Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:10

Кыргызстан

Жоболоңдуу ЖЭБ, жоголгон акча

Бишкектеги жылуулуктун жана ысык суунун үзгүлтүккө учурашына байланыштуу Башкы прокуратура тиешелүү кызмат адамдарына "Шалаакылык" беренеси боюнча кылмыш ишин козгоду.

Жоопсуз суроолор

Жогорку Кеңештин Отун-энергетикалык комплекс жана жер казынасын пайдалануу комитети Бишкек жылуулук борборундагы соңку кырдаал менен таанышып, жеринде көчмө жыйын өткөрдү.

Жыйынга комитетке мүчө болбогон айрым депутаттар да катышты. Алардын бири, КСДП фракциясынын өкүлү Аида Касмалиева авария болгон жерди көрүп чыккандан кийин да "кырсыкка эмне себеп болгон?" деген суроого жооп ала албаганын айтат. Анын пикиринде, бул маселе боюнча депутаттык комиссия түзүлүп, 386 миллион доллар кайда кеткенин иликтеп чыгыш керек.

- Бул шалаакылык. Бир гана жөнөкөй кызматкерлер эмес, энергетика тармагына жооп берген жетекчилер да жоопко тартылышы керек. Экинчиден, "386 миллион доллар эмне үчүн модернизациялоого толук жетпей калган?" деген суроого жооп табыш керек. Бул деген эбегейсиз чоң сумма. Бул жерден сурасак так жооп бере алышкан жок.

Касымалиева: ЖЭБдагы кырсыкка күнөөлүүлөр жооп берсин
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:35 0:00

Көчмө жыйында өкмөттүн атынан биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев түзүлгөн кырдаал үчүн бишкектиктерден кечирим сурады. Анын айтымында, абалды иликтеген өкмөттүк комиссия ишин жыйынтыктаса тиешелүү мекемелердин башчылары кызматынан алынат. Ал "30-январдын кечинен тартып борбор калаада жылуулук да, ысык суу да калыбына келтирилет" деп убада берди.

Ал арада Башкы прокуратура жылуулук борборундагы кырдаалга байланыштуу Кылмыш-жаза кодексинин "Шалаакылык" беренеси боюнча кылмыш ишин козгоду. Башкы көзөмөл органынын маалымат кызматы билдиргендей, буга Бишкекти жылуулук менен камсыздоодогу маселе тууралуу топтолгон материалдардын жыйынтыгы боюнча премьер-министрдин кайрылуусу негиз болду.

Маалыматка караганда, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу комитетинин, "Улуттук энерго холдинг", "Электр станциялары", "Бишкек жылуулук тармактары" ишканаларынын кызмат адамдары өкмөттүн күз-кыш мезгилине даярдануу тууралуу пландуу тапшырмаларын жетиштүү аткарган эмес. Бирок кылмыш иши кайсы кызмат адамдарына карата козголгону айтылган жок.

Кытайда эс алган депутаттар...

Коомчулукта ЖЭБдеги шалаакылык боюнча айрым гана жетекчилерди эмес, Сапар Исаков баштаган өкмөттү толук кызматтан кетирүү жөнүндө сунуштар түшүп жатат. Анткен менен Жогорку Кеңештеги “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Исхак Масалиев өкмөт менен кошо парламенттин да жоопкерчилигин эске салат. Анын айтымында, ЖЭБди жаңылоо боюнча келишим каралаарда TBEA компаниясы 30 депутатты Кытайга эс алдырып келген.

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Келишим түзүп, долбоорду бекитип жатканда депутаттарды эки жолу экиге бөлүп Кытайга эс алдырып келишкен. Менин билишим боюнча кытайлар "компаниянын иши менен тааныштырабыз" деп алып барган. Бирок депутаттар Макао деген эс алуучу жерге барышкан. Мен анда Салык кызматын жетектеп тургам. Мен ошондо айрым депутаттарды "Макаого баргыча компаниянын иши менен таанышсаңар болмок" деп урушкам. Алар болсо "эс алып келдик" дешкен.

Жылуулук электр борборундагы көчмө жыйында парламенттин Отун-энергетикалык комплекс боюнча комитетинин төрагасы Кожобек Рыспаев ЖЭБди модернизациялоо боюнча 386 млн. долларлык келишим Жогорку Кеңештен сметасы, техникалык-экономикалык негиздемеси жок ратификацияланганын тастыктады.

"Кылмыш иши козголгону менен, майда аткаминерлер иштен алынып, жетекчилер жоопко тартылбайт" деп ишенбегендер да басымдуу. Алардын бири - коомдук ишмер Адахан Мадумаров.

Адахан Мадумаров.
Адахан Мадумаров.

- Буга президент жооп береби же өкмөт жооп береби? Жогорку Кеңештин түшүнө да кирбейт. Ал жерде маселени иликтей турган 3-4 эле депутат бар. Калгандарынын баары көз каранды, жетелеме. Алардын буттарында кишен, беттеринде чүмбөт бар, курсактарында жеп алган акчасы бар. Акчаны бөлүшкөн үчүн эч ким унчуга албайт. Эгер мыйзам иштеген өлкөдө мындай окуя болсо эчак жыйынтык чыкмак. Бизде эч качан андай болбойт. Эч ким унчуга да албайт.

26-январдын кечинде Бишкек ЖЭБинде өндүрүштүк кырсык болгон. Ошондон бери борбор шаардын айрым райондорунда жылуулук жана ысык суу жок. Бир катар шаардыктар эптеп электр менен күн өткөрүүгө аргасыз.

Бишкек жылуулук борборунун модернизацияланган башкы корпусу былтыр жайында пайдаланууга берилген. Ал Кытайдын "Эксимбанкынан" алынган 386 миллион долларлык насыяга жаңыланып, кошумча эки энерго блок курулган эле.

Жылуулук борборунун бузулушунун чоо-жайы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ызгаардагы ымыркайлар жана кайыккан карылар

Ызгаардагы ымыркайлар жана кайыккан карылар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:17 0:00

Текебаевди видеокамера кайтарабы?

Өмүрбек Текебаев.

Оппозициялык саясатчы Өмүрбек Текебаев камалган абакка видеокамера орнотулду.

Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы (ЖАМК) саясатчынын камерасына видеокөзөмөл коопсуздук маселесинен улам коюлганын айтса, укук коргоочулар жана Текебаев өзү да бул көрүнүштү айыптоодо. Буга кошумча кийинки убакта Текебаевдин ден соолугу начарлап жатканы айтылып, ушул кезге чейин ал кайсы ооруканада дарыланары аныктала элек.

Камеранын ичине камера

“Ата Мекен” партиясынын камактагы лидери Өмүрбек Текебаев кармалып турган абакка видеокамера орнотулганы жөнүндө кабар 29-январда маалым болду. Камера ЖАМКтын борбордук аппаратынын талабы менен орнотулуп, Текебаевдин кыймыл-аракетин №47 колониядан тышкары башкы аппараттан байкап турууга мүмкүнчүлүк берет.

Текебаевдин соту: чаташкан “миллиондор”

Текебаевдин соту: чаташкан “миллиондор”

Бишкектин Биринчи Май райондук соту “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен партия мүчөсү Дүйшөнкул Чотоновдун иши боюнча күбөлөрдөн көрсөтмө алууну улантты.

ЖАМКтын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова "Азаттыкка" Текебаевдин камерасына видеобайкоо анын жеке коопсуздугуна байланыштуу орнотулганын билдирди.

- Кылмыш-жаза аткаруу кодексинин 55-беренесинин негизинде видеокамераны абактын администрациясы койгонго акысы бар. Бул тууралуу Текебаевдин өзүнө маалымат берилип, макулдугун алып койдук. Бул аракеттердин баары абакта отурган адамдын коопсуздугу үчүн жасалып жатат. Мындай камера мурдатан эле Текебаев эс алууга чыкканда көзөмөлдөп турчу, эми абакка да коюлду.

Өмүрбек Текебаев камалып турган абакка видеобайкоо 23-январда эле орнотулганын “Кыйноону алдын алуу” борборунун жетекчиси Нурдин Сулайманов 29-январда саясатчыга кирип чыккандан кийин коомчулукка жарыялаган. Сулаймановдун билдиргени боюнча, Текебаев камерага видеокөзөмөл орнотулушуна каршы чыккан жана бул анын жеке жашоосуна кийлигишүү экенин билдирген.

- Буга чейин бизге видеокөзөмөл Өмүрбек Текебаевдин макулдугу жок эле коюлганын айтып, саясатчынын жубайы кайрылган. Бүгүн борбордун бир кызматкерин алып, абакка кирип чыктык. Текебаев видеокөзөмөл 23-январда орнотулганын, эки-үч күндөн кийин алып келген кагаздарына кол коюп бергенин, бирок каршы экенин билдиргенин айтты. Текебаев ушул маселе боюнча көмөк көрсөтүшүбүздү өтүндү.

"Кийин курал катары колдонот"

Саясый серепчи Турат Акимовдун айтуусунда, “Ата Мекен” партиясынын лидеринин камерасына видеокөзөмөл орнотуу менен бийлик биринчи кезекте өз жоопкерчилигин ойлоп жатат. Себеби соңку убакта Текебаевдин ден соолугу начарлап жатканы тууралуу маалымат көп айтылып жаткандыктан, кырдаал күтүлбөгөн жерден өзгөрүп кетиши мүмкүн.

Ошол эле учурда Акимов видеокамерага байланган Текебаевдин кыймыл-аракеттери кийин бийлик үчүн курал болуп каларын жокко чыгарган жок.

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- "Текебаев түрмөдө кандай тамак ичип жатат, ууланып калбайбы, өзүнө кол салбайбы?" деген суроолорго кооптонуп түрмө жетекчилиги видеокамераны койду. Маселенин экинчи жагын ала турган болсок, бийлик кийин бул видеолорду Текебаевди каралоо катары колдонушу мүмкүн. Маселен, бул видеолор эртең коомчулукка жарыяланып кетсе, анын ичинде саясатчынын дааратканага барганы элге жарыяланса, мазактоо катары болуп калбайбы.

Турат Акимов соңку учурда камактагы саясатчынын ден соолугу көбүрөөк талкууланып жатканына токтолуп, аны абактан эртелетип чыгаруу боюнча сүйлөшүүлөр жүрө баштаган болушу мүмкүн деп болжолдойт.

Текебаевдин ден соолугуна байланыштуу маселе парламентте да козголуп, айрым депутаттар тобу “Ата Мекен” партиясынын башчысынын "ден соолугу дыкат текшерилип, зарыл болсо дарыланышы керек” деген мазмундагы кайрылууда кол топтошууда. Кол койгондордун арасында "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Исхак Масалиев да бар.

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Себеби эртең Текебаев бир нерсе болсо бийлик “билген эмеспиз” деп четке чыкпашы керек. Текебаев өзү бели, жүрөгү ооруп жатканын айтып эле келатат. Андыктан бул боюнча текшерүүдөн өтүшү керек, ошол эле учурда күзөтчүлөр жанында кайтарып жүрсүн деген сунуштарды бердик.

Текебаев дарыгерлердин көзөмөлүндө

Жаза аткаруу кызматы Өмүрбек Текебаев №47 колонияда ар дайым дарыгерлердин көзөмөлүндө экенин айтып, саясатчыны абактан сыртта дарылоого муктаждык жоктугун билдирип келет. Ошол эле учурда ЖАМКнын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова кээ бир оорулардын түрлөрү боюнча абактан сырткары дарыланууга мүмкүнчүлүк берилген учурлар бар экенин билдирди.

- Мисалы, онкологиялык оору болсо же аялдар төрөгөндө конвой менен алып чыгып жүрөбүз. Эгерде Өмүрбек Текебаевдин оорусу боюнча бизде дарылоого мүмкүн болбой, атайын дарыгерлер керек болсо, түрмөнүн жетекчилиги тийиштүү оорукана менен сүйлөшүп, абактан сырткары дарылайбыз. Бирок ал үчүн атайын дарыгерлердин чечими керек. Азырынча андай сүйлөшүүлөр болгон жок.

Өмүрбек Текебаев.
Өмүрбек Текебаев.

“Ата Мекен” фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов “Азаттыкка” билдиргендей, Өмүрбек Текебаевдин жүрөгүнөн сырткары, мойнунда онкологиялык оорунун белгилери бар экени дарыгерлер тарабынан аныкталган. Ушундан улам алар камактагы саясатчыны абактан сырткары дарылоо зарылдыгын билдирип жатышат. ЖАМК азырынча депутаттар тобунун кайрылуусуна жооп бере элек.

21-ноябрда Жогорку сот "Ата Мекен" партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев менен мурдагы өзгөчө кырдаалдар министри Дүйшөнкул Чотоновду сегиз жылдан күчөтүлгөн тартиптеги абакка кескен жана үй-мүлкүн мамлекетке чегерүү тууралуу райондук соттун чечимин күчүндө калтырган. Эки саясатчы "орусиялык жарандан бир миллион доллар пара алган" деген айып менен былтыр февраль айында камакка алынган. Соттолгондор муну оппозициялык ишмердүүлүгү үчүн саясий куугунтук катары баалап келишет. Буга чейин мурдагы президент Роза Отунбаева да Бириккен Улуттар Уюмунда Текебаев саясий куугунтуктун курмандыгы болгонун айтып чыккан эле.

Былтыр октябрда Өмүрбек Текебаев Бишкектеги №47 түзөтүү колониясына, Чотонов Молдовановка айылындагы №27 абакка которулган.

Жогорку Сот Текебаев менен Чотоновду абакта калтырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:42 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Эже-сиңдилер: эрмектен энчисин тапкандар

Эже-сиңдилер: эрмектен энчисин тапкандар
please wait

No media source currently available

0:00 0:34:38 0:00

Бир койго сатылган Азамат...

Бир койго сатылган Азамат...
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:34 0:00

Жер көчкүдөн коркпогон ортоктуктар

Жер көчкүдөн коркпогон ортоктуктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

Момункулов: "Акылдуу шаарда" жасалма интеллект болот

Момункулов: "Акылдуу шаарда" жасалма интеллект болот
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00

Мигранттар: жол азабы, көр азабы...

Мигранттарга арналган көргөзмөдө тартылган сүрөт. 29-сентябрь, 2018-жыл.

Былтыр Москвадан Кыргызстанга 197 мигранттын сөөгү жөнөтүлгөн. Алардын 60тан ашууну жол кырсыгында каза болгон. Кыргыз диаспорасынын өкүлдөрү жол кырсыгында жабыркагандарды азайтыш үчүн өкмөт аба жана темир жол каттамдарына көңүл бурушу керек деген ойдо.

Өзбек өкмөтү Орусияга бараткан мигранттардын коопсуздугун камсыз кылыш үчүн Орусиянын шаарларына жаңы темир жол каттамдарын ачууда.

Ташкент-Москва, Ташкент-Уфа поезд багыттары ачылып, Волгоградга каттамдар көбөйтүлгөн. Өзбек өкмөтү мигранттарга учак жана темир жол билеттерин сатып алууга атайын жеңилдиктерди да бермей болду.

Орусиядагы өзбекстандык мигранттардын саны 3 миллионго чукулдайт. Алардын басымдуу болүгү Сурхандарыя, Кашкардарыя, Самарканд жана Фергана облустарынан келген.

Орусиядагы өзбекстандыктардын «Ватандош» биримдигинин жетекчиси Усман Баратов өкмөттүн убадалары аткарылса, узак жолго унаалар менен топ-топ болуп чыгып, кырсыкка кабылгандар кескин азаят деген үмүттө.

- Былтыр мигранттарды Орусияда ишке орноштуруу тууралуу эки өлкөнүн ортосунда атайын келишим алынган. Азырынча жеңилдиктер бул келишим боюнча Орусияга ишке келген мигранттарга гана берилери айтылып жатат. Бирок Өзбекстандан Орусияга келчү темир жол жана аба каттамдары көбөйтүлдү. Өзбекстанга орусиялык учактар да каттайт, бирок аба жана темир жол ишканалары мамлекетке тиешелүү. Ошондуктан мигранттарга тарифтик жеңилдик берилсе, элге жакшы. Азырынча жеңилдиктердин таасири сезилген жок. Бул өкмөттүн колунан келчү иш.

Орусияга бараткан кыргызстандык мигранттар жолдо каза тапкан учурлар да болгон. Москвадагы кыргыз элчилиги былтыр бир гана Борбордук федералдык аймактан Кыргызстанга 197 мигранттын сөөгү жөнөтүлгөнүн, алардын 60тан ашууну жол кырсыгында каза болгонун маалымдады.

Жалпы Орусия боюнча январь-июнь айларында 216 мигрант каза тапкан.

Мындай кырсыктар көбүнчө борборазиялыктар миграциялык картаны жаңылатканы чек арага жеңил унаалар менен чыкканда катталат. Ошондой эле Ош менен Бишкектен Орусиянын шаарларына мигранттарды ташыган жеке микроавтобустар кырсыктаган учурлар да арбын.

Жамиля Бегиева.
Жамиля Бегиева.

Москвадагы кыргыз диаспорасынын өкүлү Жамиля Бегиева аба жана темир жол каттамдарынын жол киреси кымбат болгондуктан, мигранттар тобокелге салып жатышканын айтууда.

- Поезддер бош эле келип жатат. Жол киреси авиабилеттей эле кымбат. Кыргыздар аргасы түгөндө «Кудай сактасын» деп жолго чыга берет эмеспи. Азыркы суукта Казакстанда эки автобус тоңуп калганын угуп жатабыз. Андан башка канча жол кырсыктары болуп жатат! Ошондуктан өкмөт башчыларыбыз авиакомпаниялардын жетекчилери менен сүйлөшүп, жол кире маселесин чечиши керек. Темир жол болсо өзүбүздө, өкмөттүн колунда. Же адамдар четке чыгып жатканда мамлекет мигранттардын өмүрүн жеке менчик мекемелер аркылуу эмес, өкмөттүк мекемеде камсыздашы керек. Эки күндүн биринде эле Орусияда каза болгон мигранттардын сөөгүн узатууга акча чогултулат, ззэниң кейийт.

Бишкек менен Оштон Москвага жеңил унаа менен 3-5 миң рубл жол киреге келүүгө мүмкүн болсо, авиабилет баасы эки-үч эсе, миграция күчөгөн маалда андан да кымбаттап кеткен учурлар болот. Ал эми поезд бир гана Бишкектен Орусиянын үч эле шаарына каттайт, билет акысы да аба каттамынан кем калбайт.

Надырбек Сооронбаев.
Надырбек Сооронбаев.

Коомдук ишмер Надырбек Сооронбаев эмгек мигранттарынын коопсуздугу үчүн аба жана темир жол акыларынын туруктуулугун камсыздап, узак жолго чыккан айдоочулар менен унааларды жакшылап текшерүү керек экенин кошумчалайт.

- Аба каттамдарынын баасы туруктуу эмес. Сезон маалында Кыргызстандан бул жакка учкан кымбат. Кайра мигранттар эс алууга кетип жатканда да билет баасы асмандап кетет. Айла жоктон унаа менен чыгып жатышат. Анан ар кандай себептерден улам жолдо каза таап жатышат. Темир жол азырынча өкмөттүн колунда болгондуктан, мигранттарга атайын жеңилдиктерди кылып, каттамдарды көбөйтүп берсе, мекендештер поезд менен каттап, кырсыктар азаймак.

"Башкаларга караганда бизде жол кире арзан"

Ал эми жарандык авиация боюнча эксперт Эрмек Өмүралиев Борбор Азия өлкөлөрүнө салыштырмалуу Кыргызстанда аба каттамдарына жол кире кыйла арзан экенин белгилейт.

- Бишкек-Москва багытында кыргыз авиакомпанияларынын 15 рейси, орусиялык компаниялардын 19 рейси каттайт. Ал эми Ош-Москва багытында кыргызстандык авиакомпаниялардын 12 рейси, орусиялыктардын 13 рейси бар. Бул каттамдар Кыргызстан менен Орусия кабыл алган келишим боюнча жүрөт. Бул жерде улуттук кызыкчылык, паритет дегендер камтылган. Ошондой эле эки тараптуу атаандаштыкка маани берилет. Албетте, өкмөт билеттердин баасына көзөмөл кылат. Бирок баалар өтө эле көтөрүлүп же түшүп кеткен кезде гана түздөн-түз кийлигише алат. Жалпысынан азыр бизде баалар ыңгайлуу.

«Мигранттарга атайын жеңилдик берүүгө өкмөттө каражат жагынан мүмкүнчүлүк болушу керек», - дейт Өмүралиев.

- Кыргызстан он жылдан ашуун Европа Биримдигинин «кара тизмесинде». ИКАОнун эл аралык стандарттары бар. Алар коопсуздук маселелерин камтыйт. Авиакомпаниялар бул стандарттарды орундатууга көптөгөн каражаттарды сарпташы керек. Ошол эле адистердин квалификациясын жогорулатуу, учактардын тетиктерин өз маалында алмаштыруу, учактын учуу жарамдуулугу сыяктуу көптөгөн талаптар бар. Учак бузулуп калса, атайын лицензиясы бар жайда оңдоо керек. Ошондуктан авиабилеттин баасындагы ар бир жеңилдик каражат менен камсыздалышы зарыл. Тилекке каршы, Кыргызстанда бул үчүн чоң каражат булагы жок. Орусияда ардагерлерге жана башка категориядагы жүргүнчүлөргө тарифтер атайын мамлекеттик дотация менен каралган. Жөн эле буйрук берип, талап кыла бербестен, каражат жагынан колдоо керек. Кыргыз өкмөтүндө чоң өлчөмдөгү каражат булагы болбогондуктан, натыйжалуу ыкма катары атаандаштык концепциясы басымдуулук кылат.

Эксперттин пикиринде, учурда кыргызстандык авиакомпаниялар өкмөттүн колдоосуна муктаж.

- Ооба, рейстер азайды. Башында «Эйр Манас», «Кыргызстан» компаниялары «Жуковский» аэропортуна учак жөнөтө баштады эле, кийин ар кандай себептерден улам токтоп калды. Бирок мен кыргызстандык компаниялар атаандаштыкка жакшы эле туруштук берип жатат деп ойлойм. Алардын абалын жакшыртууга тышкы жана ички инвесторлор изделип жатат. Ошол эле орусиялык «Аэрофлот», лоукостерлик «Урал», «Сибирь» жана «Голос» компанияларына колдоо күчтүү. Мындан ары кыргызстандык авиакомпаниялар бул атаандаштыкка туруштук бере алабы же жокпу – бул орчундуу маселе. Биз азыр аларга мамлекеттик колдоо көрсөтөлү деген сунуштарды киргизип жатабыз. Алар кабыл алынса, биздин компаниялар жеңилирээк иштеп калабы деген үмүттөбүз.

Кыргызстандык авиакомпаниялардын каттамдарынын азайышы Орусияда каза болгон мигранттардын сөөгүн мекенге жөнөтүүдө да кыйынчылык жаратууда. «Жүк 200» маселесинде орусиялык компаниялар сөөктү алып кетүүдөн баш тарткан учурлар арбын.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Нарын: студенттер окубай кайда кетти?

Нарын: студенттер окубай кайда кетти?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:36 0:00

Касымалиева: ЖЭБдагы кырсыкка күнөөлүүлөр жооп берсин

Касымалиева: ЖЭБдагы кырсыкка күнөөлүүлөр жооп берсин
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:35 0:00

Ош базарында өрт чыкты

Ош базарында өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Арабдашкан кыргыз ысымдары

Cүрөттүн макалага тиешеси жок. (Бишкекте өткөн курут фестивалы, 2016-жыл)

Мамлекеттик каттоо кызматы 2017-жылы төрөлгөн балдарга кандай аттар көп коюлганы тууралуу маалымат таратты. Алардын ичинде араб тилинен алынган аттар басымдуулук кылат. Балдарга ат коюуда араб ысымдарына эмне себептен көбүрөөк артыкчылык берилип жатат?

Чоң энесин, таенесин ээрчип шаардагы төрөтканалардын бирине апасын көргөнү келген Сумая беш жашта. Ал азырынча өзүнүн аты эмнени түшүндүрөрүн билбейт. Бирок өзүнүн, эжесинин атын айтканды билет. Көчөт кыздын чоң энеси Калыя өздөрү мусулман болгондуктан неберелерине да мусулманча ысымдарды тандап алышканын кеп кылды:

- Эки небереме мусулманча ысым ыйгарганбыз. Мындан башка да неберелерим бар. Баарыбыз макулдашып, ушул ат жагып, анан коюп алганбыз. Бирок бул ысым эмнени түшүндүрөрүн деле билбейм.

Эрмат Таштемиров болсо калкты каттоо бөлүмүнө кызына туулгандыгы тууралуу күбөлүк алайын деп келген аталардын бири.

Менимче бул араб аттары эмес, мусулманча аттар.

- Эң улуу кызымдын атын чоң атасы Хадича деп койгон. Ортончусун кайындарым Рабия деп койду. Үчүнчү кызымды болсо чоң энеси Камила деп койгула деди. Менимче бул араб аттары эмес, мусулманча аттар. Биз өзүбүз мусулман болгондон кийин балдарыбызга ушундай ат койгонубуз туура.

Мамлекеттик каттоо кызматынын маалыматына караганда, былтыр үч миңге чукул эркек балага Умар деген ат коюлган. Умар ислам тарыхында экинчи халиф катары белгилүү экени айтылат. Ал эми кыздар арасында Раяна деген ысым алдыга чыккан. Андан кийин ата-энелер Алинур, Алихан, Али, Амир жана Арууке, Амина, Айбике, Айлин деген ысымдарды тандашкан.

Адистер акыркы жылдарда төрөлгөн балдарга ислам адабияттарынан алынган ысымдарды ыйгаруу жылдан-жылга күчөп баратканын айтып, бул келечекте улут келечегине таасирин тийгизет деп чочулашат. Алардын бири - жазуучу Абдымамбет Сариев:

Абдымамбет Сариев.
Абдымамбет Сариев.

- Кыргыз эли илгертен өзүнүн атын, тилин, каада-салтын, "Манасын", көркөм өнөрүн сактап, эл катары жок болбой келген. Азыркы учурда диний сабатсыздык айынан көпчүлүк адамдар радикалдык исламга кирип кетип, кыргыз аттарын арабчага алмаштырып жатышат. Бул улутту улут катары жок кыла турган белгилердин бири.

Сариев кезинде кыргыздар дин аркылуу келген аттарды улуттук тил өзгөчөлүктөрүнө карата өзгөртүп, "бай", "хан", "бек", "бий" деген сөздөрдү кошуп кабыл алса, азыр ошол тилден түз эле кабыл алып, айрым аттарды айтуу оор же ыңгайсыз болуп калганын айта кетти.

Диний серепчи Канат Мурзахалилов болсо бул көрүнүштү ислам дини кыргыз коомчулугуна тереңдеп сиңип баратканы деп баалап, анын терс жагы жок дейт:

Канатбек Мурзахалилов.
Канатбек Мурзахалилов.

- Мен эч кандай терс жагын көргөн жокмун. Бул - адам укугу. Ар бир адам өз баласына кандай ат коёрун өзү билет. Ат коюп жатканда ал ысым ошол баланын келечегин аныктайт деген түшүнүк бар да. Ошого жараша ата-энелер жакшы ат тандаганга аракет кылышат. Бул биздин калктын ислам динине болгон ишеними артканын билдирет.

Анткен менен этнограф Октябрь Капалбаевдин айтымында, адам аттарынын тарыхы элдин тарыхы жана алардын тили менен тыгыз байланышта.

- Кыргыздардын өзүнүн ат коюу жөрөлгөлөрү бар эмеспи. Мисалы, денесиндеги өзгөчөлүктөргө байланыштуу ырымдалып коюла турган ысымдар да болот да. Мисалы, Сыргак, Артыкбай, Кошумбек, Меңдибай, Калыбек, Анарбек деген аттар болгон эмеспи. Азыркы кыргыздар балдарындагы мындай өзгөчөлүктөрдү каякка алып барат?

Капалбаев учурда адамдын атынан жана фамилиясынан эле кайсы элге тиешелүү экенин билсе болорун, ал эми кыргыз коомчулугунун жарымы балдарына диний аттарды, миграцияда жүргөндөрдүн кайсы бир катмары ошол өлкөдөгү улуттун ысымдарын коюп жатканы жакшы көрүнүш эмес деген оюн кошумчалады.

Парламент депутаты Рыскелди Момбековдун балдарга ат коюу боюнча мындай сунушу бар:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Кыргыздын өзүнүн тарыхында Калыгул, Арстанбек сыяктуу олуялар болгон. Манас, Семетей, Сейтек, Курманбек сыяктуу баатырлары бар. Ушул аттарды кайталап кое берсек, каада-салтыбызга да, ошол аттарды алып жүргөн адамдардын аң-сезимине да башкача болмок.

Адабиятчылар "Манас" эпосунун өзүндө эле алты жүзгө чукул каармандардын аттары бар экенин, балдарга ысым ыйгарууда аларды колдонсо болорун айтып жүрүшөт.

Тарыхчы жана жазуучу Баяс Турал “Улуттук ысымдар – улуу мурас” деген китебинде адам аттарына кайрылып, ысымдар тарыхтын өзгөрүшүнө да таасир этерине токтолгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Атадан калган туяк" - бир муундун эпосу

"Атадан калган туяк" фильминен бир көрүнүш. kino-teatr.ru сайтынан алынган фотосүрөт.

30-жылдардагы сталиндик кандуу репрессияны улай келген Улуу Ата Мекендик согуш миллиондогон балдарды атасыз калтырды. Чыңгыз Айтматовдун “Атадан калган туяк” аңгемесинде атасын эңсеген тестиердин өксүгү, каргадай кезинде катаал турмушка туш келген баланын арман-асирети баяндалган. Атаны күтүү, атаны эңсөө - автордун өзү башынан кечирген оор мүшкүл. Аны бийик адабияттын деңгээлине алып чыгуу Айтматов сындуу көркөм сөз чеберинин гана колунан келчү иш.

Атасын ал кинодон көрдү

Чыңгыз Айтматовдун көпчүлүк чыгармаларында бешиктен бели чыга электе катаал турмушка кабылган балдар, атасынан айрылган тестиерлердин арман-кайгысы алдыңкы планга чыгып, катаал заман баяндалат. Толгонайды ээрчиген Жанболот, “Аксай десантынын” башчысы Султанмураттын бөрү этектеген замандагы күрөшү, ата-энесинен тирүүлөй ажыраган Бала - санай берсе четинен чыга берчү кичинекей каармандардын оор тагдырлары.

"Ата-Бейит" мемориалы.
"Ата-Бейит" мемориалы.

Атадан айрылууну, өмүр бою өкүт болуп калган арманды, каргадай баланы каптаган кайгыны Чыңгыз Айтматов өзү башынан кечирген. Жазыксыз атылып кеткен атасы бир күнү кирип келчүдөй эчен жылдар үмүт менен жашаган. Ошол сезим, ошол арман атасы кан майданга аттанган кезде курсакта калган алты жаштагы Авалбекте да бар болчу. Тек ал оюнкараак курагында ата деген сезим кандай оор болорун биле элек кезде эле.

Чыңгыз Айтматовдун “Атадан калган туяк” аңгемеси кадимки баяндоо менен башталып, сюжеттин өнүгүшү жай турмуш көрүнүштөрүнө бурулат:

- Өз атасын ал биринчи жолу кинодон көрдү. Анда беш-алты жашар эселек чагы. Бул окуя тээ кыштактын сыртында агарып турган чоң кашарда жүн кыркында болгон иш. Совхоздун жүн кыркымы жылыга ушул жерде өткөрүлчү. Камыш менен жабылган төбөсү кийин шиферге алмаштырылганы болбосо, чоң кашар азыр да ордунда, адырдан түшө берген этекте, жол боюнда турат.

Мында ал энесин ээрчип ойноп келер эле. Энеси Жээнгүл, совхоздогу почта бөлүмүнүн телефонисткасы, ар жылы жай башталары менен кыркынчы болуп иштей турган. Аны үчүн Жээнгүл отпускасын алып, ага кошумча кош айдоо, туут маалында эртеден-кечке: "Алоо эле! Алоо!”— деп алоолоп туш-туштан жабалактаган ашыгыш кабарларды, буйруктарды, кала берсе сен-мен дешкен айтышууларды бирине-бирин токтотпой тезинен байланыштырып, дем алышсыз иштеген күндөрү, түндөрү үчүн убактысын эселеп, кыркын башталары менен аягына чейин күнүн коё бербей келип иштеп жүрчү...

"Оңой бекен жан бакмак" дегендей, жалгыз бой жесир аял ушуну менен эптеп түзүгүрөөк оокат кылуунун далалатында. Жүн кыркуунун акысы - иштеген эмгегине жараша эмеспи. Көп иштесең - көп, аз иштесең - аз аласың. Кышкы камын Жээнгүл чынында ушул жерден таба турган. Бир үйдө эки жан болсо да, отун-суу, кийим-кечек сыяктуу үй тиричилигинин эсеби бүтөбү...

Баласын таштар кишиси болбогон соң, Жээн­гүл аны кыркынга ала барар эле”.

Аңгемеде согуштан кийинки оор турмуш сүрөттөлгөн. Жалгыз уулу менен калган келин оордугуна карабай кыркынга келген. Энеси жумушта жүргөндө Авалбекке жыргал. Койчуларга жардамдашып, балдар менен ойноп, араба-машиналарга жармашып кой айдап, “бака-шака дүйнөнүн кызыгына батып, керели-кечке өзүнө окшоп ээрчий келген балдар менен карала-торала болуп ойногону-ойногон”.

Кино согуш жөнүндө экен

Анан ошондой күндөрдүн биринде чоң кашарга көчмө кинонун машинасы келип, аны элден мурда Авалбек көрөт. Көрүп эле тим калбай, элдин баарына бул жаңылыкты кабарлап чыгат. Жазуучу алдыда боло турган окуяны шашпай баяндап, сюжеттин кульминациялык чекитине жакындайт.

“Кино согуш жөнүндө экен.

Кашардын дубалына илинген аппак кездеменин үстүндө кымкуут салгылашуу жайнап жатып калды. Замбирек снаряддары жер челип, кулак тундура жа­рылып, удаа-удаа асманга ышкырына сызылган ракеталар түн караңгысын бир оокумга ийне көрүнчүдөй жапжарык тутандыра, боортоктоп жылган чалгынчылар жаткан жерин кулачтай селейип, кара түн, кара жер, кара асман астын-үстүн чатышып, сапырылып жатты. Ал эми пулемёттор жаакташа тытырап ок жаадырчы болсо — баланын жүрөгү алып учуп, аптыккан деми колкосуна тыгылат. Мына согуш деп ушуну айт! Мына согуш десе!

Энеси экөө жүн салынган кендир каптын үстүнө өйдөрөөк чыгып отурушкан эле. Элдин артында болсо да бул тараптан экран жакшы көрүнгөн. Авалбектин өз оюна койгондо, ал сөзсүз так экрандын түбүнө, совхоздон жетип келген өз курдуу балдарга аралашып отурмак. Ошол алдыңкы катарга кетүүгө аракеттенип да көрдү аздап, бирок Жээнгүл анысына көнбөдү:

- Жетет, безерман, керели-кечке дикилдейсиң, отур жаныма,—деп алдына алып, кучактап отурду”.

Аңгемеде кино көрүүчүлөрдүн экранда жүрүп жаткан окуяга карата мамилесине өзгөчө көңүл бурулат. Жамандык-жакшылыкты көп көргөн эл кинону өзүнө абдан эле жакын кабыл алат. Аны артта эненин үшкүрүгүнөн, танканын ок атар оозу бери бурулганда Жээнгүлдүн баласын бооруна бекем кысканынан, тообасын келтирип элейип отурган аялдын абалынан улам байкоого болот. Алардын катарында отурган Авалбек үчүн кинодогу окуялар - тек оюн, мадырабаштар күндө ойногон эле кадимки согуш оюну.

“Авалбек деген тигилердей жүрөксүз беле. Түк бир коркуп да койгон жок. Ал түгүл ичтен шаттанып да жатты: фашисттер жалп-жалп этип тоголонгондо. Ал эми биздикилер куласа, алар бир аздан кийин туруп кетчүдөй ишенимде болду.

Жо, деги согушта жүргөн кишилердин окко учканы өзүнчө бир тамаша. Куду согуш ойногон балдардын жыгылганындай кулашат. Андай кулаганды ал өзү деле эч кимден кем келтирбейт. Чуркап бара жатып, бутка бирөө тепкендей, оңко-чоңко атып сулап калат. Ырас, жер катуу эле болот, тийген жериң аябай эле ачышат. Анткен менен кайра тура калып, кайра чабуулга кирсең, ооруган жериңди унутуп каласьң. Айырмасы — тигилер дароо тура калбай, бүк түшүп жата берет экен.

Авалбек окко учуунун башкача да түрүн биле турган. Мисалы, айталы, ичке ок тийди. Мындай учурда алигидей тапатандан кетиш жарабайт. Адегенде ичти мыкчый кармап, анан бети-башыңды тырыштырып, тишиңди кычыратып, кускуң келгендей улам эңкейип, улам теңселе берип, анан шалак этип колдон куралды түшүрүп, ошондон кийин жыгылыш керек. Мындайда өзү бир аз жата түшүп, “жок, мен өлгөн жокмун” деп, тура жүгүрүп согушка кирер эле. Тигилер болсо турбай жата берет экен. Айырмасы ошол.”

“Тигиногу сенин атаң...”

Жазуучу согуш каарын сезген улуу муун менен катаал турмушка жаңыдан аралашып аткан баланын ортосундагы айырмалуу дүйнөгө абай салып, чиелешип бараткан окуянын өзөк жибин андан ары улайт. Кан майдандын көркөмдөштүрүлгөн сүрөтү же илим тилинде айтылчу “экинчи дүйнөнү” элеттиктер чын дилден кабыл алып, анын кызыгына арбалып, экрандагыларды нака турмуштун өзү катары кабылдашат. Ошон үчүн экрандагы кыргыз ырайлуу жоокерди энеси “сенин атаң” деп атпайбы.

“Замбирекчилер жети-сегиз адам экен. Арасында кебете-иреңи кыргызга окшогон бирөө (а балким, ал тек гана кандаш элдерден чыгар), экранда улам көрсөтүлүп көзгө жылуу учурай берди. "Атам экен" деп бала аны эч убакытта ойлобос беле, мындай ишти өзү капарына да албас беле... кандай десе болот... Энеси. Баарын энеси кылды.

- Тигиногу сенин атаң, - деп койду ал бир убакыт­та, баланын кулагына шыбырап.

Ушундан баштап жанагы замбирекчи Авалбектин атасы болду. Ушундан баштап кино анын атасы жөнүндөгү киного айланды. Совхоздо эле жүргөн жигиттер курдуу атасы жапжаш неме экен. Тыгырчыгынан келген, тоголок жүздүү, курч тиктеген көздөрү, көө, кир болгон бетинде жалт-жалт этип чагылат. Бала анын ачуулуу кабак-кашын, кашкайган тиштерин, башындагы темир каскасын, ыйыгындагы погондорун - баарын тең байкап отурду. Атасы мышыктай чапчаң экенине да баа берди. Мына азыр эле замбиректин дөңгөлөгүн карысына сала тирей берип, өзү артына чап кайрылып, алда кимге катуу кыйкырды: "Снаряддарды токтотпогула! Тез! Тез!”

- Апа, менин атам ушубу? - деди бала. Жээнгүл түшүнө бербей:

- Тынч отур. Алаксытпа,- деп койду.

- Менин атам дебедиңби өзүң.

- Ийи ошол. Жөн отурчу деги. Кишилер урушат.

Аттиң десе, эмне үчүн ушинтип айтты болду экен?

"Атадан калган туяк" фильминен көрүнүш. kino-teatr.ru сайтынан алынган сүрөт.
"Атадан калган туяк" фильминен көрүнүш. kino-teatr.ru сайтынан алынган сүрөт.

Көңүлү миң бөлүнүп, согушта мерт болгон теңин эстеп, ошого кайра күйүп, кайра санааркап, оозунан кокус чыгып кетти бекен? Же анчейин эле кайдыгер сүйлөп койду бекен? Же алда кандай кылт эткен оюна алданып, "Тигиногу сенин атаң" дегени, атасы аскерге кеткенде боюнда калып, дүйнөгө көз жарганы, ата дегенди билбеген, укпаган чунак бала кинодон көрүп болсо да элестетип жүрсүн дегениби?

А тиги эси жок энесинин айтканына ошол замат ишенди. Ошол замат сүйүнүп, ошол замат жүрөгү дүкүлдөп, ошол замат атага деген мээрими делебесин козгоду. Жоокер атасы менен кайсы уул мактанбасын. "Мына менин атам!”— деп көңүлүндө мактана кетти. Мына, ата деген ушул! Атасы жок жалгыз деп кордогон балдар эми көрүп алсын! Эми алар тийип гана көрсүн! Ушунда отурган чабандар да билсин, көрсүн.”

Авалбектин апасынан уккан жаңылыгы анын буга чейинки бир түстүү турмушун жаңыртып, башкача өң, башкача түс берет.

“Мына эми ал да аталуу болуп чыкты. Энеси: "Тигиногу сенин атаң",— дегенден бери, экрандагы солдат анын атасы болду. Ушуга эч шек койбой ишенип, бала атасына чын дили менен жан тартып эреркеп отурду. Мурда билип көрбөгөн аталуу балалыктын даамын ал эми оозанды. Атасынын бардык жүргөн-турганын жактырып ичи элжиреп, аны үйдөгү айнектин астында илинип турган өз атасынын сүрөтүнө айнытпай окшоштуруп жатты. Мурду, кашы, көзү — бүт эле өзү...

Жан ынтаасы менен тигиле, баланын азыр карап отурганын билгендей, анын атасы да кинодогу учкундай кыска өмүрүндө, өзүн эч убакта эстен кеткистей, кийин баласы сыймыктана тургандай жоокер кайратын кан майданда, эл алдында көрсөттү. Авалбек согуштун оюнчук эмес экенин эми сезди, окко учкан адамдын кулаганы тамаша эмес экенине да көзү жетти. Жоонун түрү каардуу, айбаттуу болуп бара жатты. Азыр эле тапкан атасы кантер экен деп, мына ошондо жакын кишиси үчүн мурда баштан өтпөгөн коркунуч тууп, ал коркунуч баланын жүрөгүн камады.”

Бир сааттан ашуун убакытка созулчу кино аяктагыча бала согуш деген эмне экенин, жакын адамынан ажыроо коркунучун сезип-туюп, атанын ушунчалык жакындыгын сезет.

“Ата, бол эртерээк!”

Чыңгыз Айтматовдун сыйкырдуу реализми окуяны кадыресе турмуштук ыңгайга которот.

“Киноаппарат чыртылдап, согуш жүрө берди. Нары жакта каптап келе жаткан кылка танкалар көрүндү. Шакылдаган чоюн каз тамандары удургута топурак шилеп, ок атар тумшуктары алдыга сунулуп, өңгүл-дөңгүл аңызда өйдө-төмөн килеңдеп, болот кийген кара күчтүн күркүрөп келе жатканы сүрдүү да, шаңдуу да. Танкалар көтөргөн чаң алардын артынан ээрчип, кайнап келе жатты. А биздин үркөрдөй болгон топ аскер жалгыз замбирегин сүйрөшүп, ал кезде сай кырына чыгууга жакын калышкан. Аз эле жер калган экен. Аны көрүп Авалбектин дити качып: "Ата, бол эртерээк! Бол. Биртике эле калды. Биртике эле. Карачы танкалар келе жатат. Танкалар!" — деп атасын шаштырып сүрөп жатты.

Мына замбирек да кырга чыкты. Замбирекчилер аны майда бадалдын четине бура тартышып, танкалардын жолун тороп, ок ата башташты. Бир аздан соң танкалар да ок кайрышты. Алар көп экен. Танкалардын суук түрүнөн үрөй учат...

Атышуу кызыды. Өз кыялында Авалбек атасы менен кошо өрт жалынды аралап, салгылашууда жүргөнсүп жатты. Немецтин танкалары кара түтүнгө чулганып, каз тамандары быркырап, эки көзү оюлган дөөдөй албууттанып, ордунан жылбай калганда, энесинин алдына отурган бала кубанганынан тыбырчылап, туйлап жатты. Ал эми биздин замбирекчилер жарылган снаряддардын сыныгы тийип жыгылганда, бала боюн жыйрып, томсоруп калып отурду. Замбирекчилер четинен кулап, азая бер­ди. Эненин бети ысык жашка нымданып, күйүп чыкты.”

Авалбектин оюна койсо атасы жалгыз өзү душмандарды талкалап, кан майдандан аман чыгышы керек эле.

“Балдар, менин атамдын өлгөнүн көрдүңөрбү?”

Бирок да танкалардын снарядынан советтик жоокерлердин замбиреги талкаланып, Авалбектин атасы жарадар болуп, апачык өлүмгө бет алып, күркүрөп-шаркырап келе жаткан танкаларга карай ынтылганын көрүп аны карап отургандар “дүр” дей түшөт.

“Жээнгүл баланын колун бекем мыкчып жиберди. Бала атасына жетүүгө умтулуп, атасын көздөй жулунду. Дал ошол учурда танканын пулемет атар оозунан шалактаган ок төгүлүп, Авалбектин атасы кыйган теректей сулады. Ал эки-үч ала-сала оодарылып, турууга жүткүнүп, анан чалкадан түшүп, эки колун эки жагына таштап жатып калды...”

Ушул жерге келгенде кино токтоп, отургандар кино дүйнөсүнөн өз дүйнөсүнө кайтып, эсин жыялекте Авалбектин кыйкырыгы чыгат:

“ - Балдар, менин атамдын өлгөнүн көрдүңөрбү? Ал менин атам болчу! Көрдүңөрбү, менин атам...

Кишилер жапырт кайрылып, эмне болуп кеткенин аңдабай айраң-таң болушту. Отурган каптын үстүнөн тоголоно жүгүргөн Авалбек, экрандын жанында, алдыңкы катарда жайланган орток балдарына шаттанып чуркап бара жатты. Алардын пикири ал үчүн баарынан да кымбат болчу. Бир топко чейин кашардагы көпчүлүктүн арасын оңтойсуз жымжырттык басты. Отургандар дале эмне болуп кеткенин туя бербей, бул эси жок баланын эмнеге мынча сүйүнгөнү кишилерге жетпей жатты. Өмүрү атасын көрбөгөн балага бул учурда атасынын өлүмү да (мейли кинодо, мейли кандай жагдайда болсо да) анын атасы бардыгын далилдеген майрам эле. Муну эч ким түшүнбөй, баары тең ийнин кагышып, кыжаалат. Киномеханиктин колунан лентанын тунике кутусу жерге түшүп кетип, каңгыр этип экиге бөлүнүп тоголонду. Эч ким ага көңүл бурган жок, киномеханиктин өзү да туникелерди ала койбоду”.

Баланын жаңылыгын чоңдор түшүнгөнү менен, курбалдаштары түшүнбөй, балдардын бири ачуу чындыкты алдыга жаят:

“ - Ал сенин атаң эмес. Эмне кыйкырасың? Түк да сенин атаң эмес, ал артист. Ишенбесең, тигиногу киночунун өзүнөн сура.

Иштин жайын сезе калган эстүү-баштуулар атасыз баланын жасап алган таттуу да, ачуу да алданмасын бүлдүргүсү келбей, "жок, ал сенин атаң эмес, башка" дегенге ооздору барбай, балдардын талашына аралашпады. Кантсе да чындыкты кино алып келген чоочун жигит өзү айтсын дегенчелик кылып, баары тең киномеханикке бет алып, күтүп калышты. Тигил да кийлигишпеди. Aппаратын оңдомуш болуп жатты.

- Жок, ал менин атам болчу, менин атам! — дей берди ызага туталанган Авалбек.

- Кайсынысы эле сенин атаң? Айтчы, кайсынысы эле? - деп алиги окуучу бала да тилин тартпады.

- Сен көргөн жоксуңбу? Менин атам гранатты алып танкага минтип... Анан минтип жыгылбадыбы! - Авалбек боюн жерге таштап, атасынын кандайча окко учканын көрсөттү. Дал өзүндөй келтирип, эки-үч ала-сала оодарылып, анан чалкадан түшүп, экрандын алдында эки колун эки жакка таштап, өлгөн жоокердей жатып калды.

Отургандар айласыздан дуу жарылып күлүп жиберишти:

- Ой бул артист турбайбы!

- Ой, жоругуң түшкүр!..

Бирок Авалбек күлгөн жок. Былк этпей, баатыр атасынын кейпин кийгендей, ошол калыбында экрандын бери четинде сулап жатты.

Күлкү тыйыла калып, кашардын ичин дагы да жүрөк өйүткөн дым басты.

- Э, Жээнгүл,— деди баягы "тообалап" кино көргөн аял. Анын үнү каргылданып, титиреди. — Эмне шал болуп отурасың? Карабайсыңбы тетиги баланы!

Эми элдин баары Жээнгүл жакка бурулду. Анын көзүнө жаш алып, унчукпай эрдин бек кымтып, түз басканын узата карашты. Жээнгүл баланын жанына келди да, аны өйдө тургузуп:

- Жүр, балам, жүрөгой. Ошол сенин атаң, - деп акырын айтып, аны колунан жетелеп тышка чыгып кетти.

Ушинтип алар кинону да аягына чейин көрүшкөн жок

Ай өйдөлөп калган экен. Төбөдө да, капталда да бейкут жылдыздар бейкут бетпагып, бул дүйнөдөн эч бир кабары жоктой — алыста. Бозомук түндүн аралыгында тээ бийикте тунарыңкы агарган зор тоолор да суз.

Бери четте совхоздун оттору үлпүлдөп, андан ары өлчөмсүз чоң талаа туңгуюктанып, караңгы көл сыяктуу көөшүлүп жатыптыр.

Алар үйүнө кайтып бара жатышты. Энеси унчуккан жок, ал да унчукпады. Бул саатта энеси эмне ойлоп бара жатканын бала билбеди. Тек гана жана көргөн атасын эсинен чыгаралбай, кичинекей муштумдарын кекене түйүп, жанында басып бара жатты. Бүгүнтөн баш­тап ал ата жолуна түшкөнүн билелек эле, атадан калган жалгыз туяк экенин билелек эле...”

“Атадан калган туяк” - Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылык жолундагы “Жамийла”, “Гулсарат”, “Ак кеме”, “Саманчынын жолу”, “Кылым карытар бир күн”, “Кыямат”, “Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт”, “Кассандра тамгасы”, “Тоолор ураганда” сындуу дүйнөгө таанымал чыгармаларынын катарында адам жана согуш, балалыгы кан майданга туш келген бүтүндөй бир муундун арманын, өмүр бою коштоп жүрчү өкүтүн баяндаган, профессор Лайли Үкүбаеванын айтымында, балалыгын согуш уурдап алган муундун эпосу десек жарашат.

Лайли Үкүбаева.
Лайли Үкүбаева.

- Атасына болгон сыймык анын жан-дүйнөсүн аябай көкөлөтүп салат. Ошондуктан ал алдыга чыгып “Менин атамды көрдүңөрбү? Атам мына мындай болуп калбадыбы! Мындай болуп баатырдык көрсөтүп, минтип өлбөдүбү!” - деп аны туурайт. Эми бул мындай караганда жөнөкөй гана бир эпизод катары көрүнөт. Бирок бул жерде автор согуш эң кичинекейлердин да кичинекейинин жүрөгүнө жеткендиги жөнүндөгү оор кырдаал, мезгилди сүрөттөп жатат. Дегеле кандай үй-бүлө болбосун, кайсы муундагы адамдар болбосун, согуш ошол муундун бардыгына тийип өткөнүн, бардыгынын жүрөгүн жаралап өткөнүн, ал эми согуштагы аталардын эрдиктери бардыгы үчүн сыймык болгондугу жөнүндөгү улуу, кичинекей нерсе болсо да эпопеяга тең масштабдуу чыгарма катары тарыхта кала берет деген ойдомун.

“Атадан калган туяк” аңгемесинин сюжетинин негизинде телефильм тартылып, ал кыйла жылдардан бери коюлуп келатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Боронов: Өрт өчкөндөн кийин себебин аныктайбыз

Боронов: Өрт өчкөндөн кийин себебин аныктайбыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:04 0:00

Бишкектеги Ош базарында өрт чыкты

"Ош" базары

Өрт Ош базарындагы "Сейтек" дүкөнүнөн чыкканын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинен "Азаттык" радиосуна билдиришти.

Өрттүн сүрөтү тартылган видео, сүрөттөр интернетке жарыяланууда. Анда базардын азык-түлүк саткан бөлүгүнө кире бериште жайгашкан имарат өрттөнүп, коюу кара түтүн абаны каптап турганын көрүүгө болот.

ӨКМ өрттү өчүрүүгө беш топ тартылганын кабарлады. Тилсиз жоо тууралуу маалымат түшкөндөн кийин өрт өчүрүүчүлөрдүн биринчи тобу 9:48де чыгып кеткен. Кырсыкка эмне себеп болгону азырынча белгисиз.

Өрт чыккан дүкөндөрдүн сатуучулары жер төлөдөгү товарларын алып чыгуу аракет кылды.

Өрт бүгүн саат 09:30дар чамасында Бейшеналиев менен Киев көчөлөрүнүн кесилишиндеги "Сейтек" дүкөндөр комплексинде чыккан. Аны өчүрүүгө беш топ тартылып, өзгөчө кырдаалдар министри Кубатбек Боронов да барган.

Боронов: Өрт өчкөндөн кийин себебин аныктайбыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:04 0:00

Жалпы ондогон соодагердин павильонун өрт чалганы айтылууда. Алдын ала маалыматтар боюнча жараат алгандар жана курмандыктар жок. Кырсыктын себептери тактала элек.

Ош базарында өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:11 0:00

Бул суук күчөгөндөн бери Бишкекте чыккан үчүнчү өрт. 27-январь күнү кечки саат алтыдан кийин Асанбай кичи районундагы 29-үйдөн өрт чыгып, бир аял түтүнгө ууланып каза болгон. Бул тууралуу Өзгөчө кырдаалдар министрлиги маалымдады. Тилсиз жоо 19:37де толук өчүрүлгөн. Өрттүн чыгуу себеби такталып жатат.

28-январда 3-кичи районундагы көп кабаттуу үйдөн өрт чыккан. Кырсыктан эч ким жабыркаган эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош базарында өрт чыкты

Ош базарында өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:11 0:00

Көк бөрү кумары адам өмүрүн кыйды

Көк бөрү кумары адам өмүрүн кыйды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:44 0:00

"Данисте": көр тириликти унуттурган сахна

"Данисте": көр тириликти унуттурган сахна
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:44 0:00

ЖЭБдеги бузулуунун себептери айтыла баштады

Бишкек Жылуулук электр борбору, 29-январь, 2018-жыл

Бишкек Жылуулук электр борбору шаардыктарга жакын арада жылуулук тийиштүү көлөмдө бериле баштайт деп ишендиргени менен, азыркыга чейин так мөөнөтүн айта албай жатат.

Учурда Жылуулук борбордун жетекчилиги от казандарда оңдоо иштери жүрүп жатканын маалымдап, бул иштер кыйынчылыктар менен коштолгонун моюнга алышты.

Насостук станция тоңуп калган

Бишкек Жылуулук борбору техникалык бузулуу эмнеден чыкканын азыркыга чейин ишеничтүү айта албай, атайын комиссиянын жыйынтыгы менен гана белгилүү болорун билдиришүүдө. Ошентсе да алдын ала жыйынтыктарга караганда 26-январда иштеп жаткан сегиз от казандын бири иштен чыккан. Аны менен чогуу башка от казандар жылуулук бербей калган.

Энергохолдингдин башчысынын орун басары Нурлан Садыков билдиргендей, от казандардын жылыбай жатышына насостук станциянын иштен чыгышы себеп болгон. Анткени насос иштебей от казандарга тийиштүү көлөмдө суу барган эмес.

Нурлан Садыков
Нурлан Садыков

​- Насостон чыккан суунун көрсөткүчү менен факт жүзүндө берген суунун көрсөткүчү ар башка болуп калды. Насостун көрсөткүчүндө от казандарга толтура суу берилип жатканы байкалганы менен, чындыгында жарым көлөмдө эле берип жатыптыр. Ошондон улам башка дагы от казандар иштен чыга баштады.

Жыйынтыгында 27-январдагы ызгаар суукта Бишкек Жылуулук борбору сегиздин ордуна эки от казанды гана иштетип жатты. Ушундан улам көп кабаттуу үйлөрдүн жашоочулары арасында үй муздап, нааразычылыктар башталган.​

Бишкектеги суук бийлик менен элди сынады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:25 0:00

28-январга караган күнү насостук станцияны адистер ыкчам оңдоп, калган от казандарды суу менен толтуруп, ишке киргизүү орун алган. Бирок Бишкек ЖЭБинин директору Нурлан Өмүркул уулу 29-январга карата болгону алты от казан иштеп жатканын маалымдап, дагы экөөнү жылуулук борбордун адистери ишке киргизүү аракетин көрүп жатканын “Азаттыкка” айтты.

Нурлан Өмүркул уулу
Нурлан Өмүркул уулу

- ТЭЦ толук кандуу жылуулукту бериш үчүн дагы эки от казан жетпей жатат. Азыр дагы бир от казан жаңыдан жагыла баштады. Бирок ал жумушка кириш үчүн толук жылып, параметрлери чыгыш керек. Ошондой эле жакын арада дагы бир от казанды жага баштайбыз деп турабыз.

Бишкек Жылуулук электр борборунда жалпысынан 18 от казан бар. Адистерге аларды ишке киргизүү кыйынчылыктар менен коштолууда. Алсак, 29-январда эртең менен кошумча бир от казанды ишке киргизип жатканда түтүктөрдөн суу агып, ишти токтотту. Буга карабай Бишкек ТЭЦи жакынкы мөөнөттө борбор үчүн керектүү сегиз от казан толугу менен иштей баштайт деп убада берүүдө.

386 млн. доллардын изи менен

Бишкек жылуулук борборунун модернизацияланган башкы корпусу былтыр жайында пайдаланууга берилген. Ал Кытайдын "Эксимбанкынан" алынган 386 миллион долларлык насыяга жаңыланып, кошумча эки энерго блок курулган.

Анткен менен ушул учурда бул эки энергоблоктун бири иштебей турганы маалым болду. “Электр станциялары” ААК директорунун орун басары Бердибек Боркоев экинчи энергоблок иштеген маалда деле тийиштүү жылуулукту бербейт дейт.

- Себеби экинчи энергоблок жылуулук эмес, электр энергиясын өндүрүүгө багытталган. Ошондой эле бул энергоблокту ишке киргизүү үчүн өтө көп көлөмдө суу керек. Ал үчүн 9-10 саат жөн эле суу толтурууга керектелет. Бирок биздин жылуулук борбордо кошумча от казандар болгондуктан, алар тез арада жылый турганын эске алып, ошолорду ишке киргизүүнү чечтик. Себеби биз бир учурда 5-6 от казанды катары менен киргизе албайбыз.

Ушундан улам азырынча 386 миллион доллар турган энергоблоктун экинчиси качан иштей турганы белгисиз калууда.

Бишкек ЖЭБи
Бишкек ЖЭБи

Муздаган Бишкек өкмөттү күнөөлөдү

Социалдык түйүндө Бишкек ТЭЦи жана тийиштүү бийлик өкүлдөрү катуу сынга кабылышууда. 28-январда эле борбор калаада жетиштүү деңгээлде жылуулук болот деп айтылып, бирок иш жүзүндө абал өзгөрбөгөндүктөн модернизацияга кеткен миллиондордун отчетун жарандык коом талап кыла баштады.

Энергетика жаатындагы эксперттер да Жылуулук борборго жумшалган кытай насыясынын изи белгисиз кеткенин айтышууда. Эксперт Жаныбек Оморов 386 миллион долларга Бишкекке жаңы ТЭЦ куруп койсо болмоктугун айтат.

- Ошол акча кошумча 300 мВт кубаттуулукка кетти. Эгерде салыштырып көрсөк бул акчага жаңы деле ТЭЦ салып койсок болмок. Ошол эле акчага кубаттуулугу андан да көбүрөөк электр энергия чыгара турган гидростанция курса болот. Бийлик андан көрө ошол жагын караса болмок.

Түзүлгөн кырдаалдан улам Бишкек ТЭЦинин жетекчилиги, өкмөт башчысы баш болгон тийиштүү кызматкерлер шаардыктардан кечирим сурап, чукул арада маселе оң жагына чечилерин билдиришүүдө.

Президент Сооронбай Жээнбеков премьер-министр Сапар Исаков менен Бишкек Жылуулук электр борборундагы кырдаалды талкуулады.

Ал арада Кыргызстандын УКМК баш болгон бир катар тергөө органдары жылуулук борбордогу абалды ар кандай иш-чаралардын алкагында текшерүүгө киришти.

Жылуулук борборунун бузулушунун чоо-жайы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жылуулук борборунун бузулушунун чоо-жайы

Жылуулук борборунун бузулушунун чоо-жайы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00

Мүлк талашкан ишкерлер Жогорку соттон жооп күтөт

Жогорку сот.

Кримчөйрөдө "Алтуха" деген каймана ат менен таанымал Алтынбек Ибраимовдун кылмыш ишиндеги жабырлануучулар менен соттолуучулардын тарапташтары кайым айтышып жатышат.

Ибраимовдон запкы көрүп, үйүн тарттырып жибергени сөз болуп жаткан ишкердин жакындары аны Жогорку сот актап жибериши мүмкүн деп кооптонуп турушат. Соттолуучуларды жактагандар болсо "алдамчылык кылган" деп ишкердин өзүн күнөөлөп жатышат.

Былтыр райондук сот Алтынбек Ибраимов менен анын шериги Тынчтык Орозалиевди актаган. Бишкек шаардык соту болсо аларды 11 жана 6 жылга эркинен ажыраткан. Эми бул ишти Жогорку сот 30-январда караганы жатат.

Адистер эки инстанциядагы соттун эки башка чечими күмөн жаратарын айтып жатышат.

Өткөн аптада "Азаттык" Бишкек шаарынын тургуну Чынара Турабакунованын уюшма кылмыш тобунун активдүү мүчөсү аттыккан Алтынбек Ибраимов "эркиндикке чыгышы ыктымал" деген кооптонуусу тууралуу жазган. Анда ал ишкерлик кылган күйөөсү Руслан Матниязов Ибраимов баштаган "каралардан" запкы көргөнүн, үйүн 80 миң долларга баалап тартып алганын айткан. Турабакунова бул факты боюнча Ибраимов менен анын шериги Тынчтык Орозалиев экөө камакка алынганын, бирок Бишкектеги Свердлов райондук соту аларды бошотконун, ал эми Бишкек шаардык соту болсо Ибраимовду 11, ал эми шеригин алты жылга эркинен ажыратууга өкүм чыгарганын айткан. "Эми Жогорку сот бошотуп жибериши мүмкүн" деп чочулап, өлкөнүн жетекчилигине кайрылуу жолдогон.

Ошол макала жазылып жаткан чакта "Азаттык" Матниязовдун бизнестеги өнөктөшү, аны "караларга" карматканы айтылган Аида Каленованы издеп, бирок байланыша алган эмес. Ал макала сайтка чыккандан кийин "Азаттыкка" келип, Турабакунованын айткандарын жокко чыгарды. Каленова Матниязов аны ири суммадагы акчага алдап кеткенин, ага Матниязовдун достору күбө болгонун айтты:

- Матниязовду 2012-жылдан бери тааныйм. Анын күйүүчү май, газ саткан фирмасы бар болчу. Мен күйүүчү майды дүңүнөн сатып алып, кайра өлкөнүн түштүгүнө күйүүчү май сатуучу жайларга сатчумун. 2013-жылы август айында күйүүчү май тартыш, дүң баасы 38 сом болуп турганда Матниязов мага чалып, баасы 37 сомдон күйүүчү май бар экенин айтып, сатып алууну сунуш кылган. Мен андан ушул баада эки унаа май сатып алгандан кийин Матниязовго ишенип кызматташа баштагам. Мен анда чынында эле арзан күйүүчү май бар экенине ишенип, үч күндүн ичинде 7 миллион сомдон ашык акча төлөп бергем. Ал учурда Матниязовдун Бишкектеги Правда-Бөкөнбаев көчөлөрүнүн кесилишинде кеңсеси бар болчу. Ал жерде Бакыт деген жардамчысы, Нурмат деген досу бар болчу. Үчөө тең менин акча алып барып бергениме, анын санап алганына күбө. Мен акчаны бергенден кийин Канттагы нефтебазага май ташыган жети унаа жөнөткөм. Матниязов күнүгө "эртең, бүрсүгүнү, кезек болуп жатат, чыдап тургула, күтүп тургула, ал-бул" деп май куйбай жатты. Унаалар толук 11 күн турду. Андан кийин "Сибнефтинин" кеңсесине барып: "Эмнеге мен акчасын төлөсөм деле май куйбай жатасыңар?" десем, алар мага Матниязов эң алгачкы эки унаанын гана акчасын төлөгөнүн, калган 11 машинага төлөбөгөнүн айтышты. Экинчиден, аларда май эч качан 37 сом болгон эмес экен, дүң баасы 37 сом 80 тыйын болгон экен. Ошондо мен Матниязовдун алдап кеткенин түшүндүм. Ал мага башында өз баасынан арзан май сатып, андан кийинки берген акчаны өз чөнтөгүнө салып койгон экен. Экөөбүздүн чырыбыз ошондон башталды.

Аида Каленова жарым жылдан кийин милицияга кайрылганын билдирди. Бирок бул ишке Алтынбек Ибраимов аралашкандан кийин арызын кайтарып алганын, Ибраимов Матниязовдун таламын талашканын айтты:

- Мен өз иштерим менен Баткенде жүргөндө мага Алтынбек (Ибраимов) чалды. Мен аны мурунку күйөөм аркылуу тааныйт элем. Ал мага "Матниязов сага карыз турбайбы, бирок анын акчасы жок экен, сага акча бере албайт, бирок анын бир кыймылсыз мүлкү бар экен, ошону албайсыңбы" деди. Мен башында андан баш тартып, "акчамды эле берсин" дедим. Менин угушума караганда Матниязов мен милицияга арыздангандан кийин катуу чочулаган экен. Анткени тергөөчү бул иш боюнча "аны камайм" деп жаткан. Анан ал экөөбүз тең тааный турган тааныштарды издеп, Алтынбекти эле тапкан окшойт. Анткени Алтынбек мага чалып "жашоодо ар кандай болот, өйдө-ылдый болот, туура түшүн" деп Матниязовду коргогон. Мен юристтер, тааныштар менен кеңешкенде алар "картошка болсо да ала бер" дешти. Ошентип мен анын кыймылсыз мүлкүн алууга макул болдум. Мага Алтынбек чалып, "эгер алсаң азыр сага барышат" деди. Мага Матниязов Нурмат деген досу менен келди. Мени үйдөн алып кетип, нотариуска алып келишти. Мен аны жадагалса тааныбайм дагы. Анан ал мага бул үй өгөй кызына жазылганын, "ал келсе карыз үчүн эмес, сатып алып жатканыңды айтып койчу" деп суранды. Мен макул болдум, анткени мага баары бир болчу. Бир жаш кыз келип документтерге унчукпай эле кол коюп берди. Мен өзүмө ишеним кат жаза албагандыктан, таанышымдын атына ишеним кат жазып беришти.

Ошол кезде толук курулуп бүтө элек бул чуулгандуу имаратты Матниязовдун таанышы Толкунбек Осмоналиев аттуу жаран Аида Каленовадан сатып алган экен. Осмоналиев Матниязов менен тааныш болгонун, ал жерге мейманкана тибиндеги көп батирлүү үй курулганын, бирок камакта турганын айтып берди.

- Матниязов экөөбүз бир айылдан болобуз. Бирок ал Балыкчыда Алтынбек Ибраимов менен чогуу окуган, ошондуктан экөө жакшы тааныш. 2011-жылы азыр талаш болуп жаткан жерге мен жатакананын долбоорун чийип бергем. Бирок салып бүтпөй калышты. Бир жылбы, эки жылдан кийин мага Чынара Турабакунова чалып, "ошол жерди сатып бер" деп суранды. Мен Мурат, Болот деген эки кишини таап бергем, алар келишим түзүп алышкан. Бирок бир жылдан кийин эле албай калганы белгилүү болду. Көп өтпөй эле Чынара Турабакунова мага дагы чалып, сатып беришимди суранды. Анан мен "мага эле сатпайсыңарбы" дедим. "Макул, барып жерди көрө бер" деди. Барсам ошол жерде "ээси бизбиз" деп бир бала жүрүптүр. Колунда документтери бар экен. Мен ошол жерден Матниязовго чалсам, ал бул имаратты сатып жибергенин, аялына айтпай эле коюшумду суранды. Анан мен ал баладан "бул үйдү карызга берем десеңер алам" деп, бир жылга келишим түздүк. Бир жылдын ичинде үйдү салдым. Акчасынан толук кутулдум. Мен Аида Каленовага акчасын толук бергем. Ал үйгө элди киргизгем. Ал жерде азыр 20-30 үй-бүлө жашап жатат. Бирок бул үй азыр камакта турат, ошондуктан мен документтерин бүтүрө албай жатам. Эгер 30-январдагы соттон уттуруп жиберсе, бул үйгө Чынара Турабакунова ээлик кылат. Ал мага "жашагандардын баарын кууп чыгам" деп айткан.

"Азаттык" Чынара Турабакунова менен кайра байланышты, ал "Аида Каленова менен Толкунбек Осмоналиевдин сөздөрүнүн далили жок" деп билдирди. Чынара айым аларды "сот жообунан кутулуу жолдорун издеп жатышат" деп айыптады:

- Сотто териштиргенде күйөөм аларга карыз экени тууралуу эч кандай далил, бир да документ көрсөтө алышкан жок. Курулай гана сөздөрдү айтып жатышат. Албетте ар ким эле соттолуп кетпейин деп өзүн коргойт да. Ал жерде Каленова "заказ берген" адам катары каралып жатат. "Алтуха" соттон "мен мунун күйөөсү менен дос болчумун, мен ал тарапта болчумун" деп айтып жатат. Эгер ал менин күйөөм тарапта болсо ушинтип үйдү тартып алмак беле? "Алтуха" биздин үйдү ага тартып берип, Каленова аны өзүнө каттатып алган. Менин күйөөм ага карыз экенин далилдеп бере алабы? Кана далилдер? Банктагы эсеп барбы, тил каты бар бекен? Мунун баары курулай сөздөр. Мисалы, сиз эч кандай документи, тил каты жок 68 миң долларды бирөөгө жөн эле санап бересизби? Азыр 68 миң доллар эмес, 1000 долларды жөн эле бербейсиң да. Толкунбек болсо ал үйдү Каленовадан сатып алып, эч кандай уруксат документтери жок болсо деле үй куруп салды. Анан анын да кызыкчылыгы бар да, ошон үчүн экөө биригип алып чуркап жүрүшөт да. Ал кечээ эле "бул ишти ынтымак менен эле бүтүрөлү" деп СМС жазыптыр. Мен жооп бербей койдум. Күнөөлүү эмес болсо ушинтип жанталашмак беле?

Айтор бул ишти Жогорку сот 30-январда карайт жана анда кандай өкүм чыгары белгисиз. Жогорку соттун басма сөз катчысынын буга чейинки билдиргенине караганда, 30-январдагы соттук отурумда иш Орозалиевдин гана адвокатынын өтүнүчүнүн негизинде каралат.

Деген менен бир иш боюнча төмөнкү эки инстанциядагы эки соттун эки чечим чыгарганын адистер түрдүүчө баалап жатат. Жогорку соттун мурунку төрагасы, экс-депутат Курманбек Осмонов мындай көрүнүш соттук тажрыйбада сейрек кездешерине токтолду. Бирок ал соттук тажрыйбанын өзү башаламан болуп кетти деген оюн айтты:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Бир инстанция актаган, экинчиси 11 жылга эркинен ажыраткан айырмачылык негизи болбошу керек. Кылмыш жасаганы тергөөдө далилденген туруктуу тажрыйбаны карманышы керек. Бирок турмушта негизсиз, мыйзамсыз айып койгон учурлар да бар. Тескерисинче, баары далилденип турса да негизсиз, мыйзамсыз актап жиберген учурлар да кездешет. Азыр эми соттук тажрыйба чаржайыт болуп жатат. Соттук тажрыйбаны тергеп-тескеп жөнгө салып турган Жогорку соттун инстанциялары бар эле.

Конституциялык соттун мурунку судьясы Клара Сооронкулова болсо сот жараяндарындагы коррупциялык айла-амалдарга токтолду:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Мисалы "Дөө" деген каймана ат менен таанымал Чыңгыз Жумагуловдун абактан чыккан схемасын ала турган болсок, бул жерде алар башынан эле төмөнкү эки инстанцияга көңүл бурушкан эмес. "Жогорку сотко жеткенде чечип алабыз" дешкен. Анан ал ошол жактан бошоп кетти. Көп учурда ушундай кылышат. Бул жерде "Алтуханыкы" тескерисинче болуп жатат. Башында эле биринчи инстанция менен акталышкан. Бирок соттун актаган өкүмү терс эле көрүнүш. Анткени кээде тергөө эки-үч жылга чейин созулуп кетип жатпайбы. Ошондуктан "тергеген укук коргоо органдары эмне кылып жүрдү, прокурорлор эмнени көзөмөлдөдү" деген суроо туулат. Эгер акталса, анда эмнеге күнөөсүз адамды ушунча кармашат? Өкүмдөрдү карап көрсөңөр, кимдер акталып жатат? Укук коргоо органдарында иштегендер, судьялардын өздөрү, анан бандиттер акталып жатат. Бул жерде коррупциялык схемалар күчтүү. Бирок негизги өкүм биринчи инстанцияныкы. Анткени ал жерде күбөлөр чакырылат, суралат. Далилдер иликтенет. Сот баарын салмактап, текшергенге мүмкүнчүлүгү болот. Бирок экинчи, көзөмөлдөөчү инстанцияга келгенде далидерди кайра карабайт, күбөлөрдү сурабайт, болгону "процедура бузулдубу же жокпу" дегенди эле карайт. Ошондуктан Жогорку сотто "адам күнөөлүүбү же күнөөсү жокпу" деген маселе турбайт. "Сот туура карадыбы, укук нормаларын бузган жокпу?" деп карайт. Булар болсо Жогорку соттон чыгып кетип жатпайбы.

Соттордун уюшма кылмыш топторунун активдүү мүчөлөрүнө байланыштуу соңку чечимдери талаш-талкуу жаратты.

Кыргызстан бир канча жылдан бери сот реформасын ишке ашыра албай келет. Былтыр ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев судьялар жаңыланганын, реформанын пайдубалы түптөлгөнүн айткан. Бирок коомчулукта сотторго доомат азая элек.

Бизнести бандиттер көзөмөлдөйбү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:04 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сузак: жер көчкү жергиликтүү элди коркуткан жок

Жер көчкү коркунучуна кабылган жер.

Сузак районундагы жер көчкү коркунучунан улам Орток айылындагы 112 бала окуган мектеп жабылып, 150дөн ашык адам коопсуз жайларга көчүрүлүп жатат. Бирок жергиликтүү бийликтин көчүрүү талабына баш ийбеген тургундар аймакта кала берүүдө. Айылдыктар болсо кыш чилдеде көчүүнү каалабай, мектепти убактылуу ачып берүүнү талап кылышууда.

Көчкү жылган 24-январдан бери айыл арасында ызы-чуу чыгып, айрымдары "көчөбүз" десе, көпчүлүк калууну ойлоп, эки ача пикир жаралды.

Айыл тургуну Арзыкул Якубов кыш чилдеде жашоочуларды айылдан айдабай, көчүүгө убакыт бериши керек экенин айтты:

- Мен башка жактан чек берип, көч десе дароо көчө албайм. Жок дегенде үч жыл убакыт кетет. Мамлекет каражат бербесе кантип көчөм? Биринчи жылы пайдубалын түптөп, кийинки жылы дубалын тургузуп, акырындап салбасам мүмкүнчүлүк жок. Азыр кышкысын "убактылуу башка жакка кеткиле" деп жатышат. Жолду көрдүңөр, кар. "Нива" менен ташысак 5-10 миң сом кетет. Аны кайдан табабыз? Мамлекет "көчкүлө" деп элди кыйнабай шарт түзүп бериши керек. "Сотко беребиз" деп коркутканынан пайда жок.

120 миң куб метр сүрүлгөн тоо алдындагы топурак үч үйгө коркунуч келтирип, алардын баары аймактан чыгарылган. Мындан сырткары учурда Орток айылынан 33 үй-бүлөнү коопсуз жайга көчүрүү зарылчылыгы жаралууда. Ага баары эле макул болгон жери жок.

Район акими Эрмекбай Омошев жергиликтүү бийлик акыркы чара катары мажбурлоого чейин бара турганын эскертти.

- Жер көчкү болгон жерге жакын турган адамдарды туугандарыныкына көчүрүп чыгардык. Калган "коркунуч бар" деп Өзгөчө кырдаалдар министрлиги чыгарган тыянакка ылайык, 33 үй-бүлөнү да көчүрүү зарыл. Аларга жеринде барып эскертип, түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Алар макул болбой, көчүүнү каалабай жатышат. Бул багытта райондук жарандык коргонуу комиссиясы сүйлөшүү иштерин жүргүзүп, аларды сотко бергенге чейин чараларга барабыз.

1998-жылдары Сузактын Орток айылында жер көчкү жүрүп, 133 үй-бүлөгө коопсуз аймактан жер тилке жана мамлекет тарабынан ссудалар берилген. 2006-жылы алардын жүзгө жакыны үйлөрүн таштап көчүп кетип, калгандары кала берген. Мындан сырткары Ортокто жер тилкелерин албаган дагы 17 үй-бүлө калууда. Кара-Алма айыл өкмөтүнүн башчысы Илимбек Алимов айылды толугу менен көчүрүү максатында социалдык объектилердин баары жабылганын айтты.

- ӨКМ тийиштүү аныктамасын берген үй-бүлөлөрдүн баары көчөт, мажбурлап болсо да көчүрөбүз. Алардын бизге өмүрү керек. Калган 17 үй-бүлө боюнча жазда карап чыгабыз, алар да көчүш керек. Биринчи кезекте биз социалдык мекемелерди көчүрөлү деп жаптык. Алар: мектеп, айылдык маданият үйү, китепкана жана ФАП. Мектеп окуучулары Спасовка айылындагы интернатка жатып окушат, калгандары Жашасын айылындагы мектепке көчүрүлөт.

Айылдын он аксакалы Сузак райондук администрациясына барып, мектепти жазга чейин убактылуу ачып берүүнү талап кылды. Аларды район акими кабыл алып, маселе тийиштүү тармактык жетекчилер менен сүйлөшүү жолу аркылуу чечилерин билдирди. Айыл тургуну Ибрагим Касымбеков маселе чечилмейинче эч жакка кетпей турганын айтты:

- Көчкү биз жашаган жерден эки чакырым алыстыкта жүрдү. Ал жер мурдатан тартып эле суу агып, кээде көчүп келет. Бизде болсо коопсуз эле. Эмнеге анын шылтоосу менен баарыбызды дүрбөлөңгө салып "көчөсүңөр" деп жатканына айылдыктар нааразы болуп жатышат. ӨКМдин адистери келип, көз болжолу менен эле "көчкү жүрөт" деп бүтүм чыгарышты. Мониторинг жасап, "так ушул жер көчөт" деп аныктап берсин, биз көчүүгө макулбуз. Ага чейин биз ата-бабабыз жашаган жерди таштап эч жакка кетпейбиз. Балдарыбыз ал жакта, биз бул жакта болуп кантип жашайбыз?

Сузак районунун Орток айылы 1924-жылы уюшулуп, 1936-жылы "Орток" токой чарбасы болуп түзүлгөн. Жаңгакка бай, тоо койнунда орун алган айылдын эли мал чарбачылыгы жана жаңгак терип күч кечирет. Сузак районунун аймагында азыр 900 үй-бүлө кооптуу аймакта жашап жатат.

Жер көчкүдөн коркпогон ортоктуктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:44 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Үшүгөн үйлөр, шаштысы кеткен шаардыктар

Үшүгөн үйлөр, шаштысы кеткен шаардыктар
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:02 0:00

Учак көйгөйү: убагында учпагандар нааразы

Жалал-Абад аэропортунда уча албай тургандар. 28-январь, 2018-жыл.

Кыргызстанда авиакомпаниялардын ички каттамдарды тейлөөсүнө нааразылык күчөдү.

Суук түшкөндөн бери аба ырайынан улам каттамдар тез-тез үзгүлтүккө учурап жатат. Компаниялар жаратылыш кубулушуна каршы чара көрө албай турганын билдирсе, жүргүнчүлөр тейлөөчүлөрдүн укугу корголбогонун айтып кейишет. Жарандык авиация агенттиги мындай жагдайда эмне кылыш керек экенине баш катырып турган чагы.

Жылдырылган, которулган каттамдар

28-январь, жекшемби. Жалал-Абад аэропортунда жүргүнчүлөр нааразы. Алардын айрымдары 26-январдан бери Бишкекке уча албай турушат. "Тез жет" авиакомпаниясы "аба ырайына байланыштуу" деген жүйө келтирип, каттамды жүргүзгөн жок. Билеттерди "Авиа траффик" компаниясына которуп, жүргүнчүлөр Ош аэропортуна жөнөтүлдү.

Анара Абдувалиева.
Анара Абдувалиева.

Нааразы болгондордун бири - Таш-Көмүрдөн келген Анара Абдувалиева. Анын он күндүк небереси жана кызы эки күндөн бери аэропортто учак күтүп жатат:

- Жума күнгө саат 11:15ке ушул компаниядан 2100 сомго билет алганбыз. Ал күнү "аба ырайына байланыштуу" деп учкан жок. "Макул" дедик. "Жекшемби күнү учат" деп айтышкан. Мунусу да аткарылбай жатат. Авиакомпания эч кандай жоопкерчилик албайт. Жүргүнчүнү алдап эмне кереги бар?

Талап койгондордун дагы бири, Жумабай Момунов аттуу аксакал Жалал-Абаддан Ошко билет которгондордун жол кире чыгымын авиакомпаниялар төлөп бербегенине, учак күтүп отургандарга ысык чай сунулбаганына нааразы:

- Авиакомпания мындай чыгымдарды көтөрүп бериши керек. Бул туура эмес. Кемчилигин жазып же рахматымды айтып коёюн деп "Сунуш дептер" сурасам, авиакомпания өкүлчүлүктөрүндө андай дептер да жок экен.

Жалал-Абаддагы жүргүнчүлөрдүн мындай нааразылыгы кийинки күндөрү көп айтыла баштады. Учакты күтүп аэропорттун ремонту бүтө элек суук имаратында күнү-түнү отургандар же болбосо Жалал-Абаддан Ош аэропортуна айласыздан кетип жаткандар ондоп саналат. Туманга байланыштуу Оштон да убагында учпай калгандар көп.

Жалал-Абад: суукта учак күткөндөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:21 0:00

Кыргызстандын ички каттамдарын "Эйр Манас", "Авиа Траффик" жана "Тез жет" компаниялары жүргүзөт. Бул ишканалардын өкүлдөрү мындай кырдаал катаал аба ырайы учурунда гана болорун, жүргүнчүлөрдүн коопсуздугу үчүн каттам токтотуларын билдиришти. Бирок алар айласыздан билеттер алмаштырылганда элди тигил шаардан бул шаарга жеткирүү милдетин албай турганын белгилешет.

Эл аралык эреже боюнча каттам төрт сааттан ашык кечиксе, жүргүнчүлөргө авиакомпания ысык чай бериши керек. Сегиз сааттан көп кечиккенде ысык тамак, он эки сааттан ашып кетсе мейманкана берилиши зарыл.

Кыргызстандын авиация эрежелерине ылайык, учак компаниялардын күнөөсү менен учпай калганда же кечиккенде жүргүнчүлөргө компенсация төлөнөт же башка талаптар аткарылууга тийиш. Мисалы, төрт сааттан ашык кечигүүдө билет баасынын 10%, сегиз сааттан көп кармалган учурда 25% төлөнүүгө тийиш. Бул тууралуу өлкөнүн Авиация эрежесинин 9-бөлүгүндө жазылган.

Бакыт Азимканов
Бакыт Азимканов

Авиация тармагын изилдеп, эл аралык каттамдарда такай учуп жүргөн Бакыт Азимканов билет авиакомпания менен жүргүнчүнүн ортосундагы келишим экенин айтып, төмөнкүдөй шарттарга токтолду:

- Эл аралык Варшава (1929-ж.) жана Чикаго (1944-ж.) конвенцияларына ылайык, эгер учак аэрропорттун шартына же аба ырайына байланыштуу белгиленген шаарга коно албай, каттам башка шаардан аткарылса, анда авиакомпания жүргүнчүлөрдү ошол шаарга алып барууга милдеттүү жана чыгымдарды мойнуна алышы керек. Жүргүнчүлөр билет алып жатканда компания ошол конвенцияларга мүчөбү-жокпу, тактап алышы керек.

Курманбек Акышев
Курманбек Акышев

Жарандык авиация агенттигинин директору Курманбек Акышев билдиргендей, Кыргызстандагы авиакомпаниялар Чикаго конвенцияларынын эрежелери менен иштейт. Бирок жүргүнчүлөрдүн укуктарына байланышкан маселелерге көп учурда көңүл бурулбай кала берүүдө:

- Аба ырайына байланыштуу жагдайларды "форс-мажор кырдаал" деп коёбуз. Анын үстүндө иштеп жатабыз. "Каттамдар которулган учурда жүргүнчүлөргө транспорт уюштуруп бересиңер" деген милдетти коё баштадык. Азыр толук чечиле элек.

Акышев суук мезгилде жүргүнчүлөрдүн укугун коргоп, ички каттамдарга билет баалары арзандатылганын, мисалы Бишкек-Ош багытына "төрт миң сомдон ашырылбасын" деген талап коюлуп, ал сакталып жатканын кошумчалады.

Бишкек-Жалал-Абад багытында билеттин баасы 2100 сомдон жогору. Кээде 3000-4000 сомго чейин чыгат. Ош, Баткенге да ушундай эле баа коюлган.

Жазылбаган эрежелер жана "кара тизме"

Расмий маалыматтарга ылайык, Кыргызстанда 22 авиакомпания каттоодон өткөн. Тийиштүү эрежелерге дал келбей, көбүнүн учууга уруксаты токтотулган.

Ош аэропорту кышында тумандан улам каттамдарды тез-тез токтотот.
Ош аэропорту кышында тумандан улам каттамдарды тез-тез токтотот.

Ички каттамдар Ошко, Жалал-Абадга, Баткенге учат. Исфана менен Тамчыга да кез-кези менен каттап турат.

Кыргызстандын Аба кодекси 167 беренеден турат жана анда авиакыймыл жана учуу эрежелери жазылган. Жарандар талаштуу учурларда "Керектөөчүнүн укуктарын коргоо жөнүндө" мыйзамга таянып гана чара көрүшү мүмкүн.

Совет учурунда Кыргызстанда чоң жана кичи, айыл чарбалык, аскердик аэропорттор жана учуу-конуу тилкелери, вертодромдор кошулуп 86 авиаобъект иштеп турган. Азыр анын жетөө гана учактарды кабыл алууга жарайт. Алар Бишкекте, Ошто, Жалал-Абадда, Кантта, Тамчыда, Исфанада жана Баткенде жайгашкан.

Аймактардагы аэропорттордун абалы тууралуу да такай сын пикирлер айтылат. Мисалы, Жалал-Абад аэропортун оңдоп-түзөөгө 2013-жылдан бери каражат бөлүү каралып, ремонт 2017-жылдын ноябрында гана башталды.

Оштогу аэропортто учак күтүү. 2016-жыл, декабрь.
Оштогу аэропортто учак күтүү. 2016-жыл, декабрь.

"Эл аралык нормаларга дал келбейт" деген жүйө менен кыргызстандык авиакомпаниялар 2006-жылы Евробиримдиктин "кара тизмесине" кирген.

Жакында Швейцариянын Давос шаарында өткөн Дүйнөлүк экономикалык форумда да өкмөт башчы Сапар Исаков Эл аралык авиация уюмунун жетекчиси менен жолугушуп, "кара тизмеден" чыгуу маселесин талкуулаган. Сүйлөшүүгө ылайык, маселе 2019-жылы каралышы мүмкүн.

Макаланы бул жерден угуңуз:

Учак көйгөйү: убагында учпагандар нааразы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:14 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Манас Казакбаевдин “Класскому” азыр да актуалдуу

Манас Казакбаев. Осмон Уламсадыровдун жеке архивинен алынган фотосүрөт.

Манас Казакбаев - 60-жылдардын аягында адабиятка аралашкан муундун өкүлү. Бул кезде улут адабияты сапаттык жаңыланууну баштан кечирип, көркөм изденүүнүн иши жүрүшүп турган. М. Казакбаев алгач кыргыз окурмандарына акын катары таанылып, кийинчерээк кара сөзгө өтүп, бир топ аңгемелерди жарыялаган.

Алардын ичинен “Класском” аңгемеси - жазуучунун психологиялык кылдат деталдарга жөндөмдүү экенин көрсөткөн чыгарма. Таланттуу жазуучу капыс ажалга кабылбаганда дагы мыкты чыгармаларын жаратмак.

Өмүрдөн эрте көчкөн калемгердин табериги

1960-жылдардын аягында адабиятка келген муундун тагдыр-жолу бир чети кызыктуу, экинчи жагынан татаал, атүгүл кайгылуу болду. Тооруган ажал алардын бир тобун бул жашоодон эртелеп алып кетти. Манас Казакбаев, Табылды Муканов, Курбанбай Калдыбаев, Беганас Сартов, Аман Токтогулов, Турдалы Алыбаев.... Тизме ушинтип улана берет.

Мына ушул адабиятка бийик максат-мүдөө менен келген муундун арасындагы таланттуу акын жана прозачы Манас Казакбаевдин 25 жашында капыс ажалга кабылышы кандайынан келгенде да кайгылуу окуя. Кайриет, анын артында калган адабий мурасы авторунун атын өчүрбөй, адабият күйөрмандарынын эсинде сакталып, кези келгенде кепке алынып келатат.

Манас Казакбаев 1946-жылы Сузак районундагы Кыз-Көл айылында төрөлгөн. Көгарттын жайылган талаасынан тоого ыктай бергендеги бийик жон адырлар арасында анын балалыгы калган. Көңүлүнө тынчтык бербеген көркөм сөз ышкысы аны ошол кездеги башкалаа Фрунзедеги жападан-жалгыз кыргыз мамлекеттик университетине, жалаң “чымындуу” жаштар чогулчу филология факультетине алып келген. Бул жерде кыргыз, орус, дүйнөлүк адабияттын тарыхы менен теориясы окутулат, сөз өнөрүн аркалап келгендердин жөндөм-шыгы, чыгармачылык даремети сындан өтөт.

Манас Казакбаев. Осмон Уламсадыровдун архивинен алынган фотосүрөт.
Манас Казакбаев. Осмон Уламсадыровдун архивинен алынган фотосүрөт.

"Жазуучу болом" дегендердин көбү өзүн тапканча убакыт билинбей өтүп, кыйласы сурөткер болбосо да көркөм сөз ышкыбозу катары калышат. Ошондой “электен” өтүп, жогорку билимге ээ болгондон кийинки кыргыз акын-жазуучуларынын дээрлик баарынын башына келчү тоскоолдуктар, шаардагы өп-чап турмуш, чиедей балдарды багуу милдети Манас аганын башына эртерэк түшкөн. Ошентип жумуш менен тиричилик түйшүгүнөн колу бошой калганда жазгандары кийин жупкадай жука китеп болуп авторунун көзү өткөн соң жарыкка чыкты. Бир тобу китеп болуп чыга элек. Антишке коомдук өзгөрүүлөр себепкер болду окшойт. Себеп дегенде заман оошуп, жагдай-шарт өзгөрүлүп, адабият тургай калкыбыз кашык-табагын таба албай калган кысталыш учур өтпөдүбү. Эми аз-аздан ал учур да артта калып, улуттук адабиятыбыздын мыкты үлгүлөрүнө, көөнөргүс баалуулуктарына кайрадан назар оодаруу зарылдыгы чыгууда.

Улут адабиятыбыздын айдыңында жаралган чакан эпикалык жанрдын мыкты үлгүлөрүнүн катарына Манас Казакбаевдин “Класском” аңгемеси кошулуп калганынын бир топ себеп-жагдайлары бар. Манас Казакбаев табиятынан көркөм сөзгө шыктуу, пенде дүйнөсүнүн ар кыл нюанстарын кылдат туйган лирик экенин, психологиялык деталдарды чебер кынаштыра алган кара сөз чебери экенин аңгемелеринде далилдей алды.

Дымактуулардын айылы

Ошол 60-жылдардын аягында ал өзү баштаган Орто-Сайдагы “адабий айылда” отуруп жазган “Класском” аңгемеси алгач “Кыргызстан пионери” гезитинде жарыяланган. Балдар гезитинин башкы редактору ал кезде атпай журтубузга таанымал кашкөй сынчы Камбаралы Бобулов болчу. Пионерлердин гезитине чыккан аңгеме кийин автордун жыйнагына кирип, мындан төрт жыл илгери “Жаңы Ала-Тоо” журналына Алым Токтомушевдин баш сөзү менен кайра басылды.

Жазуучу Чоюн Өмуралиев - 60-жылдардын аягында адабий процесске ыкчам аралашып кеткен ушул муундун жашоо-турмушун “ичтен” билген инсан.

Чоюн Өмүралиев.
Чоюн Өмүралиев.

- 60-жылдардын башында кыргыз адабиятына жоон топ акындар келбедиби. Рамис Рыскулов, Омор Султанов баштап, бул бир муун. Анан буларды улаган экинчи “ини муун” келген. Ошонун ичинде ушу Манас Казакбаев, Роза Мукашева, Табылды Муканов, Алым Токтомушев, Роза Карагулова, Беганас Сартов – булар өзүнчө бир муун.

Мен Манас Казакбаевди акын катары билет элем. Турмушта басмырт жүргөн, көп ачыла бербеген, өзүнүн сырдуу дүйнөсү бар жигит болчу. Ал кезде акындардын баары эркин формада "ак ыр" деп ушул жакка жапырт ат коюп кирген кез эле. А бирок Манас баягы эле салттуу ырларды жазчу. Анан ошол форманы бир топ жаңыртып ийген. Бардык жагынан алганда, мунун поэзиясы өз мезгили үчүн кыйла жаңы эле. Бирок бир нерсе - ошол кезде биз, окурмандар, жаңы поэзия деп эркин ырчыларды, ак ырчыларды көбүрөөк эш тутуп, ошол салттуу формада жазган акындарга учурунда көп маани бербей калганбыз. Алардын арасында Тургунбай Эргешов, Манас Казакбаев, дагы ушундай акындар бар эле. Мына эми кийинки мезгил аралыгынан карап отурсак, шыңгыраган таза жан дүйнөлөрү менен келген кайталангыс акындар экен. Мына ошондой акындардын бири болчу Манас Казакбаев.

Анан ал кезде турмуштун оорчулугу бар эле. Айылдан шаарга келгендер батирде жашачу. Турмуштун кыйынчылыгын көп эле тартышкан. Ошол кезде Манас Казакбаев, Беганас Сартов, Аман Токтогуловдор кичине кепе там салып алышкан. Ал жерди “Нахаловка” деп коюшчу. Ошондой жерде турчу. Турмушта өз дүйнөсү менен жүргөндөй көрүнчү. Кийин анын кайгылуу өлүмгө туш келгенин көрүп баарыбыз эле таң калдык. Биз үчүн акылга сыйбаган иш болду. Манас өз мезгилиндеги кайталангыс акындардан болчу. Муну көтөрүш керек.

Ошол 60-жылдардын ортосунда келген акындарын бир даары өтүп кетти. Буларга адабият деген ыйык нерсе эле. Жазуучулар союзуна өтпөй калуу жеке трагедия катары кабыл алынчу. Ушундай бир өзгөчөлүү муун өтүп кетти. Алар тууралуу айтыш керек. Арасында Манас бар эле. Азыр ошол муундун ичинен Роза Мукашева жазбай кетти. Сагын Акматбеков өзүн сактап калды. Анан Асан Жакшылыков, Анатай Өмүрканов иштеп атышат. Калгандарынын баары эле өтүп кетти. Укмуш бир чоң таланттар эле.

“Эмдигиче болсоңор эмнени айтмак элеңер?!”

Бишкектин түштүк жагындагы Орто-Сай “адабий айылын” арадан кыйла жылдар өткөндөн кийин Алым Токтомушев эскерди, баш калаада кенен үйү жок кыргыз интеллигенциясынын ошол чакан айылында жазылган “Класском” аңгемесине да эң бийик бааны дүйнөлүк адабиятты мыкты билген агабыз өзү берди. Алым Токтомушев минтип жазган:

Алым Токтомушев.
Алым Токтомушев.

“Ошол “мен”, “мендердин “ ичинде Манас бар эле.Эсимен өчпөсө,ал жерге Манас биринчи конгон. Анан калган филфакты ээрчитип келген. Ошондой жан эле: отунду да, катынды да баарынан мурда алды. Баарынан мурда балалуу-чакалуу болду. Баарынан мурда 25 жашында өлдү. Негедир табышмактуу өлүм тапты. “Мен”, “мендердин” бир даарын артынан ээрчите кетти: досторубуз – Беганас Сартовду 33 жашында, Табылды Муканов менен Тургунбай Эргешовду 35 жашында, Камбаралы Ботояровду 45, Аман Токтогуловду 48 жашында. О, айраңдар, кайрандар! Эмдигиче болсоңор эмнени айтмак элеңер?!”

Алым Токтомушевдин күйгөнүнчө бар. Бир убакта адабиятка бийик дымак менен баш баккандардын көбү жаштайында жайрап, алардын чыгармачылыгы тууралуу минтип өткөн чак аркылуу кеп кылып калбадыкпы. Адабий журналга, андан “РухЭш” сайтына, социалдык тармакка кенен жайылган “Класском” аңгемесинин “экинчи өмүрү” ошентип жаңы кылымда башталды. Чыныгы адабият өзүнө жолду ушинтип маалы келгенде таап алат экен. Муну Манас Казакбаевдин “Класском” аңгемесинин таржымалы деле ырастап бере алат. “РухЭш” сайтынын негиздөөчүсү, жазуучу Олжобай Шакирдин баамында, “Класскомдо” азыркы замандагы эле мансапкордун, бийлик дегенде жантыгынан жата калчу аткаминердин образы кемелине келтире сүрөттөлгөн.

Олжобай Шакир.
Олжобай Шакир.

- Кыргыз адабиятынан үлгү болор чыгармаларды изилдеп, тандай келгенде мындай аңгемелер өтө сейрек учурайт. “Класском” аңгемесин “РухЭш” сайтына жарыялаганда автордун чеберчилигине таң бергем. Сөз менен иштөөсү, чыгарманын концепциясы, финалдык чечилиш –баары кызык. Жолой класскомдуктан түшүп калат, айыбы ачылып калат. "Тигиге алма бердим, буга муну бердим” деген “эсеп-кысап дептери” агайдын колуна түшүп, баары ачыкка чыгып калып атпайбы. Бала шылкыйып мектептен чыгып баратып: “Эмне кылыш керек?” деген суроого кабылат. Ошол Жолойлордун заманы азыр деле бар. Чыгарманын өлбөс-өчпөстүгү - кийинкилерге суроо таштап коюшунда.

Алманын артына жашынган бийлик

Аңгемедеги негизги идея бир гана ойго - болочок класскомдун -"башкарманын", көпчүлүктү амал менен бийлечү кыйды аткаминердин аракет-кыймылына бурулган. Үч жыл катары менен классташтарын башкарып келген Жолойдун төртүнчү ирет бийликке келиши тоскоолдукка кабылды. Мугалими бул ирет жалгыз Жолой эмес, мыкты окуган башка балдарды кошуп, шайлоону азыркы тил менен айтканда “альтернативдик” негизде өткөрүүнү чечет.

“Азыр силер көрсөткөн эки-үч окуучуну "ушулар класском болууга көпчүлүк тарабынан сунуш кылынды" деп тизмеге жазалы. Бир-эки жума өткөндөн кийин атайын ушул маселе боюнча класстык чогулуш чакырып, шайлайбыз. Ал мындайча болот: ар кимиң өз алдыңарча алакандай кагазга класскомдукка көрсөтүлгөн окуучунун бирөөнүн фамилиясын жазасыңар да, аны бүктөп, мен отурган столдун алдына алып келесиңер. Анан бардыгыңардын көз алдыңарда иш чечилет. Кимде-ким жашыруун добушка көп ээ болсо, ал – класском”.

Мына ушундан кийин Жолойдун журуш-турушу өзгөрөт. Сабагын мыкты окуп, сабакта “мен, агай, мен” деп колун көтөргөнү көтөргөн. Классташтары менен мамилени чыңдаш учүн атайын дептер ачып, ага “Арифметика” деген шарттуу ат коюп, шайлоого тымызын даярдык иштерин баштайт. Сабакка келатканда үйдөгү апорт алмалардан толтура салып алат, аны классташтарына таратат.

“- Биздин алмабыз быйыл да жакшы байлады. Шактары ийилип, жерге тийип турат. Курт деген түшкөн жок. Атам аларды этияттык менен үзүп алып, кышка сактайбыз деп атат. Мен кышында да алма алып келип жеймин. – Анан сурагандардын көңүлүн калтырбай бирден бере баштайт.”

Аңгемеде кичинекей, болгондо да төртүнчү класс окуучусунун кандай амал-арга менен бийликке жеткени, класстагы балдардын үстүнөн “чоң” болгондон кийинки кескин өзгөрүшү, соңунда жашырын амалы билинип калып “кызматтан түшүп” калышы – мунун баары кылдат психологиялык деталдардын жардамы менен ынанымдуу берилет. Окурмандын көз алдында чыгармада сүрөттөлгөн балдар турмушу кадимки эле чоңдордун көшөгө артындагы “саясий оюндарын” эске салып иет. Жазуучунун чеберчилиги - ушул жөнөкөй турмуштук көрүнүштөн үлкөн идеяны, жекеликтен жалпылык философиясын алып чыкканында.

Манас Казакбаев менен чогуу окуган классташтарынын айтуусунда, ал сабакты мыкты окуган, адабиятка кичинесинен эле кызыккан. Анын айылдашы Тажибай Күчүкбаев ал бала кезинде эле адабий китептерди калтырбай окуган зээндүү бала болгонун эскерет.

- Атасы Казакбай аке партиялык кызматкер эле. Апасы Бообек эже колхозчу болчу. Колхоздо иштеп жүргөн кезинде көп жомокторду айтат эле. Ошолордон таалим алганбы – муну мен биле албайм. Өзү жашынан эле адабиятка кызыгып, сүрөт тартып, чыгармачылыкка көңүлдү көбүрөөк бурат эле. Окууну бүтүп келгенде эле ыр жаза баштаган. Китеби чыга турган убакта өмүрү кыска экен, өтүп кетти. Болбосо эмгиче канча китептери чыгат эле. Тамсилдери чыгат эле, тамсил жазчу. Каза болгондон кийин кичинекей китеби чыккан. Ошол китебин мен үйгө алып келип окугам. Кийин жоготуп ийдим, бирөө уурдап кетиптир. Абдан кызыктуу эле. Айылда эми аны эстейбиз, чогулуп отурган жерде кеп кылабыз. Манас жөнүндө сөз айтылат, кылык-жоруктары айтылат. Чыгармаларын окугандар чыгармасын айтышат.

Кыргыз совет адабиятынын “алтын доору” эсептелген 60-жылдардын элеси алыста калып баратат. Социализм заманында калем кармагандын баки-жогун чектеп, жазгандарын кадалып текшерип турчу “цензура” жоюлуп, толук дегидей чыгармачылык эркиндик келди. Жазуучулук, китеп чыгаруу баштагыдай саналуу гана калемгерлердин энчисиндеги иштен калып, басма иши болуп көрбөгөндөй арбыды. Бир өкүнткөн жагдай - башта окуганга караганда укканды жакшы көргөн калктын суйдаң окурманы маалымат каражаттары көбөйгөн чакта абдан эле азайып кеткени. А бирок улут адабиятыбыздын мыкты үлгүлөрүн, чакан эпикалык жанрдын мезгил сынына бой бербес классикалык чыгармаларын окуп, билип коюш билимдүү калктын айныксыз милдети болуш керек. Манас Казакбаевдин “Класском” аңгемесинин кайрылып келиши ушуну ырастайт. Аңгемеде сүрөттөлгөн заман унутта калганы менен, автор алдыга жайган идеянын өңү өчпөй, маани-мазмунун жоготпой келатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG