинде үч жолу большевиктер партия катарынан чыгарылып, кайра калыбына келтирилген. Сыдыковдун каршылаштары аны "бай-манаптын тукуму, 1916-жылкы улуттук-боштондук күрөш учурунда орус акимчилигинин катарында болгон" деп айыпташкан. 1924-жылы Кара-Кыргыз автономиялуу облусу Орусиянын курамында түзүлгөн. Абдыкерим Сыдыков башында турган кыргыз азаматтарынын мына ушул туура кадамынын негизинде кийин автономдук республика 1936-жылы союздук республика болуп калган. Абдыкерим Сыдыковду партиянын катарынан чыгарып, кызматтан алган куугунтуктар дээрлик токтогон эмес. Кызматтан четтетилген Сыдыков бир топ жыл Ташкендеги Орто Азия университетинде (САГУ) окутуучу, илимий кызматкер болуп иштөөгө мажбур болгон. 1932-жылы Пишпекке келип Мамплан төрагасынын орун басарынын кызматына дайындалып, бирок бир жылдан кийин камакка алынып, "улутчул-контреволлюциячыл уюмдун жетекчиси болгон" деп айыпталып, 10 жылга эркинен ажыратылган. Өкүмзор бийлик аны менен эле чектелбей, 1938-жылы Социал-Туран партиясынын уюштуруучуларынын бири катары айыптап, өлүм жазасына тартылган. Өкүм 1938-жылдын 18-февралында ишке ашырылган. Кыргызстандын келечеги үчүн өмүрүн арнаган улуу инсанды 49 жашында жок кылышкан.

Абдыкерим Сыдыковдун кыргыз мамлекети үчүн жасаган эмгегинин барк-баасы миллиондогон бейкүнөө азаматтарды жок кылган коммунисттик тоталитардык система урап түшкөндөн кийин ачык айтылып, калыс баасы берилди. Белгилүү илимпоз Кыяс Молдокасымовдун маалыматына караганда, Абдыкерим Сыдыков кыргыз элинин келечеги деп жолун тооруган тоскоолдордон чочулабай, башын канжыгага байлап, күрөшүн уланткан. ​

Кыяс Молдокасымов.
Кыяс Молдокасымов.

- Алматыдагы архивдерден Абдыкерим Сыдыковдун өз колу менен жазылган орусча-кыргызча документтерди таптым. Анын аябай тыңдыгын падышалык администрация да жактырбай күнөөлөп, жазалаган учурлары болгон. Кийин совет бийлиги келгенде мамлекет башкарган билимдүү элитанын туу башында турган. Кыргыздардын арасынан Жети-Суу облусунун аткаруу комитетинин башчысы болгон чоң кызматка ал кездеги кыргыздардын арасынан бирөө да жетишкен эмес. Ошол кызматында жүрө берсе деле болмок. Бирок ал намысчыл экен, "коңшу калктар өз мамлекетин куруп атса, байыркы кыргыздын мамлекети болбой калабы" деп аракеттене баштады. Тоолуу облус демилгечилеринин башында турган. Алматыда гезитке кара кыргыздар тарыхына арналган очерк жазып, аны жарыялаган.

Абдыкерим Сыдыковдун саясий ишмердигинен тышкары илимий иштерин да белгилей кетиш керек. Борборун азыркы Кочкор кыштагына орнотуп, Тоолуу кыргыз автоном облусун түзүү демилгеси үчүн кызматтан алынып, андан кийин Кара-Кыргыз автоном республикасынын партия жетекчиси Каменскийдин ишин катуу сынга алган “отуздун каты” деген кайрылууга кол койгону үчүн Ташкенге САГУга кетүүгө аргасыз болгон илимпоз айыл чарба факультетинде окутуучу, кийин Орто-Азия пахтачылык институтунда декандын орун басары болуп иштейт. 1932-жылы кайра Пишпекке чакырылып, Мамлекеттик пландоо комитетинин төрагасынын орун басары кезинде жалган жалаа менен камакка алынып, атылып кеткен. Ташкенде иштеп жүргөндө Абдыкерим Сыдыков “Кыргыз элинин өнүгүү тарыхынын кыска очерки” деген чакан китепчесин 1926-жылы, бир жылдан кийин “Кыргыздардын уруулук бөлүнүштөрү” деген китебин, 1930-жылы “Көчмөн калктарда малды кармоону уюштуруу” деген, андан соң “Орто Азиядагы жут жана тоюттун жетишсиздиги жөнүндө. Тарыхый мүнөздөмө” деген китебин жарыкка чыгарган. Абдыкерим Сыдыковдун айрым эмгектери 1992-жылы гана жарык көрдү.

Абдыкерим Сыдыковдун өмүрү жана ишмердиги тарыхчылар Зайнидин Курмановдун, Субакун Бегалиевдин, Владимир Плоскихдин, Жеңиш Жунушалиевдин, Эгемберди Маанаевдин жана башкалардын эмгектеринде изилденген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дайранын шарындай күүлдөгөн элдүү-журттуу көкбөрү...

Улак тартыш. 31-август, 2017-жыл.

Кубатбек Жусубалиев - кыргыз прозасындагы эң эле оригинал сүрөткерлердин бири. Окурман журту аны публицист, акын, мыкты киночу катары да жакшы билет. Бирок жазуучунун атын чыгарган, көркөм сөзгө ынактардын жарпын жазган чыгармалары - чакан эпикалык жанрдагы аңгеме, повесттери.

Бүгүн кыргыз аңгемесинин классикасына айланган айтылуу “Улакчы” тууралуу кенен кеп кылуунун оролу келип турат.

Жайылган кир, жалгыз шым

Кубатбек Жусубалиевдин калеминен чыккан аңгеме, повесттердин арасынан бирин мыкты, экинчисин катардагы, дагы бирин ортозаар деп айтыш кыйын.

Бирок алардын арасынан “Улакчы” - аттын кашкасындай бөлүнүп турган, бир окуган адамдын эсинен эч качан чыкпай турган чыгарма. Аңгемедеги адамдардын аракет-кыймылы, ышкы азгырыгы, оор учурдагы элеттиктердин жалгыз эрмеги бир топко чейин окурмандын аң-сезимин ээлеп, жөнөкөй турмуштук деталдардын артында катылган автордук ойдун тереңдигине, кыска сюжетке терең ойду батырган жазуучунун сезимталдыгына таң калып, көркөм сөздүн сыйкырына арбаласың. Улакчынын образын ушунчалык так, даана ачып берген жазуучунун талантына таң калбай коюш кыйын.

Согуштан кийинки оор жылдардагы айыл турмушунун бир үзүмү аркылуу автор пенде баласынын ышкысын нукура реалисттик чеберчиликте көрсөтүп, элеттик жашоонун катаал прозасын алдыга тартып берет. Жазуучу улакчынын пенделик кыял-жоругун, жашоо-турмушун эч жасалмалабай, этнографиялык дегидей тактыкта окурмандын алдына жаят.

Баланын кошунасы, таятасы, Алим Сарык

Аңгемеде үч улакчы тууралуу кеп болот.

Башкы улакчы Эргештин жашоо-турмушу мына ушул улуттук оюнга бекем байланган. “Эргештин турмушта эки эрмеги, бир кумары бар. Катын менен комуз - эрмеги. Көкбөрү – кумары” дейт автор. Жалгыз шымын жуудуруп, шымсыз отурган улакчы айыл жеринде кез-кез болчу эрмегинен, кумарынан калмак беле. Үйүнүн алдындагы жолдон бака-шака болуп, аттуу-жөөсүнө карабай элдин жабылып улакка кетип баратышканын көрүп туруп Эргеш улакчы токтонуп тура албайт.

“Кыл чылбыр менен белин бууду. Баятан бери токулуу бойдон окуранып, жер чапчып турган Тиштенээк Кашкасын тамдан жетелеп чыкты да шарт минип жөнөп кетти. "Жолдон кулпуланып алармын" деди ичинен мингенде кызаң дей түшкөн жылаңач буттарын көрүп. Бир ойлогондон ушинтип ойлоду. Катыны менен комузун таарынткан бойдон калтырды. Экөөнү бир заматтын ортосунда унутуп калды. Эргешти жолдугата бир нерсе гана кыжаалат кылды. Ичигинин жүнү этин сайгылап, кычыштырып, мазесин кетирди. Барар барганча, барып жеткенче картылдатып тырманып барды”.

Улак талаасындагы окуялар сокур кемпирдин небересинин кабылдоосу аркылуу уланат. Сокур кемпирдин небереси - Эргеш улакчынын коңшусу, анын ийгилигине ортоктош күйөрманы. Ал эми улак ашкан кишини жандай чаап, жалынып-жалбарган дагы бир ышкыбоз улакчы, арып калган чал - баланын таятасы.

Үстүнөн буу көтөрүлгөн сүрмө топ, автордун сүрөттөөсүндөгү “кайнап турган” топтон Эргеш улакчы жалгыз атаандашы Алим Сарыкты гана көрөт. Башкаларын эсепке деле албайт. Элдин мактоосу атаандашына ооп баратканына ичи ачышып, Алим Сарыктан көз албайт.

“Так ортосунда көөдөнүнөн өйдө жылаңач, жылаңбаш, кемөөч салган карышкырдай камчысын туурасынан тиштеген Алим Сарыктын чамынып жүргөнүн көргөндө каны кызып барып токтоду. "Кайнап турушкан экен" деди. Алим Сарык да Түштүк кыргызга атагы чыккан улакчы болгондуктан, анча-мынча мындай жыйындарга келбей турган.”

Бир үйдөгү үчөө

Баланын таятасы кимге улак ашса ошону жандай чаап, жалынып-жалбарып улакка жетсем дегенде эки көзү төрт.

“Шамалдай чум кара ат минген чал көзү азиз кемпирдин небересинин таятасы эле. Кемпири, шамалдай чум кара ат, таятасы үчөө бир тамда жашашат. Бир бурчунда экөө, бир бурчунда шамалдай чум кара айгыр. Түндөлөрү экөөнө чырактын да кереги жок. Шамалдай чум кара айгырдын көздөрү чырактай күйөт. Чыртыйып эч ким менен сүйлөшпөйт. Көргөн-бакканы шамалдай күлүк чум кара ат. Үйүндө башка тиш чукурга бир нерсеси жок. Кемпиринин көйнөгү да жок…”

Ошентип аспиеттеп баккан күлүк ат - карынын эрмеги, улак болсо ышкысы. Улакты жерден эңишке каруусу жетпейт, улак ашырып алганды гана тоорумай күлүк атчан карынын жалгыз ышкысы болуп калган.

Алим Сарык менен Эргештин тартышы

Топтолгон улакчылар ыкшалып, топту жарган кыйкырык угулду.

“Ал ушул тапта бирөөнүн жоо сайгандай айкырып-кыйкырганын укту. Бул кыйкырган Алим Сарык эле. Алим Сарык улакты жерден эңип алып жапма басып Көк Быштысын жалга койгулаганча топтон жойлоп чыгып баратканын көрдү. Алим Сарык үйдөй таранчыга тийген кыргыйдай чакчалекей түшүрдү. Топту жарып чыккандан кийин чоң улакчылардын расмисин кылып жыйынды аралатып, айландырып бир чапты да эч кимдин кармашпаганын көрүп, Көк Быштынын оозун мөрөйгө көздөй бурду. Мөрөй Жалгыз Долоно эле. Бир гана чоң, шамалдай күлүк чум кара аттын үстүнө чымчыктай конгон кичинекей кыяктай арып чал өлүп-тирилип жалынып артынан ээрчип жүрдү. "Айланайын Алим Сарык! Балаңан айланайын Алим Сарык! Катыныңан айланайын Алим Сарык! Бир ашырып кой!" деди. Алим Сарык ага карап да койгон жок”.

Эргеш улакчы, Алим Сарык, баланын таятасы – мына ушул үчөөнүн ортосунда гана уланчу окуя ошентип сюжеттик чечилишке жакындайт. Балага кызыксыз болуп аткан улак тартыш жанданат. Улак Алим Сарыкта. Аны баланын таятасы чумкуй кара аты менен жандай чаап жалынып-жалбарып баратат. Бала улак чабылар күндү аябай күтчү.

“Эс тарткандан бери дайыма баш-аягына дейре тынбай кызыгып карап отурчу көкбөрүсү, кээ-кээде кокусунан эле ымыркай дүйнөсү суусу жалп төгүлгөн челектей бош калып, аңгырап бопбош калып, таянарга тоо таппай, согушарга жоо таппай калганда, эртең, эртең, эртең же бүрсүгүнү, бүрсүгүнү, бүрсүгүнү, же анын аркы күнү - үйрүлөргө үйү жок, айрыларга алачыгы жок күндөрдүн биринде көкбөрү болот экен дегенди укса аңгырап бош калган ымыркай дүйнөсү кайрадан толуп, бака-шака түшүп, таянарга тоо табылгандай, кездешерге жоо табылгандай, тезирээк таңдын атышын, тезирээк күндүн чыгышын зарыгып күттүргөн, ичинен кудуңдатып сүйүндүрүп ушунчалык бактылуу кылган, дайранын шарындай күүлдөгөн элдүү-журттуу көкбөрү азыр анын итиркейин келтирип же итиркейине тийгенге да жарабай, эл-журт өлүккө үйүлгөн чымындардай же баягы биринчи кар түшөрдүн алдында мектепке кышкы отундук арчаларды ташыганы эркек окуучулар, эркек мугалимдер болушуп эшек, төө минишип тоого барышканда көрүшкөн.

Эргеш Бөрдөйдүн (айылда: кара, көк, сары, кызыл, мас улакчы Эргештер бар) аңгекке түшүп арам өлүп калган жалгыз уюнун тарпын жеп тоюп алышкандыктан уча албай койдой жайылып жүрүшкөн кузгундардай көрүнүп, адамдардын бири-бирине жөөлөшүп, күчтүүсү күчсүздөрүн урдура коюшуп, а тигиниси урдурганына да кайыл, басмайылынын үзүлгөнүнө да кайыл, ээри менен кошо ооп түшүп аттардын туяктарынын алдына калганына да кайыл (туяктарынын алдында калса да аттар адамды тепселешпей турганын Эргештен уккан), гүү-гүү, дуу-дуу түшүп турушкандарына кайдыгер гана көз учунан карап турду. "Эмнеге мынча дан талашышат? Эмнеге умтулушат?" деди. "Өлүккө" деди. Анан кайра "торпоктун" деп өзүн-өзү оңдоп, тактап койду.”

Айланайын, бир эле ашырып кой?!.

Аздан кийин оюн кызып, улакты Алим Сарык эңип алып мараны көздөй ынтылат. Бирок аны жолдон Эргеш улакчы тосуп, оюнга будоо болгон тери тонун чечип таштап, улакты тартат.

“Эргеш торпок улакты (кыпкызыл чоң торпок экен) эки колдоп чирене тартып Алим Сарыкты тап жылдырбай турду. Көзү азиз кемпирдин небереси кубанганынан "жашасын!" деп кыйкырып, тура калам деп Жалгыз Долононун башынан жерге учуп түштү. "Такымга баспайсыңбы?!" деди ал учуп баратып.

Эргеш кичинекей коңшусунун кеңешин уккандай ичигин шарт чечип ыргытты. Улакка эки колдоп кычкачтай жабышты. Такымга басты. Алим Сарык улакты алдырып жиберди. Көзү азиз кемпирдин небереси учуп барып ордунан турганда улакчылар кыраан-каткы күлүп жатышкан эле. Ал элеңдеп эч нерсеге түшүнгөн жок. Чоң улакчылардын расмисин кылып топ аралата чаап жүргөн Эргешти көрдү. Артынан кубалаган эч ким жок эле. Эргеш жалгыз чаап жүрдү, улакчылар аттарынын жалына өбөктөшүп, ооп-жыгылып күлүп жатышты. Энеден туума Эргештин жүзүнө карап (ылдый жагына карагандан коркту), эмне болгонун түшүндү да, оң жак чыканагы (жерге чыканагы менен тийди) сынып кеткендей ооруганынанбы же башкаданбы, ыйлап жиберди.
А Эргештин артынан бир гана баягы таятасы жалынып-жалбарып: "Айланайын Эргеш! Катыныңан айланайын Эргеш! Балаңан айланайын Эргеш! Чочогуңан айланайын Эргеш! Бир ашырып кой, бир ашырып кой!" деп кубалап жүргөнүн көргөн жок”.

Аңгеменин эң талуу жери ушул, намыс, атаандаштык ортого чыкканда Эргеш улакчы баарына кайыл болуп, мөрөйү үстөм болгонуна кубанып, кыраан-каткы түшкөн элди аралап чаап жүрөт. Мындай ышкы чыныгы улакчыда гана болот. Жалгыз шымын таштап жылаңач этине жалгыз тонун кийип келген улакчы кантип оюндун кызыгына арбалып, кантип тонун чечкенин өзү деле туйбаса керек.

Улуу Атамекендик уруштан кийинки оор жашоодо элдин ышкысын козгоп, баарынын жарпын жазган эр оюнунун көркөм сүрөтүн мындан ашырып сүрөттөш кыйын го.

Аны Кубатбек Жусубалиев гана кемелине келтире тартып берген. Улактын ат жандуу кыргыз турмушундагы ордун мынчалык таамай, таасын сүрөттөгөн чыгармалар улут адабиятында аз эле.

"Мындай аңгемелер көп, үкам..."

Кубатбек Жусубалиев.
Кубатбек Жусубалиев.

К. Жусубалиевдин “Улакчы” аңгемеси алгач автордун “Толубай сынчы” (1981) жыйнагына кирген. Китептин редактору, белгилүү жазуучу Жылкычы Жапиевдин айтымында, аңгеме биринчи окуганда эле катуу таасирлентип, көңүлүн кушубак кылган.

- Кубат аке экөөбүз иштештик. Анан мунун ичинде дагы бир аңгемелер бар болчу. Ушул китептин ичиндеги “Улакчыны” окуганда мен, чынымды айтайын, мурда мындай аңгеме окуй элек болчумун. Бул улакчынын ышкысы го. Эргештин дүйнөсү бүт баары тең улак менен байланышкан. Бул кыргыз аңгемелеринин ичиндеги классикалык аңгеме. Муну адам жөн окуй албайт. Бул аңгемени окуганда башка дүйнөнүн кереги жок болуп калат. Көз алдыга ошол улакчылар гана туруп калат. Анан намыс турат.

Улактын кызыгы Чыңгыз Айтматовдун айтылуу “Гүлсаратында” жаңыдан аты чыгып келаткан жорго менен колхоз жылкычысы Танабайдын тойдогу кыргыз-казак чабандестеринин оюну катары мыкты берилген. Белгилүү коомдук, саясий ишмер Кемел Ашыралиев - асыл жылкыны аспиеттеген чабандестердин бири. Улак – көкбөрү тартуунун кызыгы, оюн ышкысы тууралуу анын пикирин угуп көрөлү.

Кемел Ашыралиев.
Кемел Ашыралиев.

- Бу улак укмуш го, тай минсе тай минип, кунан минип, жайдак атка отуруп, тарта албаган балдар да кичинесинен таймаштын ыкмасына көнө баштайт. Анан эр жеткенден кийин чабандес балдар эгер улак алып келе турган болсо "намыс алып келди" деп бир айылдын эли кубанчу. “Өткөндө баланча айылдын баласы алып кетти эле, мына биздики алып келди” деп, “биздин айылдаш Мурат алып келди” деп кубанганын айтпа. Улакка түшкөн чабандести белдүү баатыр, намыска жараган азамат катары көрүшчү.

Кубатбек Жусубалиевдин чыгармалары социализм заманында цензуранын “элегинен” өтпөй, кыйла жылдар бою чыкпай келсе, сөз эркиндигинин тушунда анын чыгармаларын жарыялоо деле токтолуп калды.

Жазуучунун айтылуу “Муздак дубалдар” романынын окурманга жетиши да кыйла жылдарга созулуп, горбачевдук “кайра куруу” заманында жарыкка чыккан эле. Көркөм сөздү баалагандардын аракети менен ошо социализм заманында “Толубай сынчы”, жаңы заманда “Жети сөз жана Конфуций” китеби жарыкка чыгып, андан бери кыргыз адабиятындагы өзгөчө үндүү калемгердин чыгармаларын окурмандарга жеткирүү жумушун аркалачу азамат да азырынча көрүнө элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кайыргүлдүн кыялы ойрон болду

Бишкектеги Нооруз майрамындагы кыздар. Иллюстрациялык сүрөт.

Расмий маалыматка караганда, Кыргызстанда 18 жашка чейин турмуш кургандардын саны жалпы никеге тургандардын 13 пайызын түзөт.

Бул жыл сайын 7 миңдей кыз өспүрүм курагында турмуш босогосун аттайт дегенди билдирет. Былтыр жашы жете электерге диний нике кыюуга тыюу салган мыйзам кабыл алынгандан бери эмне өзгөрдү? Кыздарды эрте турмушка берүүнүн кесепети кандай болот?

Биздин каарман Кайыргүл (аты өзгөртүлдү) балдар дарыгери болгусу келчү. Өз клиникасын ачып, көп адамдарга жардам берем деп кыялданчу. Дүйнөнү кыдырып, жок эле дегенде беш тил билем деген тилегине да жеткен жок. Анткени ал 9-классты бүтөрү менен ата-энеси жактырган адамга турмушка чыгып, түтүн булатууга аргасыз болгон.

Парламент "жериген" нике мыйзамы

Парламент "жериген" нике мыйзамы

Айрым пикирлер боюнча, депутат Аида Салянова сунуштаган мыйзам долбоор, көп аял алууга жолтоо болмок.

Жашоонун оош-кыйышына, кайын-журтка туура мамиле кылууга даяр эмес, эне сүтү оозунан кете элек ойноок кыз жыл айланбай ажырашкан. Эми анын баягы кыялдары жок, күнүмдүк жашоо менен алпурушкан көпчүлүк кыргызстандыктардын арасына сиңип кетти.

Андан бери 3-4 жыл өтсө дагы биздин каарман ал күндөрдү эстегиси келбейт. Өз турмушу тууралуу азыноолак гана айтып берүүгө макул болду.

- 9-классты бүткөн болчумун. Жуучу болуп динди түшүнгөн адамдардан келген болчу, кийин билсем ал биринчи жолу да үйлөнгөн экен. Ошого ата-энем өздөрү макул болгон, мен аны бир эле жолу көргөм. Кийин ата-энемдин айтканы боюнча турмушка чыкканмын. Турмуштун шарты оор экен, кийин кайненем ар кандай шылтоолор менен жасаган ишимден айып таап, бизди көп жашаткан жок. Анан боюмда болуп калып, 8 ай болгондо ата-энемдикине келгенге аргасыз болдум.

Тилекке каршы, биздин каарман турмуштун сыноосуна өтө эрте кабылган ондогон секелектердин бири гана. Расмий маалымат боюнча, Кыргызстанда жалпы никеге тургандардын 13 пайызын ушундай жашы жете электер же 18 жашка чейин турмуш кургандар түзөт.

Насыя үчүн кызын берип...

Бириккен Улуттар Уюмунун 2016-жылдагы изилдөөсүнө ылайык, Кыргызстан эрте никеге турган кыздардын саны боюнча Евразия чөлкөмүндө бешинчи орунда турат. Ал эми КМШ өлкөлөрүнүн статистика комитетинин маалыматына караганда, 15-19 жашында көз жаргандар боюнча Кыргызстан Азербайжандан кийинки эле экинчи орунда.

Жергиликтүү менталитеттен улам, көптөрү "кыздын барар жери күйөө", "отурган кыз ордун табат" дешип кыз баланы эртерек турмушка берүү туура деп эсептешет. Күйөөгө тийчү кыздын пикирин сурабай, каршы чыккан кыздарды чоң-энелер, апалар "күйөөгө тийбей, аял алат белең" деп тыйып койгон учурларды көп эле кыздар айтып жүрүшөт.

Кыргызстандагы Кризистик борборлор ассоциациясынын өкүлү Диана Мамекова кыздарды эрте турмушка берүү аларды билимден өксүтүп, ден соолугуна залака тийгизип, психологиялык жактан чүнчүтөт деп эсептейт.

- Кыздарды эрте турмушка берүү айыл жергесинде жана Кыргызстандагы башка улуттарда бар экени белгилүү. Өзбек, дунган улуттарында кыздарын 18 жашка жеткирбей эле күйөөгө берген маалыматтар бар. Көпчүлүк үй-бүлөлөрдө каражаттын жетишпегендигинен же кыздарды турмушка берип, алардын үй-бүлөсүн куруп, эрте кутулгандык сыяктуу мамиле болуп жатат. Айрым учурда ата-энеси тарабынан "насыя төлөш керек, акча керек" деген да сөздөр айтылган учурлар болгон. Бирок муну "ошон үчүн кызын берди" деп далилдеш кыйын. Ошентсе да жарды, билими тайкы, динге берилген үй-бүлөлөрдө ушундай учурлар бар.

"Никеси" кыйылбаган мыйзам
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:42 0:00

Ушундан улам секелек кыздар өздөрү да окууга көңүлү бузулуп, турмуштун жүгүн көтөрүүгө эрте даяр болуп, муну өзүнүн жетишкендиги катары көргөндөр да жок эмес. Соңку учурда ушундай көрүнүштү байкап жүргөнүн түштүк жергесинде сулуулук салонун иштеткен айым да айтып берди.

- 15-16 жаштагы кыздар деле ыраазы болуп эле келишет. Эми фата-көйнөк кийип жатканда баары эле сүйүнүп кетип жатышат. 2-3% ата-энесинин айтканы менен кетип жатышат, калганы баары сүйүшүп, жигиттери келип алып кетип жатышат.

"Амалдуулар" жол тапты...

Өспүрүм курактагы нике деген - бул кыздардын 18 жашка толо электе, 9-11-класста окуп жаткан учурунда эле турмуш куруп кетиши.
Кыргызстандын мыйзамдарында кызды жашы жете элек куракта, тагыраагы 18 жашка чейин мажбурлап күйөөгө берүү, ала качуу үчүн кылмыш жоопкерчилиги каралган. Мындай шартта нике күбөлүгүн алып расмий катталбай эле, мыйзамды кыйгап өтүп диний жөрөлгөлөрдү жасап, молдого нике кыйдырып алып жашаган “амалдуулар” да жок эмес. Ушундан улам 2016-жылы жашы жете электерге диний нике кыюуга тыюу салган мыйзам кабыл алынган. Мындан эмне өзгөрдү?

Кыргызстандагы "Аялдарды колдоо борбору" коомдук бирикмесинин аткаруучу директору Бакен Досалиева ушул мыйзам тууралуу көбүрөөк маалымат таратуу зарылдыгын белгилеп жатат:

Кээ бир жерде молдо кыздын паспортун сурап, өзүндө жок болсо "Вотсап" аркылуу салдырган учурлары бар экен.

- Азыр гана элге маалымат жетип жатат. Биз барган жерлерде мыйзам чыккандан кийин имамдар кыздын жашын сурап,18ге чыга элек болсо никесин кыйбай койгон учурлар болуп жатканын айтып жатышат. Кээ бир жерде молдо кыздын паспортун сурап, өзүндө жок болсо "Вотсап" аркылуу салдырган учурлары бар экен.

Учурда аталган бирикме жашы жете электерге диний нике кыюуга тыюу салган мыйзам тууралуу коомдук транспортто жана такси колдонуучулар арасында маалымат жеткирүү боюнча акциясын өткөрдү. Бул үчүн 40тан ашуун таксист атайын окуудан өткөн. Бул иш-чаранын катышуучусу, айдоочусу Азамат Кулалыев атайын окуудан өтүп, мыйзам тууралуу көп кишилердин маалыматы жок экенин билдирүүдө.

Эрте никеге каршы акция өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00

Бакен Досалиева кыздарды эрте турмушка берүүдөн мамлекет көп нерседен утулат деп эсептейт. Анын пикиринде, балдары билимдүү, тарбиялуу болушу үчүн эне өзү билимдүү болушу керек.

“Демократия жана жарандык коом үчүн” коалициясына караштуу өспүрүм курактагы никелердин алдын алуу долбоору өлкөнүн түштүк аймактарында, Талас, Чүйдө изилдөө жүргүздү. Анда кызын 14-17 жашында күйөөгө берүү мурда өзбек тектүү жарандар көбүрөөк жашаган же диний көз караштар үстөмдүк кылган айылдарда болсо, азыр өлкөнүн дээрлик бардык аймактарында кездешип жатканы белгиленген. Көп учурда бул ата-эненин макулдугу менен болгондуктан, кыздар өз укуктарын коргош үчүн атайын органдарга кайрылбайт, укугу бузулуп жатканын деле билбейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз кыз-келиндери: Түркиядагы түркүн тагдырлар

Түркиядагы кыргыз мигранттары. 28-июнь, 2017-жыл.

2017-жылы Түркияга иш издеп келген кыргызстандыктар эки эсе көбөйгөн. Алардын көпчүлүгү кыз-келиндер. Көбүнесе Түркиянын мыйзамдарын, коомдук маданиятын, тилин билбей келген мигрант кыз-келиндер ар түрдүү зордук-зомбулукка кабылган учурлар кездешет. Буга Анталиядагы Маликанын, Анкарадагы Сергүлдүн, Аланиядагы Ранохандын окуяларын мисал келтирсек болот.

23 жаштагы Малика Ноотиева былтыр 21-декабрда таяк жеп, эс-учун жоготкон абалда Анталиянын “Ак деңиз” ооруканасына түшкөн. Буга чейин башына үч жолу оор операция жасалып, баш сөөгү сынып, ал жерге пластик коюлган.

Малика Ноотиеванын иши боюнча алгачкы соттук отурум 12-июлда оор жазаларды караган төртүнчү сотто өткөн. Февралда Малика ооруканадан чыгып, тергөөгө байланыштуу азыр ал Анталияда апасы менен жашап жатат. Малика азырынча жакшы сүйлөй албай, үнү акырын гана чыккандыктан суроолорго жооп берүүдө кыйналды. Андыктан апасы Аделден анын акыбалы тууралуу сурап билдим.

- Азыр кудайга шүгүр, жакшы болуп калды. Бирок ошол сол тарабы иштебей жатат. Өзгөчө сол колун кармай албай жатат. Азыр физиотерапия өтүп жатабыз. Сот бүтсө эле Кыргызстанга кетебиз деп турабыз.

Маликага жардам издеген түрк жигит

Маликага жардам издеген түрк жигит

Катуу сабалып, өзүнө келе албай жаткан Маликага Түркиянын социалдык тармактарында акчалай жардам чогулуп жатат.

Малика бир жыл мурун Анталия шаарына бала багуучу болуп иштегени келип, тааныш кызынын сөзүнө алданып ушул каргашалуу окуяга кабылган. Соттук отурумда Малика түрк жараны М.Й. аны унаасына салып, Анталиянын Коркутели аймагына алып барганын эстеп айтып берген. М.Й. унаада кызга зомбулук көрсөтүп, башына катуу темир менен бир канча жолу ургандан кийин жолдун жээгине таштап качып кеткен. Айыпталуучу М.Й. сотто күнөөсүн мойнуна алган эмес. Кийинки соттук отурум Маликанын ден соолугуна байланыштуу январь айына жылдырылган.

Түркиядагы бейөкмөт уюмдардын маалыматы боюнча 2017-жылы өлкөдө зордук-зомбулуктан күн сайын бир аял каза болгон. Көпчүлүгү күйөөсүнөн, баласынан же эркек туугандарынан запкы тартат. Түрк өкмөтү коомдогу аялдарга болгон зордук-зомбулукту жоюш үчүн бир канча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизип, социалдык долбоорлорду иштеп чыгууда.

Түркиядагы кыргызстандык мигрант кыз-келиндер негизинен үй кызматтарында, дүңүнөн текстил саткан дүкөндөрдө сатуучу, бала багуучу болуп, кары, оорулуу кишилерди карап иштешет. Алар туристтер арбын каттачу Стамбул, Анкара, Измир, Анталия сыяктуу чоң шаарларда жашап, эмгектенишет. Алар өздөрүнүн мигрант катары укуктары менен милдеттерин, ооруп калса жардамы тийчү медициналык камсыздандыруу жаатындагы көйгөйлүү маселелерин чечүүнүн жолдорун анча биле беришпейт.

Динарага акчаны ким төлөйт?

Динара Алымкулова 28-июлда Анталияда жол кырсыгына кабылган. Оң бутунун согончогу жанчылып, оор операция жасалган кыргыз келиндин Түркияда үй кызматында иштегенине жети ай болгон. Анталияда карыя кишини багып жүргөн Динара ал үй-бүлөнүн өспүрүм балдары менен чогуу 31-июл күнү кечинде электр моторлуу велосипед менен эс алууга чыккан. Жолдо кырсыкка кабылган эки өспүрүм менен Динара дароо эле Акдеңиз университетинин ооруканасына жеткирилген.

- Менин жанымда 17 жаштагы бала жана 11 жаштагы кыз бар болчу. Биз электрондук велосипед алып жакшы эле кыдырып жүргөнбүз. Жаңы эле жамгыр жаап бүткөн болчу. Жакшы эле тээп жүргөнбүз.

Окуядан алты ай өтсө дагы Динараны коюп кеткен айдоочу табыла элек. Анын адвокаты Хасан Жан жабырлануучу ушул жылдын аягына чейин келип, өкмөт бере турган кенемтени алыш үчүн комиссиядан өтүшү зарыл экенин эскертет.

- Динаранын ооруканадагы бардык төлөмдөрүн медициналык жактан камсыздандырган компания өз мойнуна алды. Жакын арада Динаранын согончогуна кайрадан операция жасалышы керек. Андыктан ооруканадагы бардык маалыматтарды чогултуп, мен ушул жылдын аягына чейин документтерди өткөрүшүм керек. Ал эми аны коюп кеткен айдоочуну күч органдары таба албай койгондон кийин өкмөт жабыркаган адамга акчалай компенсация төлөп бергенге милдеттүү. Акчанын суммасы атайын комиссиянын тыянагынан кийин белгилүү болот. Эгер Динара "компенсация жетиштүү эмес" десе, кайра сотко бергенге укуктуу.

Расмий маалыматтар боюнча Түркияда 19 миңден ашуун кыргызстандык каттоодон өткөн. Анталия аймагында эле бейрасмий түрдө 6000ден ашык кыргызстандык жашайт.

Аялды сабаган полициячылар жазасыз калабы?

2017-жылдын 4-октябрында Түркиянын социалдык түйүндөрүндө Анталиянын Алания аймагында эки полиция кызматкери жерде жаткан аялды сабап жаткан тасма тарап, окуя катуу талкуу жараткан. Түрк полициясы окуянын чоо-жайын териштирип, таяк жеген аял 40 жаштагы кыргызстандык Р. Арипова экени, ал психикалык жактан жабыркап жүргөнү айтылган. Ур-токмокко кабылган кыргызстандык Р. Арипова дарыланган соң 20-декабрда Бишкекке кайтып келди. Бирок Түркиядагы сотто анын кызыкчылыгын коргоп жаткан адвокаты Мүге Гезгинжи кыргызстандык келиндин өлкөсүнө кеткенинен кабарсыз экенин айтты.

- Бизге эч кандай маалымат берилген жок. Ранохан ал абалда кандайча Кыргызстанга кетерин түшүнбөй турам. Айыпталуучу полиция кызматкерлердин бирөө соттук отурумга чейин эле бошотулган. Экинчиси соттук көзөмөлдө. Экөө тең жумуштан чыгарылды. Бирок бул ишти тымызын унуттуруп, келинди сабаган полиция кызматкерлерин кайра акырындап ишке алынышы толук ыктымал. Алардын башкы максаты ошол деп ойлойм.

Ур-токмоктон жабыркаган Р. Арипова Кыргызстанга кеткенге чейин Түркиянын Адана шаарындагы психикалык диспансерде дарыланып жатканы белгилүү болгон. Анын мындай абалга кантип келип калганы белгесиз.

Үйүн сагынып, куса болуп...

Стамбул университетинин жана Германиянын Олденбург университетинин магистранты Айжамал Марат дал ушул Түркиядагы мигрант кыз-келиндердин психологиялык, социалдык-экономикалык абалын талдаган илимий сурамжылоо жүргүзгөн.

- Мен мигранттар менен сүйлөшүп жатып көптөгөн тагдырларды уктум. Кээ бирлери Кыргызстандагы жакындарын сагынганын айтышты. Алар күндө иш бергендин үйүн тазалап иштегенден, Түркияда кыйналып жашагандан тажашканын байкадым. Ал эми кээ бир мигранттар, тескерисинче, Түркиянын абасы, иши жакканын билдиришти. Түркиядагы мигранттардын көпчүлүгү Кыргызстанда кандайдыр себептер менен маселелери бар экенин байкадым. Мен сүйлөшкөн кыз-келиндердин айрымдары Кыргызстандагы аз айлыктын айынан Түркияга келип иштөөгө мажбур. Андан тышкары үй-бүлөлүк зордук-зомбулуктан качкан мигрант кыз-келиндерди да жолуктурдум.

Түркия: мигрант кыз-келиндер көргөн кордук

Түркия: мигрант кыз-келиндер көргөн кордук

Акыркы жылдары Түркияга агылган кыргызстандык эмгек мигранттарынын басымдуу бөлүгүн кыз-келиндер түзөт.

Ондогон мигрант кыз-келиндер менен бетме-бет сүйлөшкөн Айжамал Маратты негизинен алардын психологиялык абалы кызыктырган.

Кыргызстандыктардын жасаган жумуштары оор болгондуктан көбүнчөсү психологиялык жактан туруштук бере албай кеткен мисалдар да кездешкен.

- Түрк тилин жакшы билбегендик, айлана-чөйрөдөн, коомдон узак болуу өзү эле чет өлкөлүк жарандарды чүнчүтүп жиберет. Буга макулдашкан иштерден башка жумуштарды дагы аткаруу милдети кошулганда мигранттар чын эле физикалык жактан чыдай албай кетишет деп ойлойм. Мисалы, эртең мененки саат жетиден баштап түнкү он экиге чейин иштегендер дагы бар экен. Иликтөөмдү "Түркиядагы мигранттарга укуктук сабаттуулук жетишпегендиктен бул маселе алардын психологиялык абалына дагы таасирин тийгизип келет" деп жыйынтыктадым.

Ийгилик кушун колго түшүргөндөр

Кыргызстандык мигранттардын арасында Түркияда өз ишин ачып, ийгиликке жеткен мекендештер да арбын. Ашкана ачкан Айпери, Айдана жана Айпери быйыл алардын катарын толуктады. Борбор шаар Анкарада эки ай мурун ашкана ачкан үч ишкер курбу кыз буга чейин бала карап, кемпир карап иштешкен.

- Биз үчөөбүз бир убакта жумуштан чыгып калдык. Бирөөнүн колунда иштеп жатып тажап, өзүбүздүн ишибизди ачсак деп ойлоно баштадык. Жалгыз ача алмак эмеспиз. Анан үчөөбүз чогулткан акчабызды топтоп, жетпегенин карызга алып кафебизди ачып иштеп жатабыз.

Түркияга иштегени келген кыргызстандык эмгек мигранттарынын саны былтыркыдан эки эсе көбөйдү. Алардын көбү Кыргызстанда жогорку билим алганы менен негизинен өз кесиби боюнча иштешпейт. Буга түрк тилинде мыкты сүйлөй албаганы жана Кыргызстандан алынган дипломдун түрк билим берүү стандарттарына туура келбегени себеп. Ошентсе да, арасынан максатты бийик коюп, түрк тилин окуп үйрөнүп, түрк университет, коллежин бүтүрүп, өз адистиги боюнча иштеп жүргөндөр да бар экенин кошумчалай кеткибиз келет. Кыргызстанда азырынча Түркияга эмгек миграциясына агылып кетип аткандарга укуктук, социалдык жактан жардам көргөзүү иштери колго алына электей.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

2018: "Азаттыктан" ак бата

Эл акыны Шайлообек Дүйшеев агабыздын "Ак бата" аттуу ырын "Азаттыктын" күйөрмандарына майрамдык белек катары тартуулайбыз.

Урматтуу кыргызстандыктар!

"Азаттыктын" жамааты кирип келген 2018-жылы баарыңыздарга узун өмүр, чың ден соолук, жарык маанай, бакыт-таалай каалайбыз. Баарыбыз ишибиз ийгиликтүү, идеябыз алгылыктуу болуп, көздөгөн тилектерибизге жеткидей бололу. Үй-бүлөңүздөрдө тынчтык, ынтымак уялап Кыргызстаныбыздын эгемендиги бекемделип, көйгөйлөр азайып, өнүгүүгө бет алалы. Ар бир үйдө баланын күлкүсү жаңырып турсун! "Азаттык" дайыма Сиздер менен!

Жокчулуктун эмес,

Токчулуктун жылы болсун.

Каатчылыктын эмес,

Жакшылыктын жылы болсун.

Күйүттүн эмес,

Үмүттүн жылы болсун!

Кудай деген элденбиз,

Кут дөөлөттүү жерденбиз.

Биз ашчу ашуу жапыс болсун,

Биз кеччү суулар тайыз болсун,

Биз басчу жолдор жайык болсун,

Биз кирчү үйлөр жарык болсун!

Кийимибизге кир жукпасын,

Кирпигибизге чаң жукпасын.

Белесте атыбыз үркпөсүн,

Бешикте балабыз коркпосун.

Айылыбызда кырсык болбосун,

Аякта чайыбыз соолбосун,

Ар качан Жараткан колдосун!

Теңир деген элденбиз,

Теңдешсиз асыл жерденбиз.

Ала-Тообузду аяп алалы,

Азаматтарыбызды таяп алалы.

Кыргызстаныбызды аяп алалы,

Кыз-жигиттерибизди таяп алалы!

Жерибизге кум таштабайлы,

Чөлүбүзгө куу таштабайлы,

Көлүбүзгө уу таштабайлы.

Кыргызды сактап келген

Салтыбыздан ажырап,

Санжыргалуу кыргызды

Сарсанаага салбайлы,

Санаалууга бербейли.

Тартышканга салбайлы,

Талашканга бербейли.

Ата жыттуу Ала-Тоо,

Айдыңына Мал толсун!

Эне жыттуу Жер Эне,

Этегине Эл толсун!

Эл-Жер дүйнө бар болсун!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Күлкүгө айланган турмуш

Күлкүгө айланган турмуш
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:59 0:00

Алоолоп күйүп баратам, карачы мендей жетимди...

Иллюстрация

"Сыр сурасам дечү элем. /Кар деймин аппак этиңди,/ Кан деймин кызыл бетиңди..." Бул саптар ичкиликтердин “Зирегим” деген ырынан. Ичкиликтердин ашыктык ырларынын өзгөчөлүгү эмнеде болду экен?

Ичкиликтердин ашыглык ырлары

Кээ бир илимпоздор кыргыз элинин оозеки адабиятынын ар кыл өзгөчө чөлкөмдөрүн аныктап, алардын жайгашуу картасын сызып чыгуу зарыл деп эсептешет.

Мисалы, Кытайдагы Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусунан чыккан адабият таануучу илимпоз, профессор Мамбеттурду Мамбетакун:

“...Байыркы заман кыргыз адабиятынан баштап эсепке ала турган болсок, анда кыргыз элдик чыгармаларынын жаралуу, жайгашуу ордун Энесай-Алтай чөлкөмү, Теңир-Тоо - Талас чөлкөмү, Памир-Алай чөлкөмү деген үч чоң бөлчөккө бөлүүгө болчудай, - дейт.

(Булак: Мамбеттурду Мамбетакун. Кыргыз эл ооз адабиятынын Памир мектеби. Шинжаң эл басмасы. 2009. - 1-бет).

Мына ушу Памир-Алай чөлкөмүнө Баткен жергесинин Испайрам өрөөнү да кирет.

Укурукту минтип узакка таштап, сөз баштаган себебим - бул өрөөндү байырлаган элдин оозеки чыгармачылыгындагы ашыглык ырларынын өзгөчөлүгүнө токтолобуз.

Андай тамыры байырга кеткен мурастын сактоочусу Абыт уулу Ахуналы менен Кадамжай районундагы Марказ айылында кездештим.

64 жаштагы Абыт аксакал “Зирегим” деген ашыглык ырын ырдагандан мурда “Азаттык” радиосунун угармандарына батасын берди:

- Кыргызда жакшы сөз бар: "Карга тапканын чукуйт, молдо билгенин окуйт”. Эми каалоо-тилек айтып коёюн баарыңыздарга.

Баарыңа Кудайдан тилегеним: ден соолук берсин, узун өмүр берсин.

Кожой кызыр колдосун, кузгундун көзүн берсин, чечендин сөзүн берсин, палвандын билегин берсин, баатырдын жүрөгүн берсин.

Кудай тилегиңди берсин, үйүңдөн мейман кетпесин, душман тилегине жетпесин; аркаңдан куубасын, алдыңдан тоспосун, душманың сенден озбосун;

өзүң айбаттуу, балдарың кайраттуу, бала-чака, небере-чеберелер жыттуу болсун;

жакканың арча болсун, жамынганың парча болсун, жумшаганың орсок мурун калча болсун; өрүктөй горолуу, тооктой балалуу болгун;

талааң данга толсун, корооң малга толсун, төрүңдө чочоктуулар тайраңдасын.

Атың жүрүштүү, итиң күчтүү болсун, өмүрүң узун болсун, жегениң жүзүм болсун, уулуң он чакты болсун, кыздарың мончоктуу болсун! Оомийн, Алла акбар!

Абыт уулу Ахуналы
Абыт уулу Ахуналы

Ахуналы мырза куурулуп жаткан бадырактай бабырап, калайык журтка ак тилегин айткан соң, ичкиликтердин ашыклык ырына чексинен чубуртту:

Эй, керме, керме, Керме Тоо

Чөбү гия1 жок туруп,

Малы семиз Керме Тоо.

Упа, эндик жок туруп,

Кызы сулуу Керме Тоо.

Керме Тоону айланып,

Кыргыйек болсо салганың,

Кылыгы жакшы кымча бел оо,

Кыз бала болсо алганың.

Алганыңдан айрылсаң,

Таалайыңдын кәмдиги.

Камчыласа баспаган

Кара атыңдын дәмдиги2,

Өзүңө дегдеп жеталбай мен,

Таалайымдын кәмдиги.

Кызыл көйнөк көрүнсө,

Кыз көрүнөт көзүмө.

Кыжаалат кылбай келе көр, аа,

Кызыгалы жүдә өзүңө.

Бир эбиңди мен кылып,

Алып качам деп жүрөм.

Атаңыз өзү эстүү жан,

Сумсатпайс бизди деп жүрөм.

Аңдаштырып карасам,

Ургаачынын ичинен,

Уз экенсиң зирегим.

Байкаштырып карасам,

Кыз экенсиң зирегим.

Амиркәни3 мәстилар4,

Сизге ылайык зирегим.

Күмүшүңүз өзгөчө,

Бизге ылайык зирегим.

Пәрәндәнын сулуусу,

Чүрөк болот дечү элем.

Күндөй ыстык койнуңда,

Бир кечеси бир жатып, ой,

Сыр сурасам дечү элем.

Кар деймин аппак этиңди,

Кан деймин кызыл бетиңди.

Алоолоп күйүп баратам,

Карачы мендей жетимди.

Ак бетиңден өптүрсөң,

Пәйда болот өзүмө.

Бир Кудайдын алдында,

Сооп болот өзүңө.

(Бул шилтемеден аудио тасманы угуңуздар).

Ичкиликтердин ашыглык ырлары
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:15 0:00

Ичкилик урууларынын лирикалык ырлары негизинен комуз жана башка музыкалык аспаптардын коштоосу жок аткарылат.

Ашыглык ырынын түзүлүшү тууралуу чоң илимпоз, этнограф, профессор Сулайман Кайыповдун түшүндүрмөсү:

- Кыргыздын ичкилик урууларынын лирикалык ырлары, айрыкча, ашыглык ырлары өзгөчө бир поэтикалык түзүлүшкө, өзгөчө бир поэтикалык маанайга ээ. Аларда лиризм абдан күчтүү. Аны кайсы бир музыкалык аспаптын коштоосу менен ырдабайт. Өзүнчө речитатив менен ырдайт. Ал речитатив деле эмес. Ал абдан эски элдик обон да. Ошол обон менен ырдайт. Ал төрт же беш куплеттен турбайт. Ал ыр паралеллизм принцибинде курулат. Мисалы, алтын десе, күмүш деп; ак десе, көк деп, экинчи куплет баштала берет. Ошентип киши өзүнүн ичиндеги сүйүү сезимин өзгөчө каражаттар менен чагылдырат.

Проф. Сулайман Кайыпов, 2010-жыл
Проф. Сулайман Кайыпов, 2010-жыл

Профессор Сулайман Кайыпов ичкилик урууларында инсандын ички сезимине байланышкан кошоктор менен сүйүү ырлары жакшы өнүккөнүн белгилеп, анын себеби алардын башка кыргыздарга салыштырмалуу эртерээк отурукташуусу менен байланыштуу деген пикирин да кошумчалады:

- Ичкиликтер башка кыргыз урууларына караганда отурукташкан турмушка мурдараак өтүшүп, топурактан салынган үйлөрдө жашап калышкан; жер иштетишкен. Шондой турмушка өткөндөн кийин эпикалык доор бүтөт дагы, адамдардын сырткы күчү, сырткы келбети жана дене (физикалык) күчүнө караганда, ички сезимдери биринчи планга чыга баштайт. Ошентип отуруп ички сезимди, көңүлдү көркөм чагылдыруу каражаттары тилде иштелип чыгат. Мына ошондуктан ичкиликтер баатырлык темага караганда сезимди чагылдырган темалар, мисал үчүн, өлүм кайгысы, сүйүү сезими, көңүлгө байланыштуу темаларды чагылдырууда чоң ийгиликке жетишкен.

Окумуштуунун айтымында, ичкиликтердин ашыглык ырларын жыйноодо кетирилген усулдук кемчиликтер алардын сапатына чоң зыян келтирген.

- Ичкиликтердин ашыглык ырлары Кыргыз сүйүү ырлары ичинде өзгөчө бир орунду ээлейт. Ашыглык ырлары өзүнчө бир жанр, бирок сүйүү ырлары ичинде өзүнчө белгилене элек. Ошого ашыглык ырларынын поэтикалык табияты ачыла элек. Изилдөөчүлөр, фольклористтер түшүнбөгөн үчүнбү же кандайдыр бир себептер менен ашыглык ырлары толук жакшы жыйналган эмес. “Сүйүү ырлары” деген китепте ашыклык ырларынын тексти бар. Бирок ал тексттердин бардыгы туура эмес жазылып калган: транскрипциясы туура эмес, ичкилик диалектине таандык сөздөрдүн баары бузулуп жазылган.

Ошондуктан ырдын көркү, даамы кетип калган. Анын үстүнө алар ырдап жатканда жазылган эмес, бир сөздөн айттырып жаздырган. Ошентип отуруп бул ырлардын поэтикалык куну качкан.

Фольклорчу окумуштуу Сулайман Кайыпов акыркы жылдары Кытайдын Үрүмчү шаарындагы Педагогикалык университетте эмгектенип келет.

Тал чачыңда коңгуроо,

Тартып койсом шыңгырайт.

Тамагыңдан бир өпсөм ой,

Тоо гүлүндөй буркурайт.

Шон үчүн бозой сизди ырдайт,

Шам пәйит кылып келгенде,

Жанашып турсам бир саат.

Жай убакта бербеген,

Сенин күйөөң жаман бесаат.

Ак зирекке ким ашык,

Бир эле өзүм деп жүрсөм.

Көргөндөрдүн баары ашык.

Чын колтукка саз келет,

Сенин боюң зирегим.

Күлүшүңүз өзгөчө

Бизге ылайык зирегим.

Пәрәнданин сулуусу

Чүрөк болот дечү эле

Күндөй ысык койнуңда

Бир кечеси бир жатып ой

Сыр сурсам дечү элем.

Кар деймин аппак этиңди

Кан деймин кызыл бетиңди.

Алоолоп күйүп баратам

Карачы мендей жетимди.

.......................................

Ахуналы Абытов сиздер аудио тасмадан угуп жаткан ашыглык ырын чоң атасы Абдразактан эшитип жүрүп, жүрөгүнө түйүп алыптыр.

Абдразак чоң ата “Курманбек” дастанын да көп айтчу экен. Ал киши жашы токсондон ашып, 1968-1969-жылдар ченде кайтыш болуптур.

Атасы Абыт Сулайманов да ичкиликтердин көп күүлөрүн комузда ойночу экен. Бирок Ахуналы Абытов, өзү айткандай, комуз черте албайт.

Ошондон улам ал кадимки залкар төкмө Барпы Алыкул уулунун салтына салып, термелип отуруп, бозойдун арманын төгүп жатты.

Ак бетиңден өптүрсөң,

Пайда болот өзүмө.

Бир Кудайдын алдында,

Сооп болот өзүңө.

Тал чачыңда коңгуроо,

Тартып койсом шыңгырайт.

Тамагыңдан бир өпсөм ой,

Тоо гүлүндөй буркурайт.

Шон үчүн бозой сизди ырдайт,

Шам пәйит5 кылып келгенде,

Жанашып турсам бир саат.

Жай убакта бербеген,

Сенин күйөөң жаман бесаат.

Ак зирекке ким ашык?

Бир эле өзүм деп жүрсөм,

Көргөндөрдүн баары ашык.

Сенин боюң өзгөчө

Бизге ылайык зирегим.

Кудай таала жан эгем,

Куп жараткан сиздейди.

Эрмектешип жүрсүн деп,

Жуп жараткан биздейди.

Шуру-мончок, ак седеп,

Моюнуңузда болбодум.

Бир кечейи, бир күндүз

Коюнуңузда болбодум.

Ак зирек сенин дәрдиңдан,

Кыркка жашым жете элек,

Отуз бештен өтө элек.

Ччимдин учу агарып,

Карып калат шекилдим.

Миң бир эки дәәмдин,

Шириндиги туз менен.

Он сегиздеги жаштардын ой,

Тиричилиги кыз менен.

Чилги6 бышкан жүзүмдөй,

Мөлтүрөйсүң сулуум.

Сен баланы күйгүзүп,

Өптүртпөйсүң сулуум.

Тал чыбыктай ийилген,

Кашың кара чийилген.

Көзгәңәдан сулуум.

Сулууну сулуу дейт экен,

Сулуулугу курусун,

Суктантып жанды жейт экен.

Испайрамдан ийилип,

Суу аласын келинчек.

Белиңди ийип кармасам, оо,

Уяласың келинчек.

Суу койсо терек бак болот,

Сулуунун бети ак болот.

Жаңшанып ырдап жүрбөсөк, эй,

Сулуулар бизден жат болот.

Алты пакса чым коргон,

Ашып түштүм зирегим.

Мен атаңыздан ийменип, ой,

Шашып түштүм зирегим.

Жети пакса чым коргон,

Ашып түштүм зирегим.

Мен жеңеңизден ийменип, ой,

Шашып түштүм зирегим.

Ону айтсам, ого болбойсуң,

Оолжуп моюн толгойсуң.

Муну айтсам, буга болбосуң,

Болбойт, коюң, болбойт деп, ой,

Бурулуп моюн толгойсуң.

Чаавайдын7 башы Курчавай8,

Жалыныңа чыдабай,

Өлүп кетем шекилди,

Өппөй сени дагыңдай.

Жийделүү булак багыңда,

Мен жигит өлөт шекилдим,

Жыттабай сени дагыңдай.

Торгой сайрайт чымчыктай,

Мунумду билсе чымчытпай,

Арманым кайдан айрылсын, ой,

Ак дөшүңө бир чыкпай.

Жылгаадагы жылбызды,

Ата албадым зирегим.

Жыт алышып койнуңа,

Жата албадым зирегим.

Коктудагы коёнду,

Ата албадым зирегим,

Күймөнүшүп бир кече,

Жата албадым зирегим.

.......... ........... ............

Түшүндүрмө:

Ичкилик диалектиндеги ә тыбышын туура берүү үчүн а тамгасынын ордуна ә тамгасы колдонулду. Бул тыбыш казак тилиндеги ә тамгасына же англис тилиндеги [æ] тыбышына окшош айтылат.

1гыйа - көгөрүп турган чөп.

2 дәмдиги (сөздүн уңгусу дәм) - оорусу.

3, 4 әмиркәни мәстиләр - американын маасысы.

5 пәйит - ченде, убакта.

6 чилги - эрте бышчу.

7 Чаавай, Чавай - ырасмий аталышы Чаувай, кыштактын аты.

8 Курчавай - тоонун аты.

(Уландысы бар)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек-Астана-Ташкент: өзгөргөн мамилелер

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев. 13-декабрь, 2017-жыл

Кыргызстандын өтүп бараткан жылдагы тышкы саясий ишмердиги жакынкы коңшулар жана стратегиялык өнөктөштөр менен болгон карым-катышка бай болду.

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев көп жылдан бери солгундап кеткен Өзбекстан менен мамиле түп орду менен жакшырса, экинчи бир кошуна Казакстан менен чоң сыноолорду баштан кечиргенин билдирди.

Ал эми талдоочулардын пикиринде, тышкы саясаттагы мындай өзгөрүүлөр расмий Бишкекке көз каранды болбогон жагдайларга байланыштуу.

Кыргыз-өзбек дипломатиясы

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев өтүп бара жаткан 2017-жылы тышкы саясий ишмердүүлүктө Борбор Азия багыты негизги орунда болуп, кошуналар, Орусия жана Кытай сыяктуу стратегиялык өнөктөштөр менен мамилени чыңдоого өзгөчө көңүл бурулганын билдирди.

Эрлан Абдылдаев быйыл Өзбекстан менен көп жылдан бери солгундап кеткен мамиле жакшырып, бир катар маанилүү макулдашууларга жетишилгенин билдирди:

- Биз үчүн тышкы саясий ишмердиктеги негизги мамиле Борбор Азия багыты болуп саналат. Быйыл бул багытта Өзбекстан менен мамиледе тарыхый бурулуш болду. Биз буга чейин такталган мамлекеттик чек аранын 85 пайызын бекиткен келишимге кол койдук. Келишим күчүнө кирди. Мындан сырткары биз өткөн үч-төрт айдын аралыгында Өзбекстан менен кырктан ашуун ар түрдүү макулдашууларга жана келишимдерге кол койдук.

Ошол эле кезде тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев кыска убакытта Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү 280 миллион долларга жеткенин белгиледи.

Өзбекстандык "ДжиЭм Өзбекистан" компаниясы Ravon автоунаасынын Isuzu автобустарынын төрт түрүн Кыргызстанда чыгара баштай турган болду. Автоунааларды куроо заводдору Ошто, Бишкекте жана Кара-Балтада курулмакчы.

Бишкектен көз каранды болбогон жагдай

Бирок саясат таануучу Орозбек Молдалиев мамиленин жылышын Бишкектен көз каранды болбогон жагдайлар менен байланыштырды:

- "Кошуналар менен мамиле жакшы болду" деп аны өзүбүзгө ыйгарып жатабыз. Бирок бул жерде маселе башка жакта. Анткени Өзбекстанда президент алмашты эле. Жаңы келген мамлекет башчысы "келгиле мамилени оңдойлу" деп чыкты. Ошонун негизинде эки тараптуу мамиле оңоло баштады. Болбосо, кыргыз-өзбек чек арасынын 85 пайызы такталып, аныкталганына көп жыл болгон. Ал жактын мурдагы президенти гана кол койбой жаткан болчу. Эми биздин акыбалыбыздын кандай экени Казакстан менен болгон соңку маселеде көрүндү. Биз бул регионалдык саясатта объектибизби же субъектибизби деген маселе бар. Анткени бизде аларга таасир эте ала турган рычагдар дээрлик жокко эсе.

Казакстандын "сыноосу"

Мындан сырткары тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев чек арадагы чектөөлөргө байланыштуу өткөн эки айда Кыргызстандын Казакстан менен болгон мамилеси чоң сыноого дуушар болгонун кошумчалады.

Эрлан Абдылдаев
Эрлан Абдылдаев

Жаңы президенттин кызматка киришүүсү менен эки ортодогу келишпестик жөнгө салынганын айткан министр Эрлан Абдылдаев Кыргызстан мындан ары түзүлгөн кырдаалдан сабак алуу үчүн башка багыттарды жана рынокторду өздөштүрүшү керек экенин белгиледи:

- Бул жерде транспорттук жана соода жолдорубузду диверсификациялоо маселеси турат. Анткени бизге кайсы өлкөлөрдөн жүк келип, каякка кайсы тарап аркылуу кайра кетет деген маселе бар. Биз муну дайыма эске алышыбыз керек. Бул бизге эң чоң сабак болушу кажет. Бир гана мамлекетке көз каранды болуп калбаш үчүн биз сабак алышыбыз зарыл. Өткөндө биздин президент Казакстанга расмий сапар менен барганда эки тараптуу жакшы сүйлөшүүлөр болду. Ага ылайык, алдыдагы кызматташтык туурасында бир топ жакшы жыйынтыктарга жетиштик. "Жол картасын" дагы бир сыйра карап чыктык.

Ортомчулар "оюндан" чыгабы?

Кыргызстандык саясатчылар арасында Бишкек эки коңшу менен бирдей мамилени жогорку деңгээлде кармашы керек деген пикирлер үстөмдүк кылып келет.

Эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле.
Абай Алымкулов

Логистика боюнча адис, экономист Абай Алымкулов карым-катнаштын салтуу багыттарын калыбына келтирип, эки ортодогу ортомчуларды "оюндан" чыгарууга маани берүү зарыл экенин айтты:

- Бизде илгертен келе жаткан суу-энергетикалык баланс бар болчу. Анткени биздеги 90 пайыздык суу-энергетикалык потенциал Өзбекстандын муктаждыктарын камтууга багытталчу. Анын ордуна Өзбекстан бизге газ берчү. Кийин мындай алака-катыш токтоп калган эле. Азыр эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле. Анткени Өзбекстан жайкысын газдан электр энергиясын алат. Ал аябай кымбатка түшөт. Ал эми мурда калыптанган алака-катыш боюнча иш алып барсак, аларга дагы бизге дагы ыңгайлуу болмок.

Кыргызстан 2014-жылдан бери өзбек газын Орусиянын "Газпром" компаниясынын ортомчулугу менен алып келет. Ага чейин кыргыз-өзбек мамилесинин начарлыгынан улам, Өзбекстан Кыргызстанга жаратылыш газын берүүнү айрым учурларда үзгүлтүккө учуратып келген.

Буга чейин Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёв Астанага келгенде Борбор Азиядагы кошуна өлкөлөр менен ынтымакты чыңдап, эки тараптуу жана аймактык кызматташтыкты күчөтүүнүн тарапкери экенин билдирген. Анын мындай кайрылуусун Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев дагы колдоп чыккан болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңы жыл: кожойкелердин "ызы-чуусу"

Жаңы жыл: кожойкелердин "ызы-чуусу"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:08 0:00

"Азаттык": изденүү менен узаган жыл

Өтүп бараткан тоок жылы кыргызстандыктар үчүн күтүлбөгөн окуяларга, ачуу-таттуу ирмемдерге бай болду. “Азаттык” радиосу алардын көбүнө күбө болуп, чагылдырды. Миңдеген угарман, окурмандарды маалымат менен үзбөй камсыз кылып турду. Биздин видео, макалалардан кийин кээ бир каармандардын жашоосу жаңы нукка бурулуп, өзгөрдү. “Азаттык” радиосунун чыгармачыл жамаатынын ийгиликтери жана жетишкендиктерин атайын жылдык түрмөктө эске салабыз.

“Азаттыктын" каармандары

2017-жылы Кыргызстандын тарыхында эң каргашалуу окуя болуп өттү. 16-январдын таңында Бишкек аэропортунун жанындагы Дача СУ айылынын үстүнө жүк ташуучу учак кулап, кыркка жакын адамдын өмүрүн алды.

“Азаттыктын” кабарчылары кырсык болгондон тарта ошол жерде жүрүштү. Жакынын жоготкон мекендештердин ыйына күбө болду. Капилет келген кырсыктан өзүн жоготкон айылдын жашоочуларынын үнүн тынбай чагылдырды.

Айрыкча ата-энесинен бирдей ажырап, жетим калган жети жаштагы Жакшылык жана Султан аттуу балдардын тагдырына кайдыгер карабады.

Жакшылык жалгыз калды...

16-январь күнү таңга маал жети жаштагы Жакшылык Шералиев көзүн ачканда эле үйүнүн урандыларын көрдү. Шералиевдердин үй-бүлөсүнөн Жакшылык гана аман калды. Анын 26 жаштагы ата-энеси, эки карындашы кулаган учактын айынан каза табышты.

Апаатта аман калган Султан

Султан башынан өткөн бул каргашаны эс тартып чоңойгондо кандай кабыл аларын азыр эч ким айта албайт. Эми жети жашар бала ата-апасын, ини-карындашын сүрөттөрдөн жана той-топурда тартылган видеолордон гана көрүп кала берет.

Балдар тууралуу жүрөктү ооруткан бул тасмалар "Азаттык" аркылуу миңдеген көрүүчүлөргө жетип, жеткинчектерге дүйнөнүн ар тарабынан жардам бергендер болду.

Рахатбек "Даңк" медалын алды

2017-жылдын 6-мартында мурдагы президент Алмазбек Атамбаев мүмкүнчүлүгү чектелген үч адамдын катарында "Азаттыктын" каарманы Рахатбек Үсөнкожоевдин төшүнө “Даңк” медалын такты.

Рахатбек
Рахатбек

Рахатбек Үсөнкожоев кайраттуулугу, эрктүүлүгү, оор турмуштук кырдаалда адамдын татыктуу жашоого жана үзүрлүү эмгекке умтулганы үчүн сыйланганын мамлекет башчы сыйлык тапшыруу учурундагы сөзүндө белгиледи:

-Тоону томкоро турган көптөгөн эркектерибиз сиздерден үлгү алышса. Иш жок, мага иш, кызмат таап бергиле деп көрүнгөн шылтоо айтып, канча эргул жүрөт? Жалкоолордон уялыш керек. Ата-бабалар илгери эле “Жардылык – жалкоолуктан” деп таамай айтышкан. Иштейм деген адам – ар дайым иш табат. Жалкоо – ар дайым шылтоо табат.

Нарындагы Большевик айылынын тургуну Рахатбек Үсөнкожоев тууралуу “Азаттык” 2016-жылы видео тарткан. Кырсыкка кабылып, буту баспай калган Рахатбек Үсөнкожоев майыптыгына карабай, кайыштан баштык, камчы, куржундардын түрүн жасап, интернет аркылуу сатып келе жатат.

Дүйнөнү жүрөк менен көргөн жигит...

Ушул жылдын май айында “Азаттыктын” сайтына 22 жаштагы көзү азиз сүрөтчү Евгений Нурматов тууралуу видео баян жарыяланган.

Евгений бала кезинде өгөй атадан запкы көргөн. Анын айынан көзүнө доо кеткен. Биз барган тушта Евгений операция жасатып, үй сатып алууну кыялданарын жашырган эмес.

Евгенийдин окуясы “Азаттыктын” сайтында, соцтармактагы баракчаларда миңдеген көрүүчүлөрдү топтогон. Ага операция үчүн акча чогултуу иш-чарасы башталган эле.

“Азаттык” жакында Евгений Нурматов менен байланышты. Жигит бир ай мурда Орусиянын Новосибирск шаарынан көзүнө операция жасатып келгенин айтты. Операцияга кеткен 300 миң рублдин жарымын Евгений өзү, калган бөлүгүн жакындары жана боорукер адамдар топтоого жардам берген.

Көптөн күткөн операция жигиттин жашоосундагы жалгыз жаңылык эмес. Ушу тапта жубайы экөө наристе күтүп жаткан кези.

Евгений: Кызымды көргүм келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Достор кайгыда таштабайт

Жай айларында 24 жаштагы майып жигит тууралуу кабарчыбыз Айгерим Акылбекова видео тарткан. Жол кырсыгынан улам баспай калган Улан тагдырдын сыноосуна чөккөн эмес. Досторунун жардамы менен элге аралашып, иштеп кеткен. Аны жонуна көтөргөн жигиттер да достуктун чыныгы үлгүсүн көрсөтүп турат.

Ушу тапта Улан телефон оңдоп иштейт. Видео жарык көргөндөн кийин анын тааныштары, достору жадагалса кардарлары да көбөйгөн. Баса, Улан жакында жер тилкелүү болушу мүмкүн экенин кабарлады.

Рахатка жапа тырмак жардам беришти

Тажикстандын Мургаб районунан көчүп келген кайрылман үй-бүлөнүн таянар тоосу – 17 жаштагы кайратман кыз Рахаттын тагдырын “Азаттык” мындан төрт ай мурда чагылдырган. Апасы оорудан каза болгондон кийин оорукчан эжесине, эки инисине баш-көз болуу үчүн окуусун таштап, аларды багуу үчүн жер тытмалап иштеген. Жаштайынан калем ордуна кетмен кармаган Рахат кыялы менен бөлүшкөн эле.

- Инилерим мектепте жакшы окуп, университетке тапшырышса деп тилейм. Өздөрү иштеп, каалаган максатына жетишин ойлойм. Өзүбүздүн үйүбүз болсо, баарыбыз бактылуу жашасак деп кыялданам.

​Арадан жарым жылга жетпеген убакыт өткөндөн кийин Рахаттын бүгүнкү абалынан кабар алганы кайрадан кезиктик.

Он гүлүнүн бири ачыла элек, оюнга тойбой турган курагында үй-бүлө түйшүгүн моюнуна алган кыздын баяны көпчүлүктү кайдыгер калтырбаптыр. Кайрымдуу адамдардын жардамы менен азык-түлүк, кийим-кечеден сырткары тиричиликке керектүү техникалык каражаттарга ээ болгон экен.

Ал бизге муздаткыч, кир жуучу машина, жылыткыч меши жана чөнтөк телефондорун көрсөтүп күлүп турду. Айтмакчы, Рахатты борбор калаага алып келип, тиштерин да калыбына келтирип беришкен.

Рахаттын “инилилерим билим алса” деген тилеги да орундалып, азыр эки иниси тең мектепке барып жатышат. Социалдык кызматкерлер эжесин интернатка жайгаштырган соң, өзү да окуусун улантып, учурда 9-класста окуп жатат.

Жаңы жылдын алдында Рахаттын кубанычы коюнуна батпай турган кези. Анткени ал жакынкы айларда өз үйүнө ээ болот. Кайдыгер карап тура албаган адамдар бул үй-бүлөгө жер тилкесин алып беришкен. Жаздын келиши менен курулушка киришип, пайдубалын түптөп башташат. Бул кыш, ар кимдин үйүндө көчүп-конуп жүргөн Рахаттын бөтөн үйдө кечирген акыркы кышы.

Эки элдин уулу

Жалгас Садыр уулу 20 жашта. Ал Казакстанда өткөн жаш төкмө акындар айтышында экинчи орунду ээлеген. Аны көпчүлүк казак элинин уулу деп ойлошот. Бирок, Жалгастын улуту кыргыз, азан чакырылган аты Улан. Ал өз улуту, атасы тууралуу 18 жашында гана билген. Ушул тапта Алматынын четиндеги айылдардын биринде ат багып иштейт.

"Азаттыкка" бул видео чыккандан кийин акын жигиттин жашоосунда көп өзгөрүүлөр болду. Апасы Токтокан тиешелүү кагаздарды топтоп, Казакстандагы Кыргызстандын элчилигине кайрылды. Жалгастын 74 жаштагы атасы учурда Алай районунда жашайт. Ал жалгыз уулун күтүп жатат.

Жалгастын тагдырынын негизинде Айгерим Акылбекова даярдаган “Өгөй” тасмасы Кино үйүндө көрсөтүлдү. Асел Жураеванын чеберканасы даярдаган тасмалар арасында үчүнчү орунга ээ болду. Мындан сырткары, “Өгөй” тасмасы "Бир дүйнө" адам укуктары кинофестивалына катышты жана Кыргызстан аял режиссерлору форумунда көрсөтүлдү.

Жогоруда аталган сюжеттерден сырткары 2017-жылы эң көп талкуу жараткан видеолорун эске сала кетели:

Акмөөр: Күйөөм кыздан уулду артык көрдү... (Бекзат Бектурган)

Бакыт издеген майып келин (Сабыр Абдумомунов)

Бар байлыгым балдарым (Айгерим Акылбекова)

2017: "Азаттыктын" эң көп көрүлгөн видеолору
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:04 0:00

“Азаттыктагы” өзгөрүүлөр

2017-жылдын 1-майынан тарта "Азаттык Медиа" мекемесин Айзада Касмалиева жетектей баштады. Мындай чечимди "Эркин Европа / Азаттык радиосунун" жетекчилиги кабыл алды.

Медиа уюмду 2013-жылдан бери башкарып келген Султан Каназаров өз ыктыяры менен кызматтан кетти.

Айзада Касмалиева
Айзада Касмалиева

Айзада Касмалиева 2004-жылдан бери журналистика тармагында иштейт. Төрт жыл КТРКда, алгач каналдын радиосунда, андан соң "Ала-Тоо" маалымат программасында кабарчы, жаңылыктардын алып баруучусу жана редактор болуп иштеген.

2008-жылы "Азаттыктын" жамаатына кошулуп, "Азаттык+" программасында иштей баштаган. 2010-жылдан тарта "Ыңгайсыз суроолор" телеберүүсүн алып барып келет. 2016-жылы "Каректе Евразия" программасынын редакторлук жана алып баруучулук кызматын да аркалоого киришкен.

"Азаттык" изденүү үстүндө

2017-жылы “Азаттык” жаңы кеңсеге көчтү. Жогорку сапаттагы телеберүүлөрдү даярдап, бир эле учурда ар кандай платформаларда түз эфирге чыгууга жана ар кайсы өлкөлөр ортосунда телекөпүрө уюштурууга мүмкүнчүлүк берген акыркы үлгүдөгү шаймандар жана заманбап технологиялар менен жабдылган студиясы ишке кирди. Студиянын ачылышы 3-ноябрда өттү.

Жаңы студия, жаңы шаймандар менен камсыз болуу “Азаттыктын” чыгармачыл жамаатына жаңы изденүүлөргө, жаңы ийгиликтерди багынтууга жол ачты.

Алсак, октябрь айында болгон президенттик шайлоо, саясий билдирүүлөр, сот отурумдары ж.б. бир топ окуялар “Азаттыктын” сайтынан түз көрсөтүлдү.

Окурмандар видеолорду “Азаттыктын” сайтынан, Фейсбук жана Youtube баракчаларынан көрө алышты. 16-октябрда болгон президенттик шайлоонун жүрүшү сегиз саатка жакын түз эфирде чагылдырылып, Фейсбук баракчалардан жана Ютубдагы каналдан 200 миңден ашуун көрүлдү. Ушу тапта "Азаттыктын" бир катар берүүлөрү түз эфирден көрсөтүлүп жатат.

Айта кетчү нерсе, программалар куржунубуз "Эже-сиңди", "Азаттык клубу", "Китеп текче", "Выход в люди", "Эксперттер талдайт" аттуу рубрикалар менен толукталып, өз окурман, көрүүчүлөрүн таба алды.

“Азаттыктын” долбоорлору

“Азаттык” радиосу 2016-жылы Үркүндүн 100 жылдыгына арналган атайын долбоор баштаган.

Анда окуяга күбө болгондордун жакындары жиберген баяндар, архивдик сүрөттөр, тарыхчылардын изилдөөлөрү жарыяланган. Мына ушул баа жеткис материалдардын топтому 2017-жылы “Үркүн. Кылымдар унуткус кыргын” деген аталышта китеп болуп басылып чыкты.

Китептин бет ачары 3-ноябрда, кеңсенин ачылышы менен чогуу болду. Иш-чарага Жогорку Кеңеш депутаттары, өкмөт мүчөлөрү, коомдук-саясий ишмерлер, жарандык коомдун өкүлдөрү жана медиа коомчулук катышты.

"Журтташтардан жүз сунуш": жеңүүчүлөр сыйланды

“Азаттык” радиосу 2017-жылы мигранттар арасында "Журтташтардан жүз сунуш" сынагын жарыялады. Анда Кыргызстанга өрнөк, сабак болчу кандайдыр бир көрүнүштү, кызыктуу мисал же саамалык тууралуу сүрөт, видео же текст түрүндөгү материалдарды кабыл алдык. Май айында башталган сынак август айында жыйынтыкталып, 3-сентябрда жеңүүчүлөргө сыйлык тапшырылды.

Айыл чарба тармагындагы жаштардын ролун бекемдөө, Жаш фермерлер биримдигин түзүү боюнча омоктуу сунуштарын берген Сагындык Эмилбек уулу баш байгени алып, “Айфон 7” телефону менен сыйланды.

Ошондой эле Осмоналиев Разак ( "Жапондордой шарт түзүү кыйын эмес", Жапония), Айгерим Бирназарова (“Каково жить в чешском общежитии?” Прага), Эркинбек Нуралиев ("Мигранттардын “Жүк-200” маселесин чечүү керек" Москва), Мурат Эгембердиев ( Чет элдик мигранттын акчасы казынага түшсүн. Дубай.) жеңүүчү деп табылып, аларга бирден электрондук китеп окуу куралы – букридерлер тапшырылды.

Сынакка тазалык, экология, билим берүү, жол коопсуздугу, транспорт, туризм, миграция жана башка орчундуу тармактар боюнча ондогон кызыктуу баяндар, омоктуу сунуштар келип түшкөн.

Алар иргелгенден кийин “Азаттыктын” кыргызча жана орусча барактарына жалпысынан элүүгө жакын материал жарыяланган.

Дагы бир кызыктыруучу сыйлык - "Мен көргөн Питер" аттуу блогдун автору Сайпидин Султаналиев менен "Маданияттуулук - улуттун жүзү" деп Питерден блог жөнөткөн Асел Молдоболотовага ыйгарылды.

"Азаттыктын" ийгиликтери

“Мен айткандан коркпойм”

“Азаттыктын” кабарчысы Айгерим Акылбекова тарткан “Мен айткандан коркпойм” тасмасы 2017-жылы “Лидер аялдар муундарынын кызматташтыгы” долбоорунун алкагында өткөн сынакта жеңүүчү деп табылды.

Сынакты "Кыргыз судья аялдар ассоциациясы” коомдук бирикмеси Республикалык медиакоммуникациялар окуу борбору менен биргеликте уюштурган. Ага алтымышка жакын медиа өкүлү катышып, он кабарчынын эмгеги мыкты деп табылган.

“Мен айткандан коркпойм” тасмасы кыргыз коомундагы айтылбаган, бирок кейиштүү көрүнүштү чагылдырган. Анда аталаш агасы он беш жашында зордуктаган кыз акыйкаттык издеп, акыры аны тапканын айтып берет. Зомбулуктун тагы өчпөсүн баяндаган бул тасма 2016-жылы “Бир дүйнө - Кыргызстан” фестивалын ачкан.

"Азыркынын Дүйшөнү" Нью-Йоркто күмүш медаль утту

"Азаттык" радиосунун "Азыркынын Дүйшөнү" тасмасы Нью-Йорк фестивалынын мыкты телеберүүлөр сынагынын күмүш медалын жеңип алды. Сыйлык тапшыруу аземи 25-апрелде АКШнын Лас-Вегас шаарында өттү.

Бул сынакка “Эркин Европа-Азаттык” үналгысынын беш тасмасы катышкан. Анын ичинен “Аны Татьяна деп аташкан” аттуу тасмасы да жеңүүчү болуп, күмүш медал алды.

"Азыркынын Дүйшөнү" тасмасы он чакырым алыстагы мектепке ат минип барып, балдарга билим берген Түп районунун Долон айылынын тургуну, математика мугалими Кеңешбек Шоруковдун педагогдук турмушун чагылдырат.

Уланбек Эгизбаев тарткан бул тасманын каарманы Кеңешбек Шоруков 2016-жылдын октябрь айында “Кыргыз Республикасынын Эмгек сиңирген мугалими” наамын алган. Мындан тышкары КМШнын билим берүүсүнүн отличниги болгон.

Нью-Йорк мыкты телеберүүлөр менен фильмдер фестивалына 2017-жылы элүүдөн ашуун өлкө катышты. Фестивалдын сыйлыгы биринчи жолу 1957-жылы тапшырылган.

"Каратегинден кат" Прагада көрсөтүлдү

Ушул жылдын 15-мартында журналист жана документалист Жаңыл Жусупжандын “Каратегинден кат” аттуу тасмасы Чехиянын борборунда көрсөтүлдү. Даректүү тасмада режиссер этникалык кыргыздардын турмушу менен өз башынан өткөргөндөрдү айкалыштыра баяндайт.

Мекенди жоготуу сезиминин ачуу даамы сезилген тасма Кыргызстанда көрүүчүлөрдүн сүйүүсүн багынта алды. Быйыл 6-ноябрда башталып, 10-ноябрда жыйынтыкталган “Бир дүйнө” фестивалында баш байгени жеңип алды.

Фестивалга 40тан ашуун тасма келип түшкөн, алардын ичинен 17 тасма тандалып алынып, ар кайсы категориялар боюнча сыйланды. Быйылкы иш-чара 11-жолу уюштурулуп, "Адам укугу жана эркиндиги туруктуу өнүгүү кызыкчылыгында" деген ураан алдында өттү.

"Азаттык" үналгысынын YouTube каналы "Күмүш баскычка" ээ болду

"Азаттык" үналгысынын расмий YouTube каналына жазылгандардын саны 100 миң колдонуучудан ашканына байланыштуу бул видео порталдын "Күмүш баскычы" менен сыйланды.

YouTube видео порталынын сыйлыгы төмөнкү кат менен коштолгон:

"Сиздер бул сыйлыкка эбегейсиз эмгек менен жетиштиңиздер. Биз муну жогору баалап, сиздерди урматтообуздун чакан символу болгон "Күмүш баскыч" сыйлыгын тапшырууну туура көрдүк. Бул сиздер өз аудиторияңызды таап, жараткан видеолоруңуз каналыңыздарга жазылган ар бир колдонуучуга жолун тапты дегенди билдирет".

Бүгүнкү күндө "Азаттыктын" YouTube каналына жазылгандардын саны 170 миңге жетип отурат.

"Азаттык" Кыргызстандагы маалымат каражаттардын ичинде мындай сыйлык алган алгачкы канал болду.

"Азаттыктын" кабарчылары уткан сыйлыктар

Бириккен Улуттар Уюмунун Кыргызстандагы Азык-түлүк программасы кыз-келиндердин укуктарын коргоо, гендердик теңчилик боюнча жарыялаган сынакта “Азаттык” үналгысынын кабарчысы Нуржан Токтоназарова электрондук маалымат агенттиктеринин арасында 1-орунду жеңип алды.

Нуржан Токтосунова
Нуржан Токтосунова

Ушул эле номинация боюнча 2-3-орундар "ОшПирим", "Cabar IWPR" редакцияларынын журналисттерине берилген.

Аталган уюм тараткан маалыматка караганда, сынакка маалымат каражаттардан 20 өтүнмө келип түшкөн. Комиссия 10 жеңүүчүнү төрт номинация боюнча аныктады.

“Азаттыктын” кабарчысы “Аял көп деп ойлоо жаңылыштык”, “Аялдардын эмгек укугу корголбойт”, “Кыргыз коомундагы сексизм” деген макалаларын сунуштаган.

Канымгүл Элкеева
Канымгүл Элкеева

Аялдарга жана кыздарга зомбулук көрсөтүүгө каршы 16 күндүк өнөктүк алкагында аялдар укугун мыкты чагылдырган кабарчылар арасында жаряланган сынакта "Азаттыктын" кабарчысы Канымгүл Элкеева 2-орунду алды.

Сынакты “Сезим” кризистик борбору, “Интерньюс”,“Сорос-Кыргызстан”, БУУ аялдары уюмдары көрсөтүштү. 2-орундан сырткары адам укуктары, өзгөчө аялдардын маселесин көтөргөнү үчүн "Азаттыкка" атайын ыраазычылык каты берилди.

Сынакка 70 автордон 100дөн ашуун материал түшкөн.

Чек ара маселесин мыкты чагылдырган журналист

“Азаттыктын” Баткендеги кабарчысы Жеңиш Айдаров Кыргызстан жана Тажикстан журналисттеринин арасында чек ара маселелерин жакшы чагылдыруу боюнча Deutsche Welle Akademie жарыялаган сынакта 3-орунду алды.

Сыйлык кыргыз-тажик чек арасы боюнча маселелерди чагылдыруудагы макалалардын топтомуна берилген. Эки өлкөнүн журналисттери даярдаган материалдарга эки башка баа берилген. Кыргызстандан жетимиштен ашык журналисттен макалалар (материалдар) келип түшкөн.

"Азаттыктын" кабарчысы Миграция кызматынын төш белгисин алды

Лазат Жаныбек кызы
Лазат Жаныбек кызы

"Азаттыктын" Москвадагы кабарчысы Лазат Жаныбек кызы Кыргызстандын Мамлекеттик миграция кызматынын "Шериктештик үчүн" төш белгиси менен сыйланды.

Журналист Орусиядагы кыргыз мигранттарынын көйгөйлөрүн жана ийгиликтерин чагылдырып, мекеменин ишине жардам бергени үчүн төш белгиге ылайыктуу деп табылды.

Лазат Жаныбек кызы жазган макалалар менен бул жерден тааныша аласыздар.

"Азаттыктын" кабарчысы Айтматов атындагы сыйлыктын номинанты болду

"Азаттык" радиосунун кабарчысы Руслан Калматов "Журналистика жана телекөрсөтүү жаатында мыкты чыгарма" номинациясы боюнча Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын номинанты болду.

Сыйлык он бир номинация боюнча эки жылда бир жолу өкмөт тарабынан берилип турат. Лауреаттарга 100 миң сомдон акча жана төш белги тапшырылды. Ал эми номинанттарга өкмөт башчысынын диплому ыйгарылды. Сыйлыктарды өкмөт башчысы Сапар Исаков тапшырды.

Руслан Калматов - "Азаттык" радиосунун Жалал-Абад облусундагы кабарчысы. Аны мамлекеттик сыйлыкка облустагы журналисттер көрсөткөн.

Акыйкатчынын сыйлыгы

Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) Институтунун 15 жылдык юбилейлик төш белгиси менен "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун Кыргыз кызматынын жетекчиси Венера Сагындык кызы, “Азаттык” радиосунун кабарчылары Кубанычбек Жолдошев, Замира Кожобаева сыйланды.

Сыйлыкты 1-октябрда болгон "Азаттык" радиосунун жаңы кеңсесинин ачылыш аземинде Акыйкатчы Кубат Оторбаев тапшырды. Ошондой эле аталган институттун ардак грамотасы "Азаттык Медиа" мекемесинин директору Айзада Касмалиевага, "Азаттык" радиосунун Бишкек кеңсесинин баш редактору Бурулкан Сарыгуловага, кабарчылар Рахат Кеңешова менен Улан Эгизбаевге тапшырылды.

Элеонора Байшенбек кызы Жогорку Кеңештин ардак грамотасы, Рахат Кеңешова ИИМдин ардак грамотасы, "Азаттык Медиа" мекемесинин продакшн продюсери Бүбүкан Досалиева мамлекеттик экотехинспекия кызматынын ардак грамотасы менен сыйланды.

"Азаттыкка" ыраазычылык

"Азаттыктын" кеңсенин ачылыш аземинде мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин ыраазычылык каты тапшырылды. Анда:

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин ыраазычылык каты.
Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин ыраазычылык каты.

​- Сиздерге конструктивдүү жана үзүрлүү кызматташтык үчүн чын дилимден ыраазычылык билдирем.

Сиздерге чың ден соолук, бакыт-таалай жана жалпы коом үчүн абдан маанилүү жана жооптуу ишиңиздерге чыгармачыл ийгиликтерди каалайм, - деп жазылган.

Мындан тышкары "Азаттык" радиосуна жарандык жана профессионалдык жогорку активдүүлүктү көрсөтүп, шайлоо процессин активдүү чагылдырууда колдоо көрсөткөндүгү үчүн жана ар бир жаранга маалыматты тез, ишенимдүү жеткирүүдө чыгармачылык менен мамиле кылган үчүн Кыргыз Республикасынын шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук Комиссиясынын төрайымы Нуржан Шайылдабекованын ыраазычылык каты тапшырылды.

Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын, Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун, Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин, Кыргыз-орус (Российско-кыргызский фонд развития) фондунун, Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине караштуу Инвестицияларды жана экспортту илгерилетүү боюнча мамлекеттик агенттигинин, "Замандаш" саясий партиясынын, Роза Отунбаеванын демилгелери эл аралык коомдук фонду уюштурган Билим фестивалынын ыраазычылык каттарын алганыбызды да айта кетели.

Ал эми Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия “Азаттык” радиосуна “Алкыш барагын” ыйгарды. Аталган мекеме мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө жана тил саясатын өркүндөтүүгө кошкон салымы үчүн мындай сыйлык берүүнү чечкенин билдирди.

​Мекеме жетекчиси Назаркул Ишекеев “Алкыш барагын” “Азаттыктын” кабарчысы Зайырбек Ажыматовго тапшырып, радионун маалымат айдыңындагы ордун белгиледи.

Сыйлык менен кошо “Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгүнүн” эки томдугу тапшырылды.

Ош шаардык мэриясы болсо “Азаттык” радиосунун Оштогу журналисттерине “Алкыш баракчасын” ыйгарды.

Ош шаарынын күнүнө карата ыйгарылган баракча радионун кабарчысы Ыдырыс Исаковго 3-октябрда тапшырылды.

“Азаттыктын” кабарчылары калаадагы коомдук-саясий абалды, маданий иш-чараларды, мэриянын ишмердигин элге жеткирүүдө кошкон салымы үчүн сыйланышты.

“Азаттык” келе жаткан 2018-жылы да окурмандар, угармандар, көрүүчүлөр үчүн бир топ кызыктуу берүүлөрдү, долбоорлорду макала жана жаңы рубрикаларды сунуштоого убада берет. Андыктан биз менен бирге болуңуз. Келе жаткан Жаңы жыл тынч, бакубат болсун жана ар бириңиздерге бакыт тартууласын!

“Азаттык” келе жаткан 2017-жылы да окурмандар, угармандар, көрүүчүлөр үчүн бир топ кызыктуу берүүлөрдү, макала жана жаңы рубрикаларды сунуштамакчы. Андыктан дайыма биз менен бирге болуңуз. Келе жаткан Жаңы жыл тынч, бакубат болсун жана ар бириңиздерге бакыт тартууласын!

Бабанов саясаттан кетерин жарыялады

Өмүрбек Бабанов

“Республика-Ата Журт” фракциясынан депутат Өмүрбек Бабанов депутаттык мандатын өз эрки менен тапшырат. Бул тууралуу саясатчы бүгүн, 30-декабрда билдирүү таратты.

Анда Бабанов шайлоодо жеңишке жетишпесе, саясаттан кетүү жөнүндө сөз бергенин белгилеп, убадасына турганын жарыялаган.

- Мен саясаттан, анын ичинде партиялык ишмердиктен кетип жатканымды жарыялайм. Мындай чечим мен үчүн жеңил болгон жок, бирок азыркы кырдаалда жападан жалгыз туура чечим болду деп эсептейм. Ошондой эле, Жогорку Кеңештеги депутаттык мандатымды да тапшырам. Партиябыздын тизмесиндеги кийинки талапкер депутат болот. Бул адилеттүүлүктү, акыйкатты орнотууга жол ачат, - деген Өмүрбек Бабанов.

Бабанов «быйылкы президенттик шайлоо демократиянын жана атаандаштыктын негизинде өткөнүн, мында мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин салымы чоң болгонун" да белгилеген.

Шайлоочуларынан кечирим сурап, бул кадамына тарых өз баасын берет деген. Мындан ары өлкөгө кызмат кыла берерин билдирип, бирок ишмердүүлүгүн кайсы багытта улантарын ачык айткан эмес.

“Республика-Ата-Журт” фракциясынын депутаты Бактыбек Райымкулов партия лидеринин саясаттан кетүү чечимин кубаттады. Райымкулов Бабанов жаңы саясий маданиятты калыптандырып, өлкөнүн тынчтыгы үчүн туура чечим кабыл алды деп эсептейт.

- Жаңы саясий маданиятты калыптандыруу аракети болуп жатат. Кыргызстанда Өмүрбек Бабановдон башка саясий күрөшкө чыккан лидер болсо, сөзсүз башаламандык уюштурмак. Бул айкөлдүк көрсөттү.

“Республика-Ата-Журт” фракциясынын дагы бир депутаты Максат Сабиров жогорудагы кесиптешинин пикирине кошулат. Сабиров Өмүрбек Бабанов мындан ары ишкердик жаатында өлкөгө салымын кошот деген ишенимин билдирди.

- Менин оюмча бизнес жаатында иштейт. Мамлекетибизге жакшы иштерди кылып, экономикага салым кошот.

Президенттик жарышта бийлик талапкеринин негизги атаандашы болгон Өмүрбек Бабановдун саясаттан кетүү чечими саясий айдыңда кызуу талкууланып жаткан чагы.

Бир чети анын кадамы кейиштүү, анткени командасын таштап кетип жатат. Экинчиден, бул күтүлгөн эле окуя болчу. Өмүрбек Бабанов саясатта утулду.
Жеңиш Молдакматов

Шайлоодо Сооронбай Жээнбековдин командасында иштеген “Замандаш” партиясынын теңтөрагасы Жеңиш Молдокматов саясатчынын мындай кадамын сынга алды. Ал партия лидери шайлоочуларынын, тарапташтарынын ишеничин актаган жок деди:

- Өмүрбек Токтогулович элдин алдына чыгып “чөгөлөп тургуча, туруп күрөшкөн жакшы, аягына чейин барыш керек, жеңебиз” деген. Буга чейин дагы “саясатта аягына чейин турам, күрөшөм” деп айтып келген. Бир чети анын кадамы кейиштүү, анткени командасын таштап кетип жатат. Экинчиден, бул күтүлгөн эле окуя болчу. Мен канчадан бери соодагерлер саясатта болбошу керек деп айтып келем. Өмүрбек Бабанов саясатта утулду.

Саясий талдоочу Алмазбек Акматалиевдин пикиринде, Өмүрбек Бабановдун кадамы туура эле. "Кандайдыр бир саясий жүрүштөр үчүн Бабановдун жолу тарып бараткан", - дейт ал.

- Азыркы жагдайды түшүнсө болот. Кылмыш иши ачылып турат. Эски да, жаңы да президент өз пикирин айтты. Артка кайтчу жолуң жок дегендей кылышты. Бизнесмен болгондон кийин кандай жоготуулар болот, кайсыларды сактап калам деп санап жатат да. Менин оюмча, Бабановдун алдыдагы алты жылда саясатка келүүчү мүмкүнчүлүгү бүттү.

Алмазбек Акматалиев
Алмазбек Акматалиев

Алмазбек Акматалиев Бабанов менен кошо башка олигархтардын иши кыйындайт деген оюн кошумчалады:

- Бабанов менен кошо кыргыз саясатындагы олигархтардын доору бүтүп баратат окшойт. Алардын саясатта болбошу керектигин Орусия жана башка мамлекеттердин тажрыйбасы көрсөтүп жатат. Бизнесмен саясатта кандайдыр бир чечкиндүү кадамдарга бара албайт. Анткени жоготчу бир нерсеси болот.

Буга чейин президенттикке ат салышкан талапкерлер Адахан Мадумаров менен Темир Сариев "Ыңгайсыз суроолор" берүүсүнөн Өмүрбек Бабанов сөзсүз саясатка кайтып келиши керектигин айтышкан эле. ​

Анткен менен Өмүрбек Бабановдун бир канча убакыттан кийин кайрадан саясатка кайтып келерине ишенгендер да жок эмес.

Алтынай Өмүрбекова: Бабанов сакайса келет. 12-ноябрь, 2017-жыл
Өмүрбекова: Бабанов сакайса келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:20:55 0:00

Президенттик жарышта бийлик талапкери менен негизги атаандаш болгон "Республика" партиясынын лидери Өмүрбек Бабанов шайлоодон кийин 23-октябрда Бишкек-Москва авиа каттамы боюнча өлкөдөн чыгып кеткен.

"Республика-Ата-Журт" фракциясынын башчысынын орун басары Руслан Казакбаев фракция лидери шайлоодон кийин эс алып, дарылануу үчүн он күнгө Орусияга кеткенин билдирген болчу.

Шайлоо алдындагы үгүт өнөктүгү учурунда Өмүрбек Бабанов алгач Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен жолугушууга барып, мындан улам өлкөнүн ички ишине кийлигишүү маселесине байланыштуу расмий Бишкек менен Астананын ортосундагы мамиле бузулган эле.

Андан соң ал Ош шаарындагы өзбек тектүү шайлоочулар жашаган Он-Адыр аймагына барган учурда сүйлөгөн сөздөрү интернетке тарап, айрым жарандар аны кайраштырган чагымчылдык катары кабыл алып, Бабановду жоопко тартуу талап кылышкан.

Бул иш боюнча иликтөө жүргүзгөн Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Бабановдун мына ошол үгүт маалында сүйлөгөн сөзүн лингвистикалык экспертизадан өткөрүп, анда конституциялык түзүлүштү алмаштырууга жана улуттар аралык кастыкты козутууга чакырыктар бар деп тапкан. Атайын кызмат иликтеп чыгып, кылмыш ишин козгоо үчүн иштин материалдарын Башкы прокуратурага өткөрүп берген эле.

Өмүрбек Бабанов 47 жашта. Саясий ишмердигин 2005-жылы Жогорку Кеңешке депутат болуудан баштаган. Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин бийлиги тушунда биринчи вице-премьер-министрдин кызматын аркалаган. Бийлик алмашкандан кийин кыска убакыт ичинде «Республика» партиясын түзүп, аны парламентке алып өтүүгө жетишти. 2011-жылы өкмөт башчылыкка жетишип, бирок ал кызматта болгону тогуз ай гана иштеди.

"Ата Мекен" фракциясынын жетекчиси Өмүрбек Текебаев Бабановду Islander One деген англис породасындагы күлүк атты түрк ишкеринен парага алган деп айыптап чыккан. 2015-жылы Бабанов парламенттик шайлоо алдында бириккен "Республика-Ата Журт" партиясын парламентке алып келди. Ушул жылы президенттикке ат салышып, Сооронбай Жээнбековдон кийинки эң көп добуш алган талапкер болгон.

"Азаттыктын" архиви: Өмүрбек Бабанов шайлоого өз баасын берди. 16-ноябрь, 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөттүн катасы депутаттарды ачуулантты

Жогорку Кеңеш.

Депутаттар бул күнү Евразия экономикалык биримдигинин Бажы кодексине президенттин каршы пикири жөнүндө мыйзам долбоорун шашылыш карашты.

Евразия экономикалык биримдигинин Бажы кодексинин ишке кирүү мөөнөтү туура эмес көрсөтүлгөн. Мунун айынан Жогорку Кеңеш мыйзамды шашылыш карады.

Вице-премьер-министр Дайыр Кенекеевдин айтуусунда, мыйзамга президент кол койсо, ал 15 күндөн кийин күчүнө кирмек. Бирок ЕАЭБдин Бажы кодекси 1-январдан тартып күчүнө кириши керек. Натыйжада мүчүлүштүктү байкап калган президенттик аппарат дароо өлкө башчы аркылуу каршы пикирин билдирген.

- Аталган жагдайларды эске алуу менен президент “бул мыйзам 2018-жылдын 1-январынан тартып күчүнө кириши керек” деген редакцияда каршы пикирин берди. Ошонун негизинде мыйзам долбоорун колдоп берүүңүздөрдү өтүнөбүз.

Тарыхта да мындай болгон эмес

“Бир Бол” фракциясынын депутаты Акылбек Жапаров бул көрүнүштү өтө уят нерсе катары сындап, эгемен Кыргызстандын тарыхында мындай окуя болгонун эстей албаганын айтты:

Акылбек Жапаров
Акылбек Жапаров

- Биринчи жолу 26 жылдын ичинде бирөөнүн катасын оңдойбуз деп Жогорку Кеңеш кезексиз жыйынга чогулуп отурабыз. Муну байкап калган президентке рахмат айтыш керек. Тилекке каршы, Бажы кызматынын төрагасы алмашып, байкабай калды. Негизи эле бул шалаакылыкты токтотуш керек.

“Кыргызстан” фракциясынын лидери Алмазбек Баатырбеков "мыйзамга президент кол койсо, Кыргызстан эл аралык чууга кабылмак", - деди

Ушундан улам депутаттар мыйзамда ката кетирген өкмөттүн тийиштүү жетекчиси аныкталып, жоопкерчиликке тартылышын талап кылышты.

«Өнүгүү-Прогресс» фракциясынан депутат Исхак Масалиев, өкмөт саясий ката кетиргени үчүн премьер-министр баш болуп жоопкерчилик тартышы керек деп эсептейт.

- Өкмөт башчысынын жана анын орун басарларынын, министрлердин катачылыктарын Жогорку Кеңештинин тийиштүү комитетинин деңгээлинде талкуулап анын чечим кабыл алышыбыз керек. Бүгүнкү күндө сөзсүз эле кызматтан айдоо эмес, эгер министр ката кетирсе аны орун басар да кылып койсо болот. Айтор кызмат ордунан төмөндөтсөк ката болбойт.

Өкмөткө 15 күн берилди

Евразия экономикалык биримдигинин Бажы кодексине президенттин каршы пикири Жогорку Кеңештин кезексиз жыйынына чейин ошол эле күнү эртең менен Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетте каралды.

Комитеттеги талкууда депутаттар өкмөткө эки жума бергенин, ал арада кимдер жазага тартыларын маалымдашы керек экенин комитеттин төрагасы Исхак Пирматов айтты:

Исхак Пирматов
Исхак Пирматов

- Биз жоопкерчилик тууралуу комитетте чечим кабыл алдык. Өкмөткө 15 күн мөөнөт бердик. Ошол мөөнөт ичинде кимдер жазага тартыларын билишибиз керек.

Анткен менен кээ бир депутаттар өкмөт кыска мөөнөт ичинде экинчи ирет олуттуу ката кетирип жатканын, буга чейин жөлөкпул жана сүйүнчү акы боюнча мыйзамды өзү сунуш кылып, кайра чакыртып алганын эске салышты.

Ушундан улам депутаттар өкмөт мүчөлөрүнүн жоопкерчилиги боюнча маселени Жогорку Кеңеш өзүнүн комитетинде карашы керек экенин айтышты.

Соңунда добуш берүүнүн жыйынтыгы менен “2017-жылдын 11-апрелинде Москва шаарында кол коюлган Евразия экономикалык биримдигинин Бажы кодекси жөнүндө келишимди ратификациялоо тууралуу” мыйзамга карата президенттин каршы пикири менен макул болуу жөнүндө чечим кабыл алынды.

Ошол эле күнү президенттик аппарат маалымдагандай, түштөн кийин өлкө башчысы Сооронбай Жээнбеков бул мыйзамга кол койду.

Конституциянын 77-беренесине ылайык, Жогорку Кеңештин кезексиз сессиялары президенттин, өкмөттүн же Жогорку Кеңештин депутаттарынын кеминде үчтөн биринин сунушу боюнча Жогорку Кеңештин төрагасы тарабынан чакырылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айсулуунун жети байгеси, ЮНЕСКОго кирген көк бөрү

Айсулуу Тыныбекова кыз-келиндер күрөшү боюнча дүйнө чемпионатында коло байге алган учур. Париж. Франция. 23.08.2017-ж.

2017 -жылы спорт тармагында болгон орчундуу окуяларды, ийгиликтерди жана өксүктөрдү баяндайбыз.

Быйыл жыл башында Кыргызстандын спортчу кыздары чоң спорттогу ийгилиги менен күйөрмандарын кубандырды.

Эркин күрөш боюнча Орусиядагы эл аралык “Иван Ярыгин-2017” гран-при мелдешинде Айсулуу Тыныбекова алтын медалга ээ болду. Эрежесиз UFC мушташында Валентина Шевченко венесуэлалык атаандашын жеңип, чемпиондук курга жакындады.

27-январда Орусиянын Красноярск шаарында “Иван Ярыгин-2017” эл аралык гран-при мелдешинде Айсулуу Тыныбекова финалда орусиялык Вероника Чумикова менен таймашып, 13:3 эсебинде жеңишке жетти.

Кыз-келиндер күрөшү боюнча улуттук курама команданын башкы машыктыруучусу Нурбек Изабеков:

- Финалга чейин эки орус, бир монгол кыз менен күрөшүп, Айсулуу бир дагы упай бербей жакшы келаткан. Бардыгын 10:0 эсеби менен же эки далы менен басып, таза жеңишке жетип жатканбыз. Тилекке каршы финалда бир орус кызына үч упай алдырып жиберди, бирок Айсулуу 13 упай алып, аны дагы убакыт бүткөнчө утуп алды.

“Иван Ярыгин-2017”. Финал. Айсулуу Тыныбекова - Вероника Чуиикова 13:3

Бул жеңиш Айсулуу үчүн маанилүү беттештердин бири болду. 2016-жылы Бразилиянын Рио-де-Жанейро шаарында өткөн жайкы Олимп оюндарында коло байге үчүн күрөштө индиялык Сакши Маликке утулуп калгандан кийинки алгачкы мелдеши жана жеңиши болду.

Дүйнө чемпионатындагы алгачкы коло медал

Айсулуу Тыныбекова Орусиядагы ийгилиги менен гана токтоп калган жок. 2017-жылдын аягына чейин бир катар эл аралык мелдештерди утуп, Кыргызстандын кыз-келиндер күрөшүнүн тарыхында жогорку жетишкендиктерин камсыздады.

Атап айтканда, февраль айында Швециядагы Klippan Lady Open турниринде күмүш алса, май айында экинчи жолу Азия чемпиону аталды. Бир жумадан кийин эле Азербайжандын Баку шаарында өткөн Ислам шериктештиги оюндарында жеңүүчү болду. Июнь айында Польшанын Варшава шаарында өткөн Poland Open турниринде финалга чейин жеткен. Тилекке каршы таймаш учурунда жаракат алып, күмүш медал тагынды. Ушул мелдеште алган жаракаты кийинки таймаштарында таасир этпей койгон жок.

Эки айдан кийин Франциянын Париж шаарында өткөн дүйнө чемпиондугунда коло медал тагынды. Бул чемпионатта Айсулуу эки атаандашын утуп, жарым финалда тунистик Марва Амриге бир гана упайдын айрмасында (7:8) жеңилип калды. Бирок 3-орун үчүн таймашта кытайлык Нингнинг Ронгду 6:5 эсебинде жыгып, аялдар күрөшүнөн Кыргызстандын тарыхындагы эң жогорку жетишкендикти камсыздады.

58 кг. коло байге үчүн күрөш. Айсулуу Тыныбекова - Нингнинг Ронг (Кытай) 6:5. 23-август, 2017-жыл. Париж. Франция.

Түркмөнстандын Ашхабад шаарында өткөн жабык имараттагы Азия оюндарында Айсулуу Тыныбекова күмүш байге алып, жалпысынан 2017-жылда топтогон медалдардын санын жетиге жеткирди (үч алтын, үч күмүш, бир коло).

Айсулуу Тыныбекова алтын медаль менен Орусияны дүңгүрөтсө, дагы бир кызыбыз Валентина Шевченко эрежесиз мушташ боюнча океандын аркы өйүзүнөн январь айынын аягында маанилүү жеңишке ээ болду. Ал UFC алкагында күчтүү делген венесуэлалык Жулиана Пенья менен беттешип, ал дагы экинчи раундда, мөөнөтүнө чейин жеңишке жетти.

Бул утуш кыргызстандыктар арасында кызуу талкууланып, социалдык түйүндө Шевченкону сүрөп, куттуктап, “сары кыз” лакап атын бергендер да болду.

Тыныбекова менен Шевченконун ийгилиги

Шевченко ушул жылдын 9-сентябрында UFC уюмунун жеңил салмактагы чемпиону наамы үчүн бразилиялык Аманда Нуньес менен беттешип тилекке каршы жеңилип калды. Канаданын Эдмонте шаарында өткөн таймашта беш раунддун жыйынтыгында бир калыс Шевченкого жеңишти ыйгарса (48-47), эки калыс ушундай эле эсепти Нунестин пайдасына берген. Таймаштан кийин Валентина калыстардын чечимине макул эместигин билдирди.

Бразилиялык Аманда Нунес менен кыргызстандык Валентина Шевченконун таймашы алгач ушул жылы 9-июлга белгиленген. Бирок мелдеш болоруна саналуу сааттар калганда бразилиялык балбан өзүн жаман сезип, таймаш 9-сентябрга жылдырылган.

Аманда Нунес менен Валентина Шевченко жеңил салмактагы чемпиондук (61,235 килограмм) наам үчүн 2016-жылдын март айында беттешип, ал кезде упайлардын айырмасы менен бразилиялык кыз чемпиондук курду алган эле.

Валентина Шевченко учурда 29 жашта, учурда Перу өлкөсүндө машыгат. Таймаштарга Перунун жана Кыргызстандын желектерин көтөрүп чыгат.

Исламиада: Кыргызстан 17 медал алды

Азербайжандын Баку шаарында 12-майдан 22-майга чейин IV Ислам Шериктештиги оюндары болуп өттү. Бул мелдеште Кыргызстандын спортчулары төрт алтын, беш күмүш жана сегиз коло медалга ээ болду.

Алтын байгелерди грек-рим күрөшчү Каныбек Жолчубеков, эркин күрөшчүлөр Муслим Евлаев, Айсулуу Тыныбекова жана дзюдочу Юрий Краковецкий алтын медал тагынды. 2016-жылы Рио Олимпиадасында байгеден куру келген Кыргызстан командасы курамын жаштар менен жаңылап, даярдыкты күчөтөрүн Дене тарбия жана спорт агенттиги билдирген эле. Андыктан Ислам оюндары бир жылдык реформанын жүрүшүн иш жүзүндө көрсөтүшү керек болчу.

Волейболдогу жаңы тарых

IV Ислам шериктештиги оюндары Кыргызстандын волейболчу кыздарына да тарыхый учур болуп калды. Аялдар арасында волейбол командасы буга чейин эл аралык ири мелдештерде байгелүү орундардан тыш калып келсе бул саам коло медал алганга жетишти.

Жалпысынан турнирге 54 мамлекеттен 3 миңге жакын спортчу катышып, спорттун 23 түрүнөн күч сынашты. Кыргызстан Исламиадага 11 спорттун түрүнөн 68 спортчуну жөнөткөн. Жалпы 17 медал жеңген кыргыз спортчулары 54 мамлекеттин арасынан алдыңкы ондуктун катарына кирип, Казакстан, Түркмөнстан, Иордания, Сауд Арабия, Оман өңдүү өлкөлөрдү артта калтырды.

Дарья Маслова Азиянын эки жолку чемпиону

Быйылкы жылдагы кыргыз спортундагы дагы бир жогорку жетишкендикти жөө күлүк Дарья Маслова көрсөттү. Ал Индиянын Бхубанешвар шаарында өткөн Азия чемпионатында 5 жана 10 миң метр аралыкка чуркоодо жеңип чыгып, Кыргызстанга эки алтын медалды алып келди.

Дагы бир коло медалды бул мелдеште 10 000 метр аралыкка чуркоодо байгелүү орунга Адилет Кыштабеков ээ болду. Жеңил атлетчилер Кыргызстанга келгенден кийин ошол кездеги өкмөт башчысы Сооронбай Жээнбеков аларды машыктыруучулары менен кабыл алып, алтын саат тапшырып, спортчуларды мамлекеттик сыйлыктарга көрсөтүүнү тиешелүү мекемелерге тапшырды.

Дарья Маслова Дүйнөлүк Универсиада оюндарынын жеңүүчүсү. Кытай Тайбэйи.23.08.2017
Дарья Маслова Дүйнөлүк Универсиада оюндарынын жеңүүчүсү. Кытай Тайбэйи.23.08.2017

Азия чемпионатынан кийин эле жеңил атлетчи Дарья Маслова Кытай Тайбэйинде өткөн XXIX Бүткүл дүйнөлүк жайкы универсиадада алтын медал утту.

23-август күнү 10 миң метр аралыкка чуркоодо Маслова 33 мүнөт 19,27 секундада чуркап өткөн. Күмүш байгени Индиянын спортчусу Жадхав Санживани Бабур, коло медалды дагы бир индиялык Ай Хосода утуп алды. Бул медал аталган жарыштагы Кыргызстандын алгачкы ири жеңиши. Маслова буга чейин 2015-жылы дал ушул аралыкка жарышууда дүйнөлүк Универсиаданын коло медалын алган.

22 жаштагы Дарья Маслова Кыргыз Мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясында билим алат.

Күрөш: Айперинин жеңиши

1-августтан 6-августка чейин Финлияндиянын Тампере шаарында өткөн күрөш боюнча жаштар арасындагы дүйнө чемпиондугунда кыргыз балбандары бир алтын, үч күмүш жана эки коло байгеге ээ болушту.

Алтын медалды кыз-келиндер күрөшүнөн 72 килограммга чейинки салмакта күч сынашкан Айпери Медет кызы тагынды. Медет кызы бул мелдеште жалпысынан төрт беттеш өткөрүп, бардык атаандаштарын утуп дүйнө чемпиону болду. Ал финалда жапониялык Ясуха Мацуюкини 8:6 эсебинде жеңип алды. Медет кызы дал ушул Мацуюкиге былтыр кадеттер арасында дүйнө чемпиондугунун финалында утулуп, күмүш медал тагынган эле.

Кыз-келиндер күрөшү. 72 кг. Финал. Айпери Медет кызы (Кыргызстан) - Ясуха Мацуюки (Жапония) 8-6.

Дүйнө чемпиондугунан кийин Айпери Медет кызы “Азаттык” радиосунун кабарчысы менен маектешип, чоң спорттогу максаты - Олимпиада оюндарын багындыруу экендигин айтып берген. Маекти бул жерден окуңуз.

Айпери Медет кызы жаштар арасында дүйнө чемпиону болуудан сырткары 2017-жылы чоңдор арасында күч сынашып байгелерге жетти (Ислам Шериктештиги оюндары. 3-орун.12-22-май. Баку.Азербайжан, Жабык имараттагы Азия оюндары. 3-орун. Ашхабад. Түркмөнстан.).

Айпери Медет кызы 18 жашта. Ал 2015-жылы кыздар арасында (кадет) Азия чемпионатында күмүш (65 кг.), 2016-жылы ошол эле курактагылар арасында 70 кг. салмакта Азия чемпиону болуп, дүйнө чемпионатында күмүш медал тагынган.

Акжолдун ызасы...

Тампереде өткөн күрөш боюнча жаштар арасында дүйнө чемпионатында Айпери Медет кызынын алтын байгесинен сырткары Кыргызстандын балбандары беш медал тагынышты.​

Акжол Махмудовдун АКШ балбаны Камал Амеер Бей менен болгон финалдык таймашы. 05.08.2017-ж. Тампере. Финляндия.
Акжол Махмудовдун АКШ балбаны Камал Амеер Бей менен болгон финалдык таймашы. 05.08.2017-ж. Тампере. Финляндия.

Атап айтсак, кыз-келиндердин эркин күрөшүнөн Мээрим Жуманазарова менен эркектер арасында эркин күрөштөн Акбар Кенжебек уулу коло, грек-рим күрөшүнөн Жоламан Шаршенбеков (55 кг.), Акжол Махмудов (74 кг.) жана Роман Ким (120 кг.) күмүш медал тагынышты.

Өзгөчө Акжол Махмудовдун АКШ балбаны Камал Амеер Бей менен болгон финалдык таймашы күйөрмандардын бүйүрүн кызытты. Бул беттеште 16:11 эсебинде АКШ балбаны жеңишке жеткен. Анда биринчи айлампадан кийин Акжол ичин басып, бир саамга отуруп калган. Бул учурду айрым күйөрмандар Акжол жаракат алып күрөшө албай калды окшойт деп түкшүмөлдөп жатышкан.

Грек-рим күрөшү. 74 кг. Камал Амеер Бей (АКШ) - Акжол Махмудов (Кыргызстан) 16-11.

Махмудовдун өзү менен байланышканыбызда ал жарым финалда жаракат алып, финалда толук күрөшө албай калганын айтып берди. Ал ошондой эле бул дүйнө чемпиондугу спорттук карьерасында чоң сабак болгонун белгиледи.

- Жарым финалда түрк балбаны менен болгон беттеште кабыргамды оорутуп алып, финалга чейин жакшы калыбыма келе албай койдум. Кускум келип, тамакка табитим тартпай калды. Анын айынан салмак кошпой, финалда жакшы күрөшө албай койдум. Мен ал мелдешке экинчи орунду алыш үчүн барган эмесмин. Биринчи орунду алайын деп жакшы максат койгом. Бирок финалда жакшы күрөшө алган жокмун. Ошол беттештин видеосун түнү менен 100 жолу көрүп чыктым. Бул финалдык таймаш мага чоң сабак болду. Көп катачылыкка жол берипмин. Финалга чейин деле жакшы күрөш көрсөтө албадым. Кудай буюрса Бишкекке барганда мурда кандай машыгып жүргөн болсом машыгууларымды андан дагы жакшыртам. Катачылыктарды жоюунун үстүндө иштейм. Жаштар арасында дагы эки жыл мелдештерге катышам. Алдыда көп максаттар бар.

​Акжол Махмудов уландар (кадеттер) арасында Азиянын эки жолку, дүйнөнүн бир жолку чемпиону, жаштар арасында быйылкы Азия чемпиондугунун жеңүүчүсү.

Ашхабад-2017: Кыргызстан 70 медал топтоду

2017-жылы кыргыз спортчулары арбын медал топтогон мелдештердин бири Түркмөнстандын борбору Ашхабад шаарында өткөн имарат ичиндеги жана таймаш өнөрлөрү боюнча V Азия оюндары болду. Бул мелдеште Кыргызстан 70 медалга ээ болду. Байгелердин 13ү алтын, 20сы күмүш жана 37си коло. Медал алган өлкөлөрдүн катарында Кыргызстан 8-орунга жайгашты.

Алыш күрөшүнүн классикалык түрүнөн имарат ичиндеги жана таймаш өнөрлөрү боюнча V Азия оюндарынын жеңүүчүсү Нурзат Бактияр кызы. 23.09.2017-ж. Ашхабад. Түркмөнстан.
Алыш күрөшүнүн классикалык түрүнөн имарат ичиндеги жана таймаш өнөрлөрү боюнча V Азия оюндарынын жеңүүчүсү Нурзат Бактияр кызы. 23.09.2017-ж. Ашхабад. Түркмөнстан.

Алтын байгелерге жиу-житсу спортчусу Абдурахманхажи Муртазалиев, бел боо күрөшүнөн Бекзат Тынчтыкбек уулу, алыш күрөшүнөн Мээрим Момунова, Алтынай Мамарасул кызы, Нурзат Бактияр кызы жана Эсенбек Кудайбердиев, самбочу Бекназар Раимкул уулу, Жамалбек Асылбек уулу, күжүрмөн самбодон Жаныбек Аматов, кикбоксчу Авазбек Аманбеков, бильярддын кураштырма пирамида түрүнөн Ызатбек Ратбеков жана спорттук бийден Алексей Кибкало менен Татьяна Когадей, грек-рим күрөшчүсү Калы Сулайманов ээ болушту.​

Кыргызстандын спортчулары жалпысынан бильярд, ат спорту, жеңил атлетика, салттык күрөш (түркмөн күрөшү), бел боо күрөшү, алыш күрөшү, пахлавани, тай боксу жана спорттук күрөштөн байгелерди алышты.

Оюндарга Азия жана Океания чөлкөмүнөн 64 мамлекеттен жана качкындар командасынан 5500 чамалуу спортчу катышып, спорттун 21 түрүнөн байгелер ойнотулду.

11 күнгө созулган мелдештин жыйынтыгында медал алган өлкөлөрдүн көч башын түркмөнстандык спортчулар жетектеди. Түркмөнстан оюнчулары жалпы 246 медал топтогон. Алардын 85и алтын, 70и күмүш, 86сы коло. 2-орунду Кытай (42 алтын, 32 күмүш, 23 коло), 3-орунду Иран (36 алтын, 23 күмүш, 59 коло), 4-орунду Казакстан (28 алтын, 28 күмүш, 40 коло), 5-катарды Өзбекстан (24 алтын, 33 күмүш, 74 коло) ээледи.

Көк бөрү: жеңилүүнүн ызасы

Көк бөрү оюну боюнча бул жылы эки чоң саамалык коомчулуктун назарын бурду. Биринчиси - Казакстандын Астана шаарында болгон көк бөрүнүн казакча түрү – көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпионаты болсо экинчиси – көк бөрү оюнунун ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастардын тизмесине Кыргызстандын атынан катталганы болду.

21-августтан 27-августка чейин Казакстандын Астана шаарында көк бөрүнүн казакча түрү – көкпар боюнча биринчи дүйнө чемпионаты өттү. Эл аралык "Экспо-2017" көргөзмөсүнүн алкагында уюштурулган мелдешке 12 команда: Өзбекстан, Кыргызстан, АКШ, Түркия, Тажикстан, Монголия, Азербайжан, Орусия, Венгрия, Кытай, Ооганстан жана Казакстан катышып, эки тайпага бөлүнүп ойношту. Финалда Казакстан менен Кыргызстандын командасы беттешип 4:1 эсе мелдеш кожоюндары жеңишке жетти.

Оюн жыйынтыгы кыргызстандык күйөрмандар арасында нааразы пикирлерди жаратып, атүгүл социалдык түйүндөрдө, коомчулукта оюнду кыргыздар атайын үй ээлерине берип койду деген бүдөмүк ойлор басымдуулук кылды.

Көк бөрүчүлөр неден жазды? 28.08.2017-ж.

Кыргызстандын Көк бөрү федерациясынын президенти Икрамжан Илмиянов "оюнда оомат казак тарапта болгону менен кыргыз көк бөрүчүлөрү баары бир утулган жок" дейт. Биринчиден, мол тажрыйба алса, экинчиден, башкача эреже менен өткөн көкпарды жеринде мыкты өздөштүрө алды.

Кыргызстандын Көк бөрү федерациясынын президенти Икрамжан Илмиянов. Астана. Казакстан. 27.08.2017-ж.

Кыргызстандын көк бөрү боюнча улуттук курама командасынын жетекчиси Талас Бегалиев муляждын алмаштырылганы Казакстан менен таймашта утулуп калуубуздун бир себеби болду деген оюн айтты:

- 35 килограмм салмактагы улактын муляжы (кеп) менен машыгып, ойноп көнгөнбүз. Тилекке каршы, финалда 40 килограммдан ашуун салмактагы муляж менен ойнодук.

Кыргызстандын көк бөрү боюнча улуттук курама командасынын жетекчиси Талас Бегалиев:

Бул пресс-конференцияда ошондой эле казак калыстары финалдык мелдешке көзөмөл кылганы да айтылды.

Көк бөрү федерациясынын президенти Икрам Илмиянов кыргыз курамасынын мыкты оюнчуларынын бири Манас Ниязовдун Астанага барбай калышы коопсуздуктан улам болгонун, жалпы оюн одоно эреже бузуусуз өткөнүн айтып, "кыргыз тарап оюн жыйынтыгын акчага сатты" деген айыптоолорду четке какты.

Ошондой эле казак курамасында мурда ойногон улакчылар Монголиянын жарандыгын алып, ал өлкө үчүн ойногонун кошумчалады.

Кыргызстан менен Казакстан ортосунда өткөн көк бөрү оюндары эки өлкөнүн элинин өзгөчө назарында болуп келет. Мындан төрт жыл мурун 2013-жылы Астанадагы Азия чемпионатында казакстандык көк бөрүчүлөр 4:2 эсебинде алатоолуктардан жеңишти сууруп кеткен.

Бир жыл мурун болсо Көчмөндөр оюндарында кыргыз улакчылары казак атаандаштарын 15:3 эсебинде уткан.

II Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары. 08.09.2016-ж. Көк бөрү. Финал. Кыргызстан - Казакстан 15:3

Быйылкы көк бөрүдө Казакстан оюндун бул түрүнүн эрежелерин кыйла өзгөрткөн. Анда тай казандар алынып, оюндун убактысы жыйырма мүнөткө азайып, тартылчу улактын ордун жасалма муляж менен алмаштырды. Кыргызстандык көк бөрүчүлөр жаңы эрежелер оюндун кооздугун азайтып, спортчулар үчүн ыңгайсыз экенин айтып келишүүдө.

Көк бөрү ЮНЕСКОнун маданий мурастар тизмесинде

Көк бөрү улуттук оюну ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастарынын тизмесине​ Кыргызстандын атынан киргизилди. Бул тууралуу маалымат ЮНЕСКОнун расмий сайтында 7-декабрда жарыяланды.

Маалыматка ылайык, көк бөрү боюнча маселе Түштүк Кореянын Чежу аралында өткөн материалдык эмес маданий мурастарды коргоо боюнча өкмөт аралык комитеттин 12-сессиясында каралган.

Кыргызстандын Көк бөрү федерациясынын аткаруучу директору Султан Бекташев көк бөрү оюнун каттоого документтер 2014-жылы жиберилгенде, кайра толуктоо киргизүү үчүн артка кайтарылып, бул сунуш 2016-жылы 31-мартта кайрадан берилгенин айтып берди.

Көк бөрү оюнунун азыркы эрежесин 1996-жылы кинорежиссерлор Болот Шамшиев жана Темир Дүйшекеев иштеп чыккан. Аталган эреже 2002-жылы негизделген Эл аралык Көк бөрү федерациясынын алгачкы конгрессинде бекитилген. Кыргызстандын Көк бөрү федерациясы болсо 1998-жылы түзүлгөн.

ЮНЕСКОнун расмий сайтындагы көк бөрү оюну тууралуу видео:

Мындан эки жыл мурда көк бөрү Кыргызстандын атынан эмес башка өлкөнүн атынан ЮНЕСКОго катталып калышы мүмкүн деп бир катар активисттер коңгуроо кагып, тынчсыздануусун билдирип чыгышкан эле. Алар көк бөрү оюну ЮНЕСКОнун заттык эмес маданий мурастар тизмесине кыргыздардын улуттук оюну катары катталышы керектигин, ал үчүн өлкө жетекчилери дагы колдоо көрсөтүшү зарылдыгын баса белгилешкен.

Олимпиада чемпиону Талант Дүйшөбаевге II даражадагы «Манас» ордени ыйгарылды

20-ноябрда Президент Алмазбек Атамбаев "Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүгө жана экономикалык, социалдык реформаларды өткөрүүгө кошкон олуттуу салымы, ошондой эле кесиптик ишиндеги жогорку жетишкендиктери үчүн" бир катар жарандарды сыйлоо тууралуу жарлыкка кол койду.

Жарлыкка ылайык II даражадагы «Манас» ордени менен гандбол боюнча олимпиада чемпиону Талант Дүйшөбаев жана президенттин коомдук башталыштагы кеңешчиси Фарид Ниязов, III даражадагы «Манас» ордени менен Чүй облустук согуш жана эмгек ардагерлеринин кеңешинин төрагасы Аскарбек Жумагулов, президенттин коомдук башталыштагы кеңешчиси Икрамжан Илмиянов жана Кыргыз-Орусия Славян университетинин «Перевод» илимий борборунун директору Вячеслав Шаповалов сыйланышты.

Ондогон адамдар орден, медаль, "эмгек сиңирген ишмер" наамдарын алышты.

Талант Мушанбетович Дүйшөбаев 1968-жылы 2-июнда Фрунзе шаарында төрөлгөн. СССР, КМШ, Орусия жана Испаниянын улуттук курама комаларында ойногон. 1992-жылы КМШ курамасынын катарында Барселона Олимпиадасында чемпион болгон. 1993-жылы Орусия курамасы менен дүйнө чемпиону аталган. Андан соң Испания жарандыгын алып бул өлкөнүн улуттук курамасы менен 1996 жана 2000-жылдары Олимп оюндарынын коло медалын тагынып, бир нече жолу Европа чемпиондугунда байге уткан.

1994 жана 1996-жылдары дүйнөнүн мыкты гандболчусу наамын алган. 2000-жылы Эл аралык гандбол федерациясы тарабынан жүргүзүлгөн сурамжылоодо XX кылымда планетанын экинчи мыкты гандболчусу деп табылган.

2014-жылдын январь айынан бери Польшанын "Виве" (Кельце) клубунун башкы машыктыруучусу болуп эмгектенип келет. Ошону менен бирге 2014-жылдан 2016-жылга чейин Венгриянын гандбол боюнча эркектер курама командасын машыктырган. 2016-жылдан тартып Польшанын гандбол боюнча эркектердин улуттук курама командасын башкы машыктыруусу.

Гандбол жылдызы Талант Дүйшөбаев тууралуу кабарчыбыз Али Токтакуновдун репортажын көрүңүз. 26.12.2017-ж.

Жаш хоккейчилер

Декабрь айында хоккей боюнча эки эл аралык мелдеш болду. Тогуз жашка чейинки Бишкек шаарынын командасы АКШнын Чикаго шаарында өткөн Barrington Ice Arena 2017 кубогуна катышып, жеңүүчү болуп кайтты. Мелдешке Кыргызстан, АКШ жана Канададан беш команда катышкан. Бишкектик оюнчулар жалпысынан төрт беттеш өткөрүп, алгачкы оюнунда Чикагонун Ice Dogs 2 командасына 7:11 эсебинде жеңилишкен эле. Кийин Чикаго шаарынын курама командасын 9:3, Avalance Chicago командасын 12:2 эсебинде чоң айырма менен утуп, финалда Ice Dogs командасын булиттин эсебинде жеңип кубокко ээ болушту. 5:5 (Булит: 8:7).

Чикагодогу мелдешке катышкан жеткинчек хоккейчилер Бишкекте. 7.12.2017-ж.

Жеткинчек хоккейчилердин мелдешине удаа эле Кыргызстандын хоккей боюнча жаштар курама командасы (U-20) Малайзиянын Куала-Лумпур шаарында өткөн I Азиянын чакырык кубогунда 2-орунду алды. 12-17-декабрь күндөрү өткөн турнирге Кыргызстандын, Малайзиянын, Филиппиндин, Бириккен Араб Эмирлигинин жана Индиянын 20 жашка чейинки улуттук курама командалары катышты. Айлампа тартибинде өткөн мелдеште Кыргызстандын хоккейчилери филиппиндиктерди 12:4, Бириккен Араб Эмирлигинин оюнчуларын 10:2, Индия курама командасын 13:2 эсебинде жеңип чыгып, Малайзиянын командасына 6:1 эсебинде утулуп 2-орунду ээледи.

Иззат Артыковго байланыштуу кызытма чыры чечиле элек

Бразилиянын Рио-де-Жанейро шаарында өткөн XXXI жайкы Олимп оюндарында коло байге алып, бирок кызытма чырына байланыштуу мелдештен четтеген Иззат Артыковдун маселеси Эл аралык спорттук арбитраждык сотунда каралууда. 11-январда Швециянын Лозанна шаарында алгачкы сот жараяны болгон. Акыркы жыйынтык азырынча белгилүү боло элек.

3-март күнү Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиги Иззат Артыковду мамлекеттик стипендия алган спортчулардын тизмесине киргенин жарыялаган. Арбитраждык сот кандай чечим чыгарбасын Артыков жарым жыл бою стипения ала берет деп маалымдалган. Кийинки кварталда ал комиссиянын чечимине ылайык стипения алгандардын тизмесине кошулган жок.

Орусия Кышкы Олимп оюндарынан четтеди

Допинг жаңжалына байланыштуу маселелер 2017-жылы дүйнө коомчулугунун назарын бурган окуялардан болду. Алардын орчундуусу катары орусиялык айрым спортчулардын Олимп оюндарында алган байгесинен кол жууп, Орусиянын улуттук курама командасы Түштүк Кореядагы Кышкы Олимпиададан четтегенин азыноолак баяндап кетели.

2014-жылдагы Сочи оюндарында кызытма колдонгону үчүн 43 спортчу Олимп оюндарынан четтетилип, байгелери алынды. 2017-жылдын октябрь айына чейин эле Орусия 2014-жылы Сочиде болгон Кышкы Олимп оюндарында алган 13 алтын байге менен 1-катарда болуп келген. Андан соң кызытма чырына байланыштуу бир нече спортчу алтын, күмүш жана коло байгелеринен ажырап медал алган өлкөлөрдүн тизмесинде Орусия үч тепкич төмөндөдү. Тогуз алтын, үч күмүш, сегиз коло эсебинде бар Орусия Норвегия, Канада жана АКШ командаларынан кийин 4-орунда жайгашып калды.

Андан сырткары допинг жаңжалынан улам 5-декабрда Эл аралык Олимпиада комитети Орусиянын курама командасын Түштүк Кореянын Пхенчханг шаарында өтө турган Кышкы Олимп оюндарынан да четтетти. Бирок кызытма колдонбогонун далилдеген спортчуларга бейтарап желектин алдында кч сынашууга уруксат берилген. Москва кызытма боюнча дооматтардын артында саясат турганын билдирген.

Орусиялык спортчулар 2018-жылкы кышкы Олимп оюндарына бейтарап желек алдында катышууга даяр. Мындай билдирүү 11-декабрда Орусиянын Олимпиада комитетинин сайтында жарык көрдү.

Атлеттер жеке спорттук дымактан эмес, өз мекени жана жакындары үчүн таймашууну каалашканын билдиришти.

Кышкы Олимп оюндары 9-февралдан 25-февралга чейин Түштүк Кореянын Пхенчханг шаарында өтөт. Ага 84 мамлекеттен катышат. Бул мелдешке алгачкы жолу Эритрея жана Косово мамлекеттери кошулса, Түндүк Корея өлкөсү катышпай турган болду. Бул мелдештерде Кыргызстандан эки спортчу катышары айтылууда.

Алдыда келе жаткан 2018-жыл дагы спорт окуяларына бай. Бул жылы дүйнө коомчулугунун назарын бурган Кышкы Олимп оюндары Түштүк Кореяда өтсө күз айларында Ысык-Көлдө III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары болот. 5-декабрдан 20-декабрга чейин Индонезиянын Жакарта жана Палембанг шаарларында боло турган XVIII Жайкы Азия оюндары өтөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Евгений: Кызымды көргүм келет

Евгений: Кызымды көргүм келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Мамтилге мамилени ырастама өзгөртпөйт

Иллюстрация

Мамлекеттик кызматкерлерди мамлекеттик тилди билүүгө милдеттендирген өкмөт токтому акырындык менен ишке кирип жатат. Кээ бир бюджеттик мекемелер өздөрүндө атайын кыргыз тили боюнча курстарды ачып, аны окугандарга "тилди билет" деген тастыктама бере башташты.

2018-жылдын 1-мартынан тарта жалпы мамлекеттик кызматкерлердин кыргыз тилин билүү деңгээли "Кыргызтест" мекемеси тарабынан текшериле баштайт. Анткен менен "өкмөттүн бул кадамы мамлекеттик тилге жасалып келе жаткан 28 жылдан берки мамилени өзгөртө албайт, андай аракет өкмөттүн өзүндө байкалбайт" деген пикирлер басымдуу.

Зарылчылык бар, каалоочу?

Борбор шаардагы "Бишкексууканал" ишканасынын инженери Наталья Ященко 27-декабрь күнү мэриянын мамлекеттик тилди өнүктүрүү бөлүмүндө кыргыз тили курсун окуп, "Кыргыз тилин А-1 деңгээлинде билет" деген ырастаманы колуна алды.

- Мен кыргыз тилин төрт ай окудум, мага жакты. Бирок жакшылап окуу үчүн дагы убакыт керек. Биздин иште кыргыз тилин билүү керек. Каттар кыргыз тилинде келет, аларга кайра өз тилинде жооп берүүгө тийиш болсок да, котормочу жоктугунан орусча жооп беребиз.

Дагы бир мамлекеттик кызматкер, Бишкек мэриясынын саламаттык сактоо бөлүмүнүн башчысы Лидия Мухаммедшина "Кыргыз тилин А-2 деңгээлинде билет" деген тастыктама алган.

- Мен Бишкек шаар мэриясынын саламаттык сактоо тутумун камсыздоо башкармалыгынын башчысы болом. Менин колумда 16 кызматкер иштейт. Бизге бейтаптар келет, алар менен түшүнүшүп сүйлөшүү үчүн кыргызча билүү керек. Мен кыргыз тилин окуп жатканда кыргызча радио угуп жүрдүм, аябай пайдасы тийди. Жумушта да кыргызча сүйлөшкөнгө аракет кылабыз. Бизде Назгүл деген тил адисибиз бар, ага "бардык кызматкерлер менен кыргызча сүйлөш, суроо бергенде кыргызча берип, жообун да кыргызча берүүсүн талап кыл" деп айттым. Бул биз үчүн чоң тажрыйба болот. Өзүм Союз мезгилинде туулуп-өскөм, жалаң орус тили менен чоңойдум.

Бишкек мэриясынын мамлекеттик тилди өнүктүрүү бөлүмүнүн башчысы Эльвира Ниязбекованын "Азаттык" радиосуна билдиргени боюнча, мэриянын 58 кызматкери акыркы бир жыл бою кыргыз тилин үйрөнүү курсунан өткөн, натыйжада 21 кызматкерге "кыргыз тилин билет" деген тастыктама тапшырылган.

- Биздин мекеме жыл сайын эле каалоочу кызматкерлерге кыргыз тилин окутат. Негизинен расмий тилдүү башка улуттардын өкүлдөрү көп окушат. Бизде алгачкы үч-төрт айда баштапкы топто окуп, "А-1" деңгээлин аякташат. Күзүндө кайра улантып, жыл аягына чейин улантуучу топто окушат. Аны ийгиликтүү аяктагандар "А-2" деңгээлинде тастыктама алышат. Мындан сырткары Б-1, Б-2 деп аталган деңгээлге кыргыз тилдүү кызматкерлер тартылат. Аларга талап катуураак. Булар кыргыз тилинде иш кагаздарын жүргүзүүнү өздөштүрүп калууга тийиш. Биздин окуу курсунан кийин "Кыргызтест" мекемесине барып, кошумча тест тапшырышат.

Токтом чийкиби?

"Мамлекеттик кызматкерлер мамлекеттик тилди билүүгө тийиш" деген токтомдун кабыл алынганына бир ай болду. Токтомго ылайык, 2018-жылдын 1-мартынан тартып жалпы мамлекеттик кызматчылардын кыргыз тилин билүү деңгээли "Кыргызтест" мекемеси аркылуу текшериле баштайт.

Мекеменин жетекчиси Батма Топоева маалыматы боюнча, мамлекеттик тилди билүү боюнча төрт баскыч каралган. Баштапкы, эң жөнөкөй деңгээлден тартып, базалык, орто, ортодон жогору жана жогорку деңгээлдер бар.

Артем Новиков.
Артем Новиков.

Токтомдо сынактын жыйынтыгында мамлекеттик тилди билбеген адистер кызматынан бошотулуп же төмөндөтүлө тургандыгы айтылган.

Ушу тапта кыргыз өкмөтүнүн курамында министрлик кызматтарда кыргыз тилин такыр билбеген же башка улуттун өкүлдөрү да иштешет. Мисалы, экономика министри Артем Новиков министрлик ордуна көрсөтүлүп жатканда "кыргыз тилин жакын арада үйрөнөт" деп убада берген, бирок парламентте кыргыз тилинде берилген суроолорго түшүнбөй калганын байкоого болот.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанарбек Акаев мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө иш жүзүндө аракет өкмөттүн өзүндө байкалбайт деп эсептейт. Ал бул токтом деле ишке ашпайт деген ойдо.

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

- Өкмөттөн жазылып жаткан мыйзамдар орус тилинде жазылат да, анан кыргызчага которулат. Иш жыйындарын алып барганын, теле-радио аркылуу сүйлөгөндөрүн көрүп жатабыз. Кыргызча тили чоркок. Анткени булар адабий китептерди жана башка маалыматтарды орусча окушат да, кыргыз тилин үйрөнүп, билгенин кеңейткиси келбейт. Токтомдо "кыргыз тилин билбегендер иштен алынат" деп турат. Анда экономика министрин же жакында дайындалган Бажы кызматынын башчысын "мамлекеттик тилди билбейсиң" деп кызматтан алып коюшабы? Ушунусу түшүнүксүз. Мамлекеттик кызматкерлер кыргыз тилин билиши керек, бул зарылчылык. Мына, өткөндө эле саламаттык сактоо министринин орун басары Горин депутаттар менен Чоң-Алайга барды. Эл менен жолугушууларда алардын арыз-дооматын түшүнгөн жок. Чоңалайлыктар да анын орусчасын түшүнүшкөн жок. Бул бир эле мисал.

Мамлекеттик кызматкерлерди мамлекеттик тилди билүүгө милдеттендирген өкмөттүн токтомунда мамлекеттик мекемелерде иштегендердин кыргыз тилин билүү дарамети 2020-жылы орто деңгээлде, 2021-жылы ортодон жогору деңгээлде болушу зарыл экени айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

2017: Кыргызстандагы урунттуу окуялар

2017: Кыргызстандагы урунттуу окуялар
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:40 0:00

“Азаттык+”: Эсте калган элестер

“Азаттык+”: Эсте калган элестер
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:07 0:00

Өкмөттү ойлондурган өзөн боюндагы кендер

Иллюстрациялык сүрөт.

Премьер-министр Сапар Исаков өлкөдөгү дарыялардын жээктеринде кен казууга лицензия берүүгө тыюу салууну тапшырды. Мындай тапшырма экологияны сактоо жана табигый кырсыктардын алдын алуу максатын көздөйт. Буга чейин дарыя жээктеринде кум, шагыл алып, кендерди казуу кеңири жайылган эле. Бирок мындай чечим ишке ашарынан күмөн санагандар да арбын.

Премьер-министр​ Сапар Исаков 28-декабрда дарыя боюндагы кендерди казууга лицензия берүүгө тыюу салуу боюнча тапшырма берди. Премьердин айтымында, дарыя бойлорунан кум-шагыл казуу экологияга, экономикага жана өлкөнүн улуттук коопсуздугуна коркунуч жараткан шартта мындай иштерди токтотуу керек. Эми буга чейин берилген лицензиялар кайра кайтарылып алынат.

Өкмөт башчынын тапшырмасынын негизинде Өзгөчө кырдаалдар министрлиги, Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция дарыя жээктериндеги жана көлмөлөрдөгү коркунучтуу жерлерди аныктап, анын жыйынтыгын Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу комитетине сунуш кылат.

Бул комитеттин төрагасы Уланбек Рыскуловдун "Азаттыкка" айтканы боюнча, бул тапшырманы аткаруу боюнча иштер башталды:

Уланбек Рыскулов.
Уланбек Рыскулов.

- Негизи мыйзам боюнча чек аралаш дарыялардын жээгиндеги кендерди казууга тыюу салынган. Маселен, Чу дарыясынын боюнда кен казууга болбойт. Ал эми калган дарыялардын жээгинде кен казууга Өзгөчө кырдаалдар министрлиги жана Суу чарба департаментинин уруксаты талап кылынат. Эми премьер-министр аталган органдарга "кайрадан карап чыгып, кайсы дарыялардын боюндагы кендерди казуу коркунучтуу экенин аныктагыла" деди. Ошонун негизинде иш жүргүзүлөт. "Толугу менен лицензия берилбей калат" деген туура эмес.

Рыскулов дарыялардын жээктериндеги канча кендердин лицензия кайтарылып алынарын азырынча болжоп билүү кыйын экенин, бирок экологияга коркунуч келтирилсе чечкиндүү чара көрүлөрүн айтты.

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Кыргызстандын ондогон тонна алтын корун ичине камтыган тоо-кен тармагы эл аралык чайкоочулардын оңой олжосуна айланууда.

Кыргызстанда дарыялардын жээгинен кендер менен катар курулуш үчүн көбүнесе кум-шагыл казылып алынат. Өкмөттүн маалыматы боюнча, суу жээктеринен шагыл алуу өзгөчө кырдаалдарга себеп болуп жатат. Мындан тышкары суу жээктеринде алтын казуудан улам бир катар аймактарда дарыялар булганганы боюнча элде нааразылык чыккан эле.

Маселен, Чаткал районунда дарыя жээгинде бир нече кен иштетилип келет. Райондун тургуну Мирлан Нурбаевдин айтымында, кен казылган соң орду калыбына келтирилбей, экологияга зыян тийгизген учурлар арбын. Ал буга байланыштуу премьердин тапшырмасы өз учурунда болгон деп эсептейт.

- Дарыялардын боюнда кумдан алтын чайкоочу "россыпь" деп коебуз го, ошол кендер башынан башаламан иштеп келген. Азыр эми мурдагыга караганда кичине тартипке келип, жергиликтүү элди жумуш менен камсыз кылуу боюнча иштер жүрүп жатат. Бирок канааттандыраарлык эмес. Экологиялык жагынан алганда, казылгандан кийин суунун жээктерин бекемдебей эле таштап салышат. Ошол бойдон лицензияны биринен экинчисине сатып, жоопкерчилик тарткандар жокко эсе.

Ошол эле учурда премьер-министрдин берген тапшырмасы турмушка ашарынан күмөн санагандар да бар. Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Эркингүл Иманкожоеванын баамында, мурда кендерге берилген лицензияларды кайра артка кайтаруу оңойго турбайт.

Эркингүл Иманкожоева.
Эркингүл Иманкожоева.

- Демилге абдан жакшы. Кен-байлыктарды иштетүүгө берилген лицензиялар, аларды иштетүү шарттары, кирешелери ачык-айкын болуш керек. Бирок мындай иштердин түпкү максаты пиар болуп калабы деген чочулоо бар. Себеби, өлкөдөгү кендердин көпчүлүгүнө иштетүү боюнча лицензия берилген. Берилбей калган аз гана кен бар. Анан мыйзамдын артка иштөө күчү жок болгондуктан анын лицензиясын кайтарып алуу канчалык ишке ашарын айтыш кыйын.

Кыргызстанда азыр кендерди иштетүүгө 1600дөн ашык лицензия берилген. Алардын ичинен алгачкы орунду шагыл, кум, акиташ сыяктуу кендер ээлесе, андан соң көмүр, баалуу металлдарды казууга уруксат берилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG