Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 15:41

Кыргызстан

The Economist: Жээнбеков чын эле демократпы?

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (15-22-январь)

Лондондо чыккан абройлуу The Economist басылмасы "Кыргызстандагы репрессия Борбор Азиядагы жалгыз демократияны чиритүүдө" аттуу макала жарыялады.

"Чакан жана тынчы жок Кыргызстан автократтар башкарган региондо өзүн "демократиянын учкуну" атаганды жакшы көрөт. 6 миллиондой калкы бар өлкөнүн жаңы президенти Сооронбай Жээнбеков ноябрда ант берип кызматка киришип жатканда "Кыргызстан бүткүл дүйнөгө демократиялык мамлекет экенин айныксыз далилдеди" деп сыймыктана айткан эле. Ошол эле маалда Жээнбеков аны бийликке алып келген шайлоодогу добуштарды сатып алуу калыстыкка көлөкө түшүргөнүн да моюнга алган", деп белгилейт аналитикалык журнал.

Макала ошондой эле "шайлоо аяктаар замат андагы азыркы президенттин башкы атаандашы Өмүрбек Бабанов Кыргызстандан чыгып кетип, чет өлкөдөн билдирүү жасап, саясаттан кетип, депутаттык мандатынан баш тартканын жарыялады. Ал жаңылык эч кимди деле таң калтырган жок. Анткени Жээнбеков талапкерлер үчүн уюшулган теледебат маалында Бабановду "бизнесиң тууралуу суроо көп, коррупцияга каршы күрөштү сенден баштайбыз" деп коркутканын белгилейт.

"Кыргызстандагы саналуу чет элдик журналисттердин бири, "Франс Пресс" агенттигинин кабарчысы Крис Риклтон Кыргызстанга кирүүгө тыюу салынып, Бишкектеги үй-бүлөсү менен бириге албай Алматыда жашап жатат. Кыргыз бийликтери буга чейин чет элдик укук коргоочулар Мира Ритман, Виталий Пономаревду да Бишкекке киргизбей коюшкан.

Ант берүү аземи учурунда президент Жээнбеков Кыргызстан чөлкөмдөгү жалгыз парламенттик системаны куруп жатканын белгилеп, демократия - эркиндик менен жоопкерчиликке негизделе турганына басым жасаган. Азырынча кыргыз президенти сыймыктанган демократияны коргоо жоопкерчилигин мойнуна алганга даяр экенин көргөзгөнгө ашыккан жок", - деп жыйынтыктайт Кыргызстанга арналган макаласын лондондук The Economist басылмасы.

АКШдагы мусулмандардын жаңы сыноосу

АКШнын Орaнж округундагы Ислам институтунун имамы Мустафа Умаржан New York Times гезитине Дональд Трамптын президенттиги учурундагы мусулмандардын акыбалына сереп салган баянын жарыялады.

"Мусулмандарды жектеп, мечиттерди жабам деген президент Дональд Трамптын кызматка киришүү аземи ыйык жума күнүнө дал келди. Бул күндү биз кооптонуу менен күттүк. Мындан аркы тагдырыбыз кандай болот? Өлкөдөн чыгарып салса кайда барабыз деген суроолорго имам катары мен: "Куран бизди сабырдуу болууга чакырат. Кандай гана кыйынчылык болбосун андан пайдалуу сабак алышыбыз керек. Жамандыкка даяр турган мусулман жакшылыктан үмүт үзбөөгө тийиш", - деп жубатып жаттым. Ошол күнү намазга жыгылган эки миңдей кишини сабырдуулукка чакырдым. Биздин ишеничибиз акталып, жергиликтүү элдин колдоосуна ээ болдук. Алар мечитти, биздин жамаатты колдогон каттарды жазышты. Трамп жараткан "исламофобияны" азыр коомдон байкасак болот. Бир нече ирет чүмкөнүп жүргөн аялдар менден көчөдө кемсинтүүгө кабылбаш үчүн хижабды чечип салалыбы деп сурашты. Дональд Трамптын бир жылы америкалык мусулмандар үчүн оңой болгон жок. Бизге карата жек көрүүнү сезгенибиз менен бардык жерде катардагы америкалыктардын колдоосун көрүп жаттык", - деген имам Умаржан.

Кытайда көп балалуу болууга ашыккандар аз

Financial Times гезити Бээжин бир гана балалуу болууга уруксат берген мыйзамын жоюп, калкка чектөөнү азайтканына карабай, 2017-жылы төрөт саны кыскарганын жазат. 2016-жылы өлкөдө 17 миллион 860 миңдей ымыркай төрөлсө, 2017-жылы 17 миллион 230 миң бала жарык дүйнөгө келген. 2015-жылы бирден балалуу болуу мыйзамы жоюлганда 1,3 миллион бала мурдагы жылдарга салыштырмалуу көп төрөлгөн. Бирок бир жылдан кийин бул көрсөткүч ылдыйлап жатат.

Гарвард университетинин социолог-профессору Мартин Уайт: "Алыскы айылдарда жакыр жашаган элдин көбү экинчи балага билим берүүнүн акчасынан чочулап жатышат. Кытайдын калкы картайып жатат", - деген.

Эксперттер акыркы мезгилде кытайлардын билимге маани берүүсү төрөт санын кыскартып жатканын айтышат. Оксфорд университетинин демографы Стюарт Бастен: "Кытайда үйлөнүп, балалуу болуу аябай чоң жоопкерчилик. Никеге туруу жашы улам илгерилеген сайын тукумсуздук да көбөйүүдө", - деген.

Чоңдордун бизнеси - балдардын көз жашы

Италиядагы 18 жаштагы Николь аттуу кыз моделдердин веб сайтына кыздык белгисин сатыкка койгон жарнамасынан кийин АКШнын Daily Beast басылмасы сексуалдык кулчулукка кабылып жаткан өспүрүмдөрдүн абалына сереп салды.

"Мыкты билим алуу үчүн акчага муктажмын. Ата-энеме үй сатып берип, келечегимди камсыздагым келет. Бул үчүн кыздык белгимди сатам", - деген жарнаманы Николь "Elite Models VIP" веб сайтына жайгаштырган.

Эл аралык Адилеттик миссиясы сексуалдык кулчулукка кабылган өспүрүмдөргө жардам берип келет. Бул уюм 12 жаштан 16 жашка чейинки кыздар сексуалдык кулчулук базарында өтө жогору бааланарын аныктаган.

Колумбияда кылмыш топтору 10 жаштагы кыздарды АКШ, Мексика, Жапониядан келген туристтерге "кошумча кызмат" катары кымбат баада сатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мал чарбасынан баар тапкан барпылыктар

Мал чарбасынан баар тапкан барпылыктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:42 0:00

Эже-сиңдилер: салтка айланган адат

Эже-сиңдилер: салтка айланган адат
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:48 0:00

Интернетти ооздуктоо аракетинен майнап чыгабы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Жогорку Кеңештеги айрым депутаттар социалдык тармактарды жөнгө салган мыйзам долбоорун иштеп чыгууну сунуш кылышты.

Социалдык тармактарга мыйзамдык чектөө киргизүү аракетине коомдо кастыкты козуткан маалыматтардын көбөйгөнү себеп болуудабы же бул бийликтин эркин ой айткан пикирлерди ооздуктоо далалатыбы?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Улан Примов, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова жана журналист-серепчи Турат Акимов катышты.

“Азаттык”: Улан мырза, сиз парламентте социалдык тармактарды жөнгө сала турган мыйзамды иштеп чыгуу боюнча демилге көтөрүп жатасыз. Бул сунуш мурда да сиздин фракциялашыңыз тарабынан айтылган эле. Андай мыйзамды иштеп чыгуунун негизги себеби, зарылчылыгы эмнеде?

Улан Примов.
Улан Примов.

Улан Примов: Биздин максатыбыз мындай мыйзамды кабыл алуу менен сөз эркиндигине чектөө коюу эмес. Мен сөз эркиндигин колдойм, ушул убакка чейин да колдоп келгенмин.

Бул жерде башка маселе бар. Ошол эркиндикти жамынып алып, улут аралык кастыкты козуткан же болбосо элди түндүк-түштүккө бөлгөн маалыматтарды таратып жатышат. Чет өлкөлөрдө туруп алып, Кыргызстан жөнүндө ар кандай терс пикирлерди биздин маалымат айдыңына коюшуп, Кыргызстанды өзүнчө эле сыноо полигону кылып алгандар көбөйдү. Бул бизди кооптондура турган маселе.

Элдин өз оюн билдирүүгө чектөө деген сөз жок. Аларга көзөмөл жүргүзүү зарыл болуп жатат. Бизде терроризм, диний көз караштар боюнча, дегеле биздин коопсуздугубузга, улуттук кызыкчылыгыбызга байланыштуу жалган маалыматтардын жарыяланышынан улам ушундай маселе келип чыгып жатат. Ошондой эле "бул мыйзам долбоору бийлик тарабынан заказ болгон, алардан сунуш түшүп жатат" деген пикирлер туура эмес.

“Азаттык”: Клара айым, Жогорку Кеңештин депутаты Ирина Карамушкина мурдагы жана азыркы президентти сындагандарды жоопко тартуу боюнча демилгесине укуктук баа берүүнү талап кылып келет. "Бул мыйзам долбоору менен өкмөт ошол талапты аткарып жатат" деген пикирлер бар. Сиздин оюңуз кандай?

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

Клара Сооронкулова: Кандай мыйзам демилгеси болбосун бардык тарабынан изилденип чыгышы зарыл. Менин оюмча, бул мыйзам боюнча демилге популисттик кадам болуп жатат. Анткени социалдык тармактарды улуттук деңгээлде жөнгө салуу мүмкүн эмес. Депутат мырза айтып жаткан чет жерден жазып жаткандарды Кыргызстанда кантип жөндөйбүз? Мисалы, "Фейсбук" социалдык тармагын колдонуучулардын 75 пайызы сырттан жазып жатышат. Биз америкалыктарга “биздин мыйзам боюнча жөнгө салгыла” деп айта албайбыз. Былтыр жазында Орусияда да ушундай демилге көтөрүлгөн. Кызыгы, бир аз убакыт өтпөй эле Кыргызстанда да көтөрүлүп жатат. Бул мыйзам аларда четке кагылган, анткени аны техникалык жактан аткаруу мүмкүн эмес.

“Азаттык”: Турат мырза, "социалдык тармактарда улут аралык, диний ишенимдер, аймактар ортосунда кастыкты козутуучу материалдар чыгып жатат" деп айтылууда. Эгерде ошол материалдар коомго коркунуч туудуруп жатса, анын колдонуучулардын жоокерчилиги кантип каралышы керек? Аларды кандай жол менен ооздуктаса болот?

Турат Акимов.
Турат Акимов.

Турат Акимов: Негизи терроризм, расалык бөлүнүү ж.б. мамлекеттин коопсуздугуна карата же эл аралык деңгээлде коркунуч келип чыкса социалдык тармактардагы маселени БУУнун деңгээлинде чечсе болмок. Мисалы, биздин депутат коомго коркунуч туудуруп жаткан терроризм, порнография ж.б.эл аралык коркунучтар боюнча эл аралык уюмдарга кайрылып, социалдык тармактарды түзүүчүлөргө талаптар коюлушу керек.

Социалдык тармак дүйнөлүк маселеге айланууда. Азыр эл аралык коомчулук Сирияда ж.б. мамлекеттерде терроризм менен чогуу күрөшүп жатпайбы. Бул жерде дагы ошондой мамиле, ошондой биргелешкен аракеттер керек. Дүйнө миң бутактуу чоң дарак болсо, Кыргызстан анын бир эле бутагы...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Интернетти ооздуктаганга болобу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:17:56 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Бир жыл мурун кыйраган учак, Актөбөдө күйгөн автобус

Бир жыл мурда болгон кырсыкта каза тапкандарга тургузулган эстелик

Узап бараткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

Шейшембиде "Манас" аэропортуна жакын жайгашкан Дача СУ конушунда туура бир жыл мурун учак кырсыгынан каза болгондор эскерилди. Жергиликтүү тургундар, кырсыктан жабыркагандар жана жакындарын жоготкондор, жарандык активисттер чогулуп, куран окутушту. Маркумдарга тургузулган эстеликтин алдына гүл коюлду.

Былтыр 16-январда эртең менен жети жарымдар чамасында түркиялык АСТ компаниясына таандык "Боинг-747" үлгүсүндөгү жүк ташыган учак "Манас" аба майданынын чукул жердеги эл жашаган конушка кулап түшкөн. Каргашалуу окуяда Дача СУ конушунун 35 тургунунун, андан тышкары учактагы төрт учкучтун өмүрү кыйылган.

Түркияда катталган MyCargo компаниясына (мурдагы АСТ компаниясы) таандык “Боинг-747” үлгүсүндөгү учак Гонконг-Бишкек-Стамбул каттамы боюнча жүк ташыган. Аны “Түрк аба жолдору” компаниясы убактылуу жалдаган. Учак “Манас” аба майданынан күйүүчү май куюп, экипажын алмаштырган соң кайра Стамбулга учмак.

Учак кулаганда айылдагы 19 үй түп орду менен бузулуп, жети үй жараксыз болуп калган. 12 үй жарым-жартылай кыйраган. Мындан сырткары чарбалык курулуштар, мал-жанга зыян келтирип, автоунаалар талкаланган. Эл аралык аэропорттун энергетика, аэронавигация тармагы жана башка мүлкү зыян тарткан.

Дача СУ: учак кыйраткан кыял-тилектер
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:33 0:00

Жүк ташып бараткан түркиялык авиакомпания жабыркагандарга кенемте төлөп бергенин кыргыз бийлиги билдирген. Кырсыктын кесепетин жоюу боюнча өкмөттүк комиссиянын төрагасы Мухамметкалый Абылгазиев "Түрк компаниясы төлөгөн кенемтенин суммасы курман болгондордун жакындарынын каалоосу боюнча ачык айтылган жок. Кенемтенин суммасы дүйнөдө болуп көрбөгөндөй деңгээлде төлөндү, эч ким нааразы болгон жок" - деп бышыктады.

Кырсыктан жабыркагандарга элден да жардам чогултулган. Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин атайын эсебине 102 160 180 сом түшкөн.

Өкмөттүн маалыматына караганда чогулган акча калыс, текши бөлүштүрүлүп, жети жаран үй-жай алган. Ошондой эле коопсуздук маселесинен улам кимге канча акча тийгени коомчулукка ачык айтылган эмес. Жабыркагандардын өкүлдөрү дагы бийлик органдары бардык тарабынан көмөк көрсөткөнүн ырасташты.

Абылгазиев учактын кырсыкка кабылышы боюнча ачылган кылмыш иши жабыла электигин кошумчалады. “Эл аралык авиациялык комитеттин алдын-ала берген маалыматына караганда күнөөлүү – экипаж. Негизи дүйнөлүк практикада кырсыктын себептери боюнча башка ойлор болсо дагы талкуулашы керек. Түркиянын авиация саясатына жооп берген органдары жана “Боинг” самолетун чыгарган заводдун дагы ойлору болуп жатат. Аны кылмыш ишинин алкагында тергеп, өзүнчө бир жыйынтык чыгарышат" - деген бийлик өкүлү.

Авиакырсыктын себебин иликтеген Мамлекеттер аралык авиация комитетинин (МАК) алгачкы отчетуна караганда командир аэропорттун учуу-конуу тилкеси менен байланыш жок болгондуктан, экинчи айлампага кетүүгө буйрук бергенден кийин учак кулап түшкөн.

Конуу учурунда капитан байланыш жоктугунан улам "flare autopilot" режимине өтүп, жарым секундадан кийин экинчи айлампага кетүү үчүн кнопка басылганы катталып калганы жазылган.

"Бул аракет кыймылдаткычтардын ишин күчөткөн, кнопка басылгандан 3,5 секундадан кийин учак кырсыкка кабылган. Ошол кезде учактын ылдамдыгы 165 узелди (саатына 305 км ылдамдык) түзгөн", - деп жазылган отчетто.

Дүйнөлүк бир катар басылмалар 2017-жылдагы авиация коопсуздугунун жыл жыйынтыгын чыгарышып, “Манас” аэропортунун жанындагы кырсыкты адам өмүрү эң көп кыйылган окуя деп белгилешти. Өткөн жыл дүйнөдө аба мейкиндиги үчүн эң коопсуз же кырсыктар аз катталган жыл болуптур.

Британиянын Independent гезитинин редактору Cаймон Калдер “Азаттыкка” курган маегинде "Бишкектеги окуя эл аралык коомчулукта, керек болсо Улуттар Уюмунун алкагында каралышы зарыл эле" - деген пикирин айтты. "Улуттар Уюму ошончо киши өлгөн окуяны тиешелүү деңгээлде иликтөө маселесин көтөрүшү турган иш болчу" - деген журналист өткөн июнь айында Бишкекке келип, кырсык болгон жерди көрүп кеткен.

Калдердин белгилешинче, бир жыл мурунку Бишкектеги каргаша эл аралык авиацияда жүк ташыган учак кырсыгы деп каралган. “Албетте, авиажүргүнчүлөр менен жерде жашаган адамдардын өмүрү бирдей деп бааланса дагы – бул жерде эреже ушундай жазылып калган” – деп түшүндүрөт британиялык журналист.

“Азаттык” радиосу баш кеңсеси Канаданын Монреал шаарында жайгашкан Эл аралык жарандык авиация уюму - ИКАО менен байланышканда, “ИКАО бул иликтөөгө катышууга чакырылган эмес, андыктан эч кандай маалыматыбыз жок” – деген жоопту электрондук кат менен алды.

“Кыргызстан” авиакомпаниясынын башкы директору Жолдошбек Бектурганов болсо Көз карандысыз өлкөлөрдүн шериктештигинин аймагында болгон авиакырсыктарды Москвада жайгашкан Мамлекеттер аралык авиация комитети – МАК иликтей турганын белгилейт.

"КМШнын аймагында болгон кырсыктарды МАК гана иликтейт деп кол коюлган макулдашуу бар. МАКтын кырсыктын эмне себептен болгону тууралуу акыркы бүтүмүн эч ким талаша албайт. "Боинг" компаниясы, кыргыз бийлиги жана башка тараптар дагы ага кийлигише албайт" - деди Бектурганов.

МАКтын эксперттери кыргыз бийлигин Бишкектин эл аралык аэропортуна жакын жерлердеги курулуштарды карап чыгууга, мыйзам бузуулар болгон учурда тиешелүү чараларды көрүүгө чакырган. Ошондой эле "Манас" аба майданынын учуу-конуу коопсуздугун чыңдоо сунушталган.

Кырсыктан кийин Кыргызстандын Башкы прокуратурасынын, Ички иштер министрлигинин жана Улуттук коопсуздук комитетинин өкүлдөрүнөн турган тергөө тобу түзүлүп, учактын кыйрашынын себептерин иликтөөгө киришкен.

Демократия менен адам укуктарынын абалы кооптондурат

16-январда "Фридом Хаус" уюму жылдык баяндамасын чыгарып, 2017-жылы дүйнөдөгү демократия соңку он жыл ичиндеги эң олуттуу кризиске туш болгонун жарыялады.

Эркин шайлоолор, азчылыктардын укугу, сөз эркиндиги жана мыйзам үстөмдүгү сыяктуу демократиялык баалуулуктарга көз салган эл аралык уюм дүйнөдөгү демократиянын абалына тынчсызданып, коңгуроо какты.

Баяндамада 2017-жылы саясий укуктар жана жарандык эркиндик жаатында 71 өлкөнүн көрсөткүчү артка кетсе, 35 өлкөда гана демократия багытында жылыш болгон.

Сөз эркиндиги: айып кимде...

Сөз эркиндиги: айып кимде...

Бийлик менен медиа ортосундагы чыңалуу кыргыз коомчулугунун көңүл чордонунда турат.

Орусия жана Борбор Азиядагы Түркмөнстан, Тажикстан, Өзбекстан, Казакстан мурдагыдай эле "эркин эмес" өлкөлөрдүн катарын толуктады. Алардан айырмаланып, Кыргызстан "жарым-жартылай өлкөлөргө" кошулган. Бирок 2016-жылга салыштырмалуу Кыргызстандын көрсөткүчү бир упайга азайып, 38ден 37ге түшкөн.

Кыргызстанда айрым тармактарда жылыштар байкалганы менен артка чегинүүлөр да көп болгонун эл аралык уюмдун Европа жана Евразиялык программаларынын директору Марк Берендт «Азаттыкка» маегинде айтып берди.

- Кыргызстандагы акыркы шайлоодо административдик ресурс кеңири колдонулду. Президенттикке талапкер боло турган адамдарды кармоо же аларды коркутуу сыяктуу окуялар болду. Шайлоодон кийин утулган талапкерге иш ачылды. Мындай жагдай эркин жана демократиялык шайлоонун талаптарына төп келбейт. Бирок Кыргызстанда бийлик тынч жол менен алмашканын белгилебей койсок да болбойт.

Баяндамада Борбор Азия чөлкөмүндө каршылаштардын үнүн басуу үчүн аларды экстремизмге айыптап, ошондой эле медиа каражаттарын сестенттүү аракеттери байкалганы көрсөтүлөт.

Берендт Кыргызстанда "2016-жылы кабыл алынган конституциялык өзгөртүүлөр жакшы болгон жок" деп баалайт. Эл аралык уюмдун өкүлү аны былтыр шайлоодо байкоочулардын укуктарынын, өнөктүк маалында жарандардын тынч жыйындарга чогулуу укугунун чектелиши менен түшүндүрөт. "Бишкек шаарынын негизги аймактарында кандайдыр бир акция өткөрүүгө тыюу салынды. Бул эмне болуп жатканын жакшы эле түшүндүрүп турат. Өкмөт митингдердин өтүшүн каалаган жок" - дейт "Фридом Хаустун" өкүлү.

Бейшембиде "Human Rights Watch" эл аралык укук коргоо уюму дүйнөдөгү адам укуктарынын абалы боюнча баяндамасын жарыялады. 2017-жылы Кыргызстандагы сөз эркиндиги катаал сыноого туш болгонун бул уюмдун Европа жана Борбор Азия бөлүмүнүн директору Хью Уильямсон "Азаттык" радиосуна берген маегинде айтты.

Былтыр “Заноза” медиа ишканасына, журналисттерге жана укук коргоочу Чолпон Жакуповага каршы прокурор, президенттин юрист-кеңешчилери "Атамбаевдин ар-намысына шек келтирди" деп сотко арызданышты. "Хьюман Райтс Вотчтун" жана дагы башка укук коргоочу уюмдардын талдоосу мындай доо коюуга эч кандай негиз жок экенин көрсөттү. Журналисттер менен укук коргоочунун президентке айткандары, жазгандары Кыргызстандын мыйзамдарын бузбайт. Андыктан президенттин ар-намысын коргогон соттук иштер жокко чыгарылышы керек эле – деген уюмдун өкүлү Кыргызстан «медиа каражаттарына чектөө коюу жагынан башкаларга жаман жол» көрсөткөнүн баса белгиледи.

Эл аралык уюмдун баасында 2017-жыл Кыргызстандын соңку тарыхында сөз эркиндиги чектелип, медиа уюмдардын жабылышы жана аларга каршы укуктук механизмдер колдонулганы жагынан катаал жыл болуп калды.

“Кыргызстандын тарыхы өзү көрсөткөндөй, бул өлкөдө сот адилеттиги сакталбайт. Айрыкча 2010-жылкы июнь окуясынан кийин көп кишилер соттордун адилетсиз чечимине дуушар болушту. Саясатчылардын сот иштери эмне болуп жатканынан биз жакшы кабардарбыз. Тилекке каршы, бийликтин каршылаштары негизсиз же толук далилденбеген кылмыш иштери менен абакка кесилип жатышат” – деди Хью Уильямсон “Азаттыкка” курган маегинде.

“Хьюман Райт Вотч” уюму жыл жаңырар алдында Жээнбековду мамлекет башына келиши менен куттуктап, 2017-жылы Атамбаевдин тушундагы кемчиликтерди оңдоо жана тышкы дүйнөгө Кыргызстан адам укуктарын урматтаган өлкө экенин көрсөтүү үчүн жаңы президенттин алдында “мүмкүнчүлүктөрдүн терезеси” ачылып турганын белгилеген.​

Актөбөдө өзбек мигранттар бараткан автобус күйүп кетти

Бейшембиде Казакстандын Актөбө облусундагы Самара-Шымкент автожолунда жүргүнчү ташыган автобус өрттөнүп, 52 киши каза болгон. Алар Орусияга иштегени бараткан өзбек жарандары болуп чыкты. “Сетра" үлгүсүндөгү автобуста 57 киши бараткан. Бешөө ар кандай жараат алып, ооруканага жаткырылды. Казак дарыгерлери алардын өмүрүнө коркунуч жок экенин айтышууда.

Жума күнү күйүп кеткен 52 сөөктүн 44ү Актөбө шаарына жеткирилди. Алардын тек-жайын аныктоо иши башталды. Бирок маркумдардын денеси таанылгыс болуп күйүп кеткендиктен, алардын ким экенин аныкташ үчүн генетикалык экспертиза жүргүзүүгө туура келет.

Актөбөдө мигранттар бараткан автобус өрттөндү
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:56 0:00

Актөбөдөгү тез жардам ооруканасынын башкы дарыгери Ракымжан Арстан алардын колуна түшкөн бейтаптар медициналык жардам алып жатышканын айтты. "Бизге жеткирилген беш адамдын күйүктөн алган жарааты анчалык коркунучтуу эмес. Негизинен алар иске ууланышкан. Алардын үчөө Казакстандын жарандары, экөө өзбек атуулдары" - деди дарыгер.

Мигранттарды салган эки кабаттуу автобус 18-январда саат он жарымдар чамасында Актөбөдөгү Калыбай айылына чукул жерде күйүп кеткен. Айрым маалымат каражаттары өрт учурунда автобустун эшиги торолуп калып, жүргүнчүлөр сыртка чыга албай калганын кабарлашты.

Казакстандын ички иштер министринин орун басары Ерлан Тургумбаев тирүү калган беш кишинин көрсөтмөлөрүнө таянып, кырсыктын себебин мындайча түшүндүргөн:

- Алардын баары өрт автоунаанын салонунан чыкканын айтып жатышат. Адегенде ис чыгып, көбү ошондон ууланган. Бул эмне үчүн баары кутулбай калганынын биринчи себеби. Экинчиси - эшик ачылганда аба кирип, автобустун ичинен жалын тутанган. Ушундан улам жүргүнчүлөр сыртка чыга албай калышкан. Андан тышкары, жүк дагы көп экен. Автобустун биринчи кабатында жүк, экинчи кабатында адамдар болгон.

Кырсыктан кийин
Кырсыктан кийин

Казак бийлиги ижарада жүргөн “Сетра” үлгүсүндөгү автобус 29 жыл мурда Германиянын заводунда чыкканын, анын ээсинин жүргүнчүлөрдү ташууга лицензиясы болбогонун, эки жыл мурда техникалык коопсуздукту кепилдеген сертификатынын мөөнөтү да аяктаганын билдирди.

Кырсыкты казак тарап менен биргелешип иликтөө үчүн Өзбекстандын өзгөчө кырдаалдар министри жетектеген делегация бейшембинин кечинде Актөбөгө келди.

Өзбекстандын Казакстандагы консулу Шухрат Кошабоев кырсыкка кабылган 30га жакын жарандын аты-жөнү такталганын жума күнү билдирди.

Бейшембидеги кырсыктан кийин Борбор Азиянын коңшу мамлекеттеринин башчылары Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге көңүл айтышты.

Бул каргашалуу окуядан кийин Кыргызстанда ички жана эл аралык каттамда киши ташыган автобустар текшерилип жатканын транспорт жана жолдор министри Жамшитбек Калилов “Азаттык” радиосуна билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот реформасын эске салган сот чечими

Жогорку сот.

Уюшкан кылмыш тобунун мүчөсү катары башында 18 жылга соттолгон Чыңгыз Жумагуловдун эки жылга жетпей абактан мөөнөтүнөн мурда чыгарылышы сотторго карата сын пикирлердин жаңы толкунун пайда кылды.

Милициянын каттоосунда уюшкан кылмыш тобунун мүчөсү катары турган Чыңгыз Жумагулов Ленин райондук сотунун чечими менен 17-январда абактан мөөнөтүнөн мурда шарттуу жаза менен эркиндикке чыкты. 2016-жылы кармалган Жумагуловду райондук сот 18 жылга соттосо, шаардык сот анын жаза мөөнөтүн 13 жылга кыскарткан. Ал эми Жогору сот жети жыл жаза чектеген. Бирок анын бир жылдан кийин эле абактан мөөнөтүнөн мурда шарттуу жаза менен эркиндикке чыгып калышы сотторго карата сын пикирлерди күчөттү.

Конституциялык соттун мурдагы судьясы, юрист Клара Сооронкулованын айтымында, соттор ар тараптан көз каранды болгондуктан адилетсиз чечимге барган учурлары арбын.

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Чындап эле калыс чечим чыгарган соттор аз. Муну өзүңөр деле көрүп жатпайсыңарбы. Уюшма кылмыш тобунун мүчөсү деген адамга райондук сот 18 жыл берип жатат. Ал эми Жогорку сот болсо иштерин кыскартып туруп жети жыл гана берип жатат. Ал болсо бир жыл отургандан кийин "мөөнөтүнөн мурда" деп чыгарып жиберишти. Маалымат каражаттары боюнча иштерди, Өмүрбек Текебаев, Канатбек Исаев жана башка саясатчылардын ишин айтпай эле коёюн. Анан "сот реформасын кылып койдук" деп кыйкырып жатышат.

Сот реформасы демекчи, кыргыз бийлиги 2010-жылдагы апрел окуясынан кийин сот адилеттигин орнотууга убада берген. Бийлик судьялардын 60-70 пайызы жаңыланганын, алардын айлыктары көбөйүп, материалдык-техникалык шарттары жакшырганын айтып келет. Бирок эркин серепчилер бул аракеттер судьяларды мурдагыдан да көз каранды кылды деген ойдо.

- 2014-жылга караганда 2017-жылы сот системасына бюджеттен бөлүнгөн акча 50 пайыздан да көбөйдү. Жабдык берип жатышат, айлыктарын абдан көбөйттү, сотторду акча, каражат, материалдык жагынан жыргатып эле жатышат. Бирок соттор ошончолук бузулуп жатат. Тескерисинче болуп жатат. Эсеп жок, - дейт Клара Сооронкулова.

Ал арада Башкы прокуратура ушул жумада Нарын жана Ош шаарларындагы эки судьяга каршы кылмыш ишин козгогону маалым болду. Акыркы төрт жылда болсо жалпы 62 судьяга кылмыш иши козголгон.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы, экс-депутат Курманбек Осмонов жалаң эле судьяларга доомат артууга каршы. Ошол эле кезде ал "сот реформасы карапайым элдин сотко ишенимин жараттыбы" деген суроо коюуда.

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Сот реформасынын негизги максаты эмне? Ал ким үчүн жасалып жатат? Эгер сотко кайрылган Кыргызстандын карапайым жараны "менин укугум корголуп калды" деп айтса, анда "чындап эле сот реформасы болуп жатыптыр" деп айтса болот.

Жогорку соттун судьясы Кеңешбек Токтомамбетовдун айтымында, сот чечимине сөзсүз бир тарап нааразы болот. Ал судьялар чечим чыгарарда Конституцияны, мыйзамдарды жана өзүнүн ички ынанымын жетекчиликке алат деп ишенет.

- Сот системасын оңдош үчүн сот реформасы судьялардын өзүнөн, жарандык коомдон, жакшы мыйзамдарды кабыл алуу сыяктуу иш-аракеттерди талап кылат. Калкты укуктук жактан да тарбиялаш керек. Менимче, үстүртөн эле судьяларды жамандаган да туура эмес. Чечимди алардын пайдасына чыгарбагандыгы үчүн сотко кайрылгандардын 50 пайызы дайыма нааразы бойдон калат. Муну да эске алыш керек.

2016-жылдагы референдумда кабыл алынган Конституцияга ылайык, мыйзам бузган соттордун ишин жаңы түзүлгөн Тартип комиссиясы карап, аларга чара көрүү же көрбөө тууралуу чечим кабыл алат. Тогуз кишиден турган комиссия курамынын үчтөн бирин президент, үчтөн бирин парламент, үчтөн бирин соттор өздөрү шайлайт. Учурда Жогорку Кеңеш Тартип комиссиясына өз өкүлдөрүн тандай элек.

Өткөн жылдын акырында Сотторду тандоо кеңешинин жаңы курамы да ишке кирди. Сотторду тандоо кеңеши 2010-жылдан кийинки сот реформасын жүргүзүү демилгесинин алкагында түзүлгөн негизги орган болгон. Алар судья болгусу келгендерди үч баскыч менен тандап, мыктыларын дайындаш үчүн президентке сунуш кылат. Кыргызстанда жалпы жонунан 447 судья бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаш лидерлер аялдардын укуктарын коргоп чыкты

Жаш лидерлер аялдардын укуктарын коргоп чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:22 0:00

Миллион сомдук даараткана иштебей турат

Миллион сомдук даараткана иштебей турат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

Карашев: Парламент мөөнөтүнөн мурда тарабаш керек

Карашев: Парламент мөөнөтүнөн мурда тарабаш керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:28 0:00

"Лейлек булбулу" Абдирайим Шама: "Байлоодо канатым жок, башым туткун"

Абдырайим Шама уулу (Шаматов; 1892–1953) – кыргыздын насаатчы акыны жана агартуучусу.

Сталинизм доорунда жазыксыз куугунтукталгандар жөнүндөгү түрмөктүн кезектеги чыгарылышы 1933-45-жж. ак жерден абакта кармалган кыргыздын насаатчы акыны жана агартуучусу, "лейлек булбулу" атыккан Абдырайим Шама уулу (Шаматов; 1892–1953) тууралуу болмокчу.

Калдайган калкына Толубайдай сынчы, Токтогулдай ырчы катары таанылчу чоң акын Абдирайим Шама уулу (Шаматов) 1933-жылы ак жеринен “эл душманы” болуп абакка түшүп, көрбөгөн азабы калбай, куугунтуктун айынан чоочун жерде көз жумган. Сталиндик заманда жалган жалаанын айынан эркинен ажырап, 12 жыл түрмөдө отуруп келгенден кийин да, Лейлекте ага карата куугунтук тыйылбай, жер которууга - азыркы тапта Тажикстанга карап калган кыргыз айылына кетүүгө аргасыз болгон.

Жатамын караңгы тамда, күндү самап

Акындын чыгармалары эгемендик тушунда азыноолок жарыяланып, ушу кезге чейин адабий мурасы калың журт окурмандарга жете элек.

Абдирайим Шама уулу, экинчи бир маалыматта Абдирайим Шаматов, 1892-жылы Баткендин Лейлек жергесиндеги Кара-Даван деген айылда төрөлгөн. 1917-жылкы Октябрь революциясына чейин эле мусулман мектептеринен билим алган, кийин анысын орус-тузем мектебинде улантып, совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат.

Абдирайим Шама уулу 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт.

1930-жылдары сталиндик кандуу жазалоо күчөп, “эл душмандарын” издөө жандана баштаган чакта, ак жеринен камалып кетип, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет.

Эркиндикке чыкканы менен Абдирайим Шама уулунун артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн.

1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген.

Акындын кайгылуу тагдыры тууралуу сөздү айтылуу окумуштуу, Абдирайим Шаманын кол жазмаларын чогултуп, изилдеп жүргөн Омор Сооронов улантат.

- Абдирайим Шаматов жазма дагы, төкмө дагы акын. Ал башында азыркыча айтканда, ОблОНО болуп иштеген, андан кийин жер, чек араны бөлүштүрүүгө катышкан. Иштеп жүргөндө караланып, “эл душманы” деп камалып кеткен. Кыргызстан Улуттук илимдер академиясынын Кол жазмалар фондундагы чыгармалары, менин түшунүгүмдө, ал Фрунзедеги партиялык мектепте окуган экен, ошол кезде тапшырылса керек. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. А бирок кыргызча адабий тилде эле жазылган.

Абдирайим Шаматов абдан сабаттуу акын, ырларында анча-мынча ичкилик говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар.

Анын кол жазмалары кызында бар экен, ошону мен алдырткам. Аларды араб тамгасынан көчүрүп, азыркы китепке киргиздик. Санаты, термеси бар, кадимки чоң төкмө акындардай ырдаган. Аны азыр эч ким окуй элек. Токтогул, Жеңижоктун деңгээлиндеги акын. Молдо Багышка караганда, бир топ жогору турат.

Түрмөдө ал Карагандыда жатып, бошонуп келгенден кийин айылында жашаган. Ал кездеги тескери көрүнүштөргө ичи чыкпай, анан артынан түшө беришиптир. Анын туугандарынан кат алдым, кызынын уулу Байыш деген небересинин айтуусунда, артынан түшүп, дагыле “тоголок арыздар” жазыла берген экен, ошондон тажикстандык бир досунун айылына көчүп кетиптир.

Кол жазмаларында Шама деп жазылган, китепке ошондой бердик. Шаматтын баласы.

Шама САКУну буткөн Аалы Токомбаевдер жазган темадагы ырларды жазган. Эски салттарды сындап жазган, Ош, Сулайман-Тоо жөнүндө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. Акын Тажикстанда каза болуп, ал коюлган мүрзө Кайрак-Кум суу сактагычынын алдында калып, жок болуп кеткен.

Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын:

“Жаштыктан эл бийледим журт аралап,

Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,

Кудайдын кудурети картайганда

Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.

Суроо-сопкутсуз камак

Кырк жашында большевиктик бийликтин туткунуна түшкөн акын “тергелип сот болбодум, эл кашында” деп арман кылат.

Казакстандагы Карагандынын түрмөсүндө жаткан акындын тилеги элге аман кайтуу гана болгон.

Көрсөт деп элге кайтар бир заманды,

Элиме кайтар заман болор бекен.

Куу турмуш кыйнаганын коёр бекен,

Замананын толкунунда тозуп кеткен,

Эл кайтып журтун таяп калар бекен.

Сааты жылдан узун ар бир күнүм,

Тургандыр жолго карап келер го деп,

Аркамда ыйлап калган агайыным.

Жардамга чакырганга жан көрүнбөйт,

Жаркырап аткан чолпон таң көрүнбөйт.

Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:

“Тоочак менен бууданга

Толубайдай сынчы элем,

Толкуган калың элиме

Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган.

"Үчилтиктин" өлүм жазасы сүргүнгө алмашылган

Абдирайим Шаманын бир тууган иниси Мырзали Шаматовдун уулу, жазуучу жана журналист Бахтияр Шаматов кыйла жылдардан бери абасынын адабий мурасын жарыялоо аракетин көрүп келатат.

Анын айтуусунда, ушу тапта акындын Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясынын Кол жазмалар фондундагы чыгармаларын басмага даярдоо, китебин чыгаруу аракети жасалууда.

Буга чейин акындын эки китеби чыккан.

Бахтияр Шаматов 1920-30-жылдардагы сталиндик репрессия маалында адам тагдырын каалагандай калчаган “үчилтиктин” карасанатайлыгынан улам нечендеген жазыксыз кишилерди ак жеринен жазалоолор үрөй учурарлык чекке чыгып кеткен деген пикирде:

- Абдирайим Шама - менин атамдын бир тууган агасы. Экөөнүн ортосундагы жаш айырмачылыгы чоң болгондуктан, менин атамды ал киши өзүнүн баласындай эле тарбиялаптыр. Репрессияга райондо жооптуу кызматтарда иштеп турган чагында кабылган. Ал отурган жеринде төгүп ырдаган киши болгон экен. Аны көрө албагандар "совет бийлигине каршы, колхозго каршы ырдап жүрөт" деп артынан арыз жазып, аны ГПУ – “үчилтик” текшерип-текшербей эле бир эле түндө алып кетишиптир. Аларга соттобой, тергебей атып салууга чейин укук берилген экен.

Алып барышып, камап, адегенде атууга өкүм кылынып, бирок анысы 12 жылдык сүргүнгө алмаштырылган. "Эмнеге атылбай калды экен?" деп ойлогон элем, көрсө, абам Карагандыга кире бериштеги КарЛАГ деген лагерлердин системасы бар, ошол түрмөдө отурган экен.

Ал жерде тергөөчүлөр орустар, орус тилин билбеген учурда мусулмандарга тилмеч болуп, ошол иши өмүрүн сактап калган экен. Өзү да актыгын далилдеп кат жазып, атуу 12 жылдык сүргүнгө алмаштырылыптыр. Ошондо 1933-жылдан 1945-жылга чейин түрмөдө отурган.

Түрмөдөн оорулуу болуп келип, өскөн жерине келгенден кийин да тынч жашоо болбой, артынан аңдуу токтобойт. Анын салакасы атама да тийип, атамды Ленинградда аскер академиясында окуп жаткан жеринен “эл душманынын бир тууганы" деп окууну бүтөргө жакын чыгарып ийишкен.

Түрмөдөн келгенден кийин (Абдирайим Шама уулу) жай оокат кылып, алтымыштан ашкандан кийин каза болгон. Кийин ырларын чогултуп карасам, ырларында бир да совет бийлигине каршы чакырыктары жок экен. Көрө албас адамдар ак жеринен жалаа жаап каматышкан. 1950-жылдардын башында биздин Улуттук илимдер академиясынын окумуштуулары менен университеттин студенттери, окутуучулар элдик чыгармачылыкты чогултуп келишкен. Абамын ырлары ошондо бул жакка - Бишкекке келген. Араб тамгасында жазылган экен, кол жазмалары документтештирилген.

Омор Сооронов аке изилдеп, ал кездеги “Советтик Кыргызстан” гезитине макала жазган экен. “Катарга калкың кош, анан мактан” деп. Мен анда райком партияда иштейт элем, аксакалдар гезитке чыкты дегенинен карасам, “акындын туугандары болсо кабарлашкыла” деген экен, мен кат жаздым. Ошентип таанышып калдым.

Шама чоң атам таланттуу киши болгон экен. Абамды мен чоң ата деп коём, эки китеби чыкты, Лейлек районуна караштуу Кара-Давандагы орто мектепке аты коюлду.

Анан биздин мектептерде алдыңкы мугалим Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдирайим Шаманын чыгармалары, өмүр жолу окутулат. Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси көтөрүлүп жатат, буга чейин конкурстар өткөрүлүп келди.

1992-жылы бул киши расмий акталды. Лейлек районунан башка да онго жакын киши бар экен. Мен аларды билбейм деле.

Абдирайим Шама жазып, оозеки төгүп да ырдаган таланттуу акын болгон.

"Дайынсыз бир кечеде жок болом го"

Карагандыдагы түрмөдө он жыл ашуун жаткан Абдирайим Шама ал жердеги көргөн күнүн мындайча ырдаган:

Каптаган кайгы жүгүн кайда коём,

Кете албай он жыл мында калып кетсем,

Чиркин ай, турмуш кантет, кандай болом,

Арманда куу талаада калсам өлүп,

Бутуман сүйрөп барып койсо көмүп,

Дайынсыз бир кечеде жок болом го,

Элиме кимдер айтат, кайдан көрүп...

Сталиндик кандуу жазалоодо атылып, саясий системадан ыдык көрүп ак жеринен азап тарткан “эл душмандарынын” көбү Кыргызстан эгемендикке жеткенден кийин президенттик жарлык менен толук акталышты.

Лейлектин Кара-Даван айылында 1892-жылы төрөлүп, 1933-жылы камалып кеткен Шаматов Абдирайимдин аты ак жеринен азап тарткандардын катарында аталды.

Ошентип, адилеттик жарым кылымдан кийин келди. Абдирайим Шама уулунун чыгармаларын жарыялап, адабий мурасын элге тааныштыруу иштери андан да кечирээк башталды.

Жаңы заманды чын дилден жактырып, элге санат-насааттарын поэзиялык түрдө сунган улуу акындын “экинчи өмүрү” - дагы да алдыда.

Түркияда бааланган кыргыз окутуучулары

Анкара университети, Түркия.

Түркияда жалпысынан 183 университетте үч миңге жакын чет өлкөлүк агартуучу эмгектенет. Алардын арасында кыргызстандык 46 улук окутуучу түрк жогорку окуу жайларында сабак берет. Илимдин эки профессору, беш доцент жана ондогон илимий кызматкерлер гуманитардык, инженердик жана медициналык факультеттердин мугалимдик курамын түзүүгө көмөк көрсөтүп келишет.

Мирбек Турдуев Түркиянын баш калаасы Анкарада эмгектенип келатканына он жылдан ашты. Ал жогорку билимин Кыргыз техникалык университетинде алгандан кийин магистратурасын Анкарадагы TOBB ETÜ университетинде улантып, доктордук наамын да ошол жактан алган. Учурда TED университетинде электрондук инженерия факультетинде нанотехнологиядан сабак берет.

Ондогон чет өлкөлүк илимий конференцияларга катышып тажрыйба топтогон Мирбек өзү иштеген жамаатта бардыгы үчүн бирдей иштөө шарты бар экенин айтты.

- Чет өлкөлүк же түрк мугалим болобу, эч айырмасы жок. Жеңилдик деле жок. Илимий даражаларга көтөрүлүүдө да бирдей сынактарга, сабактарга катышабыз.

Доцент Мирбек Турдуев. Анкара, Түркия.
Доцент Мирбек Турдуев. Анкара, Түркия.

Түркиянын билим берүү системасында жогорку окуу жайларда мугалимдер ар бир адемиялык баскычка көтөрүлгөн сайын оор сынактардан өтүшү зарыл. Жаңы баштаган илимий ассистент доценттик наам алганга чейин бир канча сынактардан өтүп упай топтойт. Ал эми президент Режеп Тайып Эрдогандын жарлыгы менен 2018-жылдан баштап дал ушул доценттик сынакка жеңилдетүүлөр киргизилди.

TED университетинин улук окутуучусу Мирбек Турдуев былтыр доценттик сынакка кирип, эми илимий даражасын күтүп жатканына токтолду.

- Мен экзамендеримди тапшырып, доценттик даражамды алам деп күтүп жатам. Мурун бул жараян эки баскычтан турчу. Биринчисинде жазган макалаларга, илимий иштериңе карашчу. Анан профессордук жюри топтолуп оозеки сынак кылчу. Азыр эми жөнөкөйлөтүп бир эле баскыч менен илимий даража бериле турган болуп калды.

Доцент Мирбек Турдуев студенттер менен. Анкара, Түркия.
Доцент Мирбек Турдуев студенттер менен. Анкара, Түркия.

Бирок он жылдан ашык убакыттан бери ондогон илимий долбоорлорго жетекчилик кылган Мирбек Турдуев билим берүү системасындагы бул жаңы эрежеге каршы ойдо экенин билдирди.

- Доценттик наамдын аброю төмөндөп кетти деп ойлойм. Анткени эптеп-септеп макала жазып упай топтогондор деле доцент боло алат да. Андан тышкары англис тили сынагынан өтө турган баллды да төмөндөтүп коюшту. Бул нерсе билими тайыз мугалимдер деле доцент боло алат дегенди түшүндүрүп жатат.

Түркияда жашап, эмгектенип жаткан мугалимдердин дээрлик көпчүлүгү өздөрүнүн илимий изилдөөлөрүн, практикалык иштерин Кыргызстанга тиешелүү кылып, өз мекениндеги өнүгүүгө өбөлгө болсун деп аракет кылышат. Алар негизинен гуманитардык жана теология факультеттеринде иштешкени менен консерватория, медицина, инженерия факультеттеринде дагы эмгеги сиңген мугалимдер кездешет.

Кудрет Артыкбаев беш жылдан ашык убакыттан бери Түркиянын Кастамону университетинде теология факультетинде доценттин милдетин аткаруучу болуп эмгектенет. Ал факультетте дин социологиясы жана араб тили сабактарынан дарс окуйт. Жаш агартуучу Түркиянын билим берүү системасында чет өлкөлүк адистерди жогорку окуу жайларга алуунун шарттарына токтолду.

- Түркияда 2010-жылдан бери ондогон университеттер ачылды. Ар бир облуста бирден жогорку окуу жайы бар десек жаңылышпайм. Ошондуктан кадр жетишсиздиги келип чыккан. Андыктан бизге окшогон чет өлкөлүк агартуучулар талапка жооп берсе, келип иштешсе болот. Талаптар кандай? Доктордук илимий даражаңыз болушу керек. Бир канча илимий журналдарда жарыяланган макалаларыңыз каралат. Анан албетте, чет тилин текшеришип, муктаждык болгон университеттерге жумушка кабыл алышат.

Кудрет Артыкбаев. Кастамону шаары, Түркия.
Кудрет Артыкбаев. Кастамону шаары, Түркия.

Кудрет Артыкбаев Кастамону шаарында келинчеги, эки баласы менен турат. Келинчеги Букатча да өзү иштеген окуу жайда мугалим. Университет алардын бардык камсыздамаларын жана балдарынын мектеп чыгымдарын каржылайт. Кудрет Артыкбаев муну менен Түркияда жаш агартуучулар чоң колдоо көрүп жатканын баса белгиледи.

- Түркияда мугалимдердин социалдык укуктары жакшы корголот. Мисалы, менин балдарымдын чыгымдары менин айлыгымдан эмес, мамлекет тарабынан каржыланат. Мен университетте иштегеним үчүн үй-бүлөмдүн бардык мүчөлөрү ооруканаларда акысыз дарыланса болот. Андан тышкары, мамлекет канча балам болсо ошончо "колдоо акчасын" да чыгарып берет. Түркияда чет өлкөлүк мугалим болсом да түрктөрдөй эле бардык укуктардан пайдалана алам.

Түркияда бардык жогорку окуу жайлар Жогорку билим берүү башкармалыгына (YÖK) карайт. Чет өлкөлүк мугалимдер дал ушул башкармалыктын мыйзамдарына ылайык жумушка алынып, билими текшерилет.

Көп жылдан бери сабак берип келген Кудрет Артыкбаевдин айтымында, айлык акы, социалдык укуктар түрк жараны менен бирдей болсо да чет өлкөлүк мугалимдердин иштөө сааты келишимге ылайык экенине токтолду.

- Биз Түркиянын жараны болбогондуктан штатка кирип иштей албайбыз. Бул жакта жумасына 10 саат сабакка кирүүгө милдеттүүсүз. Бирок ошол 10 сааттан ашык сабакка кирсем мага кошумча акы төлөнбөйт. Мен жыл сайын келишимдин негизинде контракт менен иштегеним үчүн мен 10 саат сабакка кирсем деле, 20 саат сабакка кирсем деле айлыгым ошол эле бойдон калат. Ал эми түрк жарандары, албетте, кошумча акыларын дагы ала алышат.

Кудрет быйыл майда Түркиядагы агартуучулугун жыйынтыктап, Талас университетине илимий кызматкер болуп барууга бел байлап жатыптыр. Түркияда топтогон илимий тажрыйбасын Кыргызстандын булуң-бурчундагы студенттери менен бөлүшөйүн деген тилеги бар экен.

Түркияда жалпысынан 183 университет бар. Алардын 118и мамлекеттик, ал эми 65и жеке менчик университеттер. Бул университеттерде 203 өлкөдөн келген чет өлкөлүк студенттер билим алат. Ал эми Түркиянын Миграция департaментинде 19 миңден ашык кыргызстандык катталган. Алар негизинен Стамбул, Анкара, Измир, Анталия сыяктуу чоң шаарларда жашап, эмгектенишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Таза суунун" ордуна "Ала-Тоо булагы"

Кыргызстанда 631 айыл таза сууга муктаж.

Кыргызстанда "Таза суу" долбоорунун ордуна "Ала-Тоо булагы" деп аталган жаңы долбоор ишке кирди. Өкмөттүн билдиришинче, долбоордун алкагында ондогон айылдар ичүүчү суу менен камсыздалат.

Буга чейин “Таза суу” долбоору он үч жыл иштеп, эл аралык донорлордон миллиондогон каражаттар келген. Бирок жаңы түтүктөр орнотулган айылдардын теңинен көбүндө суу чыкпай калганы, тиешелүү иштер сапатсыз жасалганы, тендер коррупциялык айла-амалдар менен коштолгону ачыкка чыккан.

"Ала-Тоо булагы" аттуу долбоор Айылдарды өнүктүрүү жана инвестициялоо агенттиги (АРИС) менен чогуу ишке ашырылганы жатат. Ага Дүйнөлүк банк жана Ислам өнүктүрүү банкы каржы берет.

19-январда Бишкекте өкмөттүн, жергиликтүү бийликтин, эл аралык уюмдардын өкүлдөрүнүн катышуусунда долбоордун бет ачары болду. Уюмдун программалык директорунун орун басары Чубак Чыналиевдин билдиргени боюнча, биринчи этапта беш жыл ичинде Ош, Жалал-Абад, Чүй жана Ысык-Көл облустарынан 62 айылды ичүүчү суу менен камсыз кылуу пландалууда.

Чубак Чыналиев.
Чубак Чыналиев.

- Кыргызстанда 1813 айыл болсо, анын 631и таза сууга муктаж. Аларда суу таптакыр жок же суу системасын оңдош керек. Таза суу - элет жериндеги эң көйгөйлүү маселелердин бири. Бизге көп киши кайрылат. Кыргыз өкмөтү атайын стратегия кабыл алып, донорлорго кайрылган. Алар аны колдоп, акча бермей болушкан. Буга чейинки "Таза суу" программасы өз убагында ишке ашпай, бир топ кыйынчылыктар болгондуктан, долбоор 2011-жылы АРИСке өткөрүлүп берилген. Биз аны 2014-жылы үч облуста - Ысык-Көл, Нарын, Таласта ийгиликтүү аяктагандан кийин донорлор Кыргызстанга ишенип, акча берип, жаңы кадамдар башталды. Азыркы долбоордо эки донор бар. Алардын бири Дүйнөлүк банк Чүй, Ош, Ысык-Көл облустарын, ал эми Ислам өнүктүрүү банкы Жалал-Абадды каржылайт. Эки долбоордун суммасы 51 миллион доллар жана беш жылга эсептелген.

Эч ким жоопко тартылбай калды

Буга чейин "Таза суу" үчүн эл аралык донорлор миллиондогон каражаттарды бергени менен жасалган иштер күтүлгөндөй жыйынтык алып келген эмес. Долбоор 2001-жылы башталып, аны Азия өнүктүрүү банкы менен Дүйнөлүк банк каржылап, 70 миллион доллар бөлүнгөн.

2009-жылы долбоордун биринчи этабы жыйынтыкталып, анда 500дөн ашык айылга суу түтүгү киргизилгени айтылган. Бирок долбоорлоо иштери, тендер өткөрүү, суу түтүктөрүн куруу коррупциялык айла-амал менен коштолгону, натыйжада миллиондогон каражат кымырылып кеткени белгилүү болгон. Ошондон улам Азия өнүктүрүү банкы каржылоону токтотуп койгон. Азыркы күнгө чейин кемчиликтерди кетирген бир да ишкана, мекеме же жаран жоопко тартыла элек.

Архитектура, курулуш, турак жай, коммуналдык чарба агенттигине караштуу Таза суу менен камсыздоо департаментинин башчысы Аскарбек Токтошев мунун себебин "Азаттык" радиосуна түшүндүрүп берди:

- Биринчи этапта долбоорчулардан, курулушчулардан баштап кетирилген кемчиликтер көп болчу. Жерине барбай туруп долбоор чийип койгон, барбай туруп эски түтүктөрдү, эски жабдыктарды орноткон учурлар болду. Коррупциялык аракеттерден улам ушундай абалга келгенбиз. Көбүнчө жергиликтүү бийлик өкүлдөрү ишти андан ары уланта албай жатат, бүгүнкү күндө баары күнөөлүү. Биринчи этапта бул иштерди жасагандардын баарын тактап, 2012-2013-жылдары прокуратурага, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматына да бергенбиз. "Кылмыш иштеринин мөөнөтү өтүп кетти" деген негизде бирөө да жазаланбай калды.

Баткен: 20 жыл таза суу жетпеген Дөбө айылы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:15 0:00

Антсе да жергиликтүү бийлик өкүлдөрү өз дарегине айтылган сын пикирлерге макул эмес. Өкмөттүн Нарын облусундагы өкүлү Аманбай Кайыпов мурунку долбоордо жергиликтүү бийлик тендерге катыштырылбай, ага көзөмөлдөө милдети гана жүктөлүп калганынан кемчиликтер болгон деген ойдо.

- Туура, кээ бир жерлерде жетекчилер, айыл өкмөттөрү таза суу чыгарып жаткан фирмаларды карабай, көзөмөл болбогону үчүн мүчүлүштүктөргө жол берилген. Бирок жергиликтүү бийлик, айыл өкмөттөрү тендерге катышса жакшы болот эле. Абройлуу фирмаларды ишке тартууга мүмкүнчүлүк болмок. Бул жерден тендер өткөрүп эле жиберип коюшат, эгер жакшы салынып калса компания макталып, жаман салынса жергиликтүү бийлик күнөөлүү болуп чыгып отурат. Биз иштин жүрүшүн көзөмөлдөйбүз. Бирок тендерге катышпагандыктан, кайсы фирмалар тандалып жатканын билбей калып атабыз. Катышсак ошол фирма кура алабы-жокпу, дарамети жетеби, техникасы, адистери барбы, билмекпиз. Дагы бир айтчу нерсе - мурда сапатсыз иш кылган фирмаларды "кара тизмеге" киргизип, кийинки тендерлерге такыр катыштырбаш керек. Ошондо алар да өз жоопкерчилигин сезе баштайт.

Үмүт чоң, ишенсе болобу?

"Таза суу" долбоорунун аткарылышына коз салган жарандык активист, АРИС уюмундагы тендердик комиссиянын мүчөсү Анара Дауталиева болсо жаңы программада тендер өткөрүүнүн жол-жоболору өзгөргөнүн билдирди. Анын айтымында, элди таза суу менен камсыз кылууда айыл өкмөттөрүнүн укуктары менен милдеттери кеңейтилип жатат.

Анара Дауталиева.
Анара Дауталиева.

- Мурдагы көрүнүштөрдү кайталабаш үчүн азыр жаңы ыкма киргизилүүдө. Эми АРИС уюму, Архитектура, курулуш, турак жай, коммуналдык чарба агенттиги эмес, айыл өкмөт, жергиликтүү бийлик өзү буюртма берүүчү болот. Алар долбоордун сметасын, суу каяктан чыгарын - баарын тактап, көзөмөлдөйт. Иш бүтүп, тапшырылып, кабыл алынганга чейин өздөрү кожоюн болушат.

Ошентип, бийлик жаңы долбоордо мурдагыдай тендердеги кол ийрисине тарткан "коррупциялык айла-амалдар болбойт, болочокто акырындык менен муктаж айылдардын баарына таза суу жетет" деп ишендирүүгө аракет кылууда. Буга чейин чоң акча менен кандай тендер өткөрүлбөсүн ызы-чуу менен коштолуп келген. "Сынактарга бийликтеги жогорку кызматта тургандарга таандык компаниялар катышып, утуп чыгат" деген маалыматтар айтылган.

Таза суу күткөн Шакафтар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:47 0:00

Кыргызстанда таза сууга жалпысынан 1,5 миллион адам муктаж. Бул айрыкча Жалал-Абад, Ош жана Баткен дубандарында көкөйгө тийген маселелердин бири. Айрым айылдар мал-жандык кечкен, бир катар кыштактарды аралап аккан, булганган арык суусун пайдаланышат.

Санитардык эпидемиологиялык көзөмөл департаментинин маалыматына караганда, таза суунун тартыштыгына байланыштуу өлкөдө жугуштуу оору-сыркоо да көп. Ичүүчү суунун таңсыктыгы менен катар саркынды суу агызуучу системанын жоктугу тазалыкка, элдин саламаттыгына терс таасир тийгизүүдө. Кыргызстандын эл жашаган аймактарынын 21 пайызы гана саркынды суу агызуучу система менен камсыз болгон.

Баткен: Дөбөдө таза суу көздөн учат
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:16 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Махмуд Кашгаринин мурасын "казган" илимий эмгек

Махмуд Кашгари Барсканинин “Диванындагы" картада Ысык-Көл жана Теңир-Тоо дүйнөнүн чордону катары көрсөтүлгөн.

2017-жылдын соңунда улуу түрк тилчиси Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегин ар тараптан изилдеген көлөмдүү илимий эмгек кыргызча жарык көрдү. Китептин автору — таанымал окумуштуу Тынчтыкбек Чоротегин.

Махмуд ибн Хусейин ибн Мухаммед Кашгари Барскани.

XI кылымда өткөн бул чоң аалым, окумуштуулардын ырасташынча, Ысык-Көлдүн түштүк жээгиндеги Барскан кентинде (шаарында) туулган.

Махмуд Кашкари Барсканинин кайда өлүп, кайда көмүлгөнү белгисиз. Анын арап тилинде жазылган “Дивану лугати т-түрк” эмгеги орто кылымдарда Евразияны байырлаган түрк элдеринин тили, этнографиясы жана тарыхы тууралуу соолбос булак.

Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегинин биринчи бети.
Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегинин биринчи бети.

Кыргызча “Түрк тилдеринин сөз жыйнагы” деп аталган береги эмгек ошо замандагы түрк элдеринин тогуз миңдей сөзүн, макал-лакаптарын, 300гө чукул ырын камтыйт.

Бул баа жеткис эмгек тууралуу “Махмуд Кашкари Барсканинин “Дивану лугати т-түркэмгеги — түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” деген көлөмдүү китеп былтыр күздө жарык көрдү. Илимий басылманын автору — тарых илимдеринин доктору Тынчтыкбек Чоротегин.

“Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” китебинин мукабасы. 2017.
“Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” китебинин мукабасы. 2017.

Профессор Чоротегин өз эмгегинде “Дивану лугати т-түрк” чыгармасын түпкү арапча текстинен тышкары анын түркчө, англисче, өзбекче, уйгурча, казакча, орусча, азербайжанча котормолоруна да салыштырып иликтеген; бул тилдерде “Дивану лугати -т-түрк” боюнча чыккан көп сандаган изилдөөлөрдү талдоого алган жана Махмуд Кашгари Барскани өлбөс эмгегин 1072—1077-жылдары жазган деген көз карашты тастыктаган.

Этнограф-түрколог адис менен маек

Профессор Т. Чоротегиндин илимий монографиясы Махмуд Кашгари Барсканинин мурасы жаатында буга чейин жарыяланган эмгектерден эмнеси менен баалуу?

Бул суроого Түркиянын Кастамону университетинин конок профессору, тарых илимдеринин доктору, этнограф Олжобай Каратаев жооп кайырды.

Тарых илимдеринин доктору, профессор Олжобай Каратаев. 18.4.17.
Тарых илимдеринин доктору, профессор Олжобай Каратаев. 18.4.17.

О.Каратаев: —​ Бабабыз Кашгари Барсканинин эмгеги жалпы түркологиядагы, тарых илиминдеги, анын ичинде Кыргызстандагы биз таянган негизги энциклопедиялык эмгектерден жана булактардан болуп эсептелет. Бул эмгекке немис, америка, британ, түрк, өзбек, кыргыз окумуштуулары кайрылып келген.

Тынчтыкбек Чоротегин “Түрк тилдеринин сөздүгүн” атайын изилдеген Орто Азиядагы эң биринчи тарыхчы илимпоз. Тагыраак айтканда, Махмуд Кашгари Барсканинин “Түрк тилдеринин сөз жыйнагын” биринчи жолу Чыгыш тилдерин билген, анын ичинде арап, перс, түрк, өзбек жана башка түрк тилдериндеги ага байланыштуу изилдөөлөрдөн кабары бар окумуштуу Тынчтыкбек Чоротегин көөнө эмгекти тарыхчы адис катары изилдегени менен өзгөчөлөнөт.

Мисалы, Кашгари Барсканинин эмгегин немис окумуштуулары Карл Брокельманн жана Клаус Шөниг, украин Омельян Прицак, өзбек Салих Муталлибов, поляк Эдвард Трыярски, америкалык Роберт Данкофф ж.б. изилдешкен. Бул эмгекти кыргыз тилине эки чыгармачыл топ которуп, алар котормочу катары белгилүү болду.

Бирок чыгарманын тарыхый-лингивистикалык, географиялык, булак таануучулук орду тууралуу эң алгач борбордук азиялык түрк тилдеринин биринде проф. Чоротегиндин монографиялык эмгеги жазылды.

“Түрк тилдеринин сөз жыйнагын” эң алгач Рифат Килистик 1915—​1917-жж. арап тилинде кайра оңдоп, таш басмада жарыялаган. Арапчадан Бесим Аталай түрк тилине, Салих Муталлибов өзбек тилине, Роберт Данкофф англисчеге которгон. Алардын кошкон салымы: эмгекти грамматикалык жактан оңдоп жазып, түрк жана өзбек тилдерине, англисчеге ж.б. которгонунда.

Тынчтыкбек Чоротегиндин өзгөчөлүгү: 1) Махмуд Кашгари Барсканинин китебинин жалгыз көчүрмөсүнүн түп нускасын адис катары окуй билген; 2) "Сөздүктү" тарыхый-лингивистикалык, энциклопедиялык булак катары тастыктаган. Анан да эң башкысы: "Сөздүктөгү" маалыматтардын негизинде биздин Теңир-Тоо аймагы жана ага танапташ жайгашкан региондордогу Карахандар доорундагы этно-социалдык, этностук абалды сүрөттөп жазган бирден бир орто азиялык тарыхчы окумуштуу болуп эсептелет.

“Дивану лугати т-түрк” туууралуу жаңы эмгек
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:30 0:00
Түз линк

Китепти жазган калемгер менен маек

“Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгеги —​ түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс эмгек” деп аталган илимий чыгарманын автору, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун профессору Тынчтыкбек Чоротегиндин ой-мүдөөсүн билүү да кызыктуу.

А.Азам уулу: —​ Аалым, сиз Махмуд Кашгари Барсканинин мурасын 1983-жылдан бери изилдеп, эмгектериңизди жарыялап жүрөсүз. 1997-жылы “Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати т-түрк” сөз жыйнагы (1072—​1077)” деген китеп толукталып чыккан. Былтыр (2017) жарык көргөн эмгекти жазууда алдыңызга кандай максат койдуңуз?

Т. Чоротегин: — Кандай десем... Бул өмүрдүк иш десек болот да. Ошол 1997-жылдан бери “далай суу акты”. Кашгари таануу боюнча жаңы маалыматтар чыкты. Анын үстүнө мурда өзүм көрбөгөн жана колума тийбеген кол жазмаларды, Кашгариге таандык делген кээ бир жайларды көрүү шыбагасы да мага туура келди.

Ополдогу мүрзө Махмуд Кашгаринин күмбөзү эмес экени тууралуу мурдакы жыйынтыгымды тастыктоо үчүн жаңы маалыматтар мага абдан жакшы жардам берди. Ошондуктан мурда популярдуу кылып жазсам, азыр илимий жагын да тастыктап жаздым. Арапча терминдерин да келтирип, шилтеме жагын чыңдадым.

Бир эле учурда жөнөкөй окурман дагы, адис дагы окуй тургандай кылып жазгым келди. Ошон үчүн эмгектин жаңы басмасын даярдадым.

А.Азам уулу: —​ Сиз жогорудагы сөзүңүздө Кашкар жериндеги Махмуд Кашгаринин күмбөзү деп айтылып жаткан сагана жөнүндө айттыңыз да?

Т. Чоротегин: — Ооба, Кашкар шаарынын батыш жагында Опол деген кыштак бар. Анда кыргыздар да, уйгурлар да жашайт. Бул күмбөз XVII кылымда өткөн сопулардын бирине таандык деп жергиликтүү кишилер айтышты.

А.Азам уулу: —​ Махмуд Кашгари Барскани өзүн Караханийлер каганатындагы түрктөрдүн “тили өткүр чеченинен, айтаары ачык жетигинен, көөдөнү эң тетигинен, эң ак сөөк тектүүсүнөн, найзасы таамай эптүүсүнөн” болом деп сыпаттаган экен. Кашгаринин эли —​ түрк тилдүү чигил. Бирок анын аты-жөнү бүтүндөй арап? Арап тилин араптардан мыкты билет? Муну кандай түшүнсө болот?

Т. Чоротегин: — Бул — "Мусулмандардын Ренессансы же Кайра жаралуусу" дооруна байланыштуу. Тээ азыркы Испания, Португалия аймагынан бүгүнкү Кыргызстандын, андан тышкары Караханийлер мамлекетинин эң чыгыштагы бөлүктөрүнүн бири — Хотан аймагынан бери созулган мусулман чөлкөмүндө иш жүзүндө ар кандай этностор өздөрүнүн илимий эмгектерин арап тилинде жазышкан.

Ошондо арап тилин эң мыкты билген жана өз эне тилин да арап тили менен тең тайлашып келаткан, марага удаалаш келаткан буудан катары тастыктаган мекенчил инсан — дал ушул Махмуд Кашгари Барскани болчу да.

Профессор О.Прицак (1919–2006) кыргыз кесиптеши Т.Чоротегин менен. Киев. 1995.
Профессор О.Прицак (1919–2006) кыргыз кесиптеши Т.Чоротегин менен. Киев. 1995.

Биздин "Барскани" деп да ныспасын кошумча айтып жатканыбыздын себеби, оболу украин Омельян Прицак, петербургдук татар Анас Бакиевич Халидов, америкалык Роберт Данкофф жана башка окумуштуулар анын туулган жери Кашкар эмес, Ысык-Көлдүн жанындагы Барскоон экенин далилдеп чыгышкан да. Биз ошол жоромолду андан ары тастыктаганга аракет кылып келебиз.

Андан тышкары Махмуд Кашгари Барсканинин этностук теги Караханийлер сулалесинин негиздөөчүсү — чигил эли. Орхон-Энесай руна сымал жазмасында “чик” деген этностун аты бар. Бул кыргыздарга жанаша жашаган эл Энесайдын башаты жакты байырлаган. Алардын этностук аталышы жазмаларда "чик эл", "жикил", "чигил" деп ар кандай түрдө аталып калган.

Анан да чигилдер Теңир-Тоого чейин көчүп келген элдердин бири. Акырындап ысык-көлдүк чигилдер кыргыздарга жуурулушкан. Мисалы үчүн бугу уруусунун төбөлдөрүнүн бири болгон Боронбай Меңмурат уулу деген манаптын орус саякатчысы Пётр Петрович Семёнов-Тянь-Шаньский (1827—1914) менен жолугушуу маалында “биздин бабаларыбыздын байыркы тектеринин бири — чигилдер” деп айтканы бар. (Муну маркум этнограф Сабыр Аттокуров өзгөчө белгилеген).

Ушунун баары кыргыздын байыркы бабаларынын бири чигилдер экенин көрсөтөт. Бул көчмөн эл — Караханийлер мамлекетин негиздеген.

Чигилдер кеңири аймакты ээлеген мамлекеттин ээси болгондуктан, кыргыздарга эле эмес, бүгүнкү казак, өзбек, уйгур жана башка элдерге жуурулушкандыгын биз айтышыбыз керек. Чигилдер жалаң эле кыргыздарга жуурулушту деген калп болуп калат.

А.Азам уулу: —​ Орто кылымдарда илимпоздор менен акындар өз эмгегин хандар менен бектерге тартуу катары жазган учурлар кездешет. Махмуд Кашгари Барскани да “Дивану лугати т-түрктү” ушундай максатта жазганбы? Же китептин жаралышына илимий кызыкчылык түрткү болгонбу? Кайсынысы көбүрөөк деп ойлойсуз?

Т. Чоротегин: — Албетте, эмгекти Багдаддагы халифке белек кылып тартуулоо ниети болгону жөнүндө Махмуд Кашгари Барсканинин өзү "Дивандын" кириш сөзүндө белгилейт.

Жусуп Баласагын (солдо) менен Махмуд Кашгаринин бедизчи Т.Садыков жасаган “Эл Куту” эстелигиндеги айкелдери. Бишкек. 1995-ж. ноябры.
Жусуп Баласагын (солдо) менен Махмуд Кашгаринин бедизчи Т.Садыков жасаган “Эл Куту” эстелигиндеги айкелдери. Бишкек. 1995-ж. ноябры.

Бирок ал кезде чыгарманы таасирдүү бир төбөлгө арнап жазып койуу — эмгек бүткөндөн кийинки гана учурга таандык. Иш жүзүндө ал кездеги Багдаддагы Аббасийлер халифи Селжуктардын кол астында болгон. Селжуктар Ортоңку Чыгышта саясий өкүмдар болуп, диний жагын гана халифтер тейлеген. Ошондуктан Абу-л-Касым Абдулла ибн Мухаммад Муктади би-Амрилла деген халифке китеп белек кылуу — символдук гана мааниге ээ. (Бул халиф 1075—1094-жылдары бийликте болгон; 1087-жылы селжук султаны Мелик-шахтын кызына үйлөнгөн).

Бирок чыгарманын өзүндө анык көрсөтүлгөндөй, автордун "Диванды" жаратуудагы негизги максаты — жалпы түрк дүйнөсүнүн, түрк калктарынын маданиятынын тереңдигин арап тилдүү окурмандарга көрсөтүү.

Жогоруда түрк тили да арап тили менен тең ата тил экенин Махмуд Кашгари Барскани тастыктагысы келгенин айтпадымбы. Бул патриоттук ишти, албетте, Махмуд Кашгари Барсканинин бүткүл өмүрдүк иши десек болот.

Алардын тилинин диалектилик өзгөчөлүгүн, жайгашкан жерлерин, географиялык жайгашуу орундарын көрсөтүп, ал түгүл картографиялык эмгекти да жараткан. Бул жалаң гана бир халифти ыраазы кылууга байланган-багытталган иш эмес.

А.Азам уулу: —​ Махмуд Кашгари Барсканинин арап жана христиан географтары түзгөн карталар менен тааныш болгону шексиз. Бирок, алардын "кемчилигин" кайталап, өзү чийген картада Ысык-Көлдү дүйнөнүн борбору кылып көрсөтөт. Эмне үчүн деп ойлойсуз?

Т. Чоротегин: — Эми картанын жаралышынын өзү кемчилик катары каралбашы керек. Маселен, жөөттөр менен христиандар дүйнөнүн борбору катары Иерусалимди көрсөтсө, араптар Меке менен Мединаны көрсөткөн.

Кытайлар да өз өлкөсүн жер жүзүндөгү чордондук өлкө деп эсептейт. Ал эми ыйык Шангри-Ла дегенди бутпарастар Тибеттеги тоо кыркаларына байланыштырып айтышат.

Айтор, ар бир эл өз дүйнө таанымында дүйнөнүн чордону катары өзүнүн Ата журтун көрсөтөт. Мына ушу жактан Махмуд Кашгари Барсканинин дүйнөнүн борбору катары Ысык-Көлдү көрсөтүп жатышы — бул анын катасы эмес. Тескерисинче, анын өз замандаштарынын, өз мекендештеринин дүйнө таанымын мусулман картографиясында так, таасын чагылдырып жатышы деп эсептесе болот.

"Махмуд Кашгари Барскани чийген картанын бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.
"Махмуд Кашгари Барскани чийген картанын бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.

Чынында дагы ысык-көлдүктөр үчүн, теңир-тоолуктар үчүн өз мекени дүйнөнүн чордону катары кабыл алынышы керек да. Махмуд Кашгари Барскани мусулмандык картографияга да жаңылык киргизген. Мисалы, ал Жапонияны "Жабарка" деген ат менен бул картада көрсөткөн.

Ошондой эле уламыштык йажуж-мажуждар (Библияда Гог жана Магог эли; "Манас" дастанында - анжы-манжы эли) жери, — б.а. жапайы элдер, — байырлаган журт Махмуд Кашгариге чейинки арап картографиясында чыгыштагы "түрктөрдүн жанында" деп көрсөтүлө берчү.

Махмуд Кашгари Барскани йажуж-мажуждарды таптакыр башка аймакта, Индиянын чыгыш жагында Искендер Зулкарнайдын (Македондук Александрдын) уламыштык дубалынын аркы тарабы катары көрсөтөт. Демек, Махмуд Кашгари Барскани түрк журттарынан оолак, Түштүк-Чыгыш Азия тараптагы өзү билбеген башка аймактарды бул жапайылардын жери катары көрсөтөт.

Түрк элдеринин айрым шаарларын, жашаган жерлерин да Махмуд Кашгари Барскани өз картасында көрсөтөт. Мында Барскан (Барскоон), Кочкор-Башы, Баласагын, Өзгөн, жана ошондой эле, Тараз, Кашкар, Хотан, Шаш (Ташкен), Самаркан сыяктуу карахандык шаарлар чагылдырылган. Ал өзүнүн патриоттугун жана билимин өзү түзгөн картада да таасын айгинелеткен десек болот.

А.Азам уулу: —​ Алкыш!

Ибрагимов: МАИ кызматкерлерин видеого тартууга тыюу жок

Болот Ибрагимов

Жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгы алардын кызматкерлери тартылган видеолорду уруксатсыз Интернетке жайгаштырууга тыюу салганы коомчулукта кызуу пикирлерге жем таштады. Мекеме жетекчилиги муну кызматкерлердин укугу менен байланыштырууда. “Сафари” кыймылынын өкүлү, активист Болот Ибрагимов "Азаттыкка" маек курду.

“Азаттык”: Жол коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын төрагасынын орун басары Ыманалы Саркулов жол коопсуздугун караган кызматкерлерди видеого тартып, Интернетке жарыялоого тыюу салынганын билдирип чыкты. Саркулов муну мыйзамда жарандын өз уруксаты болмоюнча ал катышкан тасманы коомчулукка жарыялоого тыюу салынганы менен түшүндүрдү. Сиз мындай билдирүүнү кандай бааладыңыз?

Болот Ибрагимов: Албетте, бул абсурд. Ыманалы Саркулов болбогон нерсени айтып жатат. Кыргызстандын эч бир мыйзамында “Жол коопсуздугун камсыздоо кызматкерлерин видеого тартууга, жарыялоого тыюу салынат" деген чектөө жок.

Саркулов мырза мыйзамда бар дегени менен, кайсы мыйзам экенин айта алган жок. Ал “тасмаларды уруксаты жок жарыялагандар болсо, биз бул укуктан пайдаланып, сотко доо арыз менен кайрылышыбыз мүмкүн” деп айтканы менен эч бир мыйзамга шилтеме келтирген жок. Жолду тескегендерди видеодо тартууга тыюу салуу Кыргызстандын Баш мыйзамына да каршы келет.

“Азаттык”: Былтыр декабрда өкмөт башчы Сапар Исаков сиздердин "Safari" кыймылынын активисттеринин жол коопсуздук кызматкери менен жол эрежеси боюнча талашып жатканы көрсөтүлгөн тасманы сынга алып чыккан болчу. Ошондо да видео тартууга тыюу салынары айтылып, тастыкталбай калган. Бул эми ошондон кийинки чечим болушу мүмкүнбү?

Болот Ибрагимов: Ооба, премьер-министр Сапар Исаков биздин видео боюнча сөздөрдү айткандан кийин жогорудагы аракеттер башталды. Инспекторлор да жолдо туруп алып, айдоочуларга “болду, силерге видео тартканга болбойт” дегенге өтүштү. Бирок дагы бир жолу айтам, аларды тартканга эч бир мыйзам, ал тургай Баш мыйзам да тыюу салган эмес.

Менимче Жол коопсуздугун камсыздоо кызматкерлери жол эрежелерин бузуп же эрежелерди өздөрү билбей калган видеолору Интернетке чыгып кетип, уят болуп жатканы үчүн алар ушундай чектөө киргизүүгө аргасыз болуп жатышат. Кызматкерлердин сапатын көтөргөндүн ордуна, квалификациясын жогорулаткандын ордуна “видео тартканга тыюу салабыз” деп чыгууда. Бул туура эмес. Мындай тыюу элдин ичинде кайра көп нааразылыктарды жаратат.

Иллюстрациялык сүрөт
Иллюстрациялык сүрөт

“Азаттык”: Негизи башка мамлекеттерде жол коопсуздугун камсыздаган кызматкерлерди видеого тартууга жана жарыялоого тыюу салган практика бар бекен?

Болот Ибрагимов: Чынын айтсам башка өлкөлөрдө практикасын кенен изилдеп көрбөптүрмүн. Бирок азыр социалдык тармактарда кээ бир депутаттардын жардамчылары, ал тургай айрым генералдар да жазып жатышпайбы, “АКШда, Казакстанда видео тарткан балдарды полиция колу-бутуна кишен салып, жерге жаткырып камак салмак” деп. Бул туура эмес маалымат. Алар "Ютубдагы" ошол өлкөлөрдүн полициялары тартылган видеолорду көрүп алып эле ошентип жазып жатышат. АКШнын полициясы наркобарондорду, маңзат саткандарды гана ошентип кармайт. Ал эми бизге окшогон, тартип сактаган кишилерди АКШда да, Казакстанда да полицияны видеого тартса да эч качан андай мамиле жасабайт. Ал жакта полицияны видеого тартууга тыюу салынган эмес.

Инспекторлор да жолдо туруп алып, айдоочуларга “болду, силерге видео тартканга болбойт” дегенге өтүштү.

“Азаттык”: Премьер-министр Сапар Исаков өзү сунуш кылган пилоттук долбоордун алкагында жол коопсуздугун караган кызматкерлер жаз айларында толук планшет менен камсыз болоорун билдиргени эсиңизде да. Ал планшеттердеги маалымат базасында айдоочу, автоунаа, жол эрежеси бузулган учурлар, төлөнгөн жана төлөнбөгөн айыппулдар тууралуу маалыматтар сакталарын айтты. Ушуга окшогон чаралар жол коопсуздугун тескеген инспекторлордун ишин жакшыртабы?

Болот Ибрагимов: Мамлекеттик автоинспекция дешти, кийин Патрулдук милиция деп өзгөртүштү, эми болсо Жол коопсуздугун камсыздоо кызматы деп түздү. Кыскасы, атын эле өзгөртүп жатат же формасын алмаштырып коюшат. Камера алышты, эми планшет алабыз деп жатышат. Анан ошону реформа деп коюшат. Мындай аракеттер эч нерсени өзгөртпөйт, бул реформа эмес.

Буларга эч ким “велосипедди ойлоп тапкыла” деп айткан жок да. Бул жаатта ийгиликке жеткен башка мамлекеттердин мисалдары толтура. Реформа жасаш үчүн ошолордон үлгү алып, кызматкерлердин сапатын оңдош керек. Керек болсо Жол коопсуздугун камсыздоо кызматындагы азыркы кызматкерлердин баарын иштен кетириш керек. Кайра сынак менен жаңы кызматкерлерди жумушка алыш керек. Реформа үчүн мындан башка да толтура реалдуу иштерди жасаса болот.

Кайгуул кызматы: "форма" өзгөртүү реформабы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:57 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жылгаяктын жыргалы менен азабы

Жылгаяктын жыргалы менен азабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:43 0:00

Руслан Казакбаев: жол кырсыктары үрөй учурат

Руслан Казакбаев: жол кырсыктары үрөй учурат
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:25 0:00

Актөбөдөгү кырсык Бишкекти козгоду

Бишкектеги Батыш автобекети.

Транспорт жана жолдор министрлиги Кыргызстанда жүргүнчү ташыган ички жана эл аралык каттамдагы автобустарды текшере баштады.

Текшерүүгө Казакстандагы Самара-Чымкент автожолунда жүргүнчү ташыган автобус өрттөнүп, элүүдөн ашык адамдын курман болушу түрткү болду. Ага карабай Кыргызстандан Орусияга кара жол аркылуу бараткандар көп.

"Спринтердин" артыкчылыгы

Зайырбек Жунусов Орусияга үч күн мурун маршрутка менен жол тартып, Казакстандын аймагынан автоунаа бузулуп калганынан улам кайра башка жүргүнчүлөр менен чогуу Бишкекке кайтып келди. Бүгүн жүргүнчүлөрдү башка маршрутка жүктөп кетиши керек. Жунусовдун айтуусунда, кичи автобустун негизги артыкчылыгы - билет баасынын арзандыгы. Киши башына 4500 сомдон алып, Бишкектен чыккан бусик эки суткадан ашыгыраак убакытта Москвага кирип барат.

Зайырбек Жунусов.
Зайырбек Жунусов.

- "Спринтердин" ыңгайлуу жагы - жолдо бат жүрөт. Анан карызга деле Москвага жеткирүүгө даяр, ошол жактан балдардан акчасын алып, жол кирени төлөп коёбуз. Мисалы, биз машинебиз Казакстанда бузулуп калганда, фирманын балдары өздөрү тамак-ашын уюштуруп, Бишкекке келгенче карап жатышты. Бүгүн буюрса кайра Москвага чыгып кетебиз.

Кыргызстандан жүргүнчүлөр менен башка өлкөгө чыккан кичи автобустар жарым жолдо бузулуп калган учурларга жүргүнчүлөр деле көнүп бүткөндөй. Автоунаа жол кырсыгына кабылганда гана жалпыга маалым болбосо, калган учурларда маселе ич ара ушинтип чечиле берет.

Маршруткалар.
Маршруткалар.

18-январда Казакстандын Актөбө облусунда болгон жол кырсыгы жүргүнчү ташыган автоунаалардын техникалык абалын күн тартибине чыгарды. Өзбекстандан Орусияга бараткан автобус өрттөнүп кетип, ичиндеги 52 адам каза болду. Бул жүргүнчүлөр Орусияга иштегени бараткан өзбек жарандары экендиги маалымдалды.

Текшерүү күчөтүлдү

Ушундан улам Кыргызстандын Транспорт жана жолдор министрлиги Орусияга жүргүнчү ташуу менен алектенген фирмалардын лицензияларын текшерүүнү күчөттү. Министр Жамшитбек Калилов автобустардын техникалык абалы талапка жооп бербесе кескин чара көрүлөрүн “Азаттыкка” айтты.

- Өзбекстандын мигранттары Казакстанда каза болгондугу тууралуу кабар келери менен мен өзүмдүн тийиштүү буйругумду чыгардым. Биздин сыртка чыгып жаткан автобустардын жана транспорттук каражаттардын баарынын техникалык абалы текшерилет. Талапка жооп бербеген фирмалардын лицензияларын алууга чейин барабыз. Бул албетте, өтө өкүнүчтүү окуя жана биз андай кайгылуу кырсыктарга жол бербегенге аракет кылышыбыз керек.

“Santа” фирмасынын кеңсеси.
“Santа” фирмасынын кеңсеси.

Казакстандын кан жолундагы кайгылуу окуя Орусияга кара жол менен сапар тарткан кыргызстандыктарга таасир бербегендей. "Мерседес-спринтер" унаасы менен Орусияга жүргүнчү ташыган “Santа” жеке фирмасынын өкүлү Адилеттин айтуусунда, күнүнө 3-4 бусик толо мекендештер Орусия жөнөп кетет.

- Поезддин баасы 7-8 миң сомдон жогору, ал эми самолёттуку 20 миң сомдун тегерегинде болуп жатпайбы. Ушундан улам эл "спринтер" менен каттоого ооп кетти. Азыр, мисал үчүн, "спринтерлер" жетишпей жатат. Бул жактан жүргүнчү толо кетип, көпчүлүгү Москвада киши толтура албай, ошол жерде токтоп турушат.

Автобус менен барууну каалагандар аз

Ал эми чоң автобус менен Орусияга аттангандардын сапары Бишкектин батыш автобекетинен башталат. Автовокзал мамлекетке таандык болгону менен андагы автобустар жеке фирмалардыкы. Батыш автобекетинин директорунун орун басары Алмазбек Байсопуев автобустар эки өлкөнүн техникалык кароосунан өтүп жаткандыктан жолдо бузулуу мүмкүнчүлүгү аз экенин айтты. Бирок мигранттардын көпчүлүгү ага карабай "Спринтер" менен жол жүрүүнү тандашат экен.

Алмазбек Байсопуев.
Алмазбек Байсопуев.

- "Спринтерлер" менен киши ташыганга Орусия тыюу салган. Бизден бараткан "спринтерлердин" айдоочулары чек арадан өзүнүн тууган-туушкандарын, тааныш кишилерин салып баратканын айтып өтүшөт. Алардын уктоо режими, эс алуусу кандай жүрүп жатканын текшерген эч ким жок. Ал эми бизде ар бир автобус кылдат текшерүүдөн өтүп, айдоочулар сөзсүз эс алып, уктап, анан жолго чыгышат. Автобустар тиешелүү текшерүүдөн өткөндөн соң ар бир рейс алдында вокзалдын механиги тарабынан да текшерилет. Мындан тышкары, Орусияда да текшерилет.

Анткен менен жол коопсуздугу боюнча эксперттер Кыргызстандагы жүргүнчү ташыган автоунаалардын бардык түрү эл аралык талаптарга жооп бербей тургандыгын айтышат. Инженер Ислам Байгараев "Өзбекстандын автобусу өрттөнүп кеткендей көрүнүш бизде да болбойт деген кепилдик жок" дейт.

Бизде техникалык кароодогу коррупцияны болсо көрүп атасыңар. Айдоочу каалаган учурда барып, "техкароодон өттү" деген штампты бастырып алат.

- "Спринтер" болобу, автобус болобу, бардыгы 10 жылдан ашык айдалып жүргөн эски автоунаалар. Бизде техникалык кароодогу коррупцияны болсо көрүп жатасыңар. Айдоочу каалаган учурда барып, "техкароодон өттү" деген штампты бастырып алат. Анын үстүнө “D” категориясындагы айдоочу күбөлүктү алуу өтө жеңил. Союз маалында бул категорияны алуу аябай кыйын эле, кеминде он жылдык тажрыйба керек болчу. Маршрутканы жаш балдар айдап жүрөт, аларда эч кандай тажрыйба жок. Ошондуктан жүргүнчүлөр айдоочуга ишенгени менен бардыгын Кудай эле сактап келатат.

Кыргызстандын эл аралык каттамдагы автопаркы өлкө эгемендүүлүк алгандан бери жаңылана элек. Ушундан улам мамлекеттик автобекеттеги автобустар жеке фирмалардын көмөгү менен гана жаңыланып, анда мамлекетке тиешелүү жүргүнчү ташуучу автотранспорт жок.

Өткөн жылы Казакстан менен Орусияда бир нече кыргызстандык жүргүнчү ташыган автоунаа жол кырсыгына кабылып, натыйжада ондогон мекендештер кайтыш болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таңдай кемтиги менен төрөлгөндөр арбыды

Таңдай кемтиги менен төрөлгөндөр арбыды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:34 0:00

Дагы бир компания "Мегакомго" көз кырын салды

"Мегаком" компаниясы.

"Акылдуу шаар" долбоорун ишке ашырганы жаткан "Huawei" компаниясынын Кыргызстандагы өнөктөшү "АКА минералз энд майнинг" компаниясы "Мегакомду" сатып алууга кызыгып жатат.

Мамлекеттик мүлк фонду бул компаниядан сунуш түшкөнүн, ал каралып жатканын ырастады. Буга чейин "Акылдуу шаар" долбооруна "тогуз миллион доллар салат" деген, ишмердиги тууралуу дээрлик маалымат жок "Ака минералз энд майнинг" компаниясынын өзү тууралуу бир катар күдүк ойлор айтылып жаткан болчу. Эми анын "Мегакомго" кызыгып жатканы талкууну ого бетер күчөттү.

Кыргыз өкмөтү "Мегаком" деген соода маркасы менен белгилүү "Альфа Телеком" компаниясын бир канча жылдан бери сата албай келатат.

Социалдык тармактарда "Ака минералз энд майнинг" компаниясынын башкы директору Максат Курбановдун "Мамлекеттик мүлк фондунун жетекчиси Ренат Түлөбердиевдин атына жазган каты" деген документ тарады. Анда аталган жоопкерчилиги чектелген коом "AKA Group" деген инвестициялык компанияга кирери, тоо-кен өндүрүшү, логистика тармагы, муниципалдык жана жол инфраструктурасын өнүктүрүү өңдүү экономиканын ар кандай тармагындагы инвестициялык долбоорлорго басым жасай турганы айтылган.

Ал "Мегакомдун" 100 пайыз акциясын сатып алып, андан ары өнүктүрүп, жаңылаганга кызыкчылыгы бар экени белгиленген. "Мегакомду" сатып алуунун шарттары тууралуу Ренат Түлөбердиев менен ага ыңгайлуу убакта сүйлөшүүгө даярдыгы да көрсөтүлгөн.

Ренат Түлөбердиевге жазылган кат.
Ренат Түлөбердиевге жазылган кат.

Мамлекеттик мүлк фондунун башчысы Ренат Түлөбердиев "Ака минералз энд майнинг" компаниясынан сунуш түшкөнүн, ал каралып жатканын "Азаттыкка" бышыктады:

- Кайрылуу келип түшкөн, азыр каралып жатат. Катты расмий түрдө "Мегаком" компаниясына жөнөтүп койгонбуз. Азыр ушул эле деңгээлде. Кайрылуу эле түштү. Шарттары тууралуу да сүйлөшүү боло элек. Алар таанышып жатышат.

"Мегакомду" сатууга жол ачылды

"Мегакомду" сатууга жол ачылды

"Мегаком" деген соода маркасы менен белгилүү мамлекеттин үлүшүндөгү "Альфа-Телеком" уюлдук компаниясын тендерсиз, тикелей сатууга негиз берчү өкмөттүн токтому "Эркин-Тоо" гезитине жарыяланды.

"АКА минералз энд майнинг" компаниясынын аты өткөн аптадан бери гана угула баштады. Кыргыз өкмөтү "Акылдуу шаар" долбоору боюнча Кытайдын "Huawei Technologies" компаниясы менен инвестициялык келишим түзгөн жана бул компания долбоорду Кытайдын "Beijing China Veterans Lingxin Capital Management" жана Кыргызстандагы "АКА минералз энд майнинг" компаниясы менен чогуу ишке ашырарын маалымдаган.

"Акылдуу шаар" долбооруна аралашып, "Мегакомду" сатып алууга кызыгып жаткан "Ака минералз энд майнинг" компаниясы тууралуу дээрлик маалымат жок. Ал Юстиция министрлигинен 2014-жылы кайра каттоодон өткөнү, директору Максат Курбанов, негиздөөчүсү "АКА Петролеум" жоопкерчилиги чектелген коому экени, негизги ишмердиги "жаратылыш минералдарын жана тоо тектерин казуу" экени гана белгилүү.

"АКА Петролеум" жоопкерчилиги чектелген коому тууралуу Инвестицияны илгерилетүү жана коргоо агенттиги учкай маалымат берген. Ага ылайык, бул компания 2014-жылы 14-апрелде Германияда түзүлгөн жана башкы директору Нурмамэт Кудрэт аттуу немис жарандыгын алган кытайлык уйгур улутундагы адам. Компания газ, мунай өндүрүү, пайдалуу кен казуу, долбоорлоо, даярдоо иштерин жүргүзүү, капиталдык салымдын бардык түрүн алуу, сактоо, бөлүштүрүү, пайдалануу менен алектенет. Бул компаниянын курамына Бириккен Араб Эмиратында, Германияда, Англияда, Кытайда жана Борбор Азияда кыймылсыз мүлк, мейманканалардын долбоорлору боюнча инвестиция менен иштеген "AKA International" аттуу да компания кирет.

"Мегаком" компаниясы тууралуу Жогорку Кеңеште 19-январда "Республика-Ата-Журт" фракциясынын жыйынында да сөз болду. Фракция лидери Руслан Казакбаевдин пикиринде, өкмөт мындай иштерде мүмкүн болушунуча ачык-айкын болушу керек.

Руслан Казакбаев.
Руслан Казакбаев.

- Ушундай долбоорлорго, тендерлерге байланыштуу эмнеге коомчулукта бүдөмүк ой, талаш-тартыштар болот? Бул жерде эң негизгиси - ачыктык керек. Андай инвестициялык келишимге кол коюлгандан кийин ошонун баарын түшүндүрүп, суроолордун баарына жооп берсин. Ошондо гана иш болот. "Келишимге жашыруун кол коюлуп калды, мамлекеттик ишкана жашыруун сатылып кетти" деп жалпыга маалымдоо каражаттары жазгандан кийин талаш-тартыш болуп жата берет. Анын аягы келип терс иш, терс көрүнүш менен бүтөт.

"Республика-Ата-Журт" фракциясынын депутаты Зарылбек Рысалиев "Мегакомдун" түзүүчүлөрүнүн бири катары анын 51 пайыз үлүшүн алыш үчүн соттошуп жаткан "Penwell" компаниясына токтолду. "Penwell" былтыр жайында кыргыз өкмөтүнөн 200 миллион доллар өндүрүп алыш үчүн Стокгольмдогу арбитражга кайрылган эле. Рысалиев өкмөт "Мегакомду" сатууда ушундай жагдайларга көңүл бурбай жатканын белгиледи.

Зарылбек Рысалиев.
Зарылбек Рысалиев.

- Стокгольмдогу арбитраж "Мегаком" боюнча арызды кабыл алды. Демек соттошуу болушу мүмкүн. Анда сотко берген компания утуп алышы ыктымал. Бизди 210 миллион долларга өндүрүп алуу боюнча сотко берип жатат. Биз болсо "Мегакомду" 190 миллион долларга сатабыз деп жатабыз. Анда сиз айтып жаткан "Ака минералз энд майнинг" компаниясы "Мегакомду" ошол доо арызы менен кошо сатып алабы? Кыргыз өкмөтү бул соттошуу бүтмөйүнчө "Мегакомду" сата албайт болуш керек. Бул доо арыз эл аралык сотто каралып жаткандыктан "Мегакомдун" сатылып кетишинен күмөнүм бар.

Былтыр күзүндө "Мегакомдун" 100 пайыз акциясын сатып алыш үчүн Елена Нагорная аттуу орус жаранынан арыз түшкөнү маалым болгон. Ал Орусияда чай бизнеси менен алектенери аныкталгандан кийин коомчулукта анын ири инвестиция саларынан шек санаган түрдүү күдүк ойлор жаралган. Көп өтпөй "тараптар сатык шарттары боюнча бир пикирге келе алган жок" деген себеп менен кыргыз өкмөтү ал ишкер менен сүйлөшүүнү токтоткон.

Былтыр жыл этегинде премьер-министр Сапар Исаков "өкмөт "Мегаком" компаниясын сатыш үчүн чет өлкөлүк ортомчу компания жалдайт" деп билдирген. Ал компанияны баалап, баасын бычып сатып берүүгө эки компания кызыгып жатканын да айткан.

"Мегаком" алгач 2015-жылы сатыкка чыгарган. Андан бери үч жолу сынак жарыяланып, кызыккан инвестор чыкпагандыктан сатылган эмес. Акыры былтыр компаниянын баасы 13 миллиард 500 миллион сомго чейин төмөндөтүлүп, түз сатуу боюнча чечим кабыл алынган болчу.

"Мегаком" мындан эки жыл мурун "Белизгейт" деген ат менен тарыхта калган жаңжалга негиз болгон. Бул компанияга байланыштуу былтыр "Ата Мекен" фракциясынын ошол кездеги лидери Өмүрбек Текебаев камакка алынган. Ага "2010-жылы "Мегакомду" сатып алууга кызыккан орусиялык ишкер Леонид Маевскийден бир миллион доллар пара алган" деген айып тагылып соттолгон. Текебаев өзүнө тагылган айыпты саясий куугунтук катары баалап жүрөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Христиандардын чокундуруу жөрөлгөсү өттү

HRW: миллиондук доолор сөз эркиндигин артка тартты

Хью Уильямсон

"Хьюман Райтс Вотч" дүйнөнүн 90 өлкөсүндөгү адам укуктарынын абалын талдап, жаңы баяндамасын жарыялады.

2017-жылы Кыргызстандагы сөз эркиндиги катаал сыноого туш болгонун бул уюмдун Европа жана Борбор Азия бөлүмүнүн директору Хью Уильямсон Азаттык" радиосу менен болгон маегинде белгиледи.

Уильямсон: 2017-жылы Кыргызстанда бир катар жылыштар болду. Шайлоо өтүп, жаңы шайланган президент Жээнбековго бийлик тынч жол менен өткөрүлүп берилди. Шайлоо жараянын тынчсыздандырганы менен жалпысынан алганда жакшы жакка өзгөрүүнү көрдүк.

Былтыр апрель айында үй-бүлөдөгү зордук-зомбулукка каршы мыйзам күчүнө кирди. Бул дагы жакшы кадам. Ошондой эле бир катар көңүл өйүгөн иштер да катталды. Мурдагы президент Атамбаев маалымат каражаттарына каршы чара көрүп, сотко арызданып, журналисттерге доо койду. Докладда бул маселе өзгөчө белгиленди.

2017-жыл Кыргызстандын соңку тарыхында сөз эркиндиги чектелип, медиа уюмдардын жабылышы жана аларга каршы укуктук механизмдер колдонулганы жагынан катаал жыл болуп калды.

Биз ошондой эле абак жайларындагы кыйноого да көңүл бурдук, мындай фактылардын жайылышы келишкис нерсе. Улуттар Уюму кыргыз бийлигинен эркиндикке чыгарууну өтүнсө да укук коргоочу Азимжан Аскаров дагы эле абакта жатат.

"Азаттык": Жогоруда сиз белгилеген маселелердин бири – маалымат каражаттарынын эркиндиги боюнча сурайын деп турам. Жакында эле экс-президенттин өкүлү "журналисттерге коюлган миллиондогон сом доону өндүрүп бергиле" деп сотко кайрылды. Бул жөнүндө кабарыңар болсо керек?

Уильямсон: Ооба, бул тууралуу биз жакшы кабардарбыз. Былтыр “Заноза” медиа ишканасына, журналисттерге жана укук коргоочу Чолпон Жакуповага каршы прокурор, президенттин юрист-кеңешчилери "Атамбаевдин ар-намысына шек келтирди" деп сотко арызданышты. "Хьюман Райтс Вотчтун" жана дагы башка укук коргоочу уюмдардын талдоосу мындай доо коюуга эч кандай негиз жок экенин көрсөттү.

Журналисттер менен укук коргоочунун президентке айткандары, жазгандары Кыргызстандын мыйзамдарын бузбайт. Андыктан президенттин ар-намысын коргогон соттук иштер жокко чыгарылышы керек эле. Жүз миңдеген акчалай доодон кийин журналисттер менен укук коргоочу сотко арызданганына карабай, сот аларды төлөөгө милдеттендирди.

Биз буга өтө тынчсызданып турабыз. Кыргызстан эл аралык коомчулукка өлкөдө медиа каражаттарына чектөө коюлуп жатканы жагынан жаман жол көрсөттү.

"Азаттык": Миллиондогон сомдук доого жыгылган журналисттер менен укук коргоочунун маселеси боюнча эл аралык коомчулук кыргыз бийлигине таасир эте алабы, ошондой каражаттар колдонулабы?

Уильямсон: Улуттар Уюмунун атайын механизмдери бар. Бул уюмдун атайын өкүлү Кыргызстандагы сөз эркиндигин колдоп, билдирүү тараткан. Ал кыргыз бийлигин "президенттин ар-намысына шек келтирген" деген сот иштеринен баш тартууга үндөгөн. Тилекке каршы, кыргыз өкмөтү аны аткаруудан баш тартты. Кыргызстан Улуттар Уюмунун адам укуктары жөнүндө, анын ичинде маалымат каражаттарын коргоо боюнча келишимдерин өз эрки менен аткарууга милдеттенме алган.

Ушул тапта Европа Биримдиги Кыргызстан менен жогорку деңгээлдеги өнөктөштүк жана кызматташтык жөнүндө келишимди макулдашып жатат. Кыргызстан Европа Биримдигинин сунушун кабыл алып, Еврошаркет менен тыгыз алака түзүш үчүн журналисттерге коюлган доолор жокко чыгарылышы керек.

Кыргызстанда салыштырмалуу сөз эркиндиги өкүм сүргөндүктөн, башка өлкөлөр, алардын журналисттери, укук коргоочулары жакшы мисал катары көрсөтүп келишкен. Тескерисинче, былтыркы соттук доолордон улам Кыргызстан бул багытта артка кетти. Европа Биримдиги, Кошмо Штаттар үчүн Кыргызстан эркин медиасы бар өлкө деген макамга ээ болчу. Кыргыз бийлиги болсо ал макамды сактап калышы керек эле, тескерисинче, ушул тапта өлкөнүн беделине доо кетип жатпайбы.

Кыргызстан Европа Биримдигинин берген сунушун кабыл алып, Еврошаркет менен тыгыз алаканы орнотуу үчүн журналисттерге коюлган доолор кыскарышы керек.

Бул өлкөнүн экономикалык өнүгүшүнө да залакасын тийгизет.

Инвестиция тартуу, Дүйнөлүк банк сыяктуу эл аралык институттардын көмөгү азайышы мүмкүн. Анткени алардын бардыгы тең өлкөдөгү сөз эркиндигине, жарандык коомдун өнүгүшүнө, демократиялуу башкарууга жакындан көз салып турушат. Маалымат каражаттарынын эркиндигин чектөө Кыргызстандын өнүгүшүнө чоң кедергисин тийгизет.

"Азаттык": 2017-жылы бир катар менчик телеканалдар, радио жабылды. Маселен, “Сентябрь” телеканалы соттун чечими менен жабылса, НТС каналынын мүлкү талашка түштү.

Уильямсон: 2017-жыл Кыргызстандын соңку тарыхында сөз эркиндиги чектелип, медиа уюмдардын жабылышы жана аларга каршы укуктук механизмдер колдонулганы жагынан катаал жыл болуп калды. Ошондой эле чет өлкөлүк журналист өлкөгө киргизилген жок. “Франс-Пресс” агенттигинин кабарчысы Крис Риклтондун Кыргызстанга киришине тыюу салынды. Бул эмне деген жорук? Эмне үчүн Кыргызстан эл аралык журналисттин өлкөгө келишине уруксат бербей жатат?

"Хьюман Райтс Вотч" уюмунун иликтөөчүсү Мира Риттманн да Кыргызстанга киргизилген жок. Дагы эки эл аралык укук коргоочу уюмдун өкүлдөрү кире албай алышты. Бул өлкөнүн эл аралык аброю үчүн кантип жакшы болсун?

"Азаттык": Жергиликтүү укук коргоочулар ушул тапта 20га чукул саясий ишмерлер, бийликке сын айткан адамдар абакта отурганын айтып, кыргыз бийлигинен алардын сот ишин калыс карап, экриндикке чыгарууну талап кылып келатышат. Алардын арасында парламенттин мүчөлөрү, мурда мамлекеттик жогорку кызматты аркалагандар бар. Бул иштерге эл аралык уюмдар көз салып жатабы?

Кыргызстандын тарыхы көрсөткөндөй, бул өлкөдө сот адилеттиги сакталбайт. Айрыкча 2010-жылкы июнь окуясынан кийин көп адамдар соттордун адилетсиз чечимине дуушар болушту.

Уильямсон: Оппозициялык саясатчылардын жоон тобу абакта отурганына, албетте, тынчсызданып турабыз. Сот процесси кандай жүрүп жатканына жана аларга эмне айыптар тагылганына, ага толук негиз барбы же жокпу - биз көз салып жатабыз. Алар кармалганда мыйзам бузуу болгон жокпу, адвокат жалдоого мүмкүнчүлүк берилдиби, сот процесси калыс жана бекитилген эрежелерге ылайык жүргүзүлүп жатабы – биздин көз алдыбызда.

Тилекке каршы, Кыргызстандын тарыхы өзү көрсөткөндөй, бул өлкөдө сот адилеттиги сакталбайт. Айрыкча 2010-жылкы июнь окуясынан кийин көп кишилер соттордун адилетсиз чечимине дуушар болушту. Саясатчылардын сот иштери эмне болуп жатканынан биз жакшы кабардарбыз. Тилекке каршы, бийликтин каршылаштары негизсиз же толук далилденбеген кылмыш иштери менен абакка кесилип жатышат.

Биз бир нече апта мурда жаңы шайланган президент Жээнбековду мамлекет башына келиши менен куттуктап, Кыргызстандагы адам укуктарынын абалына тынчсызданганыбызды билдиргенбиз. Бул багыттагы жакшы иштерди белгилеп, аны менен катар сөз эркиндиги чектелип, жарандык укуктар бузулуп жатканына токтолгонбуз.

Адам укуктарынын абалын жакшыртуу, 2017-жылы Атамбаевдин тушундагы кемчиликтерди оңдоо жана тышкы дүйнөгө Кыргызстан адам укуктарын урматтаган мамлекет экенин көрсөтүү зарыл. Ал үчүн өлкөгө кире албай калгандарды чакырып, алар менен чогуу иштешип, мыйзам үстөмдүгүн орнотуп, башкарууну жакшыртууда Жээнбековдун алдында “мүмкүнчүлүктөрдүн терезеси” ачылып турганын баса белгилегенбиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бажы кодексинин пайдасы жана зыяны

Кыргызстан базар

Евразия экономикалык биримдигинин Бажы кодекси 1-январдан тарта күчүнө кирди.

Жаңы Бажы кодекси биримдиктин шартында Кыргызстандан эмне талап кылат? Кыргызстандык ишкерлер бул кодекстин алкагынан чыкпай иштеши үчүн кандай жол-жоболорду аткарууга тийиш? Бул кодекстен Кыргызстандын экономикасы кандай пайда көрүп же зыян тартышы ыктымал? "Арай көз чарай" берүүбүздө ушул суроолорго жооп издейбиз.

Талкууга Экономика министрлигинин өкүлү Кубан Айдаралиев, Бизнес-ассоциациялар альянсынын башчысы Улук Кыдырбаев жана ишкер Уран Ниязалиев катышты.

"Азаттык": Улук мырза, жаңы Бажы кодексине ылайык кыргызстандык ишкерлер кандай иш алып барышы керек?

Кыдырбаев: Жаңы Бажы кодексинин алдына коюлган максат ушунда: биримдиктин ар бир мүчөсү мурда өзүнчө иш алып барып жүргөн Бажы кодекстерин бир системага келтирүү, мыйзамдарды билүү. 26 жылдан бери өз мыйзамдары менен иштеп жүргөн ишкерлер Кыргызстан ЕАЭБге мүчө болуп киргенден кийин жаңы талаптарга туш болуп, бир топ кыйынчылык тартышты.

Ошондуктан Бажы биримдигинин алдына койгон биринчи максаты - мыйзамдарды жалпы биримдик алкагында жалпылоо. Мисалы, Орусияда, Казакстанда, Беларуста жана Арменияда кабыл алынган жаңы мыйзамдардан артта калбашы үчүн Кыргызстан да жаңы Бажы кодексин кабыл алды.

"Азаттык": Кубан мырза, жаңы Бажы кодексинин артыкчылыгы катары биз мурдагы кагаз документациясы артта калды, бүт бардык маалыматтар электрондошкон системага өтөт, товарлардын декларациясын толтуруудан тартып, мамлекет аралык бажыга байланыштуу документтердин баары электрондук түрдө жеткиликтүү болот, ал түгүл ишкерлер электрондук кол коюу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушат деп түшүнүп жатабыз. Кыргызстанда жаңы Бажы кодекси 1-январдан тарта күчүнө кирди. Бирок өлкө, бажы тармагы өзү даярбы?

Айдаралиев: Бажы кодекси жаңы эле кабыл алынды. Учурда аткаруу иштери жүрүп жатат. Биримдиктеги беш өлкө ортосунда бирдиктүү Бажы кодексинин талаптарын аткарууга керектүү шарттар түзүлүп жатат. Бажы органдары электрондук документтерди башка өлкөлөр менен алмаша баштады. Андан тышкары, Бажы кодексине тиешелүү өзгөртүлө турган жыйырмадан ашык нормативдик актылар бар, учурда алардын үстүнөн да иштеп жатабыз. Ошондой эле жаңы Бажы кодексине ылайык үч мыйзамга өзгөртүү киргизилиши керек.

"Азаттык": Уран мырза, жаңы Бажы кодексинен ишкер катары сиз эмне күтүп жатасыз ? Бул жаңы, жалпылаштырылган мыйзам тууралуу ишкерлерде маалымат барбы?

Ниязалиев: Эми бул кодекс жаңыдан эле ишке кирди. Мурдагы жалпы Бажы кодексинен көп деле айырмасы жок. Бир гана артыкчылыгы - документтер электрондук системага өтөт экен. Азырынча биз муну көрө элекпиз. Ишкерлердин электрондук формага өтүшү эле эмес, бажы, фитосанитардык, салык жана башка тиешелүү тармактар да ошол формада иш алып барууга өтүшү керек. Бирок ачыгын айтып коеюн, азырынча жаңы Бажы кодексинин мааниси, ал кандай иштейт, ишкерлерге кандай талаптар коюлат - бул тууралуу маалыматтар жок, өтө аз. Биз өзүбүз Интернеттен издеп окуп жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтурган: Мени кордогон адам табылбай калды

Иллюстрация

Зордуктоого кабылган, эки балалуу келин акыйкаттык издеп “Азаттыкка” кайрылды. Кордук көргөн келиндин айтымында, ал укук коргоо органдарына арыз жазган. Бирок жарым жылдан бери иши жылбай, укугу тебеленип жатканына кабатыр.

Жарым жыл өтсө да, каргашалуу окуя Айтурганга (аты өзгөртүлдү) кечээ гана болуп өткөндөй сезилет. Ал күнү келин аялдамадан түшүп, үйүн көздөй бараткан жолдо бейтааныш адамга кабылып, зордукталган.

- Караңгы болчу. Кечки саат он-он бир болуп калган. Артымдан бирөөнүн чуркап келатканын уктум. Келип эле колу менен оозумду басып, моюнума бычак такады. Нес болуп калдым. Денем кыймылдабай, колумдагы сумка кантип жерге түшкөнүн билбейм. Ошол жерден эле зордуктап салды. Анан “Үчкө чейин санайм, качып кет, болбосо өлтүрөм!”, - деди. Балдарымды көрбөй калуудан коркуп, качып кеттим. Жанымдагы дүкөнгө жеткенде жолдошума чалдым. Ал жер жарык эле. Жолдошум дароо эле жетип келди. Үйгө жакын эле калган элем. Милицияга чалдым. Алар бат эле келишти. Окуя болгон жерди курчоого алып, бирок ал адамды таппай калышты. Заматта эле жок болуп кетти.

Эки балалуу үй-бүлө шаар четиндеги конушта турат. Үйүнө жакын жерде болгон окуядан кийин Айтурган медициналык текшерүүдөн өтүп, Бишкек шаардык Ленин райондук ички иштер башкармалыгына арыз менен кайрылган. Андан бери жарым жыл убакыт өтсө да кылмышкер кармала элек.

- Таптакыр жооп жок. Же "таппай жатабыз" деп коюшпайт. Улам эле келип, "муну айтып бериңиз" же "тигини айтып коюңузчу" деп сурашат. Ал күндү эстегенде эле жүрөгүм ооруп чыгат. Жолдошум да алгач түшүнүп жүргөн, бая күнү уруша кеткенде "Сен эмне болгонунду унутуп калдыңбы? Чын болсо бирөө кармалат эле го" деди. Мен эмне, атайылап ушуга бардым беле? Мен мындай болорун билген эмесмин. Ушул ойлор менен өзүмдү жей берем.

Бул окуя боюнча Ленин райондук ички иштер башкармалыгы Кылмыш кодексинин 129 ("Зордуктоо") беренеси менен кылмыш ишин козгогон. Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз кызматкери Адыл Оморов издөө иштери уланып жатканын билдирди.

- Кылмыш иши боюнча соттук-медициналык жана башка экспертизалар дайындалган. Ушул тапта ыкчам издөө иштери жүрүп жатат.

Укук коргоочулар көпчүлүк учурда кордолгон аялдар арыз жазгандан айбыгып, "жабылуу аяк жабылуу бойдон калсын" десе, кайрылгандар иш аягына чыгарына көзү жетпеген соң жазган арызынын өтөсүнө чыкпай ара жолдо кала берерин белгилешет.

Мындан улам Айтургандыкындай окуяларга туш болгондорду “Айкын багыт” коомдук фондунун жетекчиси Мунара Бекназарова сөзсүз жактоочуга же укук коргоочуга кайрылууга чакырат: ​

- Иш козголгондон кийин тергөөчү менен зомбулуктун курмандыгы болгон аялдын кызыкчылыгын коргогон жактоочу же укук коргоочу иштеши керек. Жогоруда сөз болгон келинге биздин уюм юридикалык кеңешин берип, иштешет. Негизи тажрыйбада мындай иштердин токтоп калышына өз учурунда жасалбаган соттук экспертиза же юридикалык сабатсыздык себеп болот. Эгер сиз укугунузду коргогуңуз келсе, анда оболу Интернеттен издеп, кризистик борборлорго кайрылыңыз. Мындан сырткары, атайын акысыз жардам көрсөткөн жактоочулар бар. Алардын кызматын пайдаланыш керек.

Сексуалдык зомбулуктун тагы кетпейт

Сексуалдык зомбулуктун тагы кетпейт

Кыргызстанда жыл сайын зордукталган 300гө чамалуу кыз-келиндин 30 пайызы гана милицияга кайрылат. Ар бир 25-аял сексуалдык зомбулукка кабылат, ар бир алтынчы аял ала качууга дуушар болот.

Бекназарова ушул тапта зордук-зомбулук көргөндөр үчүн атайын мобилдик тиркеме иштелип жатканын кошумчалады. Мобилдик тиркемени каалаган адам чөнтөк телефонуна жүктөп алса болот. Зомбулук коркунучуна кабылгандар тиркеменин жардамы менен жакындарына сигнал да жибере алат. Ал эми зомбулук учурунда бул тиркемеге жазылып калган аудио кийин териштирүүдө далил катары пайдаланылып калышы ыктымал.

Кризистик борборлор биримдигинин изилдөөсүндө кыргыз коомунда аялдардын 83 пайызы психологиялык, моралдык, сексуалдык жана үй-бүлөлүк зомбулукка туш болору айтылган. Анын ичинде сексуалдык зомбулуктун 10% гана ачыкка чыгат. Айыпталып жаткан 42 киши болсо, алардын бири гана сот тарабынан күнөөлүү деп табылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Манасчы Рыспай: Калмурат экөөбүз бир кызды сүйүп...

Манасчы Рыспай: Калмурат экөөбүз бир кызды сүйүп...
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:03 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG