Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:36

Кыргызстан

"Данисте": Топ ойногон тоолук айымдар

"Данисте": Топ ойногон тоолук айымдар
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:14 0:00

Уюктук капчыктарга тыюу салынабы?

Уюктук капчыктарга тыюу салынабы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:44 0:00

Жээнбековдун жети багыты

Сооронбай Жээнбеков.

Президент Сооронбай Жээнбеков аймактарды өнүктүрүү үчүн реформа жергиликтүү бийликтин кызматтык функцияларынан башталышы керектигин белгиледи. Бул тууралуу ал 23-январда Бишкекте аймактарды өнүктүрүү жөнүндөгү жарлыгын ишке ашыруу үчүн түзүлгөн жумушчу топтун алгачкы отурумунда айтты. Быйылкы жыл Кыргызстанда Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыяланган.

Аймактарды өнүктүрүүгө багытталган жумушчу топ сунуш пикирлерди кабыл алып, мыйзамдык базаны түптөп, реформанын үстүндө иш алып барышы керек. Президент бүгүнкү жыйында коюлган тапшырмаларды аткарууга 1-майга чейин мөөнөт берди.

Акимдердин укугун кеңейтүү зарылчылыгы

Президент Сооронбай Жээнбеков сунуштаган жети багытта аймактарга бөлүнгөн каражаттарды теңдештирүү, жеңилдетилген насыяны аймактардын муктаждыгын эске алуу менен берүү, облустун брендин иштеп чыгуу, таза суу менен камсыздоо, жергиликтүү бийликтин функцияларын реформалоо өңдүү милдеттер каралган.

Президент бүгүнкү күндө жергиликтүү бийликтен түңүлгөн эл электр жарыгы өчсө да президентке түз кайрылууга аргасыз болуп калганын белгиледи. Анын пикиринде, жергиликтүү бийликке элдин ишенимин кайтаруу үчүн аким, айыл өкмөттөрүнүн функцияларын карап чыгып, маселе чече алгыдай деңгээлге жеткирүү зарыл.

- Жергиликтүү мамлекеттик администрацияларга жана жергиликтүү өз алдынча башкарууга тиешелүү мыйзамдарды кайрадан анализдеп көрүп, аны өркүндөтүү зарыл. Көп учурда кабыл алынган мыйзамдар толук кандуу иштебей, тескерисинче тоскоолдук жараткан учурлар байкалат. Айрым министрликтер менен ведомстволордун территориялык бөлүмдөрүн райакимдердин кароосуна өткөрүп берип, жергиликтүү администрациянын ролун күчөтүү зарыл.

Жээнбеков: Аймактык лобби күчөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:21 0:00

Мыйзамдардагы чалкештик

Өкмөттүк аппараттын аймактык башкаруу боюнча бөлүм башчысынын орун басары Жетиген Бакировдун айтуусунда, акимдер бүгүнкү күндө өкмөттүн ишин аткарган формалдуу өкүл гана болуп калды. Алардын колунда бийлик болгону менен финансылык мүмкүнчүлүктөрү жок. Акимдердин жана айыл өкмөттөрүнүн милдеттери да аралашып калгандай деди Бакиров:

- Жергиликтүү калкка маселени аким чечип жатабы же айыл өкмөт чечип жатабы, ал көп деле роль ойнобойт. Ошондуктан бул жаатта мыйзамдарды кайрадан карап чыгуу керек. Себеби айыл өкмөттүн депутаттары бүгүн айыл өкмөттү шайлайт жана ал муниципалдык кызматкер болуп эсептелет. Ал эми аким бул мамлекеттик кызматкер. Бирок азыр депутаттар арасында аким депутаттарга отчет бергидей маселе кайрадан көтөрүлүп жатат. Бул жагын жакшылап ойлонбосок, мамлекеттик кызматкер муниципалдык кызматкерлерге отчет берип калып жатат.

Көп учурда кабыл алынган мыйзамдар толук кандуу иштебей, тескерисинче тоскоолдук жараткан учурлар байкалат.
Сооронбай Жээнбеков

Жетиген Бакиров ушул тапта айыл өкмөттөрдү шайлоо өтө коррупциялашып кеткенин, жергиликтүү кеңеште депутаттар айыл көйгөйүн көтөрүү ордуна айыл өкмөтүн шайлоо менен гана алектенип калганын белгиледи.

Аймактарды өнүктүрүү үчүн түзүлгөн жумушчу топ бүгүнкү күндө жергиликтүү бийлик органдарынын укук-милдеттерин так бөлүштүрүү зарылдыгын билдирүүдө. Президенттик аппараттын укуктук камсыздоо боюнча бөлүм башчысы Анарбек Исмаилов бул жаатта эски мыйзамдардан үлгү алса болоруна токтолду:

- 1992-жылкы жергиликтүү бийлик жөнүндө мыйзамда акимдер мамлекеттик органдар менен макулдашып жергиликтүү ички иштер кызматын, санитардык-ветеринардык көзөмөл, архитектура жана техникалык көзөмөл ж.б бир топ кызматтарды түзүүгө укуктуу болгон. Акимге алардын баарын тескегенге укук берилип, жоопкерчилиги да бар болчу. Мындайча айтканда биздин мамлекеттин тарыхы бул жолду басып өткөн.

Аймактарды өнүктүрүү боюнча жумушчу топ айтылган сунуш-пикирлерди эске алып, мыйзамдык базаны түптөп, реформанын үстүндө иш алып бармай болду. Аталган жумушчу топтун мүчөсү, президенттик аппараттын башчысынын биринчи орун басары Мухамметкалый Абулгазиевдин “Азаттык” радиосуна билдиришинче, президент алгачкы коюлган тапшырмаларды аткарууга 1-майга чейин мөөнөт берди:

Мухамметкалый Абулгазиев
Мухамметкалый Абулгазиев

- Бул мөөнөткө чейин бардык мыйзам, каржы, жергиликтүү бийлик менен мамлекеттик администрациянын байланышы жагынан, насыя жана башка сунуштарды кандай өнүктүрүү маселесин жумушчу топ иштеп чыгып сунуштарын берет. Биз үч бөлүккө бөлүнүп иш алып баралы деп жатабыз. Экономика-финансы боюнча бир топ, мыйзамдарды жазуу боюнча дагы бир топ иштесе, айыл өкмөт, айылдык кеңештердин ишин караган топ реформаларды жүргүзөт.

Президент өкмөттүн функциясын алып жатабы?

Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев аймактарды өнүктүрүүгө карата жасалып жаткан президенттин кадамын оң баалаганы менен, бул функциялар өкмөттүн түздөн түз аткара турган иши экенин белгилейт. Ал аймактык реформаны аткаруу үчүн өкмөткө саясий эрк керектигин айтып, азыр өкмөттө аймактардын маселесин жакшы билген жетекчилер жоктугун сынга алды:

Кенжебек Бокоев
Кенжебек Бокоев

- Премьер-министр жана анын командасын карасаңар, айыл өкмөт болуп ишин баштап, маселени жеринде билген адам жок. Айыл чарба институтун бүткөн бир министр таппайсың. Өкмөт кантип анан бул реформаны ишке ашырат билбейм. Реформаны жүргүзүү өкмөттүн түздөн түз иши, ал президенттин иши эмес. Айла жок эми премьер-министр айыл маселесин билбей отурса, президент киришип жатат окшойт.

Президент Сооронбай Жээнбеков алты жылдык президенттик мөөнөттө аймактарды өнүктүрүү маселеси анын ишиндеги артыкчылыктуу багыт болорун белгилеп өттү. Бүгүнкү күндө Кыргызстандын 483 айыл өкмөтүнүн 382си дотацияда отурат. Бул көрсөткүч 84 пайызды түзөт.

2017-жылы мамлекеттик казынадан аймактардагы дотация үчүн 1 млрд 818 млн сом бөлүнсө, быйыл анын көлөмү 1 млрд 850 млн сом болот. ​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: Аймактык лобби күчөдү

Жээнбеков: Аймактык лобби күчөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:21 0:00

Жылдызбектин өмүрүн алган кендеги кырсык

Жылдызбек Сейитбеков аялы менен.

Токтогулда "Талбек" аттуу казакстандык алтын казуучу компанияда иштеп жатып каза тапкан айдоочунун өлүмүнүн себептерин милиция иликтеп жатат.

Токтогул шаарчасынын 34 жаштагы тургуну Жылдызбек Сейитбеков өткөн жылдын 8-декабрында райондун Кара-Күңгөй айылында алтын казуу иштери жүрүп жаткан "Кореец" участкасында автокырсыктын айынан каза болгон. Кырсык болордон бир жума мурда ал алтын казган "Талбек" компаниясына убактылуу айдоочу болуп иштегени келишим түзүп, жумушка чыккан.

Маркумдун жубайы Таттыбүбү Жаннат кызы 3-декабрда жумушка кеткен күйөөсүнөн ажыраганы тууралуу суук кабарды 8-декабрда укканын айтты:

- 3-10-декабрь күндөрү убактылуу иштетүү үчүн келишим менен алып кетишкен. Ошол учурда алтын казган компаниянын техникасы бузулуп жаткан. Токой чарбасынын унаасын келишим менен алып, ага жолдошумду "нөөмөтчү айдоочу болосуң" деп бирөөгө шерик кылып алып кетишкен. Күнүнө 1500 сомдон төлөп беребиз дешкен экен. Бизге жолдошумдун каза болгонун 8-декабрда кечки саат жетилерде угузушту. Ал айдаган автоунаа кулаганда эки саат бою ошол жерде жатып калыптыр. Жанындагы эки шериги башын кармап гана тим болушкан, жардамга эки сааттан кийин келип, анан ооруканага жеткиришкен. Ага чейин мен телефонуна чалсам, айтпай, жашырып жатышкан экен. Анан жолдошумдун сөөгүн өлүкканадан көрдүк.

Жылдызбек Сейитбеков оодарылып кеткен техника каражаты.
Жылдызбек Сейитбеков оодарылып кеткен техника каражаты.

Маалыматтарга караганда, маркум Жылдызбек Сейитбеков айдап бараткан топурак жүктөөчү унаа тоого чыгып баратканда тайгаланып, артка оодарылып кеткен. Мээси чайкалып, ички органдары жабыркаган айдоочу ооруканага жетпей жолдо үзүлгөн.

Таттыбүбүнүн айтымында, маркумду жерге берип жатканда компаниянын бир да кызматкери алардын абалын сурап келген эмес.

- Жолдошум каза болгондон кийин эч бири үйгө басып келишкен жок. Анын өлүмүнө эч ким жооп бербей жатат. Баарын өзүбүз жасап, жолдошумду жерге бердик. Прокуратурага жана милицияга арыз менен кайрылганбыз. Ошондой эле Экологиялык жана техникалык коопсуздук инспекциясына да кайрылуу жазганбыз. Милиция ишти жакшы териштирбей жатат. Аларга барсак эле "тергөөчү алмашып кетти" деп беш жолу которушуптур. Тергөө болуп жатса милиция да келип кабар албай жатат. Жолдошумдун үйдөн алып кеткен төшөк-жууркандарын да кайтарып беришкен жок. Башка адамдардыкын эле таштап кетишиптир. Жолдошумду үйдөн алып кеткен Чыңгыз Керезов аттуу балага чалсак, ал "билгениңерди кылгыла" деп догурунуп жатат.

Кырсык болгон жер.
Кырсык болгон жер.

Окуя Токтогул райондук ички иштер бөлүмүнүн кылмыш каттоо китебине 2017-жылдын 9-декабрында катталган. Ал эми адам өмүрүн алган бул факты боюнча кылмыш иши жаңы жылдык майрамдан кийин гана, 13-январда козголгон.

- Бүгүнкү күндө аталган факты боюнча Кылмыш-жаза кодексинин 142-беренеси (”Эмгек келишимин бузуу”) жана 284-беренеси (“Транспорт каражаттарын укугу жок адамга башкарууга берүү”) боюнча кылмыш иши козголду. Азыр тергөө иштери жүрүп жатат. Кылмыш ишинин кеч козголушу ыкчам иликтөө иштеринин жүрүшүнө жана беренелерди туура келтирүүгө байланыштуу болду. Экологиялык техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция жеринде текшерүү иштерин жүргүзүп кеткен. Алар жыйынтыгын берсе, тийиштүү адамдарды жоопко тартабыз. Эгерде алар "техникалык коопсуздук эрежелери сакталган эмес" деген тыянак чыгарса, фирманын үстүнөн, "өлгөн адамдын транспортко тиешеси жок, туура эмес башкарган" десе - токой чарбасына айып коюлат. Жакындары токой чарбасынан же компаниядан да бир адам келип сурап койбогонуна нааразы болуп жатат. Тажиясына да жардам беришкен эмес, - деди райондук милициянын башчысы Замир Ормонов.

Токтогул районунун Кара-Күңгөй айылында алтын казуу иштерин жүргүзүп жаткан “Талбек” жоопкерчилиги чектелген коому Токтогул токой чарбасы менен келишим түзүп, кыска мөөнөттө бир даана тракторун айдоочусу менен бирге иштетүүгө макулдашкан. Жылдызбек Сейитбековду болсо ага нөөмөтчү кылып жумушка алышкан. Компаниянын өкүлү Чыңгыз Керезов айдоочунун өлүмүнө фирманын тиешеси жок экенин айтып, “Азаттык” радиосуна интервью берүүнү каалаган жок.

Ал эми токой чарбасынын жетекчиси Каныбек Токтоназаров буларга токтолду:

- Учурда компания бизди күнөөлөп жатат. Келишим боюнча мен бир трактор менен айдоочусун гана 3-10-декабрь күндөргө жөнөткөм. Ал азыр эсен-аман келип иштеп жатат. Каза болгон айдоочуну алар өздөрү келишим менен жумушка алышкан экен. Эми кимдин канчалык деңгээлде күнөөлүү экенин тергөөнүн жыйынтыгы көрсөтөт. Азырынча бир жыйынтык чыгаруу кыйын.

Экологиялык жана техникалык коопсуздук инпекциясынын өкүлдөрү жеринде териштирүү иштерин жүргүзүп, ушул жуманын акырында өз корутундусун беришет. Маркумдун артында үч баласы жетим калды.

Токтогулдагы Узун-Акмат-1 алтын кениндеги 600 гектар жерге “Кассана Минералс" компаниясы 2006-жылы лицензия алып, жергиликтүү тургундардын каршылыгынан улам ишин баштай алган эмес. Ал компания 2017-жылы лицензиясын казакстандык "Талбек" фирмасына саткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ата сөрөйдүн азабы, көргөн ызанын тозогу

Иллюстрациялык сүрөт.

Он жыл мурун өз атасы зордуктаган, андан бери жашоодон ордун таппай келаткан 26 жаштагы жигит "Азаттыкка" кайрылды.

Ысымын ачык айтууну каалабаган бул жигит Жалал-Абад облусунда туулган. Балалыгы тоонун жанындагы айылда өткөн экен. Дал ошол кичи мекенинде болгон окуя анын жүрөгүнө кеткис так салган. Өспүрүм кезде өз атасынан көргөн кордукту ал өмүр бою унута албасын айтып отурду.

"Атам мени зордуктаган..."

- 2008-2009-жылдары мектеп окуучусу элем. Атам аракты кууп иччү. Мас болуп келген сайын мени сабачу. Бир күнү мончого алып кирип, аябай урду. Эртеси дагы мас болуп келди. Дагы мончого сүйрөп киргизди. Анан күчкө салып зордуктады. Эч кимге айта алган жокмун.

Көкүрөгү кирдеп турган жигиттин “өз атам зордуктады” деген сөзү мени нес кылып койду. Он жыл мурдагы зөөкүрлүктү эстеп, буркурап ыйлап отурган маектешимди кантип сооротуп, кандай суроо берүүнү да билбей калдым. Бир чети үй-бүлөнүн аска-зоосу болгон атанын өз чүрпөсүнө катылган жоругуна ишенгим келбеди. "Балким алдап жатпасын?" деген да ой кетти. Жигит оор үшкүрүп, бирде ордунан тура калып, кайра отуруп, өз башын муштагылап ыйлап жатты.

- Өлгүм келген. Үйдүн жанында көл бар, ошого бой таштайын дедим, колдорумду кескиледим, болбоду. Жанымды кыя албадым. Ушул күнгө чейин айламды таппай келем. Кең дүйнө тарып, ушунчалык кыйналып кеттим.

Жигиттин айтымында, атасы мончодогу жоругун кийин да кайталаган. Ошондо ал бул иш адатка айланганын, өз атасына каршылык көрсөтө албасын, ага күчү да жетпесин сезген. Паспорт алары менен үйдөн качып Бишкекке баса берген. Түркияга, Орусияга чейин барып иштеген. Азыр Бишкекте ижара үйдө жашап, күнүмдүк жумуштар менен акча таап жүрөт. Бирок кайда барбасын атасынын кордугу аны көлөкөдөй ээрчип, ичтен курттай жеп келет.

Жигит жан дүйнөсүн эзген бугун “Азаттык” радиосунда түрдүү тагдырга тушуккан адамдар тууралуу баяндарды уккандан кийин айтууну чечкен. Бирок атасы менен болгон окуяга күч органдардын аралашуусун каалабай турганын, туугандарына да, досторуна да сырын бөлүшпөсүн белгиледи. Мен аны психологго барууга үндөдүм, кыйылып жатып араң макул болду. Учурда ал "Сезим" кризистик борборунда адистерден жардам алып жатат.

Бармактайынан жашоодон көңүлү калып, өткөн күндөрдүн туткунунда жүргөн каарманыбыздын тагдырына бир аздан соң кайтабыз. Азыр болсо коомчулуктун үрөйүн учурган мындай окуяларга адистердин көз карашын, балдарды зомбулуктан, аракеч ата-эненин таасиринен коргоо боюнча кеңештерин угалы.

"Бул биринчиси эмес..."

Бүбүсара Рыскулова,"Сезим" кризистик борборунун жетекчиси, психолог:

Бүбүсара Рыскулова.
Бүбүсара Рыскулова.

- Мындай окуялар буга чейин да болгон. Бир топ жыл мурда Ош тараптан жаш жигит ушундай окуяга кабылып, Бишкекке качып келген. Бизге кайрылган, көмөк көрсөткөнбүз. Кийин Түркияга кетип калды. Азыр каякта, кандай жагдайда жашап жатканын билбейм. "Сотко берели" десек көнбөй койгон.

“Соо кишинин мээсиндеги ой мас кезинде оозунан чыгат” деген сөз бар. Мындай окуя жөндөн-жөн пайда болбойт. Үй-бүлөдөгү мамилеге барып такалат. Эч ким зордукчул болуп төрөлбөйт. Үйдөгү абал таасир этет. Тилекке каршы, көбүн билбейбиз. Турмушта мындай тагдырлар кайталанып жатат.

Назгүл Турдубекова, Балдардын укугун коргоо лигасынын төрайымы:

- Жыныстык зордук-зомбулук көрсөткөн адамдар – кылмышкерлер. Алар көп учурда “мас болчумун, билбей калдым, эсимде жок, кантип бул ишти кылганымды билбейм” деп айтышат. Бирок бул карандай шылтоо. Биздин тажрыйба көрсөткөндөй, зордукчул бул ишке даярданат, пландаштырат. Анан бала жалгыз жүргөндө, эгер өзүнүн баласы болсо, үйдө эч ким жокто арам оюн ишке ашырат.

Башкы прокуратуранын маалыматына караганда, Кыргызстанда 2016-жылы балдарга карата жасалган 400дөн көп кылмыш катталса, анын отуздан ашууну жыныстык мүнөздө болгон.

Балдарды коргоо лигасы Ички иштер министрлигинин маалыматына таянып, тизмектеген кылмыштардын саны 2017-жылы 600дөн ашкан.

- Ошол 600дөн ашуун кылмыштын ичинен 127си жыныстык зомбулук болгон. Бул абдан көп. Бул билинип калганы. Ал эми билинбегени, айтылбаганы канча? - дейт Назгүл Турдубекова.

Ыдык көрсөткөн 57 жаран камалды

Кыргызстандын Кылмыш-жаза кодексинин 129-беренесинин 3-бөлүгүндө жашы жете электерди зордуктоого каршы чаралар жазылган. Бул оор кылмыштын катарына кирет жана 15 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланары көрсөтүлгөн.

Жогорку Соттун басма сөз кызматынын "Азаттык" радиосуна билдиришинче, Кыргызстанда 2017-жылы жашы жете электерге жыныстык запкы көрсөткөн 57 жаран камалган.

Бирок жергиликтүү элдин менталитетинен улам көбүнчө “жабылуу аяк жабылуу бойдон калып”, ишти сотко жеткирбей тараптар ич ара чечишип алган учурлар көп экенин күч органдары белгилеп келишет. Эл аралык тажрыйбада "өз ара келишип алуу" деген түшүнүк жок.

Психологдор зомбулуктун курмандыгы болгон балдар келечектен үмүт үзүп, өзүн жектеп, коомдон бөлүнүп, түнт тартып кетерин белгилешет.

“Атамдан жыныстык запкы көрдүм” деп “Азаттык” радиосуна кайрылган жигит да бала кезинде чет элге барып, билим алууну кыялданганын, бирок башына түшкөн окуядан кийин баарына кол шилтегенин айтып берди.

- Кичинекейимде жакшы тилектерим бар эле. Атамдын мамилесинен кийин бардык максаттарым унутулду. Азыр алдыга эч нерсени пландагым да келбей калды. Мурда башкалар сыяктуу эле “мындай жерде иштесем, үйлөнсөм” деп кыялданчумун... Тартынчаак да болуп калдым. Психологиялык жактан кыйналып, оюмда эмне бар экенин да билбейм. Эптеп күн өтсө деп эле жүрөм...

Кодулоого кантип каршы турабыз?

Соңку жылдары өз жакынына кордолгон балдар, өспүрүмдөр тууралуу тез-тез уга баштадык. Балким буга Интернет ээ-жаа бербей кирген доордогу баарлашуу формасынын өзгөргөнү себептир? Балким, адам укуктарын коргоого чакырган адистердин аракетинин акыбети кайтып, андай окуялардын бетин ачуу жандана баштагандыр?

Аскат Осмонов.
Аскат Осмонов.

Коомчулукту мындай зомбулукка каршы турууга чакырып жүргөн 17 жаштагы активист Аскат Осмонов мындай пикирде:

- Жашырбаш керек. Өмүр бою жүрөктө сактап, жүк кылып көтөрүп жүргөнгө болбойт. Бул аябай оор. Зомбулукка кабылганда эле жакындарына айтып, атасын жазалатыш керек болчу.

Башка түшкөн окуяны башкаларга айтуу керектигин психолог Бүбүсара Рыскулова да колдоп, бул үчүн балдарга түшүндүрүү иштерин жүргүзүүнү сунуш кылды.

- Өз жанын кыйган балдар тууралуу ойлонуп отуруп, "ата-энесине, жакындарына таарынып эле асынып алгандыр, зордук көргөндүр" деген пикирге келем. Ушуну изилдеп, ачыкка чыгарыш керек. Өспүрүмдөргө, балдарга муну ачык түшүндүрүш керек. Ушундай кокустук болуп кетиши мүмкүн экенин айтыш керек. Жаап-жашыруудан пайда жок. "Эгер зомбулукка кабылсаңар, башкаларга айткыла" деп түшүндүрүү зарыл. Кандай адистерге кайрылуу керек экенин үйрөтүшүбүз кажет.

Зомбулуктук кесепетин жоюу оңой эмес. Адистер андай балдар чоңойгондо өзү кабылган кордукту башкаларга көрсөтүшү мүмкүн экенин айтып, киши шектүү үй-бүлөлөр, шектүү адамдар тууралуу билер замат күч органдарына кабарлашы зарыл экенин эскертишет.

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

Балдарды коргоо лигасынын төрайымы Назгүл Турдубекова уюмдун тажрыйбасына таянып билдиргендей, зомбулук курмандыгы болгон жеткинчектердин, өсүрүмдөрдүн көбү өз жакындарынан ыдык көрөт:

- Бизде жыныстык зомбулукка учуруган балдардын 95 пайызына өз жакындары – атасы, агасы, таекеси же ошол үй-бүлөгө тууган кишилер кордук көрсөтүшөт. Беш эле пайызы чоочун кишилер. Үй деген жабык коом. Аны башкалар билбейт, бирок коңшулар кабардар болушат. Ким кандай экенин билишет. Бирок көрүп турса да унчукпай коюшат. Айыл жерлеринде социалдык кызматкерлер жетишпейт. Бир нече айыл өкмөткө үч-төрт соцкызматкер иштейт. Көйгөйлүү үй-бүлөлөрдү көзөмөлдөгөнгө алардын шарты жок. Убагында текшерип, эгер кылмыш катталса жоопкерчиликке тарттырууга аракет кылуу көп аракетти талап кылат. Ага алар жетишпейт.

Кыргызстанда зомбулукка кабылган балдар үчүн түз байланыш телефону иштейт. Кордук көргөн бала чөнтөк же үй телефонунан 111 санын терип, күнү-түнү байланышып, жардам сураса болот. Чоң кишилер 112 номуруна чалышы керек.

Өкмөткө өтүнүч

Психолог Бүбүсара Рыскулова “Азаттык” радиосу аркылуу бийликке кайрылып, балдардын кордолушуна себеп болуп жаткан аракечтикти жоюуга аракет көрүүгө чакырды:

- Идеология үчүн “Таза коом”деп жатабыз, “Кырк кадам” деп жатабыз. Ошол таза коомдун ичине аракечтиктен, баңгиликтен, кумарпоздуктан арылуу да кирип, "Кырк кадамдын" бир кадамы ушул багытта болсо жакшы болот эле. Азыр бул боюнча мамлекеттик деңгээлде жардам берген уюмдар жокко эсе.

Макаланы жазууга түрткү берген жигиттин окуясына кайта турган болсок, азыр ал психологиялык жардам алуудан тышкары, кризистик борбордогу адистердин көмөгү менен чачтарачтын кесибин үйрөнүп жатат. Анын жүрөгүнө так салган окуяны аң-сезиминен биротоло өчүрүп салуу мүмкүн эмес. Ошентсе да жашоого көз карашын өзгөртүү жаатында аракет жүрүүдө. Убагы келсе, анын мисалында жашоонун оор сыноосун жеңген мырзанын ийгиликтери тууралуу да баяндап берербиз деп ишенебиз.

Макаланы бул жерден угуңуз:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарын: карышкыр келтирген зыян 10 млн сомго жетти

Нарын: карышкыр келтирген зыян 10 млн сомго жетти
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:00 0:00

Баланы кымбат мектепке окутуу майнапсыз

Бишкектеги мектептердин бири (архивдик сүрөт).

Өткөндө жумушта кесиптештер менен сүйлөшүп отуруп, “баланы кымбат, жеке менчик мектепке акча төлөп окутуу майнапсыз” деп айтсам, баары жабалактап “туура эмес айтып атасың” деп сөзгө ала башташты.

Баланын билимине инвестиция жумшоонун пайдасына ар кимиси ар кандай жүйө келтиргени менен, менин көз карашымды жалпылап өзгөртө албай коюшту.

Азыр деле көпчүлүгү мага каршы чыгып жатканын түшүнүп атам, себеби билимдүү бала - ар дайым ата-эненин сыймыгы эмеспи. Бирок ошол сыймык бала мектепти бүткөндөн кийин өзүнөн-өзү тарап, баары болбосо да көбү унутулат.

Келгиле, бала кезди эстейли. Чоңойгондо космонавт, учкуч, доктур, куруучу, КамАЗдын айдоочусу, милиция, банкир, диктор болом деп кыялданганбыз. Азыр биз прораб, фармацевт, инженер, оператор, кассир, бармен, редактор, ветеринар, кыскасы жаш кездеги кыялдангандай эле, бирок Асан менен Үсөндүн кесиби алмашып калды. Мындайча айтканда турмуш бизди ар кандай, түшкө кирбеген, биз ойлонбогон кесипке алып келип койду.

Ооба, азыр айта баштайсыңар, “ошо мээсинде билими болсо, кайсы жерде болбосун акылдуулугу менен айырмаланып турат, турмуштан кыйналбайт, бардык ишти алып кетет, андай-мындай...”

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Маселен, журналист болуп иштеп жаткандар "кезеги келгенде диктор болуп, телевизордон элдин баарын каратып кычырап сүйлөйм" деп ойлогон. Алар ноутбук менен пресс-конферецияга барып, бирөөнүн айтканын жаңылык кылып терип каларын билгенде кымбат мектепти 11 жыл окубайт болчу. Себеби өз кесибинде ошол алган билимдин болду-болбоду үч пайызын эле колдонуп жатса керек. Эң кызыгы - өмүр бою “акча төлөмөй мектепте” окуган ошол адамдын жанында жөнөкөй мектепти бүткөндөр деле кем калбай иштеп жүрөт.

Муну менен эмнени айткым келип атат? Баланы чаржайыт эле окута бербей, максаттуу билим бергенди үйрөнсөк. Кайра эле бала кезди эстейли. Жашында “учкуч болом” деп жүргөн бала 7-8-класска келгенде акыл калчап, алына, салмагына жараша кесип тандай баштайт. Мына эми “дипломат болом” десе кошумча тил курсуна, “доктур болом” десе, биология, химия курстарына барып сабактан тышкары күчөтүп окутса, балада кызыгуу пайда болуп, алда канча таасирдүү болбойт беле?

Мыкты менеджер же музыкант болуш үчүн астрономияны, адамдын түзүлүшүн ийне-жибине чейин билип кереги жок. Мыкты дизайнер болуш үчүн философия, биология, химия, адабияттан да мыкты болуу зарылбы? Ал эми тарыхтан Республикалык олимпиаданы утканың – сенин мыкты архитектор болушуңа кымындай салым кошпойт. Силер баланы кичинекей чагынан ошол “таштандынын” баарын башына акчанын күчү менен шыкап жатканыңарды бир билсеңерчи.

Баланы күндө шаардын бир бурчунан экинчи бурчуна алып барып окутуп, ал байкушту эки маал маршруткага тыгып: “Балам, жолдон кандай өттүң?”, “Балам, үйгө келдиңби?” – деп өзүңдүн да санааң санга бөлүнүп берген билим билимби? “Эшигимдин алдындагы мектепке берсем, кызым шаардагылардан артта калат” деген стериотипти таштайлы.

Ата-эненин коркуу сезими

Менин жеке пикиримде, баланы "доллар төлөп" окутуунун экинчи себеби - ата-эне өз жоопкерчилигинен жана билиминен күмөн санаганы. "Балам мендей билимсиз болуп калбаса экен" деген санаа менен жаш кезектен баланы өз эркине койбой китепке тумчуктура башташат.

Натыйжада бала көчөдөгү түшүнүктөрдөн, чыныгы турмуштан оолак чоңоюп, ата-эненин баркы, бир туугандардын баалуулугу, турмуштун оош-кыйыштары сыяктуу түшүнүктөрдөн алыс өсүп, жалгыз эле билим аны депутат, министр, президент кылат деген кыялга терең ишенип алат.

Ачыгын айтканда ар бирибиздин туугандарыбыздын ушундай "отличник" балдары бар. Үйүнө барсаң саламдашса саламдашат, андан алыс сүйлөшө албайсың. Ден соолугуңду сурабайт, сурасаң оң жооп ала албайсың, кайра эле өз бөлмөсүнө кирип алып сабагынан башы чыкпай жүргөндөрдү айттым.

Ошол эле учурда жаш кезинен жаман окуганы менен адамгерчиликти бийик туткан балдар менен салыштырып көргүлө. Андайлар менен сүйлөшсөң жүрөгүң жылыйт, бир туугандарга күйүмдүү, жардамга дайым даяр. Эми өзүңүзгө суроо бериңизчи: ушул эки баланын кимиси турмушка даяр, кимиси менен чалгынга чогуу барат элеңиз, кимиси менен иш баштайт элеңиз? Дегеним, эң негизгиси - бала үчүн мектептен да таппаган билим - бул турмуш сабактары. Аны балага ата-энеден башка эч ким бере албайт жана бул жоопкерчиликти ата-эне эч кимге түртпөшү керек.

Анда эмне кылыш керек?

Балага инвестицияны алгач спорттон башташ керек. Спортту үч жаштан баштаса болот жана спорт билимден мурун башталышы керек. Спорт менен чоңойгон балдар турмушка да чыдамдуу, кайраттуу, эрки күчтүү болуп, өткөөл куракты жеңил аттап кетишет. Спортсмендер эч качан өзүн таштап суицидге барбайт, жөнү жок оорубайт, өзүнө тыкан келет.

Бишкектеги бий ийримдеринин бири.
Бишкектеги бий ийримдеринин бири.

Кээ бирлери райондо турган спорт залга баласын алып баргандын ордуна кайра эле шаардагы залга ташый баштаганда “аттиң” дейсиң да. Муну менен баланын да, өзүнүн да убакыты текке кеткени кеткен. Мелдеш, таймаш жана турмуш баланын анык күчү канча экенин көрсөтүп, айылдык экенине карабай келечеги бар спортчу көпчүлүктөн дароо байкалат.

Баладан мыкты спортчу чыкпаган күндө деле ата-эне эч нерседен уттурбайт. Спортко жакын адам “ышкыбоз” деңгээлинде сергек жашоодо кала берет. Музыкант, доктур, журналист, ветеринар, айтор кайсы кесиптин ээси болбосун, спорт менен машыгып жүргөн адам топтон жакшы мүнөзү, дене түзүлүшү менен айырмаланып турат.

Ошондуктан, тууган, баланы кымбат мектепке окутуу сөзсүз эле сиз каалган жыйынтыкты бербейт. Болбосо "доллар төлөп" билим алганы үчүн депутат, министр, чиновниктин баары Бишкектен, чемпиондордун баары бишкектиктер болбойт беле?

PS: Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт.​ ​
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Инстаграмда" күлкү жараткан Азык

Азык Абдырахманов.

Азык Абдырахманов күлкү коштогон кыска видеолорду жасап тааныла баштады.

“Инстаграмдагы” azyk_simpson деген аккаунт күн сайын ар түрдүү күлкүлүү кыска видеолор менен толукталып турат. Бул профилде белгилүү кишилердин жолугушууларына, кино, клиптерге жасалма үн коштолуп, күлкүлүү диалог түзүлөт. Аны 29 жаштагы Азык Абдырахманов жасайт.

Арасында Германиянын канцлери Ангела Меркел 2016-жылы Бишкекке келип, ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев менен жолугушкан учурдагы видеолорго коштолгон жасалма диалог да бар.

Азык Нарындын Ак-Муз айылында төрөлгөн.

- “Симпсондор” деген мультфильм бар эмеспи. Ошол тасманы бала кезимден бери жакшы көрөм. Анда Барт деген бир жигит бар. Тентек, бирок эпчил. Ошол образдан улам профилимдин аталышын тандагам.

- Күлкүлүү дубляж менен качан алектене баштадыңыз? Ага эмне түрткү берди?

- 2017-жылы июнда баштагам. "YouTube" порталында америкалыктардын "Music Off" деген каналы бар. Алар клиптердин сөздөрүн, музыкасын алып салат да, ордуна өздөрү ырдап, үн коштошот. Ырды бузуп айтып, ар кандай добуштарды аралаштырат. Ошолордун ишин карап отуруп, "кыргызча клиптерди да ушинтип жасап көрсөмбү" деген идея келди. Алгач Аско деген ырчы досумдун клибин ошентип юморго салдым. Анан “Инстаграмга” койсом, көбүнө жакты. Элге бул жаңылык болду да. "Дагы улантыңыз" деген сунуштар түштү. Ошентип жаңы видеолорду жасай баштадым. Сапаттуу, ишенимдүү чыгарыш үчүн клипте же кай бир видеодо сүйлөп жаткан адамдын оозунун кыймылына карайм. Эриндеринин кыймылына кайсы сөз дал келсе, ошону жазам. Мисалы, “колбаса”, “нан” жана башка.

- Сценарийди ким жазат? Өзүңүзбү же жардам бергендер барбы?

- Өзүм жазам. Бирок отуруп алып, жазып, кайра оңдоп отурбайм. Видеону алам, үнүн өчүрүп көрүп отурам. Өзүмө жаккан жерлеринен кесип-кесип, эки мүнөттүк видео топтойм. Аны кайра карап чыгып, бир мүнөт калтырам. Анткени “Инстаграмга” бир мүнөт эле коюлат. Ошондон кийин отуруп алып, видеодогу кишилердин ооз кыймылына карап, үнүн коштойм. Кичине идея пайда боло калса эле, сөздөр өзүнөн-өзү куюлуп келе берет.

- Үйдө эле жасайсызбы же студияңыз барбы?

- Үйдө эле жасайм. Кээде жумушта бош убагымда да ушул иш менен алектенем. Айрымдар менде студия, микрофон бар деп ойлошот. Эч кандай студиям жок. Чөнтөк телефонума эле үнүмдү жаздырып, бир аз оңдоп-түзөп, колдоно берем. Өзүм “Тамашоу” лигасында монтажчы болуп иштейм. Бул лигада мурда “Ак өргө” командасында ойногом.

- Күлкүлүү видеолорду жасап, Интернетке жайылта баштаганыңызга бир жыл боло элек экен. Азыр куржунда канча тасма бар?

- Калп айтпасам, 140ка жакын бар. Ал эми бул аралыкта “Инстаграмда” 58 миңден ашуун окурман топтодум.

- Аккаунтуңда реклама менен да алектенип жатсаңыз керек? Реклама окурманы көп “инстаграмчылардын” киреше булагы болуп калбадыбы.

- Ооба, реклама менен иштеш керек. Мен да рекламаларды даярдайм. Бирок башкалардай болуп жөн эле бир нерсени жарнамалап койбойм. Рекламаны да өзүмдүн форматымда, күлкүлүү үн коштогон видео менен чыгарам. Бирөө товарын жарыялап берүүнү суранса, түшүндүрөм. "Каалаган бир мультфильм же кинону алып, ошого үн коштоп реклама жасап берем" дейм, эгер макул болсо иштешебиз. Эл дагы аны көргөндөн тажабайт. Мисалы, бир видеону рекламага чыгарсам дароо эле жүз миңден ашуун киши көрдү. Жөн эле реклама койсоңуз, аны ашып кетсе он миң адам көрөт.

- Кайсы багытка көбүрөөк ыктайсыз? Саясатчыларга үн коштойсузбу же кино, клиптерди эле күлкүлүү кылып “шөкөттөйсүзбү"?

- Көбүнчө кино, мультфильмдер менен иштейм. Кээде гана саясатчылар тууралуу жасайм. Саясатка аралашкым келбейт, ошондуктан чеги менен кылам. Байкелерибиз туура түшүнөр деп ойлойм. Саясат жактан биринчи Жогорку Кеңештеги депутаттарды жасагам. Аны кайра-кайра карап, өзгөртүп, текшерип, "чектен ашпадым бекен" деп оңдоп, анан жарыялагам. Бул юмор экенин, эч кандай шылдыңдоо жоктугун түшүндүрүп, жазып койгом. Жакшы кабыл алышты.

Видеолорду азыр көбүнчө кыргызча жасайм. Бирок убакыт өткөн сайын орусча да кыла баштайм. Эл аралык деңгээлге чыгышым керек.

Төмөнкү аудиодо Азык менен маекти жана ал айрым видеолорго коштогон үндөрдү уксаңыз болот:

"Инстаграмда" күлкү жараткан Азык
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:28 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тахиржандын өлүмү: мигранттар көргөн запкы

Орус полициясы (иллюстрациялык сүрөт).

"Сузактын 41 жаштагы тургуну Москвада "такырбаштардын" колунан каза тапты" деген маалыматты Орусиянын полициясы иликтеп жатат.

Ушул жылдын 12-январында Тахиржан Хамраевдин бычакталып, жанчылган денеси Москванын четиндеги Ногинск шаарынан табылган. Буга чейин Хамраевдердин бир баласын Сузакта белгисиз кишилер атып кеткен.

Сузак районунун Сузак айылында жашаган Хамраевдердин үй-бүлөсү Тахиржанды 17-январда жерге берди. Аба ырайына байланыштуу сөөктү алып келген учак Ош аэропортуна коно албай, Бишкекте бир сутка кармалган. Маркумдун апасы Хайринса Хамраева уулу кайсы жазыгы үчүн жашоо менен кош айтышканын түшүнө албай турган чагы.

- Каргашалуу окуя болордо балам телефон чалып, жарым саатка жакын сүйлөштүк. Ал Москва облусундагы Ногинск шаарында көп кабаттуу үйдүн курулушунда иштеп жаткан. "Кышында үйгө эле кел" десем макул болбоду. Ошол жердеги орус кемпир-чалга иши жакканын, алар башка жактан жумуш таап бермей болгонун айткан. Балам дүкөндөн келе жатканда күндүз "такырбаштардын" колуна түшүптүр. Манжалары менен бет сөөгү эле соо экен. Кайсы күнөөсү үчүн мынча жазалашканын түшүнбөй турам.

Тахиржан Хамраев.
Тахиржан Хамраев.

Маркум Тахиржан Хамраев Орусияга 2017-жылдын май айында кеткен. Анын иниси Гафуржан Хамраев бир топ жылдан бери Москвада иштейт. Агасы акыркы жолу ага телефон чалганы үчүн милиция суракка алганын айтты.

- Агам акыркы жолу мени менен сүйлөшкөнү үчүн шек санашты. Суракка бардым. Бирок ага-ини экенибизди билгенден кийин кое беришти. Тергөө Черноголовка деген шаарда өттү. Сөөк Старая Купавна деген жердеги өлүкканада жатты. Мен тергөө башка жакта өткөнүнө таң калдым. Алар кандайдыр маалыматты жашырып жаткандай. Кыргызстанга келгенден бери тергөө кандай жүргөнүнөн кабарыбыз жок. Бул жакка келерде аэропортто отурсак тергөөчү телефон чалып, окуянын күбөлөрү табылганын айтты.

Хамраевдердин үй-бүлөсү уулунун өлүмүн Москвадагы такырбаштардан көрүп жатат.

Ногинск шаарынын жашоочусунун тергөөгө берген көрсөтмөсүнө караганда, маркум дүкөндөн келе жатып токой арасында ондон ашык улутчул "такырбаштардын" колуна түшкөн. Учурда орус полициясы “Киши өлтүрүү” беренеси менен кылмыш ишин козгоп, тергөө жүрүп жатканы маалым болду.

Хамраевдердин ортончу уулу Илхомжанды 2011-жылы Сузактагы чачтарачтын жанынан белгисиз бирөөлөр атып кеткен. Ага чейин 2010-жылдын май айында ал жашаган үйгө өрт коюшкан. Уулунун өлүмүнө шектүү катары каралган кылмыштуу топтун мүчөлөрү азыр чет жактарда жүргөнүн апасы Хайринса Хамраева айтып отурду.

Маркум Тахиржан жана Илхомжан Хамраевдер чогуу түшкөн сүрөт.
Маркум Тахиржан жана Илхомжан Хамраевдер чогуу түшкөн сүрөт.

- Илхомжан ушул жерде иштеп жүргөндө акча талап кылып, коркутуп жүрүшкөн экен. Уулум аны бербегени үчүн 2010-жылы май айында Сузактагы үйүнө өрт коюшкан. Ошол учурда Илхамжан Орусияда иштеп жүргөн, үйдө келиним балдары менен бар болчу. Уулум Кыргызстанга 2011-жылы кайтып келди. Үч күндөн кийин эле атып кетишти. Тергөө болду, бирок күнөөлүү деп табылган балдар жазага тартылган жок.

Хайринса Хамраева бул окуядан кийин күйөөсүнүн жүрөгү кармап, 57 жашында каза болгонун айтты. Азыр эне эки уулунун артында калган жети небереси, кичүү уулу Гафуржан менен Сузакта жашап жатат. Ал уулунун өлүмүнө күнөөлүүлөрдү таап, жазага тартууну кыргыз бийлигинен суранды.

- Биз кылмыштуу дүйнөдө жашап жатабызбы? Кайда барып, кимге кайрылууну билбей турабыз. Тахиржандын өлгөнүнө он күн болду, тергөөдөн дайын жок. Биз бийлик өкүлдөрүнөн жана тиешелүү кызмат адамдарынын жардам сурайбыз. Мамлекет өз атуулдарына кам көрүшү керек.

Чупик: Орусиядагы кыргыздардын арасында да улутчулдук күчөп баратат

"Тахиржан Хамраев "такырбаштардын" колунан өлдү" деген маалыматтан кийин "Азаттык" Москвадагы «Утро мира» уюмунун жетекчиси, юрист Валентина Чупик менен мигранттардын коопсуздугу тууралуу маектешти.

Валентина Чупик.
Валентина Чупик.

Валентина Чупик: Бул маселе азыркы убакта 2010-жылга чейинкидей курч эмес. Сегиз жыл мурда үрөй учурган окуялар болгону талашсыз. Азыр андагыдай ачык эле коркутуу, кол салуу жокко эсе десек болот. Тилекке каршы, улутчулдардын ордун мигранттарды алардан кем эмес кодулаган укук коргоо органдарынын кызматкерлери басты. Азыр мигранттар "такырбаштарга" караганда полициянын колунан көп жабыркайт. Полиция кызматкерлери чет элдик мигранттарга зордук-зомбулук көрсөткөн жагынан улутчулдардан кем калбайт деп айта алам. Ага кошумча полиция коррупциялашканын эстен чыгарбасак.

2010-жылы Орусияда өкмөттүк деңгээлде "өлкө үчүн "такырбаштар" кооптуу, анткени алар бийликке каршы маанайда" деген чечим кабыл алынган. Ошондон тартып улутчулдарды колдоо, аларды калкалоо токтогон. Андан кийин улутчулдар полициянын назарына илинип, “кол тийбестигинен” ажырашкан. Бул болсо дароо жемишин берген. Тилекке каршы, Орусиядагы “нацизмди” полиция сиңирип алды деп айтар элем. Эми мигранттар полициядан ыдык көрүп, ысык-суукта ачка-ток болуп, зордук-зомбулукка кабылган учурлар көп.

"Азаттык": Орусиянын бардык жеринде бийлик улутчул күчтөрдү катуу көзөмөлдөп, баш көтөртпөйт деп айтууга болобу?

Валентина Чупик: Жок, антип айтуудан алысмын. Иш жүзүндө бийлик эч кимди көзөмөлдөбөйт, бийлик укук коргоо органдарын гана көзөмөлдөйт. Укук коргоо органдары баштагыдай улутчулдарды коргобойт. Эгер улутчулдар полицияга түшсө аларга мамиле катаал. Улутчул күчтөрдү басып, баш көтөртпөй коюуга бул жетиштүү эле чара болду. Бирок мен жана айткандай, Орусияда "нацизм" такыр жок болгон жок. Бийлик колдогону үчүн өкүм сүрүп жатат. Бийлик колдоосун токтоткондо гана массалык масштабдагы «нацизм» жоголот.

"Азаттык": Орусиядагы аярлуу катмар болгон эмгек мигранттарына эмне кеңеш бере аласыз? Алар жеке коопсуздугу үчүн жетиштүү кам көрүшөбү?

Тилекке каршы, башка өлкөлөрден келген мигранттарга караганда кыргызстандыктардын арасында «улутчулдук» күчөп бара жатат. Соңку үч-төрт жылда «кыргыз улутчулдарын» арбын кезиктире баштадым.
Валентина Чупик

Валентина Чупик: Мен эң оболу алардын өздөрүнө улутчул болбогула деп кеңеш берет элем. Тилекке каршы, башка өлкөлөрден келген мигранттарга караганда кыргызстандыктардын арасында улутчулдук күчөп бара жатат. Соңку үч-төрт жылда кыргыз улутчулдарын арбын кезиктире баштадым. Орустардын такырбаштарына караганда кыргыздын улутчулдары ошол эле кыргыздын кыз-келиндери менен жигиттерине кол салганына күбө болуп жатабыз.

Экинчиден, мигранттар жеке коопсуздугуна өздөрү да кам көрүшсүн. Мүмкүн болсо түн ичинде көчөдө же башка жерлерде жүрбөш керек. Мына бүгүн эле таңкы саат төрт жарымда мага кыргыз мигрант Одинцово шаарынан чалып, полициянын колуна түшүп калганын айтты. "Таңкы саат төрт жарымда ал эмне кылып жүрөт" деп ойлойсуң. Таң аткыча сүйлөшүү жургүзүп жатып, аны араң бошоттук.

"Азаттык": "Кыргыздардын улутчулдарынан запкы жегендер арбып баратат" деген сөзүңүз уккан кишини сестентет. Так маалыматыңыз барбы?

Валентина Чупик: Былтыр кыргыздардын улутчулдары өз мекендештерине кол салганы тууралуу 15тей билдирүү келди. Аларды башка улуттагылар менен мамиле түзгөнү үчүн кармап сабашкан. Бул эмне деген жорук? Аларга капысынан кол салып, катуу сабашкан, бир кыздын жүзүнө так салышкан, бычак менен мойнун тилишкен. Эки жигитти да "башка улуттун кыздары менен жүрөсүңөр" деп катуу тепкилешкен. Мындай окуялардын болуп жатканы өтө өкүндүрөт. Бул Орусиядан мигранттар үйрөнө турган жорук эмес.

"Азаттык": Орусияга миңдеген мигранттар кетип, иштеп жүргөн өлкөлөр өз жарандарынын коопсуздугу үчүн кам көрүп, жеткиликтүү саясат жүргүзүп жатабы? Сиз кандай баалайсыз?

Валентина Чупик: Эң оболу мигранттардын «репрессиясын» токтотуш үчүн чечкиндүү аракет көрүлүшү керек. Орусиядан айдалгандардын жарымынан көбү - мыйзамсыз, эч бир негиздүү жүйөсү жок чыгарылгандар. Тилекке каршы, мигранттарды жиберген өлкөлөр буга толук көз жуумп коюшат. Бул “мигранттарыбыз толтура, булардын ордуна башкалары барат” деген мамилени айгинелейт.

Ошондой эле мигранттар кыйноого кабылганы далилденген учурда деле алардын өлкөсү баш көтөрүп, сөз айтып койбойт. Мына, жаңы жыл алдында, 31-декабрда 420 мигрант кармалды. Жети автобус кишини полиция бөлүмдөрүнө жеткирип, кыштын кыраан чилдесинде короолордо кармап турушкан. Кечки 10дордо кармалгандардын арты кийинки күнү саат 10дордо бошотулган. Бул окуядан кийин бир элчилик же өлкө реакция кылдыбы? Албетте, жок.

Мигрантарды жиберген өлкөлөр өз жарандарын полициядан коргомоюнча аларды улутчулдардан же башка топтордон эч ким коргой албайт. Ал мамлекеттер “Ооба, булар биздин жарандар. Биз аларды коргоого даярбыз” деген так жана активдүү позициясын билдириши зарыл. Орус бийлиги мигранттар кабылып жаткан көйгөйлөрдү көрмөксөн, билмексен болот – муну баарыбыз түшүнөбүз. Ар бир иш боюнча “натыйжалуу иликтөө жүрүшүн талап кылабыз” деген мамиле болмонча эч кандай майнап чыкпайт.

"Азаттык": Маегибиздин соңунда сизге бир суроо берейин деп турам. Эмгек мигранттары Орусияга келгенден кийин аң-сезиминде, жүрүм- турумунда кандай өзгөрүү болот? Ооба, Орусияга иш издеп келгендердин билим деңгээли, көз карашы ар кандай деңизчи.

Орусияга келген жигит эки же андан көп жолу мигрант болгондон кийин таптакыр өзгөрөт. Тилекке каршы, миграциянын адамга тийгизген таасири ушундай экен.

Валентина Чупик: 2015-жылы Өзбекстандан келген эмгек мигранттарынын арасында укуктук аң-сезимдин өзгөрүшүн аныктоо максатында иликтөө жүргүзгөнбүз. Миңдей мигрантты сурамжылоого тартып, алардын укуктук аң-сезиминин психологиялык деңгээлин изилдегенбиз. Миграцияда канчалык узак жүрсө, адамдын укуктук аң-сезими ошончолук төмөндөгөнүн байкадык. Эки жолу мигрант болуп келген кишиде "мыйзамдарды аткарбай деле койсо болот, жең ичинен сүйлөшсө болот, пара берген кылмыш эмес, күч менен деле маселе чечсе болот" деген ишеним жаралат.

Мигранттардын адеп-ахлактык жана жалпы эле укуктук аң-сезими төмөндөп баратканы талашсыз. Бир кезде жаркын кыялы менен Орусияга келген жигит эки же андан көп жолу мигрант болгондон кийин таптакыр өзгөрөт. Тилекке каршы, миграциянын адамга тийгизген таасири ушундай экен.

Орусияда ашынган улутчулдардын мигранттарга кол салуулары 2007-2010-жылдар аралыгында күчөп кеткен. Соңку учурда деле чет элдиктерди кодулаган көрүнүштөр жоюлбаганын Интернетке жарыяланган видеолордон, кабарлардан байкаса болот. Тышкы иштер министрлигинин маалыматына ылайык, былтыр 2017-жылы чет жактардан 238 кыргызстандыктын сөөгү алынып келген. Алардын 211и Орусиядан келген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчөдөн табылган балдардын энеси эскертүү алды

Иллюстрациялык сүрөт.

Ат-Башы районунда көчөдө жүрүп, үшүп калган балдардын апасын энелик укуктан ажыратуу маселесин атайын комиссия карады. Натыйжада балдардын энесине эскертүү берилди.

12-январда Ат-Башы айылынын борбордук көчөсүндө бактын түбүндө олтурган жети жана алты жаштагы балдарды жергиликтүү милиция кызматкерлери кечки саат сегиз чамасында байкаган. Караңгыда кароосуз калган балдар апасын издеп чыгышканын, суукка урунуп, үшүп калганын Ат-Башы райондук ички иштер бөлүмүнүн башчысы Бакыт Сыдыкбеков билдирди.

- Кечки күзөттө жүргөн кызматкерлерибиз Ат-Башы айылындагы бейтапкананын алдында жүргөн эки кичинекей баланы көрүп калышыптыр. “Каяктан келдиңер, эмне кылып жүрөсүңөр?” деп ал балдарды милиция бөлүмүнө алып келишти. Бирок алар үшүп калганын байкап, дароо ооруканага жеткирдик. Алар жүргөн жерде эл көп болчу. Балким биз көрбөсөк жакын турган дүкөндөргө кирип жылынмак, бирок алар кароосуз жүргөн.

Ат-Башы айылы.
Ат-Башы айылы.

Ооруканада балдардын ден соолугу текшерилип, жардам көрсөтүлгөн. Сураштыра келгенде алар Ат-Башы айылына жакын жайгашкан Ача-Кайыңдыдан келгени белгилүү болду.

Балдардын ата-энеси ажырашып кеткен. Апасы Бишкекке иш издеп кетип, эки бир тууганды таенеси багып жүргөн экен. Соңку окуядан кийин райондук администрациянын балдарды коргоо бөлүмү келинди шаардан чакыртып, аны энелик укуктан ажыратуу маселесин карады. Бул тууралуу райондун акиминин орун басары Ажар Дүйшөналиева айтып берди.

Ажар Дүйшөналиева.
Ажар Дүйшөналиева.

- Балдар иштери боюнча комиссия карады. "Балдарын эмнеге карабайт, энелик укуктан ажыратыш керек" деген сыяктуу ар кандай сунуштар болду. Бирок эне-баланы ажыратпайлы деген чечимге келдик. Энеси да ыйлап, "бардык жумушумду таштап, балдарымды багам" деп сөз берди. Азыр ал эч жакка кетпей балдарынын жанында. Эскертүү бердик. Кичине балдарын кароосуз калтырганы үчүн административдик айып салалы десек - бул үй-бүлө айылда социалдык колдоого муктажтардын тизмесинде. Ошондуктан эч кандай чара көрө албадык.

"Балдарды кичинесинен баккам"...

Балдардын таенеси, Ача-Кайыңды айылынын тургуну Седеп Сулайманова ал күнү тамак жасап жатып көчөдө ойноп жүргөн балдардын кайда кетип калганын байкабай калганын, "алыс кеткен жок" деген ойдо айылдан эле издеп жүрө бергенин айтууда.

Бир ай мурда энеси келип жандарында көпкө болуп, кайра кеткен. Анан улуусу "апама барабыз" деп, кичүүсүн ээрчитип качып кетип калып атпайбы.

- Бул балдар менин колумда. Кичинесин он айга толгондон баштап баккам. Энеси жокто жакшынакай эле жүрүшчү. Эшикке чыгып ойноп, кайра кирип эле... Бир ай мурда энеси келип, үйдө көпкө чейин жүрүп кайра кеткен. Анан улуусу "апама барабыз" деп, кичүүсүн ээрчитип алып качып кетиптир. Ошол күнү тамак жасап жатып алаксып калдым, болбосо жакшынакай эле багып жүрчүмүн.

Нарын шаарындагы "Аруу тилек" коомдук фондунун жетекчиси Жылдыз Капарова мамлекет балдардын апасын энелик укуктан оңой эле ажыратып койгону менен аларга энеден артык мээрим төгө албасын белгилейт. Ал балдарды эне-атадан ажыратуу тууралуу маселе көтөрүүдөн мурда үй-бүлөнүн абалына көңүл буруп, аларга түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, психологиялык жардам берүү зарыл деп эсептейт.

- Энеден баланы ажыратып коюш бат эле. Бирок энесинен тирүүлөй ажыраган бала кандай акыбалда болот? Оңой эмес да. Ошол бала энесинин мээримин көрүп чоңойсо кийин балдарына да ошондой мээрим төгөт. Кароосуз калтырып койсо, анын себебин аныкташ керек. Балким балдарды багам деп иштеп жүрүп көңүл бөлө албай калгандыр? Бул чечимди чыгарууда аябай ойлонуш керек. Биз баланы энеден ажыратып алууга шашпай, ошол үй-бүлөгө жардам берүүгө аракет кылышыбыз керек. Ошондо гана биз ал үй-бүлөдөгү социалдык оор кырдаалдан чыгара алабыз. Тилекке каршы, Нарында мындай учурлар көп кездешет.

Учурда "үч сааттай кароосуз калып кетти" деген балдар ооруканадан чыгып, энесине кайтарылып, мектепке бара баштады. Ата-энеси убагында аларга туулгандыгы тууралуу күбөлүгүн да алган эмес экен. Райондук бийлик балдарга жөлөк пул чектеш үчүн тийиштүү кагаздарды камдай баштаганын билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түнкү клубда тамыр жайган маңзат соодасы

"Гараж 312" түнкү клубу (сүрөт клубдун соцтармактагы барагынан алынды).

“Гараж 312” түнкү клубунун беш кызматкери тыюу салынган маңзаттарды сатып келген деп шектелип жатат.

ИИМ бул маалыматты Баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы кызматы аталган клубда атайын операция өткөргөндөн кийин билдирди. Текшерүү учурунда айрым эс алуучулардын маңзат колдонгону аныкталган.

Чуулуу клубдун эшиги чапталуу

“Гараж 312” түнкү клубунун эшиктери чапталып, бүгүн имараттын жанына жологон киши жок. Шаар чекесинде жайгашкан түнкү клубдун жанындагы имараттын кароолчусу, өзүн Роза деп тааныштырган айымдын айтымында, 21-январга караган түнү атайын бөлүктүн кызматкерлери автомат менен клубга кирип келип, элүүдөй кишини кармап кеткен.

- Клубдун ичи дүрбөп чуу болуп жатты. Мен кайтарып аткан имарат менен клубдун ортосун болгону бир дубал бөлүп турат. Автобус токтоп турду, ыкчам топ автоматтар менен келип баарын салып кетти. Бүгүн кээ бир кызматкерлери, ашпозчусу келип, эшик бек экенин көрүп кайра кетип жатышат. Күзөтчүсү дайыма ушул жерде турчу эле, ал да жок.

"Гараж 312" клубунун сырты. 22-январь, 2017-жыл.
"Гараж 312" клубунун сырты. 22-январь, 2017-жыл.

ИИМдин Баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы күрөш кызматы операцияны 21-январда түнкү саат бирде жүргүзгөн. Анда клубдун жетекчиси баш болуп беш кызматкери наркотикалык жана психотроптук затты мыйзамсыз сатып жүргөн деген шек менен камакка алды.

Министрликтин басма сөз кызматынын өкүлү Карима Аманкулованын “Азаттык” радиосуна билдиришинче, текшерүүнүн жыйынтыгында клубдагы эс алуучулар да наркологиялык текшерүүдөн өткөн.

- Операциянын жүрүшүндө түнкү клубдун алып баруучусунан, барменден жана айрым официанттардан тыюу салынган маңзат алынды. Клубдагы 32 эс алуучу текшерүүдөн өтүп, төрт кишинин канынан наркотикалык зат чыкты.

Карима Аманкулова “Гараж 312” түнкү клубунун алып баруучусу оюн-зоок учурунда эс алуучуларга ар дайым спирт ичимдиги менен катар маңзат сунуш кылып келгенин кошумчалады. Маңзатты клубдун дааратканасында пайдаланууга да уруксат берилип келген.

Психотроптук дарылар клубдарды каптады

Борбор Азиядагы Баңгизатка каршы саясат борборунун директору, эксперт Александр Зеличенконун айтуусунда, соңку жылдарда Кыргызстанда “спайс” деген синтетикалык зат көмүскө сатылган учурлар көбөйгөн. Ал ушул тапта көпчүлүк эс алуучу жайлардан психотроптук дарыларды сатып алуу кыйынчылык жаратпай тургандыгына токтолду.

Александр Зеличенко
Александр Зеличенко

- Экстази - бул дарыга окшош. Аны “клубдун маңзаты” деп атап коюшат. Аны ичкен адам бийден чарчабайт, бирок ага көз каранды боло баштайт. Алгач бир таблеткадан ичишсе, барган сайын алымсынбай көбүрөөк колдонушат. Ал эми “спайс” өтө коркунучтуу синтетикалык зат, анын аягы өлүмгө алып барышы мүмкүн. Ал дагы көмүскө сатылып жатат.

Жогорку Кеңештин депутаты Эмилбек Токтошев Ички иштер министрлиги көзөмөлдү мындан ары күчөтүп, башка түнкү клубдарга күтүүсүз кирип баруудан тайманбашы керек деген пикирде. Бирок ал мындай түнкү жайлардын артында таасирдүү адамдар тургандыктан көпчүлүк мыйзамсыз фактылар ич ара көмүскө соодалашуу менен бүтүп калышы мүмкүн экенин жокко чыгарбайт.

- Бул маселени парламенттин комитетинен көтөрүп чыгышыбыз керек. Муну көзөмөлгө күч органдары алып койсо болот, бизде түнкү клубдар саналуу эле да. Тилекке каршы, биринчи жолу мындай текшерүүнү көрүп жатабыз. Мындан ары дагы башка клубдарды текшереби же жокпу, билбейм, себеби бизде күч органдары түнкү клубдарды калкалаган көрүнүштөр арбын. Ошондуктан парламенттен да көзөмөлдү күчөтүүнү талап кылабыз.

Күч органдары жарандарды маңзатты мыйзамсыз жүгүртүүгө байланышкан кандай гана маалымат болбосун милицияга кабарлоого чакырды.

“Гараж 312” түнкү клубундагы факты боюнча ИИМ Кылмыш-жаза кодексинин 247- ("Баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды, аларга бирдей заттарды же прекурсорлорду башкага берүү максатында мыйзамсыз даярдоо, сатып алуу, сактоо, ташуу, жөнөтүү, ошого тете мыйзамсыз өндүрүү же берүү"), 252 - (Баңгизат каражаттарын же психотроптук заттарды колдонуу үчүн көмүскө жайларды уюштуруу же күтүү") беренелери боюнча иш козгоду. Шектүүлөр камакка алынып, учурда милиция синтетикалык жана химиялык маңзаттар кандай жол менен ким аркылуу Бишкекке ташылып келгенин иликтеп, каналды тосууга аракет кылууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айдоочулук күбөлүк берүү тартиби өзгөрдү

Айдоочулук күбөлүк берүү тартиби өзгөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:36 0:00

Сөз менен алпурушкан өмүр

Эрнис Турсунов.

Кыргыз Эл жазуучусу, атактуу акын, даркан котормочу, драматург жана прозаик Эрнис Турсунов чыныгы кесипкөй жазуучу, өмүр бою жалаң калеминин касиети менен жашап өткөн адам эле.

Илгери орустун улуу жазуучусу Алексей Максимович Горький "жазуучу деген наамы бар адамдар «кесипкөй жазуучу» жана «катардагы жазуучу» болуп экиге бөлүнөт" дечү экен.

Башкача айтканда, жалаң калеми менен оокат кылып, жазуучулуктун бардык сырларын, адабияттын бардык жанрларын өздөштүрүп бүткөн адамдарды «кесипкөй», б.а. калемгер деп атап, калгандарын колу бошогондо, илхамы келгенде калем кармаган адамдар катары карачу экен. Эгер ушул жагынан алып карасак, Кыргызстандын Эл жазуучусу, атактуу акын, даркан котормочу, драматург жана прозаик Эрнис Турсунов чыныгы кесипкөй жазуучу, өмүр бою жалаң калеминин касиети менен жашап өткөн адам эле. Ал мамлекеттик кызматта жаш кезинде гана азыраак иштеди, бирок негизинен жалаң жазуучулук менен үй-бүлөсүн бакты, балдарын окутуп-тарбиялады, дээрлик 80 жаш бою мазмундуу өмүр сүрдү.

Күндөлүк турмушта Эрнис ага абдан тамашакөй, ошону менен бирге оор басырыктуу, көп сүйлөбөгөн, сүйлөсө да таап сүйлөгөн, чебердеп сүйлөгөн, ар бир сөздүн даамын татып, салмагын тартып кеп салган адам эле. Ошону менен Эрнис аганын юмору, куудулдугу, кыргыз маданиятынын адамдарынын кылык-жоруктарын укмуштуудай жандуу жана элестүү кылып айтып бергени акын агабызды көрүп-билип калган адамдардын эсинен оңой менен чыкпаса керек. Бул өзүнчө бир театр, кээде кейиткен, кээде боорду эзип күлдүргөн эпизоддор, тарыхтар, окуялар эле. Акылдуу инсан эмеспи, ошолордун көбүн радиого жаздырып, калганын «Триумф жана трагедия» деген китебине киргизип, айтор кызыккан, издеген киши таап ала турган кылып калтырып кетти.

Ал эми Эрнис Турсуновдун чыгармачылык бейнесине келе турган болсок, бул кичинекей радиомаекти эмес, чоң илимий изилдөөнү талап кыла турган маселе. Ооба, акындыгы да, жазуучулугу да, котормочулугу да чоң Эрнис аганын адабий мурасын изилдегенге кызыккандар бар, ага арналган макала-эмгектер да жок эмес, бирок анын чыгармачыл дүйнөсүн чындап изилдөө, кыргыз адабиятынын тарыхындагы ордун, маанисин аныктоо келечектин иши го деп ойлойм.

Эрнис Турсуновдун чыгармачылыгындагы эң күчтүү тармак - анын лирикасы эле. Дегеле Эрнис аганын лирикасы – кыргыз поэзиясындагы эң көрүнүктүү жетишкендиктердин бири. Бул жагынан Турсунов өз замандаштарынын ичинен эң биринчи катарда турган акындардын бири.

Жашадым мен өзүмдүн күнүм менен,
Жалыны жерге атылып дүрүлдөгөн.
Кезинде, октон качкан коен болуп,
Кезинде, жолборс болуп күрүлдөгөм.

Ырдадым мен өзүмдүн үнүм менен,
Ыргагы кышкы ызгаарга күбүлбөгөн.
Кезинде, ээ бербеген ташкын болуп,
Кезинде, билик болуп бүлбүлдөгөм.

Жар сүйдүм жүрөктөгү сүйүүм менен,
Жан барбы жар сүйгөндө сүйүнбөгөн!
Кезинде, бычак тийсе чарт жарылып,
Кезинде, чоюн болуп ийилбегем.

Өрт болуп күйдүм ар кыл курагымда,
Өз үнүм, өз мүнөзүм турар ырда!

Пушкиндин "Евгений Онегин" романы Эрнис Турсуновдун котормосунда. "Мектеп" басмасы, 1967-жыл.
Пушкиндин "Евгений Онегин" романы Эрнис Турсуновдун котормосунда. "Мектеп" басмасы, 1967-жыл.

Эрнис Турсуновду жогоруда кыргыз адабиятындагы сейрек профессионалдардын бири деген ойду айттык. Чындыгында да Эрнис ага ырдын да, котормонун да, прозанын да чыныгы чебери, устасы эле. Ар бирине токтолуп өтүүгө шарт болбогондуктан учкай гана санап өтөлү: Эрнис Турсунов которгон Александр Сергеевич Пушкиндин «Евгений Онегин» романы буга чейин же азыр эле эмес, келечекте да алдына эч кимди салбай турган таланттуу котормо. Ошол эле катарда турган кайталангыс котормо Николай Некрасовдун «Оруста ким жакшы жашайт» деген атактуу поэмасы. Андан тышкары Шекспир, Петрарка, Байрон, Лермонтов, Тютчев, Сергей Есенин… Санай берсек Эрнис Турсунов кыргызча сүйлөткөн дүйнө адабиятынын классиктери ондоп саналат.

Эрнис Турсунов 80-жылдардын этеги менен 90-жылдардын башындагы өткөөл доордо, нечендер адабият менен маданиятты таштап, базар аралап соодагер болуп кеткен заманда да калемин таштаган жок. Тескерисинче, өзү айткандай, «түн бакырдыкы» деп күнү-түнү иштеди. Тактап айтсак, мусулмандардын ыйык китеби «Курани Керимди» биринчи болуп кыргызчага оодарды. Андан соң «Библияны» (“Инжилди”) кыргызчалатты. Ушул эки монументалдуу эмгек Эрнис Турсуновдун дээрлик 10 жылга жакын өмүрүн алып, нечен көз майы короду. Булар катардагы адабий китеп эмес, ыйык китептер экенин билип, бардык күчүн салды, кадалып иштеди. Ырас, сын да укту. Котормолорун жактыргандар да, жактырбагандар да болду. Бирок кандай болгондо да баштаган иштин өтөөсүнө чыгып, адамзаттын ушул эки ыйык китебин кыргыз тилине оодарып берип кетти. Албетте, адабий китеп, ыр же поэма болсо Эрнис Турсуновдон мыкты кылып эч ким которо алмак эмес. Ал эми диний китеп канткенде да башка стилди, башка сөз маданиятын, башка ыргакты талап кылат экен. Ошого карабастан ушул эки ыйык китепти кыргызчага биринчи которуп берген адам катары Эрнис аганын ак эмгегин эч бир унутууга болбос.

Чыгаан акын, чыныгы мекенчил, адис калемгер, кайталангыс котормочу Эрнис Турсунов арабыздан кеткенине быйыл төрт жылдын жүзү болот. Убакыт, мезгил деген нерсе буйлалаган төө эмес экен. Күн артынан күн, ай артынан ай сызып, кечээ эле арабызда каткырыгын салып, салабаттуу кебин сүйлөп, ар качан ойчул баскан акын агабыз Эрнис Турсунов азыр чоң тарыхтын бүктөмүнө кетти.

Өмүрүнүн акырында жазган китебинин аты “Арман китеп” эле колубузда турат. Бирок жазгандары, артына калтырган адабий мурасы Эрнис аганын атын эч качан өчүрбөйт го деген терең ишеним бар. Анткени алтынды эч качан дат баспайт, дат басса да көп баспайт. Анын ырлары менен котормолору, романдары, драмалары - эч качан унутулбай турган, баасы кемибей турган, тескерисинче, кадыры улам өсө бере турган баасы чексиз маданий табериктер.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Муз үстүндөгү баатырлар

Муз үстүндөгү баатырлар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

Кримчөйрөнүн сообуна калган соттор

Жаза аткаруу кызматына караштуу түрмөнүн дарбазасы

Ысык-Ата райондук соту кримчөйрөдө "Дөө Чыңгыз" деген каймана ат менен белгилүү Чыңгыз Жумагуловдун "оң колу" атыккан Самарбек Жолдошевди жатак абакка чыгарды.

Ал 2016-жылы бир нече беренелер менен айыпталып, он жылга кесилген.

Чыңгыз Жумагулов болсо андан эки күн мурда түрмөдөн мөөнөтүнөн мурда бошогон эле.

Кыргызстанда кылмыш дүйнөсүнүн өкүлдөрүнүн баш көтөрө баштаганы тууралуу дооматтар көбөйдү.

Ысык-Ата райондук сотунун төрагасы Марат Канулькулов 19-январда Самарбек Жолдошевди жатак абакка которуу тууралуу түрмөдөн келген материалдарды карады. Бул тууралуу маалыматты судья өзү "Азаттыкка" бышыктады жана Жолдошев уюшма кылмыш тобунун мүчөсү экени тууралуу маалыматы жок экенин билдирди:

- Ишти мен карагам. Ал бала ошондой экени тууралуу бизде маалымат жок. Жатак абакка чыгарууну №3 түрмөнүн администрациясы сунуш кылды. Анан ал жатак абакка которулду.

Самарбек Жолдошев 2015-жылы камалган. Сот материалдары боюнча анын ишин Бишкектеги Биринчи Май райондук соту караган. Жолдошевге Кылмыш-жаза кодексинин 123, 164,170, 172-беренелери менен, тактап айтканда, "адам уурдоо", "уурдоо", "опузалап талап кылуу" жана "автомобилди укукка жат түрдө ээлеп алуу" деген айыптар тагылган.

Ички иштер министрлигинин Криминалдык милиция кызматынын өкүлү Нурлан Таштан уулу уюшма кылмыш топторунун мүчөлөрү абактан мөөнөтүнөн мурда бошоп, күч органдарынын мээнети текке кетип жатканына кейиди.

- Өткөндө силер аркылуу Чыңгыз Жумагулов боюнча биз биринчи айгай кылдык эле. Азыр Самар Жолдошев боюнча "жатак абакка чыкты, бул эмне деген жакшылык" деп айтып жатабыз. Минтип толугу менен чыгып кете берсе, арты жакшы нерсеге алып барбайт го. "Жатак абакка чыкты" деген "эркиндикке чыкты" дегенге эле барабар да. Жатак абакта бир жумада бир келет, бир айда эки миң сом төлөйт. Ушул да жазабы? Бул өзү опузалап акча талап кылып жүрсө. Ал "Дөө Чыңгыздын" жанында жүргөн.

Кылмыш дүйнөсүндө "Дөө Чыңгыз" деген каймана ат менен таанылган №47 абакта отурган Чыңгыз Жумагуловду Ленин райондук соту 17-январда мөөнөтүнөн мурда шарттуу жаза менен эркиндикке чыгарган. Ал 2016-жылы июнь айында камалган. Ага"киши өлтүрүүгө катышкан", "бийлик өкүлүнө күч колдонгон", "ээнбаштык кылган" жана "кылмыш тобун түзгөн" деген айыптар тагылган. Райондук сот аны 17 жылга эркинен ажыраткан, андан кийин шаардык сот бул жаза мөөнөтүн 13 жыл кылып кыскарткан. Былтыр болсо жыл этегинде иш Жогорку Сотко жеткенде оор кылмыштардын баары алынып салынып, жети жылга эркинен ажыратуу тууралуу өкүм чыккан.

Канатбек Исаев.
Канатбек Исаев.

Чыңгыз Жумагуловдун аты былтыр президенттик шайлоонун алдында Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Канатбек Исаевге каршы козголгон кылмыш ишине байланыштуу аталган. Ал камакка алынганда ошол учурда түрмөдө жаткан Чыңгыз Жумагулов менен Улан Барчакеев аттуу адамдардын "телефон аркылуу сүйлөшүүсү" деген аудио Интернетке жарыяланган. Анда "Исаев балдарды топтоп, Чүй облусунда башаламандык уюштуруу максатында ири суммада акча таратып жатат" деген мазмундагы сөздөр айтылган.

Айрым активисттер Жумагулов абактан эрте бошогондо анын Исаевдин камалышына себеп болгон видео тасмалардын биринде анын аты аталганын эске салышты.

Башкы прокуратура уюшма кылмыш топторунун активдүү мүчөлөрү катары айтылып жүргөн адамдардын түрмөдөн бошоп кетип жатканына байланыштуу комментарий бере элек.

"Кылым шамы" бейөкмөт уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулова кыргыз түрмөлөрүндө жатак абакка же шарттуу жаза менен мөөнөтүнөн мурда бошой албай жаткан карапайым жарандардын маселесине токтолду. Укук коргоочу бул чөйрөдө коррупциялык айла-амалдар бар экенин белгиледи.

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Мыйзам боюнча түрмөдө жаткан адамды жатак абакка чыгарууга же мөөнөтүнөн мурда бошотууга байланышкан документтерди сотко Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын атайын бөлүгү даярдайт. Биз түрмөлөргө барганда мунапыска илинбей калган, мөөнөтү келгенине карабай жатак абакка чыга албай жүргөн же шарттуу жаза алып мөөнөтүнөн мурда бошой албай, документтерин өткөрбөй жаткан адамдардан көп арыздар түшөт. Бул жерде көп нерсе Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын атайын бөлүгүнүн кызматкерине байланыштуу болот, ошол документтерди кандай даярдаганынан көз каранды. Анан, албетте, акыркы чечимди сот чыгарат. Эми бул жерде коррупциянын элементтери бар. Биз угуп жатабыз, түрмө кызматкерлери эгер каалабаса, убактысы келген адамды "дисциплинардык же административдик жазага тартылган" деп мөөнөтүн кайра эле узарта берет. Анын көп коррупциялык жолдору бар.

Кыргызстанда "каралар" маселеси ушул айдын башында Ысык-Көлдөгү ишкер уюшма кылмыш топторунан запкы көргөнүн айтып чыккандан кийин кайра козголгон. Ысык-Көл районундагы Бостери айылында 7-январдын түнүндө "Осьминог" аттуу ресторан толугу менен өрттөнүп кеткен.

​ Бул жайдын кожоюну Аскат Асанкадыров, кылмыш дүйнөсүнүн тили менен айтканда, айылдагы "смотрящий" сураган акчасын бербей, укук коргоо органдарына каматканы жана соттоткону үчүн өч алып жатышканын айтып чыккан.

Жогорку Кеңештин депутаты Элвира Сурабалдиева "Азаттыктын" "Ыңгайсыз суроолор" телеберүүсүндө парламенттеги анын айрым кызматташтары уюшма кылмыш топторун калкалап, алардын кызматын пайдаланган учурлар бар экенин айткан.

Элвира Сурабалдиева.
Элвира Сурабалдиева.

- Уюшкан кылмыштуулук менен күрөш үчүн ириде саясий эрк керек. Эгер муну Ички иштер министрлиги моюнуна алгысы келбесе, мен ачык эле айтайын, менин парламенттеги айрым кызматташтарым кайсы бир кылмыштуу топтун мүчөсү кармалса же соттолсо телефон чалып, алардын эркиндикке чыгышына мүмкүнчүлүк беришет. Алар муну өз кызыкчылыгы үчүн жасап жатышат. Эгер бизде саясатчылар да кылмышкерлерге кайрылып жаткан болсо, уюшкан кылмыш топтору бизде милициянын ордун ээлеп калганбы деген суроо туулат.

ИИМ буга чейин уюшма кылмыш топторунун айынан криминогендик кырдаал оор экенин, алар коомдук-саясий абалды курчутууга аракет кылып жатышканын моюнуна алган, бирок "чара көрүлүп жатканын" билдирген.

Милициянын маалыматы боюнча, былтыр уюшма кылмыш топторунун мүчөсү катары шек саналган 230 киши ар кандай кылмыш фактылары менен камакка алынган.

Расмий маалымат боюнча, ИИМде 500дөй уюшма кылмыштуу топтун мүчөсү каттоодо турат жана Камчы Көлбаев, Азиз Батукаев, Максат Абакиров жана Алмаз Бокушев түзгөн төрт кылмыштуу топ бар экени айтылып жүрөт.

"Ыңгайсыз суроолор": Бизнести бандиттер көзөмөлдөйбү?

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Роза самап күткөн уулун көрбөй калды

Иллюстрациялык сүрөт.

Саламаттык сактоо министрлиги Чүй облустук төрөт үйүндө көз жарган аялдын өлүмүнүн чоо-жайын иликтеш үчүн комиссия түздү. 15-январда операция жолу менен төрөгөндөн кийин абалы оорлоп кеткен Токмок шаарынын 42 жаштагы тургуну Роза Жусубалиева 20-январда эсине келбей каза тапкан.

Маркумдун жакындары анын өлүмүнө дарыгерлердин шалаакылыгы себеп болгонун айтып, милицияга арыз менен кайрылышты. Алар Башкы прокуратурага да арыз жазып, дарыгерлерди жазага тартууну талап кылышарын айтышууда.

42 жаштагы Роза Жусубалиеванын бул алтынчы кош бойлуулугу, бешинчи төрөтү эле. Ал төрт кыздан кийин уул төрөп алууну самап келген. Бирок бир ай мурда акыбалы начарлап, Чүй облустук төрөтканасына жаткырылган. 15-январда кан келгендиктен операция жасалып, наркоздон ойгоно албай, беш күн комада жатып каза болду. Кайненеси Сейне Жакшыбаева келиндин өлүмүнө байланыштуу дарыгерлерди айыптап, алар акча талап кылышканын айтууда:

- Негизи Розага "операция сегиз миң сом болот" деп айтышыптыр. Бирок дарыгерлер "акыбалың оор, хирургдан башка догдурлар да кирет, сумма дагы артышы мүмкүн" дегендей кылышыптыр. Ошондо келиним мага "10 миң сомго чейин көтөрүлүп кетет го" деп айтканынан, "акча маанилүү эмес, эң башкысы саламаттыгың" деп жубатып койгом. Акча деле кара жерге кирсинчи, аны сактап кала алышмак. Тону эртең менен эле бузула баштаптыр. Кан кетип, отуруп-тура албай кыйналып жатканын өзүм деле көргөм. Бирок дарыгерлер кечке чейин күтүп, кан таптакыр калбай калганда анан операция жасап, комага түшпөдүбү. Догдурлардын шалаакылыгынан эле көз жумду.

Роза Жусубалиев каза тапкан Чүй облустук ооруканасынын башкы дарыгери Шайыр Узагалиева өлүмдүн так себебин билиш үчүн соттук-медициналык экспертиза дайындалып, 21-январь күнү маркумдан гистологиялык анализ алынганын билдирүүдө. Ал так аныктаманы бул анализдин бүтүмү чыкмайынча айтыш кыйын деген пикирде:

- Анализдин жыйынтыгы бир айдан кийин чыгат. Өлүмдүн себебин ошондо гана айтпасак, азыр бүтүм чыгара албайбыз. Тону жатындын оозун жаап калгандыктан, бизде ал бир айдан бери жаткан. 20-декабрда ооруканага келген, 20-январда каза болду. Ымыркайдын акыбалы жакшы, биздин карообузда. Бир нече күндөн кийин чыгарып беребиз. Бир тараптуу эле тигини же муну күнөөлөй албайм. Анткени аялдын да абдан көп оорулары бар экен. Көк боору, өтү алынган экен. Дайыма ичи көөп, ооруп жүрчү. Операциядан кийин комага түшүп, ичеги-карындары да иштебей калды.

Маркумдун артында төрт кызынан тышкары жаңы төрөлгөн ымыркай уулу калды. Наристени 10 күн багып берүү түйшүгүн төрөткана мойнуна алган.

Келиндин улуу кызы 16 жашта, кыздарынын бирөө тубаса майып.

Окуяны министр көзөмөлгө алды

"Балдардын энесинен ажырап калышына анын саламаттыгындагы оор патологиялар себеп болдубу же дарыгерлердин шалаакылыгыбы" деген суроого жоопту эми саламаттык сактоо министри Талантбек Батыралиев өзү издемей болду:

- Жакындарынын кабыргалары кайышып абдан оор абалда турушат. Мурунку төрөтү да аябай оор өткөн экен. Операция болордо дарыгабы же дагы кандайдыр бир заткабы, аллергия болуп, анафилактикалык шокко түшөт. "Төрөттөн кыйналып калат" деп дарыгерлер жалпы наркоз да беришкен. Баланы тирүү чыгарып алышкан, бирок тилекке каршы наркоздон ойгоно албай калган. Комада жаткан күнү эле мен кабар алдым. Кайра-кайра комиссия жиберип, акыбалын профессор дарыгерлер көзөмөлдөп турушту. Бирок, тилекке каршы, жакшы жыйынтык ала алган жокпуз. Кандай болгон күндө да бул окуяны аягына чейин изилдейм. Жеке көзөмөлүмдө турат. "Карга карганын көзүн чокубайт" кылып, өлүмдүн себебин жаап-жашырууга жол бербейм.

Талантбек Батыралиев.
Талантбек Батыралиев.

Каза болгон аял мурунку төрөтүндө да операция болгонун дарыгерлер жана жакындары айтышууда. Кесарево ыкмасы менен төрөгөндөн кийин аял кийинки кош бойлуулугун дыкаттык менен пландабаса, төрөт кыйын өтөрүн акушер-гинеколог Эркинай Молдокматова белгилейт.

- Негизи дарыгерлер кесарево жолу менен көз жарган аялдарга атайын кеңеш беребиз. "Төрөттөн үч жыл өтмөйүнчө кош бойлуулукту пландабагыла" дейбиз. Бирок ага карабай эле бир же бир жарым жылдан кийин төрөгөн аялдар болуп калат. Алардын жатынындагы жараат айрылып, ичинен кан кетүү коркунучу жогору болот. Ушундан улам аялдар операциядан кийинки кош бойлуулукту өтө кылдат эсептеши керек.

Маркумдун жакындары социалдык тармактар аркылуу Чүй облустук ооруканасынан жабыр тарткан кыз-келиндерди дарыгерлердин атын ачык айтып, элге бетин ачууну суранып жатышат.

Дүйнөлүк Банк Кыргызстандагы кош бойлуу аялдар Казакстанга салыштырмалуу алты эсе көп өлүмгө дуушар болуп жатканын аныктаган. 2014-2015-жылдары 141 аял төрөт учурунда көз жумган.

"Азаттыктын" архиви: "Төрөттөн ажал тапкандар", 13.11.2015-жыл
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Милиционердин өлүмүнө шектүүлөр кыйноого кабылганбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Ошто "милиция кызматкерин өлтүрдү" деп шек саналган кишинин жубайы укук коргоо органдарынан өзү жана үй-бүлөсү кыйноо көргөнүн айтып бийликке кайрылды. Ал күйөөсүнө "айыпты кыйнап туруп коюшту" деген пикирде. Ош шаардык милициясы бул айтылгандарды жазадан кутулуу амалы катары баалап жатат.

Наргиза Ражапованын иниси Мурат жана жолдошу Дамир Шабыралиев ИИМдин Баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгѳ каршы күрөш башкармалыгынын Оштогу бөлүмүнүн кызматкери, милициянын подполковниги Таирбек Уларовдун өлүмү боюнча шектүү катары он айдан бери камакта отурушат.

Эки күн бою кабары билинбеген маркумдун сөөгү 2017-жылы 23-мартта Ош шаарына караштуу Учар айылында көчө боюнда токтоп турган машиненин ичинен табылган.

Көп өтпөй Ош шаардык ички иштер башкармалыгы ал башына сокку жеп, киши колдуу болуп өлгөнүн, кылмышка шектүү катары төрт киши кармалганын билдирген. Укук сакчылары шектүүлөр бир үй-бүлө мүчөлөрү - жубайлар, алардын баласы жана аялдын бир тууган иниси экенин жарыялашкан. Милициянын версиясы боюнча, кылмышка кызганыч түрткү болгон.

Кийинчерээк эне-бала абактан бошотулуп, калган экөө "киши өлтүргөн" деген кине менен камакка алынган. Наргиза Ражапова "Азаттык" радиосуна үй-бүлөсү милиционердин өлүмүнө тиешеси жок экенин кайталап, кыйноо жөнүндө ачык айтып чыкканы үчүн өзүнө ар кандай жалаа жабуу аракети көрүлүп жатканын белгиледи.

- Башыма пакет кийгизишти. Ар кандай уят сөздөр менен сөгүштү, аялдык ар-намысыма шек келтиришти. Шымымды чечип баклажка менен зордуктап, ошонун айынан бир жарым айлык эгиз балдарым боюмдан түшүп калды. Мурда "эркектер кыйноого кабылат" деп укчумун. Бирок мага окшогон аялдарды да аёосуз кыйнашат экен. Кыйноо боюнча соттук-медициналык, соттук-психологиялык, республикалык комиссиялык экспертизалардан өтүп, "баары Стамбул протоколуна шайкеш келет" деген жыйынтык чыкса да, прокуратура эч кандай аракет көрбөдү. Былтыркы окуядан кийин "Акипресс" агенттигинде журналисттерге маалымат жыйынын өткөргөм. Ошондон кийин 20-апрелде мага эч себепсиз эле 166-берене (алдамчылык) менен кылмыш ишин мыйзамсыз козгоп, камап коюшту. Кара-Суу райондук милициясынын убактылуу кармоочу жайына алып кирип, колу-бутумду кишендеп, бир кишилик камерада отургузуп, суу бербестен, электр жарыгын өчүрүп, ушундай оор кыйноолорго кабылдым.

Ражаповдордун адвокаты Айсалкын Карабаева да Наргизанын кыйноого алынганын соттук-медициналык экспертиза аныктаганы менен укук коргоо органдары аны көз жаздымда калтырып жатышканын билдирди.

- ИИМдин баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгѳ каршы күрөшүү боюнча кызматкерлери Наргиза Ражапованы 2017-жылы 23-мартта саат 10-11 чамасында бөлүмгө алып келип, мыйзамсыз түшүнүк кат алган. Ошол бойдон үйүнө коё беришкен эмес. Кечки саат 4-5 чамасында Ош шаардык милиция кызматкерлерин чакырып, ошолорго өткөрүп берген.

Милиционердин сөөгү табылгандан кийин шектүү катары кармалып кайра коё берилген Наргиза Ражапова бул иш боюнча күбө катары сурак берип келген. Ражаповдордун үй-бүлөсү жана алардын адвокаты Наргизанын бир жарым айлык эгиз балдарынын бойдон түшкөнү, милициянын зомбулугу жөнүндө Кыйноонун алдын алуу боюнча улуттук борборго бир нече жолу арыз жазган.

Замир Сыдыков
Замир Сыдыков

Милиция болсо бул айтылгандарды куру доомат деп атады. Ош шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Замир Сыдыков Ражапованын күйөөсү Дамир Шабыралиев убактылуу кармоочу жайга киргизиле электе эле күнөөсүн моюнга алганын айтты. Анын айтымында, шектүүлөр жазадан кутулуш үчүн жалган жалааларды ойлоп тапкан.

- Кыйналбай-этпей эле кармалары менен баарын айтып берген, тергөө абагына жете электе эле. Эми жоопкерчиликтен качуу максатында милиция кызматкерлерин жаманатты кылып, каралап жатышат. Шектүү кармалары менен бир сааттан кийин мен видеого тарткам. Ошондо эмне кылганын, ага өкүнүп жатканын өз оозу менен айткан. Биз ал видеону сотко жибергенбиз. Милиция кызматкерлери ал айткандай жоруктарды жасабайт. Биз деле адамбыз. Анын айткандары жалган.

Наргиза Ражапова өзүнүн жана үй-бүлөсүнүн укуктарын коргоп берүү өтүнүчү менен президентке, башкы прокурорго, Жогорку Кеңештин спикерине кайрылуу жиберди. Ош шаардык милициясы болсо подполковниктин өлүмүнө байланышкан ишти сотко өткөрүп берген.

Маркум Таирбек Уларовдун жакындары болсо "тергөө калыс жүрдү, шектүүлөр туура аныкталды" деп эсептешет.

Кыргызстанда кыйноо боюнча бийликке кайрылуу өткөн айда да болгон. Уурулукка байланыштуу шек менен кармалган 13 жаштагы секелектин атасы Кубанычбек Жээнтаев Интернет аркылуу видео жарыялап, кызын коргоого аракеттенгенин, бирок күч кызматкерине каршылык көрсөтүү беренеси менен өзүнө да кылмыш ишин козгоп коюшканын айтып, президенттен жардам сураган:

- Ноябрда кызым экөөбүздү тең Бишкектин Октябрь райондук милиция бөлүмүндө кармап, кыйнап, акча талап кылышты. Бийликтен бул сыяктуу көрүнүшкө бөгөт коюуну суранабыз.

Кубанычбек Жээнтаевдин кайрылуусуна байланыштуу прокуратура териштирүү жүргүзүп жатат. Октябрь райондук милиция бөлүмү болсо "кылмыш курамы жок" деп секелектин уурулукка шектелип жатышы боюнча иш козгоодон баш тартканы кабарланды.

Башкы прокуратура өткөн жылдарга салыштырмалуу былтыр Кыргызстанда кыйноо 11 пайызга азайганын жарыялаган. Анткен менен укук коргоочулар бул маалыматка ишенбей, жабык жайларда кыйноо боюнча абал өзгөрбөстөн калганын айтып, тынчсызданып жатышат.

Алар прокуратура кыйноо көргөн жарандардын арызы боюнча кылмыш ишин козгоодон баш тарткан учурлар көбөйгөнүн билдирүүдө. "Кыйноого каршы күрөшүү коалициясы" бейөкмөт уюмунун юристи Улан Сейитбековдун айтымында, элден келген арыздар 2012-жылдан бери кыйноо азайбаганын көрсөттү.

- Түшкөн арыздар, кайрылуулар боюнча иш жакшы жүрбөй жатат. Кыйноого каршы натыйжалуу күрөштөн аксап жатабыз. Кыйноо боюнча милиция кызматкерлеринин үстүнөн арыздар көп түшөт. Анткени аларда мурдагы союз мезгилиндей "планды аткарыш керек" деген түшүнүк калыптанып калган. "Кандай жол менен болбосун кылмыштын бетин ачыш керек" деп ушундай кадамдарга барышат.

Улан Сейитбеков кошумчалагандай, өлкөдө соңку беш жыл ичинде тартип коргоо органдарына карата жазылган арыздардын 4-8 пайызына гана кылмыш иши козголгон. Ал эми 2017-жылдын он айында Башкы прокуратурага кыйноо боюнча 325 жаран жардам сурап кайрылган. Анын ичинен тогуз даттануу УКМК, бешөө жаза аткаруу, 311и милиция кызматкерлеринин үстүнөн түшкөн. Былтыр бул багытта канча иш козголуп, сотко ашканы азырынча белгисиз. 2016-жылы кыйноого байланыштуу 435 кайрылуу келсе, анын 35ине иш козголуп, сотко өткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

The Economist: Жээнбеков чын эле демократпы?

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (15-22-январь)

Лондондо чыккан абройлуу The Economist басылмасы "Кыргызстандагы репрессия Борбор Азиядагы жалгыз демократияны чиритүүдө" аттуу макала жарыялады.

"Чакан жана тынчы жок Кыргызстан автократтар башкарган региондо өзүн "демократиянын учкуну" атаганды жакшы көрөт. 6 миллиондой калкы бар өлкөнүн жаңы президенти Сооронбай Жээнбеков ноябрда ант берип кызматка киришип жатканда "Кыргызстан бүткүл дүйнөгө демократиялык мамлекет экенин айныксыз далилдеди" деп сыймыктана айткан эле. Ошол эле маалда Жээнбеков аны бийликке алып келген шайлоодогу добуштарды сатып алуу калыстыкка көлөкө түшүргөнүн да моюнга алган", деп белгилейт аналитикалык журнал.

Макала ошондой эле "шайлоо аяктаар замат андагы азыркы президенттин башкы атаандашы Өмүрбек Бабанов Кыргызстандан чыгып кетип, чет өлкөдөн билдирүү жасап, саясаттан кетип, депутаттык мандатынан баш тартканын жарыялады. Ал жаңылык эч кимди деле таң калтырган жок. Анткени Жээнбеков талапкерлер үчүн уюшулган теледебат маалында Бабановду "бизнесиң тууралуу суроо көп, коррупцияга каршы күрөштү сенден баштайбыз" деп коркутканын белгилейт.

"Кыргызстандагы саналуу чет элдик журналисттердин бири, "Франс Пресс" агенттигинин кабарчысы Крис Риклтон Кыргызстанга кирүүгө тыюу салынып, Бишкектеги үй-бүлөсү менен бириге албай Алматыда жашап жатат. Кыргыз бийликтери буга чейин чет элдик укук коргоочулар Мира Ритман, Виталий Пономаревду да Бишкекке киргизбей коюшкан.

Ант берүү аземи учурунда президент Жээнбеков Кыргызстан чөлкөмдөгү жалгыз парламенттик системаны куруп жатканын белгилеп, демократия - эркиндик менен жоопкерчиликке негизделе турганына басым жасаган. Азырынча кыргыз президенти сыймыктанган демократияны коргоо жоопкерчилигин мойнуна алганга даяр экенин көргөзгөнгө ашыккан жок", - деп жыйынтыктайт Кыргызстанга арналган макаласын лондондук The Economist басылмасы.

АКШдагы мусулмандардын жаңы сыноосу

АКШнын Орaнж округундагы Ислам институтунун имамы Мустафа Умаржан New York Times гезитине Дональд Трамптын президенттиги учурундагы мусулмандардын акыбалына сереп салган баянын жарыялады.

"Мусулмандарды жектеп, мечиттерди жабам деген президент Дональд Трамптын кызматка киришүү аземи ыйык жума күнүнө дал келди. Бул күндү биз кооптонуу менен күттүк. Мындан аркы тагдырыбыз кандай болот? Өлкөдөн чыгарып салса кайда барабыз деген суроолорго имам катары мен: "Куран бизди сабырдуу болууга чакырат. Кандай гана кыйынчылык болбосун андан пайдалуу сабак алышыбыз керек. Жамандыкка даяр турган мусулман жакшылыктан үмүт үзбөөгө тийиш", - деп жубатып жаттым. Ошол күнү намазга жыгылган эки миңдей кишини сабырдуулукка чакырдым. Биздин ишеничибиз акталып, жергиликтүү элдин колдоосуна ээ болдук. Алар мечитти, биздин жамаатты колдогон каттарды жазышты. Трамп жараткан "исламофобияны" азыр коомдон байкасак болот. Бир нече ирет чүмкөнүп жүргөн аялдар менден көчөдө кемсинтүүгө кабылбаш үчүн хижабды чечип салалыбы деп сурашты. Дональд Трамптын бир жылы америкалык мусулмандар үчүн оңой болгон жок. Бизге карата жек көрүүнү сезгенибиз менен бардык жерде катардагы америкалыктардын колдоосун көрүп жаттык", - деген имам Умаржан.

Кытайда көп балалуу болууга ашыккандар аз

Financial Times гезити Бээжин бир гана балалуу болууга уруксат берген мыйзамын жоюп, калкка чектөөнү азайтканына карабай, 2017-жылы төрөт саны кыскарганын жазат. 2016-жылы өлкөдө 17 миллион 860 миңдей ымыркай төрөлсө, 2017-жылы 17 миллион 230 миң бала жарык дүйнөгө келген. 2015-жылы бирден балалуу болуу мыйзамы жоюлганда 1,3 миллион бала мурдагы жылдарга салыштырмалуу көп төрөлгөн. Бирок бир жылдан кийин бул көрсөткүч ылдыйлап жатат.

Гарвард университетинин социолог-профессору Мартин Уайт: "Алыскы айылдарда жакыр жашаган элдин көбү экинчи балага билим берүүнүн акчасынан чочулап жатышат. Кытайдын калкы картайып жатат", - деген.

Эксперттер акыркы мезгилде кытайлардын билимге маани берүүсү төрөт санын кыскартып жатканын айтышат. Оксфорд университетинин демографы Стюарт Бастен: "Кытайда үйлөнүп, балалуу болуу аябай чоң жоопкерчилик. Никеге туруу жашы улам илгерилеген сайын тукумсуздук да көбөйүүдө", - деген.

Чоңдордун бизнеси - балдардын көз жашы

Италиядагы 18 жаштагы Николь аттуу кыз моделдердин веб сайтына кыздык белгисин сатыкка койгон жарнамасынан кийин АКШнын Daily Beast басылмасы сексуалдык кулчулукка кабылып жаткан өспүрүмдөрдүн абалына сереп салды.

"Мыкты билим алуу үчүн акчага муктажмын. Ата-энеме үй сатып берип, келечегимди камсыздагым келет. Бул үчүн кыздык белгимди сатам", - деген жарнаманы Николь "Elite Models VIP" веб сайтына жайгаштырган.

Эл аралык Адилеттик миссиясы сексуалдык кулчулукка кабылган өспүрүмдөргө жардам берип келет. Бул уюм 12 жаштан 16 жашка чейинки кыздар сексуалдык кулчулук базарында өтө жогору бааланарын аныктаган.

Колумбияда кылмыш топтору 10 жаштагы кыздарды АКШ, Мексика, Жапониядан келген туристтерге "кошумча кызмат" катары кымбат баада сатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мал чарбасынан баар тапкан барпылыктар

Мал чарбасынан баар тапкан барпылыктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:42 0:00

Эже-сиңдилер: салтка айланган адат

Эже-сиңдилер: салтка айланган адат
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:48 0:00

Интернетти ооздуктоо аракетинен майнап чыгабы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Жогорку Кеңештеги айрым депутаттар социалдык тармактарды жөнгө салган мыйзам долбоорун иштеп чыгууну сунуш кылышты.

Социалдык тармактарга мыйзамдык чектөө киргизүү аракетине коомдо кастыкты козуткан маалыматтардын көбөйгөнү себеп болуудабы же бул бийликтин эркин ой айткан пикирлерди ооздуктоо далалатыбы?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Улан Примов, Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова жана журналист-серепчи Турат Акимов катышты.

“Азаттык”: Улан мырза, сиз парламентте социалдык тармактарды жөнгө сала турган мыйзамды иштеп чыгуу боюнча демилге көтөрүп жатасыз. Бул сунуш мурда да сиздин фракциялашыңыз тарабынан айтылган эле. Андай мыйзамды иштеп чыгуунун негизги себеби, зарылчылыгы эмнеде?

Улан Примов.
Улан Примов.

Улан Примов: Биздин максатыбыз мындай мыйзамды кабыл алуу менен сөз эркиндигине чектөө коюу эмес. Мен сөз эркиндигин колдойм, ушул убакка чейин да колдоп келгенмин.

Бул жерде башка маселе бар. Ошол эркиндикти жамынып алып, улут аралык кастыкты козуткан же болбосо элди түндүк-түштүккө бөлгөн маалыматтарды таратып жатышат. Чет өлкөлөрдө туруп алып, Кыргызстан жөнүндө ар кандай терс пикирлерди биздин маалымат айдыңына коюшуп, Кыргызстанды өзүнчө эле сыноо полигону кылып алгандар көбөйдү. Бул бизди кооптондура турган маселе.

Элдин өз оюн билдирүүгө чектөө деген сөз жок. Аларга көзөмөл жүргүзүү зарыл болуп жатат. Бизде терроризм, диний көз караштар боюнча, дегеле биздин коопсуздугубузга, улуттук кызыкчылыгыбызга байланыштуу жалган маалыматтардын жарыяланышынан улам ушундай маселе келип чыгып жатат. Ошондой эле "бул мыйзам долбоору бийлик тарабынан заказ болгон, алардан сунуш түшүп жатат" деген пикирлер туура эмес.

“Азаттык”: Клара айым, Жогорку Кеңештин депутаты Ирина Карамушкина мурдагы жана азыркы президентти сындагандарды жоопко тартуу боюнча демилгесине укуктук баа берүүнү талап кылып келет. "Бул мыйзам долбоору менен өкмөт ошол талапты аткарып жатат" деген пикирлер бар. Сиздин оюңуз кандай?

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

Клара Сооронкулова: Кандай мыйзам демилгеси болбосун бардык тарабынан изилденип чыгышы зарыл. Менин оюмча, бул мыйзам боюнча демилге популисттик кадам болуп жатат. Анткени социалдык тармактарды улуттук деңгээлде жөнгө салуу мүмкүн эмес. Депутат мырза айтып жаткан чет жерден жазып жаткандарды Кыргызстанда кантип жөндөйбүз? Мисалы, "Фейсбук" социалдык тармагын колдонуучулардын 75 пайызы сырттан жазып жатышат. Биз америкалыктарга “биздин мыйзам боюнча жөнгө салгыла” деп айта албайбыз. Былтыр жазында Орусияда да ушундай демилге көтөрүлгөн. Кызыгы, бир аз убакыт өтпөй эле Кыргызстанда да көтөрүлүп жатат. Бул мыйзам аларда четке кагылган, анткени аны техникалык жактан аткаруу мүмкүн эмес.

“Азаттык”: Турат мырза, "социалдык тармактарда улут аралык, диний ишенимдер, аймактар ортосунда кастыкты козутуучу материалдар чыгып жатат" деп айтылууда. Эгерде ошол материалдар коомго коркунуч туудуруп жатса, анын колдонуучулардын жоокерчилиги кантип каралышы керек? Аларды кандай жол менен ооздуктаса болот?

Турат Акимов.
Турат Акимов.

Турат Акимов: Негизи терроризм, расалык бөлүнүү ж.б. мамлекеттин коопсуздугуна карата же эл аралык деңгээлде коркунуч келип чыкса социалдык тармактардагы маселени БУУнун деңгээлинде чечсе болмок. Мисалы, биздин депутат коомго коркунуч туудуруп жаткан терроризм, порнография ж.б.эл аралык коркунучтар боюнча эл аралык уюмдарга кайрылып, социалдык тармактарды түзүүчүлөргө талаптар коюлушу керек.

Социалдык тармак дүйнөлүк маселеге айланууда. Азыр эл аралык коомчулук Сирияда ж.б. мамлекеттерде терроризм менен чогуу күрөшүп жатпайбы. Бул жерде дагы ошондой мамиле, ошондой биргелешкен аракеттер керек. Дүйнө миң бутактуу чоң дарак болсо, Кыргызстан анын бир эле бутагы...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Интернетти ооздуктаганга болобу?
please wait

No media source currently available

0:00 0:17:56 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Бир жыл мурун кыйраган учак, Актөбөдө күйгөн автобус

Бир жыл мурда болгон кырсыкта каза тапкандарга тургузулган эстелик

Узап бараткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

Шейшембиде "Манас" аэропортуна жакын жайгашкан Дача СУ конушунда туура бир жыл мурун учак кырсыгынан каза болгондор эскерилди. Жергиликтүү тургундар, кырсыктан жабыркагандар жана жакындарын жоготкондор, жарандык активисттер чогулуп, куран окутушту. Маркумдарга тургузулган эстеликтин алдына гүл коюлду.

Былтыр 16-январда эртең менен жети жарымдар чамасында түркиялык АСТ компаниясына таандык "Боинг-747" үлгүсүндөгү жүк ташыган учак "Манас" аба майданынын чукул жердеги эл жашаган конушка кулап түшкөн. Каргашалуу окуяда Дача СУ конушунун 35 тургунунун, андан тышкары учактагы төрт учкучтун өмүрү кыйылган.

Түркияда катталган MyCargo компаниясына (мурдагы АСТ компаниясы) таандык “Боинг-747” үлгүсүндөгү учак Гонконг-Бишкек-Стамбул каттамы боюнча жүк ташыган. Аны “Түрк аба жолдору” компаниясы убактылуу жалдаган. Учак “Манас” аба майданынан күйүүчү май куюп, экипажын алмаштырган соң кайра Стамбулга учмак.

Учак кулаганда айылдагы 19 үй түп орду менен бузулуп, жети үй жараксыз болуп калган. 12 үй жарым-жартылай кыйраган. Мындан сырткары чарбалык курулуштар, мал-жанга зыян келтирип, автоунаалар талкаланган. Эл аралык аэропорттун энергетика, аэронавигация тармагы жана башка мүлкү зыян тарткан.

Дача СУ: учак кыйраткан кыял-тилектер
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:33 0:00

Жүк ташып бараткан түркиялык авиакомпания жабыркагандарга кенемте төлөп бергенин кыргыз бийлиги билдирген. Кырсыктын кесепетин жоюу боюнча өкмөттүк комиссиянын төрагасы Мухамметкалый Абылгазиев "Түрк компаниясы төлөгөн кенемтенин суммасы курман болгондордун жакындарынын каалоосу боюнча ачык айтылган жок. Кенемтенин суммасы дүйнөдө болуп көрбөгөндөй деңгээлде төлөндү, эч ким нааразы болгон жок" - деп бышыктады.

Кырсыктан жабыркагандарга элден да жардам чогултулган. Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин атайын эсебине 102 160 180 сом түшкөн.

Өкмөттүн маалыматына караганда чогулган акча калыс, текши бөлүштүрүлүп, жети жаран үй-жай алган. Ошондой эле коопсуздук маселесинен улам кимге канча акча тийгени коомчулукка ачык айтылган эмес. Жабыркагандардын өкүлдөрү дагы бийлик органдары бардык тарабынан көмөк көрсөткөнүн ырасташты.

Абылгазиев учактын кырсыкка кабылышы боюнча ачылган кылмыш иши жабыла электигин кошумчалады. “Эл аралык авиациялык комитеттин алдын-ала берген маалыматына караганда күнөөлүү – экипаж. Негизи дүйнөлүк практикада кырсыктын себептери боюнча башка ойлор болсо дагы талкуулашы керек. Түркиянын авиация саясатына жооп берген органдары жана “Боинг” самолетун чыгарган заводдун дагы ойлору болуп жатат. Аны кылмыш ишинин алкагында тергеп, өзүнчө бир жыйынтык чыгарышат" - деген бийлик өкүлү.

Авиакырсыктын себебин иликтеген Мамлекеттер аралык авиация комитетинин (МАК) алгачкы отчетуна караганда командир аэропорттун учуу-конуу тилкеси менен байланыш жок болгондуктан, экинчи айлампага кетүүгө буйрук бергенден кийин учак кулап түшкөн.

Конуу учурунда капитан байланыш жоктугунан улам "flare autopilot" режимине өтүп, жарым секундадан кийин экинчи айлампага кетүү үчүн кнопка басылганы катталып калганы жазылган.

"Бул аракет кыймылдаткычтардын ишин күчөткөн, кнопка басылгандан 3,5 секундадан кийин учак кырсыкка кабылган. Ошол кезде учактын ылдамдыгы 165 узелди (саатына 305 км ылдамдык) түзгөн", - деп жазылган отчетто.

Дүйнөлүк бир катар басылмалар 2017-жылдагы авиация коопсуздугунун жыл жыйынтыгын чыгарышып, “Манас” аэропортунун жанындагы кырсыкты адам өмүрү эң көп кыйылган окуя деп белгилешти. Өткөн жыл дүйнөдө аба мейкиндиги үчүн эң коопсуз же кырсыктар аз катталган жыл болуптур.

Британиянын Independent гезитинин редактору Cаймон Калдер “Азаттыкка” курган маегинде "Бишкектеги окуя эл аралык коомчулукта, керек болсо Улуттар Уюмунун алкагында каралышы зарыл эле" - деген пикирин айтты. "Улуттар Уюму ошончо киши өлгөн окуяны тиешелүү деңгээлде иликтөө маселесин көтөрүшү турган иш болчу" - деген журналист өткөн июнь айында Бишкекке келип, кырсык болгон жерди көрүп кеткен.

Калдердин белгилешинче, бир жыл мурунку Бишкектеги каргаша эл аралык авиацияда жүк ташыган учак кырсыгы деп каралган. “Албетте, авиажүргүнчүлөр менен жерде жашаган адамдардын өмүрү бирдей деп бааланса дагы – бул жерде эреже ушундай жазылып калган” – деп түшүндүрөт британиялык журналист.

“Азаттык” радиосу баш кеңсеси Канаданын Монреал шаарында жайгашкан Эл аралык жарандык авиация уюму - ИКАО менен байланышканда, “ИКАО бул иликтөөгө катышууга чакырылган эмес, андыктан эч кандай маалыматыбыз жок” – деген жоопту электрондук кат менен алды.

“Кыргызстан” авиакомпаниясынын башкы директору Жолдошбек Бектурганов болсо Көз карандысыз өлкөлөрдүн шериктештигинин аймагында болгон авиакырсыктарды Москвада жайгашкан Мамлекеттер аралык авиация комитети – МАК иликтей турганын белгилейт.

"КМШнын аймагында болгон кырсыктарды МАК гана иликтейт деп кол коюлган макулдашуу бар. МАКтын кырсыктын эмне себептен болгону тууралуу акыркы бүтүмүн эч ким талаша албайт. "Боинг" компаниясы, кыргыз бийлиги жана башка тараптар дагы ага кийлигише албайт" - деди Бектурганов.

МАКтын эксперттери кыргыз бийлигин Бишкектин эл аралык аэропортуна жакын жерлердеги курулуштарды карап чыгууга, мыйзам бузуулар болгон учурда тиешелүү чараларды көрүүгө чакырган. Ошондой эле "Манас" аба майданынын учуу-конуу коопсуздугун чыңдоо сунушталган.

Кырсыктан кийин Кыргызстандын Башкы прокуратурасынын, Ички иштер министрлигинин жана Улуттук коопсуздук комитетинин өкүлдөрүнөн турган тергөө тобу түзүлүп, учактын кыйрашынын себептерин иликтөөгө киришкен.

Демократия менен адам укуктарынын абалы кооптондурат

16-январда "Фридом Хаус" уюму жылдык баяндамасын чыгарып, 2017-жылы дүйнөдөгү демократия соңку он жыл ичиндеги эң олуттуу кризиске туш болгонун жарыялады.

Эркин шайлоолор, азчылыктардын укугу, сөз эркиндиги жана мыйзам үстөмдүгү сыяктуу демократиялык баалуулуктарга көз салган эл аралык уюм дүйнөдөгү демократиянын абалына тынчсызданып, коңгуроо какты.

Баяндамада 2017-жылы саясий укуктар жана жарандык эркиндик жаатында 71 өлкөнүн көрсөткүчү артка кетсе, 35 өлкөда гана демократия багытында жылыш болгон.

Сөз эркиндиги: айып кимде...

Сөз эркиндиги: айып кимде...

Бийлик менен медиа ортосундагы чыңалуу кыргыз коомчулугунун көңүл чордонунда турат.

Орусия жана Борбор Азиядагы Түркмөнстан, Тажикстан, Өзбекстан, Казакстан мурдагыдай эле "эркин эмес" өлкөлөрдүн катарын толуктады. Алардан айырмаланып, Кыргызстан "жарым-жартылай өлкөлөргө" кошулган. Бирок 2016-жылга салыштырмалуу Кыргызстандын көрсөткүчү бир упайга азайып, 38ден 37ге түшкөн.

Кыргызстанда айрым тармактарда жылыштар байкалганы менен артка чегинүүлөр да көп болгонун эл аралык уюмдун Европа жана Евразиялык программаларынын директору Марк Берендт «Азаттыкка» маегинде айтып берди.

- Кыргызстандагы акыркы шайлоодо административдик ресурс кеңири колдонулду. Президенттикке талапкер боло турган адамдарды кармоо же аларды коркутуу сыяктуу окуялар болду. Шайлоодон кийин утулган талапкерге иш ачылды. Мындай жагдай эркин жана демократиялык шайлоонун талаптарына төп келбейт. Бирок Кыргызстанда бийлик тынч жол менен алмашканын белгилебей койсок да болбойт.

Баяндамада Борбор Азия чөлкөмүндө каршылаштардын үнүн басуу үчүн аларды экстремизмге айыптап, ошондой эле медиа каражаттарын сестенттүү аракеттери байкалганы көрсөтүлөт.

Берендт Кыргызстанда "2016-жылы кабыл алынган конституциялык өзгөртүүлөр жакшы болгон жок" деп баалайт. Эл аралык уюмдун өкүлү аны былтыр шайлоодо байкоочулардын укуктарынын, өнөктүк маалында жарандардын тынч жыйындарга чогулуу укугунун чектелиши менен түшүндүрөт. "Бишкек шаарынын негизги аймактарында кандайдыр бир акция өткөрүүгө тыюу салынды. Бул эмне болуп жатканын жакшы эле түшүндүрүп турат. Өкмөт митингдердин өтүшүн каалаган жок" - дейт "Фридом Хаустун" өкүлү.

Бейшембиде "Human Rights Watch" эл аралык укук коргоо уюму дүйнөдөгү адам укуктарынын абалы боюнча баяндамасын жарыялады. 2017-жылы Кыргызстандагы сөз эркиндиги катаал сыноого туш болгонун бул уюмдун Европа жана Борбор Азия бөлүмүнүн директору Хью Уильямсон "Азаттык" радиосуна берген маегинде айтты.

Былтыр “Заноза” медиа ишканасына, журналисттерге жана укук коргоочу Чолпон Жакуповага каршы прокурор, президенттин юрист-кеңешчилери "Атамбаевдин ар-намысына шек келтирди" деп сотко арызданышты. "Хьюман Райтс Вотчтун" жана дагы башка укук коргоочу уюмдардын талдоосу мындай доо коюуга эч кандай негиз жок экенин көрсөттү. Журналисттер менен укук коргоочунун президентке айткандары, жазгандары Кыргызстандын мыйзамдарын бузбайт. Андыктан президенттин ар-намысын коргогон соттук иштер жокко чыгарылышы керек эле – деген уюмдун өкүлү Кыргызстан «медиа каражаттарына чектөө коюу жагынан башкаларга жаман жол» көрсөткөнүн баса белгиледи.

Эл аралык уюмдун баасында 2017-жыл Кыргызстандын соңку тарыхында сөз эркиндиги чектелип, медиа уюмдардын жабылышы жана аларга каршы укуктук механизмдер колдонулганы жагынан катаал жыл болуп калды.

“Кыргызстандын тарыхы өзү көрсөткөндөй, бул өлкөдө сот адилеттиги сакталбайт. Айрыкча 2010-жылкы июнь окуясынан кийин көп кишилер соттордун адилетсиз чечимине дуушар болушту. Саясатчылардын сот иштери эмне болуп жатканынан биз жакшы кабардарбыз. Тилекке каршы, бийликтин каршылаштары негизсиз же толук далилденбеген кылмыш иштери менен абакка кесилип жатышат” – деди Хью Уильямсон “Азаттыкка” курган маегинде.

“Хьюман Райт Вотч” уюму жыл жаңырар алдында Жээнбековду мамлекет башына келиши менен куттуктап, 2017-жылы Атамбаевдин тушундагы кемчиликтерди оңдоо жана тышкы дүйнөгө Кыргызстан адам укуктарын урматтаган өлкө экенин көрсөтүү үчүн жаңы президенттин алдында “мүмкүнчүлүктөрдүн терезеси” ачылып турганын белгилеген.​

Актөбөдө өзбек мигранттар бараткан автобус күйүп кетти

Бейшембиде Казакстандын Актөбө облусундагы Самара-Шымкент автожолунда жүргүнчү ташыган автобус өрттөнүп, 52 киши каза болгон. Алар Орусияга иштегени бараткан өзбек жарандары болуп чыкты. “Сетра" үлгүсүндөгү автобуста 57 киши бараткан. Бешөө ар кандай жараат алып, ооруканага жаткырылды. Казак дарыгерлери алардын өмүрүнө коркунуч жок экенин айтышууда.

Жума күнү күйүп кеткен 52 сөөктүн 44ү Актөбө шаарына жеткирилди. Алардын тек-жайын аныктоо иши башталды. Бирок маркумдардын денеси таанылгыс болуп күйүп кеткендиктен, алардын ким экенин аныкташ үчүн генетикалык экспертиза жүргүзүүгө туура келет.

Актөбөдө мигранттар бараткан автобус өрттөндү
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:56 0:00

Актөбөдөгү тез жардам ооруканасынын башкы дарыгери Ракымжан Арстан алардын колуна түшкөн бейтаптар медициналык жардам алып жатышканын айтты. "Бизге жеткирилген беш адамдын күйүктөн алган жарааты анчалык коркунучтуу эмес. Негизинен алар иске ууланышкан. Алардын үчөө Казакстандын жарандары, экөө өзбек атуулдары" - деди дарыгер.

Мигранттарды салган эки кабаттуу автобус 18-январда саат он жарымдар чамасында Актөбөдөгү Калыбай айылына чукул жерде күйүп кеткен. Айрым маалымат каражаттары өрт учурунда автобустун эшиги торолуп калып, жүргүнчүлөр сыртка чыга албай калганын кабарлашты.

Казакстандын ички иштер министринин орун басары Ерлан Тургумбаев тирүү калган беш кишинин көрсөтмөлөрүнө таянып, кырсыктын себебин мындайча түшүндүргөн:

- Алардын баары өрт автоунаанын салонунан чыкканын айтып жатышат. Адегенде ис чыгып, көбү ошондон ууланган. Бул эмне үчүн баары кутулбай калганынын биринчи себеби. Экинчиси - эшик ачылганда аба кирип, автобустун ичинен жалын тутанган. Ушундан улам жүргүнчүлөр сыртка чыга албай калышкан. Андан тышкары, жүк дагы көп экен. Автобустун биринчи кабатында жүк, экинчи кабатында адамдар болгон.

Кырсыктан кийин
Кырсыктан кийин

Казак бийлиги ижарада жүргөн “Сетра” үлгүсүндөгү автобус 29 жыл мурда Германиянын заводунда чыкканын, анын ээсинин жүргүнчүлөрдү ташууга лицензиясы болбогонун, эки жыл мурда техникалык коопсуздукту кепилдеген сертификатынын мөөнөтү да аяктаганын билдирди.

Кырсыкты казак тарап менен биргелешип иликтөө үчүн Өзбекстандын өзгөчө кырдаалдар министри жетектеген делегация бейшембинин кечинде Актөбөгө келди.

Өзбекстандын Казакстандагы консулу Шухрат Кошабоев кырсыкка кабылган 30га жакын жарандын аты-жөнү такталганын жума күнү билдирди.

Бейшембидеги кырсыктан кийин Борбор Азиянын коңшу мамлекеттеринин башчылары Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге көңүл айтышты.

Бул каргашалуу окуядан кийин Кыргызстанда ички жана эл аралык каттамда киши ташыган автобустар текшерилип жатканын транспорт жана жолдор министри Жамшитбек Калилов “Азаттык” радиосуна билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот реформасын эске салган сот чечими

Жогорку сот.

Уюшкан кылмыш тобунун мүчөсү катары башында 18 жылга соттолгон Чыңгыз Жумагуловдун эки жылга жетпей абактан мөөнөтүнөн мурда чыгарылышы сотторго карата сын пикирлердин жаңы толкунун пайда кылды.

Милициянын каттоосунда уюшкан кылмыш тобунун мүчөсү катары турган Чыңгыз Жумагулов Ленин райондук сотунун чечими менен 17-январда абактан мөөнөтүнөн мурда шарттуу жаза менен эркиндикке чыкты. 2016-жылы кармалган Жумагуловду райондук сот 18 жылга соттосо, шаардык сот анын жаза мөөнөтүн 13 жылга кыскарткан. Ал эми Жогору сот жети жыл жаза чектеген. Бирок анын бир жылдан кийин эле абактан мөөнөтүнөн мурда шарттуу жаза менен эркиндикке чыгып калышы сотторго карата сын пикирлерди күчөттү.

Конституциялык соттун мурдагы судьясы, юрист Клара Сооронкулованын айтымында, соттор ар тараптан көз каранды болгондуктан адилетсиз чечимге барган учурлары арбын.

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Чындап эле калыс чечим чыгарган соттор аз. Муну өзүңөр деле көрүп жатпайсыңарбы. Уюшма кылмыш тобунун мүчөсү деген адамга райондук сот 18 жыл берип жатат. Ал эми Жогорку сот болсо иштерин кыскартып туруп жети жыл гана берип жатат. Ал болсо бир жыл отургандан кийин "мөөнөтүнөн мурда" деп чыгарып жиберишти. Маалымат каражаттары боюнча иштерди, Өмүрбек Текебаев, Канатбек Исаев жана башка саясатчылардын ишин айтпай эле коёюн. Анан "сот реформасын кылып койдук" деп кыйкырып жатышат.

Сот реформасы демекчи, кыргыз бийлиги 2010-жылдагы апрел окуясынан кийин сот адилеттигин орнотууга убада берген. Бийлик судьялардын 60-70 пайызы жаңыланганын, алардын айлыктары көбөйүп, материалдык-техникалык шарттары жакшырганын айтып келет. Бирок эркин серепчилер бул аракеттер судьяларды мурдагыдан да көз каранды кылды деген ойдо.

- 2014-жылга караганда 2017-жылы сот системасына бюджеттен бөлүнгөн акча 50 пайыздан да көбөйдү. Жабдык берип жатышат, айлыктарын абдан көбөйттү, сотторду акча, каражат, материалдык жагынан жыргатып эле жатышат. Бирок соттор ошончолук бузулуп жатат. Тескерисинче болуп жатат. Эсеп жок, - дейт Клара Сооронкулова.

Ал арада Башкы прокуратура ушул жумада Нарын жана Ош шаарларындагы эки судьяга каршы кылмыш ишин козгогону маалым болду. Акыркы төрт жылда болсо жалпы 62 судьяга кылмыш иши козголгон.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы, экс-депутат Курманбек Осмонов жалаң эле судьяларга доомат артууга каршы. Ошол эле кезде ал "сот реформасы карапайым элдин сотко ишенимин жараттыбы" деген суроо коюуда.

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Сот реформасынын негизги максаты эмне? Ал ким үчүн жасалып жатат? Эгер сотко кайрылган Кыргызстандын карапайым жараны "менин укугум корголуп калды" деп айтса, анда "чындап эле сот реформасы болуп жатыптыр" деп айтса болот.

Жогорку соттун судьясы Кеңешбек Токтомамбетовдун айтымында, сот чечимине сөзсүз бир тарап нааразы болот. Ал судьялар чечим чыгарарда Конституцияны, мыйзамдарды жана өзүнүн ички ынанымын жетекчиликке алат деп ишенет.

- Сот системасын оңдош үчүн сот реформасы судьялардын өзүнөн, жарандык коомдон, жакшы мыйзамдарды кабыл алуу сыяктуу иш-аракеттерди талап кылат. Калкты укуктук жактан да тарбиялаш керек. Менимче, үстүртөн эле судьяларды жамандаган да туура эмес. Чечимди алардын пайдасына чыгарбагандыгы үчүн сотко кайрылгандардын 50 пайызы дайыма нааразы бойдон калат. Муну да эске алыш керек.

2016-жылдагы референдумда кабыл алынган Конституцияга ылайык, мыйзам бузган соттордун ишин жаңы түзүлгөн Тартип комиссиясы карап, аларга чара көрүү же көрбөө тууралуу чечим кабыл алат. Тогуз кишиден турган комиссия курамынын үчтөн бирин президент, үчтөн бирин парламент, үчтөн бирин соттор өздөрү шайлайт. Учурда Жогорку Кеңеш Тартип комиссиясына өз өкүлдөрүн тандай элек.

Өткөн жылдын акырында Сотторду тандоо кеңешинин жаңы курамы да ишке кирди. Сотторду тандоо кеңеши 2010-жылдан кийинки сот реформасын жүргүзүү демилгесинин алкагында түзүлгөн негизги орган болгон. Алар судья болгусу келгендерди үч баскыч менен тандап, мыктыларын дайындаш үчүн президентке сунуш кылат. Кыргызстанда жалпы жонунан 447 судья бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаш лидерлер аялдардын укуктарын коргоп чыкты

Жаш лидерлер аялдардын укуктарын коргоп чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:22 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG