Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:56

Кыргызстан

Муктаждарга кол сунган Бегимай

Муктаждарга кол сунган Бегимай
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:37 0:00

Таласта кордолду деген келин көз жарды

Иллюстрациялык сүрөт.

Таласта зордуктоо фактысы боюнча козголгон кылмыш ишинде жабырлануучу болгон 19 жаштагы келин төрөдү. Ал экинчи топтогу майып болуп саналат.

Эне-баланын саламаттыгы дурус экенине карабастан, алардын барар жери белгисиз болгондуктан, Талас шаарындагы төрөтканада кала берүүдө. Буга чейин кош бойлуу келин майыптар үчүн жатак мектепте, андан кийин Бакай-Ата районундагы майыптар жана карылар үйүндө убактылуу баш калкалап келген.

Талас районунун Кум-Арык айылындагы мүмкүнчүлүгү чектелгендер жашаган жатак-мектепти 2017-жылы аяктаган Кундуз Төрөкулова бир жума мурда көз жарды.

Бул маалыматты Чолпон Мамбетов атындагы Талас облустук биргелешкен ооруканасынын төрөт бөлүмүнүн жетекчиси Кумаркүл Шейшеналиева ырастады:

- Кундуз 28-декабрда саат 15:20да толгоо менен келген. 29-декабрда cаат 13:44тө 3 килограмм 658 грамм салмактагы кыз төрөдү.

Дарыгердин айтымында, жаш эне менен ымыркайдын саламаттыгы канааттандырарлык:

- Өзүңөр көргөндөй, Кундуз ымыркайы менен бир палатада жатат. Эмчек эмизүүнүн бардык ыкмаларын көрсөтүп бергенбиз. Кызын өзү карап, төрөт бөлүмүндө жатат. Төрөт учурунда кан кетүү сыяктуу кооптуу белгилер болгон жок. Бүгүнкү күндөгү абалы жакшы.

Кундуз кызына Айдай деген ысым койгонун айтуу менен чектелип, кенен сүйлөшүүнү каалаган жок.

Төрөткана жетекчилигинин айтымында, эне-баланын төрөтканада болуучу мөөнөтү аяктады. Андан кийин кайда жашап, кимдин кароосунда болоору бүдөмүк.

Бакай-Ата райондук социалдык өнүгүү башкармалыгынын жетекчисинин орун басары Каныкей Бошкоева эне-баланы жайгаштыруу боюнча аракеттер болуп жатканын айтты.

- 8-январга чейин төрөт үйүндө болот. Аны туруктуу бир жерге жайгаштыруу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Бишкекке чалдык. Анан Манас районундагы интернат-үй менен да сүйлөшүүлөр болуп жатат.

Кундуз төрөгөнгө чейин Бакай-Ата районундагы майыптар жана карылар жашаган социалдык-стационардык мекемеде убактылуу баш калкалап жаткан. Мекеменин жетекчиси Манапбай Казакбаев буларды айтты:

Ымыркайга керектүү буюмдардын баарын өзүбүз алып барып бердик.

- Кундуз бизге 2017-жылдын 8-августунда кош бойлуулугу 19-20 апта болуп келген. Бул жерден биздин дарыгерлер атайын бөлмө бөлүп берип, дайыма көзөмөлдө болду. Төрөгөндө да биздин дарыгерлер тамак алып барып, көрүп жатышат. Ымыркайга керектүү буюмдардын баарын өзүбүз алып барып бердик. Туугандары, апасы - эч кимиси келген жок.

Экинчи топтогу майып Кундуз Төрөкулова Таластын Кара-Буура районунда төрөлгөн. 11 жашынан тартып акыл-эсинен жабыркагандар тарбияланган интернатта жашаган. Мектепти аяктагандан кийин аны алып кетүүгө жакындары келген эмес.

Былтыр августта мектеп жааматы анын беш айлык боюнда бар экенин билип калып, укук коргоо органдарына кайрылган. Натыйжада зордуктоо фактысы боюнча кылмыш иши козголгонун облустук прокуратура билдирген болчу. Облустук прокуратуранын акыркы маалыматына караганда, учурда кылмыш иши боюнча тийиштүү экспертизалар дайындалып, тергөө амалдары жүрүп жатат.

Маалыматтарга караганда Кундуздун атасы белгисиз, апасы да майып жана азыр экинчи күйөөсү менен жашайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Православдар күткөн күн

7-январда бардык православ чиркөөлөрүндө Иса пайгамбардын туулган күнүнө арналган майрамдык иш-чаралар өтүп жатат.

Православ христиандардын Рождество майрамы

Православ христиандардын Рождество майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:21 0:00

Билим издеген ооган кыргыз кыз-келиндер

Ооган Памиринен келген кыз.

Ооган Памиринен Ички Теңир-Тоонун чордону - бийик тоолуу Нарын өрөөнүнө көчүрүлгөн кыргыз айымдары эми заманбап цивилизациянын маани-мазмунун жаңыдан өздөштүрүшүүдө.

Эркектерден оолак жүргөн памирлик кыргыз кыз-келиндер тоолуу Нарында билим алып, заманбап электр техникасын өздөштүрүп, өздөрү үчүн жаңы ачылыштарды жасап жатышат. Муну менен катар алар өз эрки менен турмушка чыгууга укугу бар экенин билип, тукум улоочулук ден соолугуна кам көрүү жагынан кеп-кеңештерди да алышууда.

Биз барган чакта памирлик туугандар түшкү тамакка камынып жатышкан экен. Кыпкызыл көйнөк, кемселчен кыз-келиндер шуру-мончоктору шыңгырап, башына кийген шөкүлө-топуларына кадалган жука, жеңил жоолуктары баскан-турган сайын желпилдеп жатты.

Электр жок жашоодо чоңойгон бул кыз-келиндер Нарын жергесине келип, заманбап техниканы иштетүүнү да өздөштүрүп калыптыр. Бүгүн түшкү дасторкондо картөшкө, эт кошулган куурдак жана ысык нан болду.

Көп өтпөй эле түшкү тамактануу башталды. Төргө эркектер, балдар өтүп, этегирээк жакта жашы улуу аялдар орун алышкан. Кыз-келиндер бизден уялыштыбы же дайыма эле ушундайбы, айтор тамакка отурушкан жок.

Түшкү дасторкон.
Түшкү дасторкон.

Нарын районуна караштуу Куланак кыштагында жашап жаткан памирлик туугандардын кимисине суроо салбайлы, Кыргызстанга билим алганы келишкенин бир ооздон айтып жатышты. Айтмакчы, алар учурда эки нөөмөттө окушат экен. Түшкө чейин балдар менен кыздар окушса, түштөн кийин келиндер жана улуу муундун өкүлдөрү сабакка отурушат.

Пикир алышып жатып Памирде билим алуу жаатында кыздарга караганда эркек балдар үчүн мүмкүнчүлүк көбүрөөк экенин байкадым. Себеби ооган өкмөтү уюштурган мектептерде мугалим эркек жана башка улуттан болгондуктан ата-энелер кыздарын мектепке жиберүүдөн кооптонушат. Памирликтер кыз-келиндер эле эмес, дегеле аялзаттын бөтөн эркектер менен бир бөлмөдө отурушун уят көрүшөт.

- Ооганстанда деле мектептер бар, эркек балдар окушат. Мугалимдер “бергиле, балдар-кыздарды окутабыз” дешет. Биз да каршы эмеспиз. Окуунун эч жамандыгы жок. Ал жакта эркек мугалимдер окутушат. Ошондуктан биз кыздарды бере албайбыз. Биз "адегенде аял мугалим келсин, анан беребиз" дедик. Биз эркек мугалимге башыбызды алса да кыздарыбызды жөнөтө албайбыз. Биз эч качан ооган мектептерине кыздарыбызды бербейбиз. Азыр Нарында сабактарды эже окутуп жатат. Эгер эркек мугалим бере турган болсо биз асти кыздарды жөнөтө албайбыз. Биз эркектердин арасына кыздарыбызды коё албайбыз, - дейт Ооганстандан келген Шарапат Абдилхалык айым.

Шарапат Абдилхалык.
Шарапат Абдилхалык.

Шарапат Абдилхалык 64 жашта. Кыргызстанга ал бир уулу, эки келини жана эки небере кызы менен келген. Ал бул жакка келген бардык кыз-келиндерди көзөмөлдөп турат. Ушундан улам бир да кыз же келин ээн-эркин интервью бере алган жок. Бул памирликтердин аздектеген салты экенин түшүндүрүп, Шарапат апа бизди туура түшүнүүгө чакырды.

- Биз келдик, жакшы кабыл алдыңар. Эми бизге капа болбогула, көңүлүңөргө жакын кабыл албагыла. Биз силерден ошону гана суранабыз. Кечирип койгула.

Мен Шарапат Абдилхалыктан памирликтер кайсы оорулардан жабыркай тургандыгын, аларды кантип эмдеп, кантип алдын алышаарын билгим келди.

- Баш оорубу, бут оорубу, ич оорубу - баары Кудайдан. Эми бизде көбүнчө сууктан оорушат. Суук бизди ушундай кылды дейбиз. Дары-дармектер ооган өкмөтү тарабынан келет. Соңку жылдары Кыргызстан да дарыларды берип жатат. Бизге аларды кантип колдонуш керектигин түшүндүрүп беришет. Негизи Кудайга такия кылабыз. Оору бере турган да, дабаа бере турган да Кудай.

Шарапат апа менен пикир алышып жатып, памирлик туугандарыбызды Кыргызстандын жашоосуна кошууга кылдаттык менен аракет кылыш керек экенин жадыма түйдүм. Кыргыз бийлиги да ошону эске алгандыктан аларды Куланактагы ушул кенен-кесир имаратка жайгаштыргандыр. Бийлик аларды жергиликтүү элден азырынча обочо кармап, бири-биринен ажыратпай чогуу-чаран окутуп, үйрөтүп жатканы да ушундан болсо керек. Алардын кай жакка басып, жергиликтүү элдин кимиси баш багып жатканына 24 саат бою бир милиция кызматкери көзөмөл кылат.

Абдусалам аялы жана кызы менен.
Абдусалам аялы жана кызы менен.

Орто жаштардагы Абдусалам менен Дөөлөт Кыргызстанга эки кызы менен келген. Алардын уулу жок болгондуктан, күйөө баласын күч күйөө кылып киргизип алышат экен. Азыр алардын кызы да, болочок күйөө баласы да 12 жашта.

Дөөлөт: Кызым он экиде, 20 жашында турмуш курат. Менде уул жок болгондуктан, үйгө бала киргизип алам. Бизде баласы жоктор күч күйөө киргизип алышат. Ошондой эле бизде кайчы кудалашуу салты бар. Алышмай деп коёбуз. Кызымдын болочок күйөөсү да өзү менен тең, 12 жашта. Жашы улууларга бербейбиз. Жашына карап баш коштурабыз.

Дөөлөт кызы менен.
Дөөлөт кызы менен.

Абдусалам: Кыздарымдын келечеги деп келдик да. Кыргызстандан билим алса, доктур болобу же мугалим болобу, кайсыл ишти кылам десе өзүнүн көөнүнө коёбуз. Эми биз топоз, кой багып, мал менен алпурушуп, койчу болуп калганбыз. Кызыбыз да койчу болуп калбасын деп, ушулардын келечеги деп келдик. Эми Кыргызстан өз жерибиз, ата-бабабыз жашаган жер да. Өз өлтүрбөйт, жат жарытпайт деп келдик. Ооганстанда тынч эмес. Тилин окуп койсок кыргыз тилин жоготуп коёбузбу деп коркобуз. Эми ушу кыздарым билимдүү болуп калаар.

Памирлик туугандардын айткандарын угуп олтуруп көнүлүм жайлана түштү. Эмнеси болсо да эми Абдусалам менен Дөөлөттүн эки кызы сөзсүз билимдүү болот деген ишеним бар.

19 жаштагы Абдулвакил Турдахун уулу Ооганстандын борбору Кабул шаарында билим алган. Атасы Турдахун көзү тирүү мезгилинде Ооган парламентинде депутат болгон. Ошондо Абдулвакил эң мыкты деген мектепте билим алып калган экен. Азыр ал кыргыз тилинен башка дари, фарси жана англис тилдеринде эркин сүйлөй алат.

Памирде кыздар өз эрки менен билим алууга, турмуш курууга укугу жоктугу Абдулвакил Турдахун уулун Кабулда жашап жүргөндө ойлондура баштаган.

Абдулвакил Турдахун уулу.
Абдулвакил Турдахун уулу.

- Памирде 10-11 жыл мурда ата-энелер кыздарын 12-15 жаштан күйөөгө берип келишкен. Азыр андай эмес. Азыр он сегизге чыкмайынча турмушка узатышпайт. Бирок өздөрү каалаган балага турмушка чыга алышпайт.

Кыргызстанда жакшы экен, кыздар-балдар жактырып, сүйүшүп, сүйлөшүп анан баш кошушат экен. Ооганстандын чоң шаарларында да ошондой. Сүйүп алган жакшы да. Көрбөй туруп эле үйлөнгөн үй-бүлөлөр да бир аз начар болуп калат. Кыргызстан аябай жакшы экен. Биринчиден, тынчтык бар. Экинчиден, окуу кенен-кесир, жаштарга шарттар көп экен. Үчүнчүдөн, Кыргызстан жылуу экен.

Азырынча журтташтарга кыргыз тили, адабияты жана математика сабактары өтүлүүдө.

Соңку маалыматтарга ишенсек, Ооганстанда Улуу жана Кичи Памирдеги ондон ашуун айылда эки миңден ашуун кыргыз жашайт. Алар Ооганстандын калктуу райондорунан, шаарларынан алыс тоо койнунда, машине жете албаган айылдарды байырлап, өтө катаал шарттарда күн кечирип келишет.

Нарынга жеткирилген 30дан ашуун журтташыбыздын төртөө жүрөк кемтиги менен ооруп, он чактысы кан басымы бузулган учурлар аныкталган. Көпчүлүк аялдар өз убагында медициналык жардам ала албагандыктан төрөттөн кайтыш болуп калаары буга чейин эле айтылып келет.

Эмнеси болсо да памирлик кыргыз мекендештерибиз тегиз баары көчүп келбесе да аз-аздан билим алып, жашоо мүнөзү өзгөрсө, Кыргызстанда аларды колдогон, күткөн журту бар экенин сезишсе деп тилейли.

Айтмакчы, быйыл памирлик балдар-кыздар алгач ирет жаңы жыл майрамын тосушту. Ал гана эмес, президенттик балаты салтанатына катышып, Аяз атадан белек алышты.

Памирликтер жашап жаткан имарат - совет мезгилинде курулган кесиптик лицейдин жатаканасы. Ал толугу менен журтташтар үчүн даярдалган.

Кыргызстандын өкмөтү анын ашканасын кайра оңдоп, анча-мынча эмеректер менен толуктап, суу киргизип берген. Биринчи кабатында ашкана, кампа жана жана медициналык бөлмө уюштурулган. Экинчи кабатында жатакана, даараткана, кир жуучу, эс алуучу жана окуу бөлмөлөрү орун алган.​

Куланактагы памирлик кыргыздар жашап жаткан лицей.
Куланактагы памирлик кыргыздар жашап жаткан лицей.
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Энергетика: натыйжа бербеген насыялар

Энергетика тармагына миллиарддаган сом насыя жана гранттык акча жумшалып, бирок алар натыйжалуу колдонулбай калганы боюнча парламентте маселе көтөрүлдү.

Ошондуктан айрым депутаттар бюджеттен жана чет элдик насыянын эсебинен тармакка бөлүнгөн каражаттардын колдонулушун текшерип чыгууну сунуш кылышты. Бул тууралуу электр энергиясын өндүрүүчү жана ташып жеткирүүчү эки компаниянын 101 миллиард сомдон ашуун насыясын бюджетке кайтаруу мөөнөтүн узартуу боюнча өкмөттүн буйругун бекитүү учурунда айтылды.

Жаңы карыз үчүн эски карызды төлөөнү узартуу

Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Уланбек Рыскулов парламентте баяндама жасады. Ал "Электр станциялары" жана "Кыргызстандын электр тармагы" компанияларынын 101,2 миллиард сом өлчөмүндө бюджеттик карызын төлөө мөөнөтүн узартууга уруксат берүүнү өтүндү. Уланбек Рыскулов мындай кадам тармактын жабдууларын жаңылоого жаңы насыяларды алуунун шарты экендигин түшүндүрдү.

Уланбек Рыскулов.
Уланбек Рыскулов.

​- Бул карыз 2017-18-жылдары төлөнүшү керек болчу. Эми аны төлөө мөөнөтүн 2038-40-жылдарга чейин узартып берүүнү суранып жатабыз. Анткени Токтогул ГЭСинин 3-фазасын жана Камбар-Ата ГЭСинин 2-гидроагрегатын коюшубуз зарыл. Анан дагы жогорку чыңалуудагы электр берүү тармагынын объектилерин оңдоону каржылаш үчүн ошол карыздын оорчулугун жеңилдетип бериш керек болуп жатат.

Өкмөттүн бул сунушун парламенттин көпчүлүк депутаттары колдогону менен айрымдары буга чейинки алынган насыялар кайда жумшалганын билгиси келди. КСДП фракциясынын депутаты Айнуру Алтыбаева энергетикага жумшалган насыя 1 миллиард доллардан ашканын айтып, анын натыйжалуу колдонулушун изилдеп чыгууну сунуш кылды.

Ал эми "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Алмазбек Токторов энергокомпаниялар эмне себептен акчаны өз убагында төлөй албай жатышканына кызыкты.

Алмазбек Токторов.
Алмазбек Токторов.

- Сиздер эми карыздарды төлөөнү жылда эле артка жылдырып берүүнүн сурайсыздар. Анын себебин элге түшүндүрүп берип койсоңуздар. Эмне себептен жылда бюджеттен тармакты каржылоо болот дагы, анан ал мурда алынган карыздарды төлөө мөөнөтү жылып кетип жатат? Эмне себептен энергетикалык компаниялар аны төлөй албайт?

Улуттук энергохолдингдин башкармалыгынын төрагасы Айбек Калиев электр энергиясын өндүрүүчү, ташып жеткирүүчү жана таратуучу компаниялардын кирешесине караганда чыгашасы көп болуп жатканын айтып, анын себебин тарифтин төмөндүгү менен түшүндүрдү. Айбек Калиев ошондуктан алынган карыздарды төлөө оор болуп жатканын белгиледи:

Айбек Калиев.
Айбек Калиев.

- Биз тарифтерди кайра карап чыгышыбыз керек. Бизде тарифтер өзгөрбөгөн үчүн кирешеде дагы өзгөрүү жок. Ал эми алган карыздардын эсебинен чыгашабыз көбөйүп жатат. Кийин тариф саясаты өзгөрсө, ошонун негизинде карыздарды төлөөгө мүмкүнчүлүк болот. Азыр КМШ алкагында электр энергиясынын баасы Кыргызстанда эң арзан.

Ортомчулардын "бизнеси"

Анткен менен "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Алтынбек Жунус уулу мамлекеттик компаниялар зыянга учурап жатса, электр энергиясын коммерциялык баада саткан жеке менчик ортомчулар кирешеге туйтунуп жатканын мисал келтирди. Депутат бул жагдайдын себебин билүүгө кызыкты.

- Сиздер "электр энергиясынын баасы арзан" деген бир эле себепти айтып жатасыздар. Бирок ошол эле учурда электр энергиясын ири кардарларга коммерциялык баа менен сатып жатышкан жеке менчик компаниялар киреше менен чыгып жатышат. Тескерисинче, алар өнүгүүдө. Өткөндө "Чыгыш электр" ишканасынын жана дагы башка мамлекеттик компаниялардын жетекчилери "Макмал", "Кумтөр", "Кыргыз деңизи" сыяктуу ири кардарларды жеке менчик ортомчу компаниялар тейлейт" деп ыйлап жатышат. Мамлекеттик энергокомпанияларда калкты тейлөө гана калтырылган. Анан кантип өнүгүү болот? "Кумтөр", "Казакмыс" сыяктуу ири кардарларга электр энергиясын силер өзүңөр эле беш сомдон сатпайсыңарбы? Мына ошондо чыгаша боло бербей, кирешеңер көбөйө баштамак.

Электрге баа: элет менен шаардын айырмасы

Электрге баа: элет менен шаардын айырмасы

Жогорку Кеңеште электр энергиясынын тарифин кайра кароо маселеси көтөрүлдү.

Улуттук энергохолдингдин башкармалыгынын төрагасы Айбек Калиев учурда жеке менчик компаниялардан ири кардарларды алууга аракет бар экенин айтуу менен чектелди. Электр энергиясын арзан баада сатып алып, аларды кайра кымбат баада сатуу менен алектенген ортомчу компаниялар мурдагы президенттер Акаев менен Бакиевдин үй-бүлө мүчөлөрүнө таандык экени айтылып келген. Бирок 2010-жылдагы үй-бүлөлүк бийлик режими кулап, элдик бийлик келгенден бери бул тармактагы табышмактуу киреше эми кимдин энчисинде калганы ушул күнгө чейин белгисиз.

КСДП фракциясынын депутаты Мурадыл Мадеминов энергетика тармагы "Ширшовдун схемаларынан" арыла албай жатканын айтты:

- Айбек Рысбекович, өзүңүз жакшы билесиз, жанагы Ширшов, Елисеев дегендердин калдыктары азыркы күндө дагы энергосектордо калып жатат. Ошолорду жоюу боюнча кандай иш-чараларды аткардыңар? Биз ошону парламентте толук талкуулап, элге жеткиришибиз керек. Бул тармак кирешелүү, бюджетти түзө турган тармак болушу керек эле. Анан 101 миллиард сом карыз менен чыгып жатканыңар уят, урматтуу энергетиктер.

Коррупцияга каршы ишкердик кеңеш 2010-жылдан 2012-жылга чейин энергетика тармагындагы коррупциялык тобокелчиликтерди изилдеп, талдап чыккан. Бул коомдук уюмдун баш катчысы Нурипа Муканова тармакта эчактан бери калыптанып калган коррупциялык схемалар азыркы учурда деле кеңири жайылып жатканын белгиледи:

- Мындан беш жыл мурун эле биздин энергетиктер жогорку чыңалуудагы электр берүү зымдарын оңдоп-түзөп, жаңы жабдууларды сатып алып, турбиналарды алмаштыруу менен алек болуп жүрүшкөн. Алар жаңы насыяларды алып, улам жаңы жабдууларды сатып алып, иштеп жаткандарын чыгыштап, ошого үйрөнүп калышкан. Мурда жасалган эле жумуштарды кайра баштап, анан анын негизинде акчаны пайдаланып келе жатышат. 2010-жылы эл аралык аудит энергосектордогу коррупциялык жолдор менен төрт миллиард долларга жакын акча айлана турганын аныктап чыккан. Бул ошол алынган насыялардын эсебинен алынып, сыртка чыгарылып кетет да. Анан аны биздин элибиз, биздин бала-чака, неберелер кийин төлөйт.

Парламент "Электр станциялары" жана "Кыргызстандын электр тармагы" компанияларынын 101,2 миллиард сом бюджеттик карызын төлөө мөөнөтүн кийинкиге жылдырууну караган токтомду көпчүлүк добуш менен колдоду. Бирок энергетикадагы коррупция боюнча маселени "өкмөттүк саатта" карап чыгуу боюнча сунуш түштү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каар замандын "Бороондуу күнү"

Иллюстрация.

Мукай Элебаевдин онго чукул аңгемелеринин арасынан “Бороондуу күнү” - өзгөчө чыгарма. Анда кычыраган кыштын суук кечтеринин биринде жолдо кыйналган жаш баланын бейтааныш жерде түнөп кеткени баяндалат.

Ээн кашаттагы жалгыз боз үйдөгүлөр жатар конокко көңүл деле бурушпайт, жалгыз 70тен ашкан кемпир гана чоочун балага жан тартып, бороон басаңдаганда жолун улантарын айтат. Кыска аңгемеге таланттуу жазуучу тарых бороонунда буюккан калктын жашоо-турмушун сыйдыра алган.

Билимге зарыгуу

Мукай Элебаев - оболу акын, кийин кара сөзчү, кыркынчы жылдары драматург катары да калемин сынап көргөн көп кырдуу талант. Анын адабий сын макалалары ушу азыр да кызыгуу менен окулат, жазуучунун көркөм сөз жоопкерчилиги, адабияттын эстетикалык максат-милдеттери тууралуу ой жүгүртүүлөрү маани-мазмунун кемитпей келатат.

Мукай Элебаевдин көзү тирүүсүндө 9 оригинал жыйнагы, 6 котормо китеби жарык көргөн. Айылда төрөлүп, оор турмуштун айынан бала кезинде терең билим ала албай калган сүрөткер тестиер кезиндеги өксүгүнүн эсесин кайтарып, эр жеткени колунан китеп түшүрбөй, орус жана дүйнөлүк классиканын мыкты үлгүлөрүн окуп үйрөнүп, айрымдарын кыргызчага оодарып, кыска чыгармачылык өмүрүндө бай адабий турмуш кечирген.

Мукай Элебаев жубайы Бурулча менен.
Мукай Элебаев жубайы Бурулча менен.

Жазуучунун өмүр жолу менен чыгармачылыгын кенен изилдеген айтылуу окумуштуу Омор Соороновдун баамында, Мукай Элебаев чыгармачылыкка бийик талаптарды койгон.

- Мукай Элебаев кайсы жанрга кайрылбасын, баарысы мыкты, ортозаары жок. Ар бир сөздү тандап, кылдат жазат. Көңүлү берилген ой-сезимин ошо жазып аткан сүйлөмүнө батырат. Мунун бардык чыгармасы мыкты. Ийине жетпегенин чыгарма деп эсептебейт. Ошондой чыгармаларынын ичинен классикалык деп айтсак болот, мынабу “Бороондуу күнү” деген чакан аңгемеси. Бул аңгемени билбеген кыргыз жок болсо керек. Кытайга качып барып кайра келгенден кийинки тагдыр. Мукайдын өзүнүн башынан өткөн окуя. Мукай - өзүнө өтө жоопкерчилик менен караган жазуучу. Ошондуктан ал 30-жылдары урдуруп жаза берген жазуучулардан айырмаланып, адабий процессте өзү жалгыз турат. Катарлаш калемдештеринин баарын сындаган, кемчиликтерин ачык айткан.

Белгилүү, бирок белгисиз

Анын өмүрү жана чыгармачылыгы советтик заман тушунда идеологиялык басым-кысымга туш келбей, окуу китептерине кирип, изилденип келгени менен, чыгармачылыгынын кыйла өңүтү баам сыртында калып, адабий мурасы окурман журтуна тааныштырылбай келгени өткөн кылымдын аяк чендеринде ачыкка чыгып, айтылуу илимпоз Омор Соороновдун аракети менен күндөлүктөрү, бир топ кара сөзү, ырлары жарыяланды.

Омор Сооронов.
Омор Сооронов.

Баарынан да кыргыз совет адабиятынын башатында турган Мукай Элебаевдин төрөлгөн жылы кыйлага чейин такталбай келишин айтпайсызбы. Белгилүү кара сөз чебери 1906-жылы Түптүн Чоң-Таш айылында төрөлгөн. Аты чыккан жазуучу кезинде өз ыктыяры менен кан майданга аттанып, 1944-жылы урушта курман болгон.

Мукай Элебаев каргадай бала кезинде кандай турмуштук кыйынчылыктарга кабылганы айтылуу “Узак жол” романында кенен-кесири сүрөттөлгөн. Он эки жашка жеткенде Мукай ата-энесинен ажырап тоголок жетим калып, бир үйдөгү он төрт кишини багуу түйшүгү Элебайдын иниси Элебестин мойнуна жүктөлгөн. 1916-жылкы Үркүндө ошол он төрт кишиден жалгыз Мукай менен иниси Беккул гана аман калып, жерине кайтып келишкен. Кыргыз элинин башына түшкөн оор мүшкүл, жетимчиликтин азабы, окуу, билим издеген жаш Мукайдын аракети – ушунун баары анын чыгармаларында сакталып калды.

Мукай Элебаев көркөм сөзгө өзгөчө этият мамиле кылган чыныгы профессионал жазуучу болгон. Ошондон анын калеминен чыккан ырлары, прозалык, драмалык чыгармалары, сын макалалары ушул азыр да кызыгуу менен окулат. Эмнеликтен жазуучу болуп калышынын себеп-жөнүн ал күндөлүктөрүнүн биринде минтип жазган:

“Ким билет, биздин ушул айтып отурганыбыз бир кезде кийинкилерге кылдай таасир этпестир. Бирок ошол кездеги адамдар биздин турмушубузда болуп, ушул жылдардагы оор көрүнүштөрдү көрүп, бар жорукту бизче баштан кечиришпесе өмүрдө унутпас эле деп ойлойм. Анткени менин ошол күнүм менен Сиздин ушуну окуп олтурган убагыңыз, көңүлүңүз бирдей эмес.

Мен алыскы бир ак карлуу тоонун арасында туулган кыргыздын бир баласымын. Ашкан гений да болуп жаралганым жок. Бирок, алган таасирлеримдин байлыгы, көргөнүмдүн көптүгү – мени жаздырбай жаткырбады.

Бул кезде менин айланамдын баары көңүлсүз, бош көрүнүп, жалгыз кубанычым ой болор эле”.

Үтүрөйгөн боз үй, боорукер кемпир

“Бороондуу күнү” аңгемеси 1930-жылы жазылган. Бул кезде Мукай Элебаев Бишкектеги педагогикалык техникумду бутүрүп, чыгармачылык ишке чындап киришип, “Узак жол” романын жазууну ойлоно баштаган болчу. Аны арадан үч-төрт жыл өткөндөн кийин жаза баштаган. Романдын биринчи китеби эки жылда жазылып, бирок экинчисинин тагдыры арасат калган. Биринчи китепте Үркүн, боз үй толо калган жетимдердин турмушу, малайлык, эр жетүү учуру камтылса, экинчи китепте ошол эр жеткен Мукайдын карама-каршылыктуу заманга туш келиши, отузунчу жылдардын трагедиясы кайсы бир деңгээлде чагылдырылышы керек эле. Чынчыл сүрөткер айланасында болуп жаткан саясий куугун-сүргүндү, улут каймактарынын көзү тазаланышы сындуу оор окуяларды кыйгап өтө албайт болчу. Бекеринен ал "жазган чыгармаларынын тил байлыгы жагынан бир да кыргыз жазуучусу Касым Тыныстановго тең келбейт" деп жазбагандыр.

Маркестин сыйкырдуу реализминин табышмагы

Маркестин сыйкырдуу реализминин табышмагы

Сантос Нобел сыйлыгына татыган Колумбиянын экинчи өкүлү. 1982-жылы жазуучу Габриэл Гарсиа Маркес адабият боюнча сыйлыгын алган.

Анткен менен “Узак жолдун” экинчи китебинен кыска үзүндүлөр, кол жазма түрүндө гана калган “Тартыш” пьесасы, күндөлүктөрү авторунун көзү өткөндөн кийин жарык көрдү. Унутта калган “Тартыш” пьесасынын кол жазмасын кыргыз эл жазуучусу Мар Байжиев таап, 1968-жылы “Ала-Тоо” журналына “Ач көздөр” деген ат менен жарыялаган. Ошентип, “Бороондуу күнү” Мукай Элебаевдин чыгармачылыгындагы кокус көрүнүш эмес. Анда жазуучу чакан жанрды эпикалык сыйымга көтөрүп чыккан, тарыхтын бороондуу жолунда буюккан улуттун трагедиясын аты жок жаш баланын турмушу аркылуу таасын чагылдырууга жетишкен.

Аңгеме “Буга көп заман болду. Кай жыл экени жадымда жок, январь айынын бир суук күнү жолдо келе жатып кеч кирип бараткан кезде бир үтүрөйгөн боз үйгө бурулдум” деп башталат. Баланын ким экени, кайдан келе жатканы деле айтылбайт. Тек ал Көлдүн тескей тарабына баратканы учкай эскертилет. Бала бороондо чарчап-чаалыгып, шайы кетип баратканда айласыз чоочун үйгө бурулган. Боз үйдөгүлөр сырттан киргенди сүйүңкүрөбөй эле кабыл алышат. Отургандар эки-үч эркек, сегиз жаштардагы секелек кыз, анан жашамал аял - казанды караган зайып. Балага көңүл бурган жетимиштерден ашкан кемпир гана болот. Жазуучу ушул кырдаалдын психологиялык жагдайына кылдат көңүл бурат. Аны белгилүү адабиятчы Али Турдугулов мындайча сыпаттайт:

- Мукайдын устаттыгы мына ушунда. Боз үйдүн ички көрүнүшүн так сүрөттөп, андагылардын ички табиятына, ички психологиялык абалына көңүл бурат. Сүрөттөлүп аткандар бир нерсеге – абалдын ошончолук аянычтуулугун көрсөтүүгө багытталган. Аңгеменин уникалдуулугу – анын кыскалыгында. Мында Чеховдун манерасы байкалат. Дагы бир артыкчылыгы – деталдарды сүрөттөөдөгү тактык. Мында Толстой менен Достоевскийдин, Тургеневдин манерасы байкалат. Жолоочу баланын көргөн күнү бүтүндөй кыргыз элинин башына түшкөн трагедияга барып такалат.

Аңгеменин өзүнө келели. Жакыр жашаган, бирөөлөргө жалданып иштеп жан баккан жалгыз үй ичи толо киши, жетишпеген турмуш. Минтип жатар конокко жаш бала келип отурат.

“Жанымдагы кемпир мага сүйлөп отурат:

- Бечара киши жан багышка – орус ичи жакшы болот экен. Мынабу дөңдөгү кыштак ошол. Жолдо көргөндүрсүң. Келгенибизге беш-алты жыл болду. Бу жерде бизден бөлөк кыргыз жок.

Муну таштай берип, баятан болуп жаткан аңгемеге кайра көчтү:

- Жетимчиликти көп тарткан экенсиң. “Тескейге баратам” дедиңби?

- Ооба.

- Ата-энең качан өлгөн?

- Көп жыл болду...

- Кайра ошонуң жакшы, кулунум. Энең байкуш болсо, сен ушинтип жүргөндө “балам алда кандай болду экен" деп санааркап куурабайт беле. Дүнүйө чиркин алмай-селмей оошуп отура турган неме. Азыр өлбөсөң сен да бир күн жетилип кетерсиң... Түнүчүндө көзү кургуру да көрбөйт. Болбосо тизеңдин береги жерин бүрүп берет элем. Чокоюң да суу...”

Ышкырган бороон, сурун салган заман

Сырттан кирген суукка бир ыптасы муздап отурган баланын ою үйдөгүлөр аны жаткырабы деген суроого такалып турган. “Үй тар, адамы көп”. Бала кемпирдин колунда бул үйдө бийлиги жок экенин байкаган, бирок айла жок бышып аткан тамакты күтүп отурат. Кемпир балага акылын айтат:

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

“- Бул да бир күн унут болор, балам. Көргөн билгениңдин баары тең артта калмак...Мал да, дүйнө да эч кимге опо болбойт...

Ушундан кийин көпкөк тарамыштары саналып турган, калтыраган, этсиз, арык колундагы жыгач менен отту көсөп жиберип, шол жерге мелтирей кадалып, тынып, ойлоно калган каргылданган көзүндө: “Эми бул жалгандан менин кетериме да көп калган жок” деп айтчу кишидей кескин бар эле. Бирок мындайды кемпир бир айткан жок. Кадалган ойдун артынан козголуп коюп, куураган чачынын арасына кол жүгүртүп, кежиге ченин кашып алды да, мага шыбырачу немедей жакындап түшүп, акырын гана:

- Бөрк алдында не болбойт? Душманды айрып жүр. Колуңдан келип турганда бөйпөңдөп, бак тайган күнү баса берген киши дос болбойт, -деди.”

Аңгемедеги дагы бир кызыктуу эпизод каармандын коломто жанында жатып, эртеси жолун улантышы.

«- Ушул эле болот мага, - деп ирегеде жаткан бир кап тезектин жанына тердикти жая салдым. Жаздыгым ошол боло турган. Бут сунарга жер жок. Жанымда коломто.

Жатканымдан кийин талпакты сүйрөп келип, үстүмө таштап койду да, кемпир:

- Эртең бороон бастаганда кет. Жолдо куруп каларсың, - деди күңкүлдөп.

От өчтү... үй жер кепедей караңгы. Жымжырт. Жалгыз гана тыштан угулган бороондун күчү менен илди бары кеткен жаман үзүк делпилдеп, үзүктү сабап турду…

Эртеси бул үйдөн бир адам серпиле электе туруп алып, жолго түштүм. Мунумду кечөөкү мээримдүү кемпир да билбей калды. Аны кетерде бир байкаганымда колу, бутун мышыктай чогултуп, уйпаланган жүдөгөн башы койнуна думбаланып, мууздаган малдай кыркырап жаткан эле.

Тышка чыксам бороон басаңча тартып калган экен. Бирок, күн али бүркөк.

Кантсе да кечке жетермин деп, тетиги көк тиреген, мунарган ак кардуу бийик заңгелди бет алып, бир талаада кетип бара жаттым.

Бүгүн карасам, ошондон бери баскан сансыз жол бүлбүлдөп, алда кайда калган!

Ийе, буга таң кала турган эчтеме жок. Анткени, шол кездерде эски заманда кечирген өмүрдүн бул бир гана күнкүсү го».

“Бороондуу күнү” аңгемеси ХХ кылымдын башында кыргыз эли туш келген катаал мезгилдин суук ырайын так чагылдырган чыгарма. Жазуучу эл башына түшкөн азапты, чачылгандан калган журттун өлбөстүн күнүн өткөрүп жаткан оор учурун кечки бир эпизод аркылуу окурмандын эсинен чыккыс кылып тартып, жашоодон көчүп бараткан улуу муундун келечек үмүт-тилегин балага кылган мамилеси аркылуу баяндап берет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ичкиликтер фолклору: Кыз кыңшылатмай, дүрө... (2-бөлүк)

Ооган Памириндеги кыргыздар.

Ичкилик кыргыздарынын өлөң айтуу, “кыз кыңшылатмай” салты, дүрө жана санат ырлары бар. Бул көөнө элдик чыгармачылыктын өзгөчөлүктөрү жана географиясы. (1-бөлүктө алардын ашыглык ырлары чагылдырылган).

Кыргыз адабияты боюнча 2004-жылы чыккан энциклопедиялык окуу куралында “өлөң” оозеки адабияттагы лирикалык текке кирчү жанр экени жана кыргыз улуттук фольклорунда сейрек кездешкен он бир муун өлчөмүндө чыгарылганы айтылып, Алайлык кыргыздардын өлөңүнөн бир үзүндү берилет.

Ошондой эле, өлөң боордош казактардын элдик оозеки чыгармачылыкта, акындар поэзиясында, жазма адабиятында учураганы, көбүнчө тойлордо ырдалганы айтылат.

Калас. Эгер көй кашка диалектолог Жээнбай Мукамбаевдин “Эл ичи- өнөр кенчи” деген 1982-жылы чыккан китебинде:

“Ушул Алай-Памир, Баткен, Лейлек, Жерге-Талга барган сайын “өлөң” деген ырды угабыз. Баарыдан мурда анын кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынан орун алганына көпкө таңданып да жүрдүк. Чынында кыргыз өлөңдөрү жөнүндө эч сөз болчу эмес”, - деп жазат.

Чынында эле Испайрам өрөөнүн байырлаган кыргыздардын өлөңдөрү жөнүндө да сөз болчу эмес, деп мен атактуу диалектолог-лексикографтын артынан кошумчалайт элем.

Бул кемтикти 64 жаштагы Ахуналы Абыт уулу толуктайт:

Өлөң айтсам, өлөңчү дейт го мени.

Жалгыз жатсам ач бөрү жейт го мени.

Мен бир өлөң айтамын мундай кылып,

Тегирменден чыгарган ундай кылып.

Ашып келдим кең жердин даваныдан,

Сары өтүгүм жыртылды таманыдан.

Алайын деп ак уруп алалвәдим мен,

Жокчулуктун жону каттык заманыдан.

Аш пышырдым жантактын термесине,

Ашык болдум кашыңдын кермесине.

Алты байтал, бир айгыр айдап берип,

Койбос эдем атаңдын бербесине.

Кара сууда каймак жок муз болбосо,

Кой гөшүдө дәәми жок туз болбосо.

Ойноп оюнум канбады жубан менен,

Орто бойлуу өзүңдөй кыз болбосо.

Мен бир мерген болбосмун коён аткан,

Бул дүйнөдө эң эле кыйын экен,

Бир төшөктө бүрүшүп жалгыз жаткан.

Кызыл кыргын дегенде кызыл кырчын,

Кызыктырып сүйлөгөн сөзүң курсун.

Күндүз кирген гәбиңә1 түндө кирбей,

Сыйпалатып коёсуң жүктүн пурчун2.

Өлөң, өлөң дегенде өз эмеспи,

Өспөгүрдүн кыздары кайдан өстү.

Кыркка кирген чагымда кызыктырып,

Жүрөгүмдүн отуну дүүлүктүрдү.

Таштан ташка секирген элик болсом,

Күлүк аттын белиге телик3 болсом мен.

Мен сулуулардын бетине эндик болсом.

Сары өтүгүм жыртылды таманыдан,

Куру калдым жуучунун жәмәнидән.

Той дегенде минемин тору атымды,

Арык болсо минемин боз атымды.

Тойго барып жегеним бир чемирчек,

Келе жатсам чакырат бир келинчек.

Келинчекке барбаган мен эринчек деген экен...

64 жаштагы Ахунали Абыт уулу ырдап жаткан өлөңүн ушул саптары менен аяктады.

Ахуналы аке кесиби боюнча мал доктур. Азыр Кыргызстандын Баткен облусуна караштуу Кадамжай районундагы Марказ кыштагында жашайт. А туулуп эр жеткен жери - Испайрам боюндагы Кара Кыштак айылы.

Ал жогорудагы “Өлөң айтсам, өлөңчү дейт го мени” аттуу өлөңдү атасынан жана чоң атасынан угуп, көкүрөгүнө түйүп алган экен.

please wait

No media source currently available

0:00 0:12:04 0:00

Белгилүү илимпоз, филология илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты Гүлбара Орозованын өлөң тууралуу түшүндүрмөсү:

- Совет доорунда өлөңгө атайын көңүл бурулган эмес. Бирок элдик оозеки чыгармаларды жыйнаган учурда өлөң ырлары да жыйналып алынган. Ичкиликтер арасында өлөң деген жанр кеңири жайылган. Мунун себеби-ичкилик уруулары эң байыркы урууларга кирет. Алар бир доорлордо Шиберден Балкашка чейин жайылган түрк уруулары ичинде жашап, кыпчактар менен абдан тыкыс аралашып, өлөң кыпчактарда өнүккөн жанр болгон үчүн, өлөң ырлары ичкилик кыргыздарда сакталып калган.

Казактарда стихотворение, стих дегенди өлөң деп коёт. Өлөңдөрдүн кыргыздардын элдик лирикаларынан таптакыр өзгөчөлөнгөн, өзүнө мүнөздүү табияты бар.

Өлөңдөр той-аштарда ырдалып, кыз-жигит ортосунда айтыш катары айтылып өнүккөн. Бүгүн той ырларында айтылбаса да ичкиликтер арасында кеңири жайылган.

Гүлбара Орозова Кыргыз Илимдер академиясынын Чыңгыз Айтматов атындагы Тил жана Адабият институтунун жетектөөчү илимий кызматкери.

Окумуштуу фолклорчу, этнограф Сулайман Кайыпов өлөң айтуу салты кыргыздардын ичкилик урууларында кеңири өнүккөнүн айтып, анын өзгөчөлүктөрүнө учкай токтолду:

- Өлөң радиодо жарыяланган сүйүү ырларыга көп окшобогондуктан, ал бир аз жээрилип, унутулуп калган. Айрыкча өлөңдөр Алайда, Чоң Алайда, Тажикстандын Жерге Тал деген жеринде, Мургабда, Ооганстандагы Памир кыргыздарында, Кытайдын Памир тарабында жашаган ичкилик кыргыздарда айтылат. Анан Ала-Бука тараптан, Сузактан бир-эки мисал табылган.

Өлөң, анан дүрө деп коёт. Өлөңдөрдү келтирип, башынан аягына чейин айткандар: Памир кыргыздары. Өлөң деген ар кандай темада, ар кандай мотивдерди бириктирип, импровизация менен айтыла берген лирикалык ыр. Ал жар-жар сыяктуу тойдо ырдалат.

Даркан изилдөөчү Жээнбай Мукамбаев Сары-Кол өрөөнүндөгү Мургаб районунунун Раң-Көл деген жериндеги үйлөнүү тоюндагы өлөң айтууну минтип сүрөттөйт.

“Күйөө жолдоштор өлөң, ыр айтып киришти. Улам алмак-салмак ырдап жатышты... Ал өлөңдөр ошол тойдогу кары кемпир-абышкаларды да жаш кездеги сүйүүлөргө бөлөдү белем, айтор ким билсин, тунжурап, тээ алыскы күндөргө жетеленип кетишти.

Жаштар болсо, учурдагы сезимдин сезимине оролушуп, дем чачып, кылтыйыңкы уяң мүнөздөрүнөн арыла башташты... Өлөң ыр, бирде жай сапар чексе, бирде сайрандап элирип, тез-тез төгүлүп, удургуган сапарын чегип жатты...

Өлөңчү каш тергич, искекти эле (алар “мочинек” деп да айтышат) төрт сапка батырып, анан кыздын бир кезде “мама” деп эркелеп жүргөн күнүнөн бери айтып кирет. Кечээ эле туюк жака көйнөк (алар “пүтөв жака” дешет) кийген кыз бүгүн минтип бойго жетип, жигитти чымчып сүйлөп калганын козгойт...

Ошондо угуучулар бир дымып, бир тунуп телмирип чыгышат да, арбалып калган абалдан чочуй түшкөнсүп, “оп баракелде!” дегендерин дагы үстөккө-босток кайталап жиберишет”.

Илимпоз-фольклорчу С. Кайыпов Үрүмчүдөгү Манас симпозиумунда. 24-25 Октябрь 2015
Илимпоз-фольклорчу С. Кайыпов Үрүмчүдөгү Манас симпозиумунда. 24-25 Октябрь 2015

Профессор Сулайман Кайыповдун айтымында, Памир кыргыздарында үйлөнүү тою күнү аткарылчу “кыз кыңшымай” деген да салт бар.

- Тойдо никенин алдында “кыз кыңшылатмай” деген бөлүмү болот. Ошонун алдында өлөң ырдалат. Өлөңдөр дүрөгө өтүп кетишет.

"Дүрө" деген бири бирин аябай кордоп айтышат. Анда да эротикалык тема, эротикалык деталдар абдан көп колдонулат. Бул үйлөнүүгө байланашытуу ырдалгандыктан, биринчи күнү нике кыйылган түнү жаштарды психологиялык жактан даярдайт.

Кыргыздар жаштарды турмуш курууга ар кандай поэзия, ыр менен, каймана сөздөр менен тарбиялаган да. Тарбия өлөң аркылуу ишке ашкан да. Аны да уят экен, андай экен - мындай экен деп, жазбай койгондор болгон убагында. Ал өзү уят эмес. Доктор жок болсо, консультация берчү эч ким жок болсо...

Өлөң айтканда дасторконду төрт бурчунан кармап, анын үстүнө чачыласын (алар "чачиле" дешет) чачып турган. Атайын жасалган чачиле боорсок дасторкондун үстүнө чачылат. А дасторконду кармагандар аны утуру силкип турат. Боорсок дасторконду силккенде жерге түшүп, аны ар кимдер терип алат.

Ал тушта беш-алты кыз турмушка чыкчу кыз менен чогуу отуруп алышып, кыңшылап ыйлаган үндү туурап кыңшылашат. Ошо кыздыр кыңшылап жатканда кимдир бирөө өлөңдү абдан келиштирип айтып турат. Ошо кезде турмуш поэзия менен жуурулат.

Сулайман Кайыпов кытайлык кыргыздардын (асыресе ак-тоолуктардын) арасында өлөң айтуу салты сакталып калуусун Кытай өкмөтү огожологонун да белгиледи.

- Кытай өлкөсүндө өлөңчүлөрдү өзгөчө карап, өлөң маданиятын өнүктүрөлү деп, өлөңчүлөргө стипендия беришет. Азыр Кызыл-Суу автономиялуу облусунда белгилүү өлөңчүлөр бар. Алар өлөң айткандыгы үчүн мамлекеттен акча алаттар.

Тилекке каршы Испайрам өрөөнүндө болгон тойлордо өлөң, жар-жар айтуу унутулган.

Ошого Акуналы акедей:

Өлөң деген жоргодой сызып коёт,

Өлөң уккан ач кулак абдан тоёт.

Сен билбесең өлөңдү мен айтайын,

Уул өлөң, кыз өлөң башка болот,

- деп ата-бабалардан калган көөнө мурастарды бапестеп сактап жүргөн ыр жандуу инсандарга таазим эткенден башка чара жок.

Абыт уулу Ахуналы
Абыт уулу Ахуналы

Анда эмесе, Ахуналы Абыт уулу көкүрөгүндө кыттай сактап жүргөн санат ыры:

Эй, ас-салоому алейкум,

Зору-кичик карылар!

Аман болгун бәәрыңәр!

Акжол байдын тоюнда

Кушубак болуп калыңар.

Сак -саламат жүрүңөр,

Уул үйлөп, кыз берип,

Дүйнө доорун сүрүңөр.

Бир бириңе жакшылар,

Жакшы-жаман әйтпәстән,

Ойноп-күлүп жүрүңөр.

Азыркы заман кең заман,

Бәәрибизгә тең заман.

Заманалар оңолуп,

Дастокондор жәйилип,

Ачылсын кабак-кашыңар.

Тил ырыскы-тиш дөөләт,

Тирилигиң зор дөөләт.

Мал ырыскы -баш дөөләт,

Барчылыгың зор дөөләт.

Кабактын көркү каш болот,

Жолдо жалгыз жүргөндүн

Жованганы4 нас болот.

Акылы жок тентектин,

Катыны бийлеп баш болот.

Тузуңду бергин түзүккө,

Ниети калыс үзүккө5.

Ишиң әсти6 калбасын

Ишенбегин бузукка.

Чабандестер бириксе,

Улактын7 чери жазылат.

Кыз-жубандар бириксе,

Ушактын чери жазылат.

Эңилип сәләм бербесе,

Келинге арман кылбаңар.

Колуңдан ишиң албаса,

Иниге арман кылбаңар.

Жол арбытып баспаса,

Жоргого арман кылбаңар.

Аттууга жөө жете албайт,

Дәрди8 күчтүү жата албайт.

Тууганыңды жаман деп,

Душманыңа качпагын.

Тууру болсо ниетиң,

Тулпар минип ойнойсуң.

Калыс болсо ниетиң,

Каалаганча ойнойсуң.

Калтыс болсо ниетиң,

Кыяматта тойбойсуң.

Эткелеңдүү койлорго,

Эгиз козу не пәйда?

Эри сүйбөс жубанга,

Упа-эндик не пәйда?

Сулуунун көркү гал менен,

Торгой сайрайт таң менен.

Булбулдун көөнү ачылат, оо,

Буралган терек, тал менен.

Оң колуңдун ачуусун

Сол колуң менен кармагын.

Теңтуштардын алдында

Адашпай тилим сайрагин.

Таң калышып карашкан

Балдар келди бул жерге.

Таягын алып элеңдеп,

Ак батамды берем деп,

Тоюна барып көрөм деп,

Чалдар келди бул жерге.

Көк чепкенин көйкөлтүп,

Кәмпирләр келди бул жерге.

Ак жибек кийсе жарашкан,

Сулуулар келди бул жерге.

Отурган әзиз туугандар,

Эртеден кечке ырдай берсем,

Нәәр9 да болбос сиздерге деген экен.

Түшүндүрмө.

Ичкилик диалектиндеги Ә тыбышын туура берүү үчүн а тамгасынын ордуна Ә тамгасы колдонулду. Казак тилиндеги Ә тамгасына же англис тилиндеги [æ] тыбышына окшош айтылат.

1гәбиңә - сөздүн уңгусу гәп, бул жерде - cөзүңө.

2пурчу - сөздүн уңгусу пурч, - бурчун.

3телик - теллик, ичмек, тердик.

4жованганы - сөздүн уңгусу жован, - кубанганы

5үзүккө - сөздүн уңгусу үзүк,- калыска, калыс адамга.

6 әсти - эч, түк, такыр

7улактын - сөздүн уңгусу улак, - көк бөрү

8дәрди - сөздүн уңгусу дәрт, - дәрти, арманы

9нәәр - тамак ("наар алуу" - бир аз тамактануу).

Арабага байланган балалык

Арабага байланган балалык
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:36 0:00

Депутаттар сынга терикти

Жогорку Кеңеш.

Депутат Исхак Масалиев парламенттин кадыр-баркына шек келтиргендерге каршы чара көрүүгө чакырды.

Жаңы жылда Жогорку Кеңештин депутаттары кайрадан талаштуу билдирүүсү менен коомчулуктун көңүлүн бурду. Бул ирет “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Исхак Масалиев парламенттин дарегине айтылган сынга кабатыр болду.

Ал депутаттардын кадыр-баркын коргоого биринчи кезекте төрага кызыкдар болушу керектигин билдирип, эл өкүлдөрүн негизсиз каралагандарды жоопко тартууга чакырды:

-Урматтуу төрага, жаңы жылдан баштап ар бир депутаттын аброюна шек келтирген факты боюнча сиз чара көрүшүңүз керек. Болду, токтотолучу, депутаттарды коёнго окшотуп кубалаганды. Бул сиздин түздөн-түз милдетиңиз. Эртеден баштап жардамчыларыңыз гезиттерди окуп, кайсы депутатты эмне деп жамандап, каралап жатышканын сизге айтып бериши зарыл. Эгерде туура эмес болсо жоопко тартыш керек. Кандай жоопко тартылат, бул башка кеп. Бирок Жогорку Кеңешти жөндөн-жөн каралоого мүмкүнчүлүк бербешиңиз керек.

Масалиев журналисттерди парламентке көп чакырып, депутаттардын ишмердүүлүгү тууралуу кеңири маалымат берип туруу керек экенин кошумчалады.

Күчтүү парламент демократиянын кепили

Күчтүү парламент демократиянын кепили

Парламент төрагасы Дастан Жумабеков депутаттарды медианын сынынан кантип коргоонун жол-жобосун ачык айткан жок. Бирок бул талаптан соң төрага Жогорку Кеңештин ишмердигинде ачык-айкындыкты камсыздап, журналисттер менен тыгыз иштешүүнү тапшырганын парламенттин басма сөз кызматынан “Азаттыкка” кабарлашты.

Парламенттин кадыр-баркына кабатырланган депутаттын билдирүүсү башка учур болгондо балким көңүл бурулмак эмес. Бирок өлкөдө маалымат каражаттарына миллиондогон сомду чапчыган доолор коюлуп, бийликтин бир катар бутактары доомат артып жатканда талкууга жем таштады. Анын үстүнө азыркы чакырылыштагы парламенттин соңку ишмердигине байланыштуу сындын бутасына айланган эле.

Ошондуктан айрымдар эл өкүлдөрү эсептелген депутаттардын сынга чычалашын осол иш катары баалап, мындай пикирлерге терикпей, тиешелүү жыйынтык чыгарыш керек экенин айтышууда. Андай пикирди колдогондордун бири - Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Мукар Чолпонбаев:

- Жогорку Кеңештин депутаттары саясий кызматты ээлеген адамдар. Эл назарында турган адамдар. Эл көзүндө жүргөн адамдардын сүйлөгөн сөзү, баскан-турганы, кылган аракети сын көз менен каралып, көзөмөл алдында болот. Депутаттыкка белсенген адам ошол сынга чыдайм деп барышы керек. Бул эл өкүлүнө коюлган талап. Экинчиден, кандай депутат болуп иштеп жатканын көрүп жатабыз. Айрым учурда депутаттарыбыз өз кадамы менен парламенттин кадыр-баркына, парламентаризмдин өнүгүшүнө жолтоо болчу аракеттери жасап жатышат.

Экс-спикер депутаттарды маалымат каражаттарынын сынынан чочулабай, тескерисинче, алар менен кызматташууга чакырды.

Ал эми мурда журналист катары бир нече жыл эмгектенген, учурда Социал-демократтар фракциясынын депутаты болгон Аида Касымалиева кырдаалга эки тараптан баа берүү керектигин белгилейт:

- Исхак Абсаматовичтин сунушу бир чети күлкүлүү, бир чети ойлондурчу маселе катары сезилди. Күлкүлүү жагы, азыр социалдык тармактар өнүккөн мезгилде сынды токтотом деп саясатчы олуттуу мамиле жасаса болбойт деп ишенем. Себеби социалдык тармакка ар бир адам катталган. Алар өз оюн жазат. Аны жүрөккө жакын кабыл алууга болбойт. Экинчиден, олуттуу жагы коомдогу ар бир маселеге эмнегедир депутаттарды күнөөлөп, жек көргөн учурлар бар. Ал пикир азыр эле калыптанган жок. Он жылдап, жыйырма жылдап келе жатат. Биз муну чектеп же журналисттерди жемелөө менен чече албайбыз. Биз, тескерисинче, билим деңгээлди жогорулатып, ушак эмес, мыйзамды талкуулаганда жана журналисттердин кесиптик деңгээли жогорулаганда бул жоюлат. Мен бул жагынан Исхак Абсаматовичтин оюну кошулам.

Ошол эле кезде депутат мындай талкууларды парламент бийликтин башка бутактарына караганда ачык-айкын иш алып барганы менен түшүндүрөт. Муну менен катар мындай мамилеге депутаттар өздөрү негиз түзүп берип жатканын айтышат.

Депутаттардын өздөрү да азыркы чакырылыштагы Жогорку Кеңештин ишмердигин сынга алышкан эле. Маселен, өткөн айда парламенттин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбеков Жогорку Кеңеш "нотариалдык кеңсеге" айландыбы деп кескин сын айткан. Ал эми депутат Каныбек Иманалиев болсо парламентти "канаты сынган кушка" салыштырган болчу.

Иманалиев: Азыркы парламенттин канаты кыркылган
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:34 0:00

Депутат Жанар Акаев болсо өкмөт мүчөлөрү ант берүү аземине келген учурдагы парламент төрагасынын жана айрым депутаттардын аракетин кескин сынга алып, депутаттарды өзүн сыйлоого чакырган.

Кыргызстан 2010-жылдагы Баш мыйзам менен парламенттик башкарууга өткөнүн жарыялаган. Бирок иш жүзүндө өлкөдө президенттин таасири күч болуп, негизги чечим дал ушул бийлик институтунан кабыл алынары айтылып келет.

Парламенттин дарегине айтылган сындарда депутаттардын демилгени колдон алдырганы менен катар акыркы учурда эл өкүлдөрүнө карата козголгон кылмыш иштери да себеп болгонун айткан эксперттер да бар. Бул чакырылыштагы депутаттардын тогузуна кылмыш иш козголду.

Айтмакчы, Исхак Масалиев парламентти негизсиз сындаган журналисттерге чара көрүүнү сунуштаган алгачкы депутат эмес. Былтыр Жогорку Кеңештин “Бир бол” фракциясынын депутаты Акылбек Жапаров өлкөдөгү айрым журналисттер "рэкетке" айланып, эл өкүлдөрүнөн опузалап акча табууга кынык алганын айтып чыккан эле. Ал медиа уюмдарды жана журналисттерди кирешесин ачык айттыруу демилгесин көтөргөн.

Депутаттын бул сунушу сынга кабылганы менен өлкөдө айрым кесибин чайкоочулукка айландырган калемгерлер бар экени, алар журналистиканын кадыр-баркын кетирип жатканы боюнча пикир айткандар да чыккан эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз таануу: Кыргыз тарыхына арналган эмгек Чехияда басылып чыкты

Азия-Чехия соода палатасынын мүчөсү Эрлан Сапарбаев.

Азия-Чехия соода палатасы өткөн жылы белгилүү кыргыз таануучу, тарыхчы илимпоз Юлий Худяковдун "Кыргыздар салгылашууларда жана аскердик жүрүштөрдө" (“Кыргызы в боях и походах”) деген фундаменталдуу эмгегин жарыкка чыгарды.

Азия-Чехия соода палатасы мындан ары да кыргыз тарыхына, маданиятына арналган классикалык эмгектерди жарыялап турмакчы.

“Азаттыктын” студиясында Азия-Чехия соода палатасынын мүчөсү Эрлан Сапарбаев Юлий Худяковдун кыргыз тарыхын изилдөөчүлүгү, өткөндү аңдоонун орчун маселелери боюнча кеп салып берди.

“Азаттык”: Эрлан мырза, Кыргыз-Азия соода палатасы белгилүү кыргыз таануучу Юлий Худяковдун "Кыргыздар салгылашууларда жана аскердик жүрүштөрдө" деп аталган олуттуу эмгегин чыгарыпсыздар. Болгондо да Чехиядан, Прагадан. Ушул иш тууралуу айта кетсеңиз.

Сапарбаев: Юлий Худяков орустун дүйнөгө таанымал тарыхчы илимпозу, археолог. Бул киши биздин кыргыздын тарыхын иликтеп-изилдеп жүрөт. 2017-жылы Юлий Худяков 70 жашка чыкты, Бишкекте ага арналган эл аралык симпозиум болду.

Биз да ошого салым катары Азия-Чехия соода палатасы, Чехиянын баалуу кагаздар басмаканасы менен бирдикте Худяковдун фундаменталдуу эмгектеринин бирин Прагадан басып чыгардык. Аталышы - “Кыргызы в боях и походах” ("Кыргыздар салгылашууларда жана аскердик жүрүштөрдө").

Юлий Худяковдун кыргыз тарыхына арналган жаңы китеби.
Юлий Худяковдун кыргыз тарыхына арналган жаңы китеби.

“Азаттык”: Юлий Худяковдун илимий темасы - Энесай, Шибер кыргыздарынын курал-жабдыгы, аскердик жашоо-турмушу. Илимпоз кыргыздардын согуштарына байланышкан тарыхын да иликтеп келет. Мынабу сиздер чыгарган жаңы китеп башкалардан эмнеси менен айырмаланат?

Сапарбаев: Юлий Сергеевич Худяков - 30дан ашуун монографиялардын автору. Миңден ашуун макалаларды да жарыялаган. Алар массалык маалымат каражаттарында, илимий жыйнактарда жарык көргөн.

Бул китептин эки чоң айырмачылыгы бар. Биринчиси, эмгекте Юлий Худяков жалгыз эле Энесай, Шибер кыргыздары эмес, Теңир-Тоо (Тянь-Шань) кыргыздары, алардын жарак-жабдыктары, жортуулдары тууралуу маалымат берет. Бул - бир.

Экинчиден, азыр тарыхчылар, тарыхчы эмес адамдар арасында деле талаш-тартыш болуп келатпайбы. "Энесай кыргыздары менен теңир-тоолук кыргыздардын ортосунда эмне байланыш бар, деги байланыш барбы же жокпу, канчалык байланышта" деген маселе бар да.

Худяков адис катары байланыш бар, эң биринчи иретте Энесай кыргыздарынын мураскери Теңир-Тоодогу кыргыздар деп эсептейт.

Ошону менен бирге Энесай кыргыздарынын мураскери болуп хакас эли эсептелет. Билесиз, “хакас” деген бул “кыргыз” деген сөздүн кытайча аталыштарынын бири сяцзясы. Кытайлар кыргыздарды “хегу”, “хегасы”, “цизясы”, сяцзясы (“хягасы”) деп атап келишкен. Ошондо Тан империясы маалындагы ханзу тилиндеги булактарда сяцзясы ("хягасы") делген.

Археолог жана кыргыз таануучу Юлий Худяков. 15-ноябрь, 2012-жыл.
Археолог жана кыргыз таануучу Юлий Худяков. 15-ноябрь, 2012-жыл.

1920-жылдары Хакасия өзүнүн РСФСРдин алкагында автоном облусун түзүп атканда, 1925-жылга чейин казактардын советтик мамлекеттүүлүгү Кыргыз АССРи болуп аталып турду, Ала-Тоодогу кыргыздар оболу 1924-жылы Кара кыргыз автоном облусу, анан 1926-жылы Кыргыз автоном республикасы болду.

Ошондон алар "кыргыз" деген атты ала алышпай, интеллигенциясы "хакас" деген жасалма атка токтоп, оболу Хакас үйөзү, анан 1930-жылы 20-октябрда РСФСРдин курамында Хакасия автоном облусу болуп калган.

Ошондо Хакасиянын курултайында кыргыздарга, буряттарга, якуттарга атайын делегация жөнөтүшкөн. "Пикир алмашалы, жардам күтүп, тууган издеп" дегендей. Ошол делегациянын жыйынтыгы эмне болгонун хакас архивдеринен караш керек, бизден да караш керек. Делегация келиптир, бирок анын жыйынтыгы эмне болгондугу айтылбайт. Себеби, ачык айтып коюш керек, орус падышачылыгы да, кийинки совет өкмөтү да Энесай кыргыздары менен Теңир-Тоо кыргыздарын байланыштыргысы келген эмес. Биздин көп тарыхыбыз жашыруун гриф менен сакталып келген.

Жакында АКИпресс интернет-сайтына менин макалам чыкты. Ошондо мен А.Н.Бернштамдын ачык катына таянгам. Ал киши жазып атат: “Бу кыргыздардын тарыхын кантип жазабыз?” деп.

Ал кезде документтер архивдик атайын бөлүмдө ("спецхранда") сакталчу. Москвадагы Ленин китепканасында жашыруун деңгээли "1 С" деп аталган. Ошондой жашыруун деңгээлдеги Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жашыруун китепканасы болгон. Борбордук комитеттин китепканасы, анан Ленин китепканасы болгон.

Кыргыз тарыхы жашыруун, “кызмат үчүн колдонуу” грифинде сакталып келген. Бернштамдын айтуусунда, атайын расмий бийлик уруксат берген адамга гана маалымат берилген. Көп маалымат жашыруун калган.

Ал кезде Энесай кыргыздарынын Теңир-Тоо кыргыздары менен байланышы жактырылчу эмес.

Юлий Сергеевич бул китебинде жазып атат, Энесай, Теңир-Тоо кыргыздары бир эл экенин. Бул кишинин пикири боюнча, кидандар - кара кытайлар учурунда бул эки эл болуп калган. "Түбү бир эл" деп айтып атат. Эмгектеги эки чоң айырмачылык ушул.

Кийинки кездердеги генетикалык изилдөөлөр азыркы кыргыздардын Энесай кыргыздары менен тикелей байланышы бар экенин ырастады.

Эрлан Сапарбаев менен Бекташ Шамшиев.
Эрлан Сапарбаев менен Бекташ Шамшиев.

“Азаттык”: Энесай кыргыздары, Теңир-Тоо кыргыздары (орусча адабиятта бул "Тянь-Шань кыргыздары" деп аталат) боюнча социализм доорунда Энесай кыргыздарын толук чануу, "анын бизге эч кандай тиешеси жок" деген концепция үстөмдүк кылган.

Эгемендик келгенден кийин бул маселе кыйла ачылды. Бирок ушу кезге чейин Алтайдан, Түштүк Шиберден кыргыздардын Теңир-Тоого көчүп келиши кайсы кылымдарга туш келиши эмдигиче тактала элек. Ар кыл божомолдор айтылып келатат. Ушул маселе боюнча профессор Ю.С.Худяков кандай божомолду алдыга жаят?

Сапарбаев: Азыр кеп кылып аткан китептеги дагы бир өзгөчөлүк - Ю.С.Худяков теңир-тоолук кыргыздардын негизги байырдаган жери деп Теңир-Тоону айтып жатат. "Теңир-Тоодон биздин замандын башында Энесайды карай көчкөн. Анан кайра миграция болуп өз жерине Атажуртуна көчүп келген" дейт.

Эмгекте автор "Асман мелжиген тоолор чөлкөмү - Теңир-Тоо - кыргыздардын алгачкы атажурту" (“Край небесных гор – Тенир-Тоо - прародина кыргызов”) деп жазган жери бар. Илимпоз ушул концепцияны колдойт.

Негизги башкы Атажурт - Теңир-Тоо, андан Энесайды көздөй жылган. Ал эми көчүү боюнча 3-4 концепция, ар кыл божомол бар. Юлий Худяков колдогон гипотеза боюнча кыргыздар Теңир-Тоодон нары көчкөн, дагы бир гипотеза боюнча Энесай, Алтайдан бери келген.

Советтик тарыхчы К.Петровдун гипотезасы боюнча, азыркы кыргыздар Алтайдан, Чыгыш Казакстандан негизги этнос катары түптөлүп, анан ошол жактан бери көчүп келген.

Мен өзүм бул ойдо А.Н.Бернштамдын пикирин колдойм. Ал киши "кыргыздын тарыхы 4 миң жыл ары кетет" деп жазган. Себеби генетикалык иликтөөлөр боюнча кыргыздын 63% гапло-тобу R1 A1ге тиешелүү. Бул европалык расага тиешелүү гапло-топ. Азия же монгол гапло-тобуна тиешелүүсүн STR дейт.

Мисалы, казактарда улуу жүз, орто жүз, кичүү жүзгө карата өзгөрүлүп турат. Аларда 40 – 45% чейин. Кыргыздардын гапло-тобу 63%- бул R1 A1.

Бул Андрон, Пазырык археологиялык маданиятынын өкүлдөрүнө тиешелүү. "Скифтердин түздөн-түз тукуму" деген сөз да бул.

Х кылымды же V кылымды карабаш керек. Мында биздин заманга чейинки убакытка кетип атабыз. Скиф, алар аркылуу байыркы арийлердин гапло-тобу. Ошонун 63% бизде болуп атат. Индияда брахмандар деген каста бар эмеспи, ошолордо 70–80% чейин чыгат.

Эң көбү хотондордо. Булар - Монголиядагы кыргыздардын тукумдары катары айтылып жүргөндөр. Көп окумуштуулар "кыргыздын тукумдары" деп коюшат. Аларда да 70 – 80% чейин. Бизде 63%, орустарда 50%, украиндерде да ушунча.

Түрк элдеринин ичинен эң көп концентрациясы кыргыздарда гана – 63%. Муну уруу-уруу боюнча да изилдеп чыгышыптыр, саруу, саяк, сарбагыш...

Кыргыздын негизги уруулары ушул гапло-топко таандык. Дагы бир генетикалык иликтөөлөр боюнча биздин Тажикстандагы кыргыздар N1 гапло-тобуна кирет экен. Бул фин-угор элдерине тиешелүү, Шиберде гана болот. Ошол жакта 20–30% чейин биздин тажикстандык кыргыздарда 20–30% чейин бар, ушундай гапло-топ. Башка Борбор Азиядагы кошуналарда андай фин-угор N1 гапло-тобу жок. Бул Шиберден калган. Бул - менин жеке баамдоом.

"Азаттыктын" архиви: Худяков: Ысык-Көлдө жашамакмын. 23.09.2017
Худяков: Ысык-Көлдө жашамакмын
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:54 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жылгаякка айланган Бишкектин көчөлөрү

Жылгаякка айланган Бишкектин көчөлөрү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:36 0:00

Сарпашев жабылган телеканал менен соттошот

Тайырбек Сарпашев.

Мамлекеттик каттоо кызматынын мурунку төрагасы Тайырбек Сарпашевдин "Сентябрь" телеканалы боюнча доо арызы сотко жетти.

Арызда ар-намысын, ишкердик беделди коргоо максатында үч миллион сом моралдык чыгым өндүрүп берүү боюнча өтүнүч жазылган.

"Сентябрь" былтыр жайында сот чечими менен жабылгандыктан анын мурдагы жетекчиси Кайыргүл Орозбай кызы жабылган каналга келген арыз тууралуу адвокаттар менен кеңешерин билдирди.

Ал арада Сарпашевге байланыштуу кылмыш иштеринин баары кыскарганы белгилүү болду. Ага мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге таандык жердин сатылышы, "Учкун" басмаканасы уткан тендер боюнча айып тагылып, кызматтан кеткен эле.

Тайырбек Сарпашев "Сентябрь" телеканалындагы материал боюнча сотко кайрылганын "Азаттыкка" ырастады. Бирок арыз бир канча ай мурун жазылганын белгиледи:

Тайырбек Сарпашев.
Тайырбек Сарпашев.

- Ал былтыр болгон. Арыз бергениме бир жыл болуп калды. Силерге эми жеткен турбайбы. Былтыр июнда бекен же майда бекен, айтор арыз бергем. Сот процесси болсо өзүнүн нугу менен жүрөт да. Каналдан мага "20 миң долларга паспорт жасап сатып жатат" деп ачык күнөө койгон. Мен ошонун негизинде сотко бергеним чын.

Сарпашев сотко арызданган материал былтыр 4-мартта эфирге чыккан. Анда Ош облустук ички иштер башкармалыгынын мурдагы жетекчиси Абдылда Капаров паспорт коррупциясы боюнча Тайырбек Сарпашевди айыптаган мазмунда сөз сүйлөгөн.

"Сентябрдын" мурдагы жетекчиси Кайыргүл Орозбай кызынын айтымында, аларга Бишкек шаарынын Ленин райондук сотунан чакыруу 3-январда келди. Материалда Сарпашевдин арызынын катталган мөөнөтү катары 22-декабрь көрсөтүлгөн жана биринчи процесс 10-январга белгиленген. Анда телеканалдын Жалал-Абаддагы кабарчысы Талгат Бакиевдин аты-жөнү жазылган. Ошондой эле жоопкер катары “Сентябрь” жоопкерчилиги чектелген коому, Абдилат Капаров аттуу жаран да көрсөтүлгөн.

Кайыргүл Орозбай кызы.
Кайыргүл Орозбай кызы.

- Канал жабылган да. Сарпашев арызын алып деле койсо болмок экен. Эми эмне кылмак элек, өзүбүздү коргойбуз да. Экинчи жактан алып караганда, коргонгондо деле эмне, канал жабылган да. Соттон келген материалда арыз кабыл алынган күн 22-декабрь деп турат. Азыр адвокат издеп жатабыз. Телеканал жабылгандан кийин эч нерсебиз жок да. Азыр сүйлөшүп жатабыз.

"Сентябрь" телеканалы ушул тушта камакта отурган Жогорку Кеңештеги "Ата Мекен" фракциясынын мурдагы төрагасы Өмүрбек Текебаевдин жакындарына таандык болгону белгилүү. Башкы прокуратура былтыр жайында бул телеканалды жабуу боюнча сотко кайрылган. Анда 2016-жылы 29-сентябрда эфирге чыккан Абдылда Капаровдун маегинде "экстремисттик чакырык болгон, улут аралык кастыкты козуткан" деген айып тагылган. Ошондой эле Капаров ал кездеги өкмөт башчы, азыркы президент "Сооронбай Жээнбековго "июнь окуясына байланышуу келген акчаны кымырып алган" деген доомат коюп, кадыр-баркына шек келтирди" деген күнөө коюлган. Соттун үч инстанциясы тең Башкы прокуратуранын пайдасына чечим чыгарган жана телеканал август айында толугу менен жабылган. "Сентябрдын" жабылышын саясат менен да байланыштыргандар болгон.

Кыскарган иштер

Тайырбек Сарпашев былтыр февраль айында Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасынын кызматынан убактылуу четтетилген жана июнь айында өз арызы менен иштен биротоло кеткен. Буга мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге таандык Бишкек шаарынын борборундагы бир гектардан ашык жердин сатылып кеткени боюнча козголгон кылмыш иши негиз болгон. Башкы прокуратура февраль айында премьер-министрге Мамлекеттик каттоо кызматынын жетекчиси Сарпашевди кызматтан алуу тууралуу сунуштама жөнөткөн.

Ошондон бир ай өтпөй Башкы прокуратура Сарпашевге каршы "кызматынан кыянаттык менен пайдаланган" деген айып менен кылмыш ишин козгогон.

Тактап айтканда, 2013-жылы вице-премьер-министр болуп турганда туулгандыгы тууралуу күбөлүктөрдү даярдоого керектелген бланктарды сатып алуу боюнча тендерге байланыштуу "мыйзамсыз протоколдук тапшырма берген" деп айтылган. Кыргызстанда 2012-2013-жылдары төрөлгөн 40 миңдей баланын күбөлүгү жараксыз экени, документте “туулгандыгы тууралуу күбөлүк” деген жазуунун алдында майда тамгалар менен "нике күбөлүгү" деп ката жазылып калганы аныкталган.

Тайырбек Сарпашев өзүнүн аты аталган кылмыш иштери сотко жетпей эле кыскартылганын "Азаттыкка" билдирди:

- Мен кыскача эле айта алам: ал жерде баары чечилген, кылмыш иштери жок. Ошол учурунда эле чыкпады беле. Бардыгы боюнча менин күнөөмдүн жоктугуна байланыштуу кылмыш иши былтыр эле кыскартылган.

Сарпашевге козголгон кылмыш иштери кыскарганы атайын кызматтын маалыматында да белгиленет. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин билдиргенине караганда, "2017-жылдын 30-май күнү кылмыш белгилери аныкталбагандыгына байланыштуу мурунку вице-премьер-министр Тайырбек Сарпашевге карата козголгон кылмыш иши токтотулган".

Былтыр апрель айында Жогорку Кеңештин Укук тартиби, кылмыштуулук менен күрөш жана коррупцияга каршы аракеттенүү комитетинин жумушчу тобу Мамлекеттик каттоо кызматынын ишин канааттандырарлык эмес деп тапкан. Бул жумушчу топ былтыр жыл башында паспорттордун мыйзамсыз берилиши, жасалма паспорттор, коррупция жана дагы башка мыйзам бузуу фактыларын текшериш үчүн түзүлгөн болчу. Анда да Сарпашевдин аты аталган. Бул жумушчу топтун башчысы, КСДП фракциясынын депутаты Искендер Матраимов комитетте бул маселе дагы каралат деп ишендирди.

Искендер Матраимов.
Искендер Матраимов.

- Биз материалдардын, фактылардын баарын бергенбиз. Бул маселеге сөзсүз түрдө кайрылабыз. Ал жерде биз мөөнөттөрдү койгонбуз. Ар бир мамлекеттик органдын иши боюнча депутаттык топ түзүп, топтун ишине байланыштуу берилген тапшырмаларды көзөмөлгө алабыз. Комитеттин алдында түзүлгөн жумушчу топтор берген тапшырмалардын аткарылышын эми жакында комитетте карайбыз.

Жогорку Кеңештин эки чакырылышынын депутаты, ишкер Тайырбек Сарпашев 2012-жылдан бери мамлекеттик маанилүү кызматтарда жүргөн. Ал 2014-жылга чейин өкмөттө экономика жана инвестициялар боюнча вице-премьер-министр, андан кийин биринчи вице-премьер-министр болгон. Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы болуп 2015-жылы дайындалган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бермет Исаева: Атамдын ак экенине ишенебиз

Бермет Исаева.

Жогорку Кеңештин камактагы депутаты Канатбек Исаевдин 22 жаштагы кызы Бермет Исаева атасы, соттун чечими жана үй-бүлөсү тууралуу "Азаттыкка" маек курду.

Бишкектин Биринчи Май райондук соту 4-январда Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынын депутаты Канатбек Исаевди Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде айыптуу деп таап, үй мүлкүн мамлекеттин эсебине алуу менен 12 жылга күчөтүлгөн абакка кесүү өкүмүн чыгарган.

"Азаттык": Бермет, атаңызга карата сот ушундай чечим чыгарат деп күттүңүздөр беле?

Бермет Исаева: Ооба, күткөнбүз. Прокурорлор 20 жыл сурагандан кийин эле атамды сот актабай турганын билгенбиз. Бирок биз бара-бара чындык жеңээрине ишенебиз. Биз атама, атамдын чындыгына ишенебиз.

“Азаттык”: Деги эле атаңыздын камалышын кандай кабыл алдыңыз?

Бермет Исаева: Атам мыйзамсыз камалды, аны мен да, жалпы эл да билет. Биз атамдын ак экенине ишенебиз. Ошондуктан анын тарапташтары, биз атам акталып чыгат деп үмүттөнөбүз. Атамдын камалганын укканда алгач абдан күтүүсүз болгон, нес болдук, биз күткөн да, ойлогон да эмеспиз.

Атама карата козголгон эски иши боюнча айтсам, 2010-жылы жаңы өкмөт келгенде да Токмоктун тургундары колдоп, атамды алып калышкан. Ошондон кийин "кызматтан кетсин" деп кылмыш ишин козгошкон. Ошондуктан бул саясий, атайын жасалган иш. Атам өкмөткө каршы сүйлөгөндө дагы ошол ишти ачып, эч нерсе таппай кайра жаап коюшту. Үч жолу ушундай болгон. Ошондуктан биз бул жолу деле "буюрса иш жабылып калат" деп ойлочубуз. Камалганда апам дагы нес абалда болду. Бирок ал күчтүү адам, баарыбызды карап, аялдын да, эркектин да жумушун жасап жетишип жатат.

Канат Исаевдин үй-бүлөсү.
Канат Исаевдин үй-бүлөсү.

“Азаттык": Канатбек Исаев кандай ата?

Бермет Исаева: Атам эркин, өз алдынча, абдан намыстуу кыргыздын жигити. Атам эч кимден коркпойт. Бир гана Кудайдан коркот. Ал кыргыз салтын абдан жакшы көргөн адам. Санжыраны жакшы билет. Бизге аталарыбыз жөнүндө жомоктой кылып көп айтып берет. Биз, балдары ар бирибиз 14 атабызды билебиз. Аттарын эле эмес, ар бир атабыздын ким болгонун айтып бере алабыз. Атам дагы эле көк бөрү ойнойт, бул анын мүнөзүн көрсөтөт десем болот. Абдан күчтүү адам. Тигил жакта отурса дагы мен анын сынбай турганына ишенем.

“Азаттык": Сиздерди дагы ошентип тарбиялаганбы?

Бермет Исаева: Ооба, атам бизди "эркин болгула, эч нерседен коркпогула, Кыргызстанды сүйгүлө, өлкөгө ак эмгек кылып, пайда алып келгиле" деп тарбиялаган.

“Азаттык": Өзүңүз кайда окуйсуз, эмне менен алектенесиз?

Бермет Исаева: Мен Москвада МГИМОдо магистратурада 1-курста окуйм. Бакалаврды ошол жактан бүтүрдүм. Биз эки уул, эки кызбыз. Мен улуусумун. Менден кийини иним Чыңгыз шахмат боюнча Кыргызстандын жети жолку чемпиону, Азиянын чемпиону. Андан кийинки иним Тынай дагы шахмат ойнойт, ат минип, улак тартат, дзюдо менен машыгат. Эң кичүүбүз Канышай төрт жашта. Ал дагы атамды абдан сагынып жатат. Азырынча каякта экенин билбейт. Иш сапарында деп ойлоп жүрөт, абдан күтүп жатат, күндө сурайт.

“Азаттык": Өзүңүз жаш болсоңуз да атаңыз камалган күндөн тартып аны колдоп, өзүңүздүн пикириңизди байма-бай билдирип келе жатасыз. Сиздин мындай мүнөзүңүзгө кимдин салымы көбүрөөк?

Бермет Исаева: Атам да, апам да күчтүү, эрктүү адамдар. Экөө тең өз тараптарында лидерлер. Экөөндө тең лидерлик сапаттар көп. Ошондуктан балдарында да ошондой лидерлик сапаттар бар деп ойлойм. Мисалы, мен МГИМОдо бир жыл бою кыргыз коомун жетектеп жүргөнмүн. Анда Кыргызстанга арналган жумалыктарды өткөрүп, кыргыз тасмаларын көрсөтүп, Чыңгыз Айтматовдун эскерүү кечесин өткөргөнбүз. Шубин атындагы музыкалык мектепти бүтүргөм. Атка дагы кызыгам, атамды тартып ат мингенди баарыбыз жакшы көрөбүз.

“Азаттык": Демек бош убактыңызда ат минип эс алат окшойсуздар?

Бермет Исаева: Бош убактыбызда сөзсүз айылга барабыз. Ат минебиз. Тоого барып кымыз ичебиз. Бул биз үчүн эң жакшы эс алуу деп эсептейм. Биз чет жакка да Ысык-Көлгө да барбайбыз, өз айылыбызга барганды жакшы көрөбүз.

“Азаттык": Айылга көп барсаңыз айылдагы бардык иштерди жасай аласызбы, уй, бээ саап?

Бермет Исаева: Уй саагам, бээ саап көргөн эмесмин. Кийиз жасай албайм, калган иштерди жасайм.

“Азаттык": Өзүңүздүн да болочокто саясатка аралашуу планыңыз барбы?

Бермет Исаева: Келечекте атамды тартып Кыргызстанга ак эмгек кылып, пайда алып келем деп үмүттөнөм.

“Азаттык": Азыр Канатбек Исаев тууралуу турдүү пикирлер айтылып келет. Айрымдары "туура эле камалды" десе, башкасы мыйзамсыз экенин айтышат. Атаңыз тууралуу сын-пикирлерди окуп, укканда кандай кабыл аласыз?

Бермет Исаева: Атам биз кичине кезибизде эле чоң саясатка аралашкан. 2008-жылы Токмок шаарынын мэри болгондон бери көрө алган, көрө албаган адамдар бар. Жакшы да, жаман да маалыматты көрчүбүз. Ошондуктан биз көнүп калганбыз. Эң башкысы - биз атам Кыргызстанга ак эмгек кылган адам экенин билебиз.

“Азаттык": Коомчулукка белгилүү адамдын кызы болуш кыйынбы?

Бермет Исаева: Кыйын эле десем болот. Анткени атамдын иштери көп болгону үчүн бизге азырак убакыт бөлөт. Бизге эле эмес, кыргыз элине керек адам. Экинчиден, атама сөз тийгизбей, уят кылбаш үчүн биз өзүбүздү кайсы жерде болбосун, окууда болобу, адептүү алып жүргөнгө аракет кылабыз.

Маекти толугу менен ушул аудиодон уга аласыз:
Бермет Исаева: Атам бизди эркин болууга үйрөткөн
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:24 0:00
Түз линк

Р.S. 4-январда Бишкектин Биринчи Май райондук соту Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынын депутаты Канатбек Исаевди Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде айыптуу деп таап, үй мүлкүн мамлекеттин эсебине алуу менен 12 жылга күчөтүлгөн абакка кести. Ошондой эле Исаевге үч жыл мамлекеттик кызматта иштөөгө тыюу салынат.

Сот Исаевди эки иш - муниципалдык базардын жана автобекеттин курулушу боюнча айыптуу деп таап, калган эки эпизод боюнча актады.

УКМК Канатбек Исаевди 2008-2010-жылдары "Токмок шаарынын мэри болуп иштеп турганда муниципалдык жер участогун жеке компанияга берип койгон жана мэриянын башка кызматкерлери менен сүйлөшүп алып, шаардык бюджеттен каржыланчу автобекеттин курулуш ишин өзүнө караштуу ишканага берген" деп айыптаган жана далил жетиштүү экенин айтып, ишти сотко өткөрүп берген. Ага Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде кылмыш иши козголгон.

Депутат Исаев мындан тышкары "мамлекеттик төңкөрүш уюштурууга аракет кылган" деп да айыпталып жатат. Былтыр президенттик шайлоо алдында ал атайын кызматтын тергөө абагына белгисиз мөөнөткө камакка алынган. Ал иш боюнча тергөө аяктай элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жер астындагы күмүш шаар

Жер астындагы күмүш шаар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:18 0:00

Президент менен премьер: тараза ташы

Президент Сооронбай Жээнбеков менен премьер-министр Сапар Исаков.

Талдоочулар Баш мыйзамга чечим кабыл алуунун эки борбору кирип калганын жана анын натыйжасында президент менен премьер-министрдин ортосунда кызыкчылыктар кагылышы болушу мүмкүн экени белгилешүүдө.

Ошол эле кезде башкаруучу партиянын таасири жана алдыдагы парламенттик шайлоого ылайыктап, аны жаңыча куруунун маселелери талкуулана баштады.

КСДП - өзгөртүүгө муктаждык

"Перспектива" аналитикалык борборунун жетекчиси Валентин Богатырев жарандык активисттерге Кыргызстандагы саясий абал боюнча божомолдору менен бөлүштү. Ал былтыр бийлик мыйзамдуу алмашканын айтып, муну жагымдуу жагдай катары мүнөздөдү. Ал партиялык система өзүн актабай, парламентке өткөн фракциялар партиялык баалуулуктардан тышкары калганын белгиледи. Саясий технолог Валентин Богатырев керек болсо парламенттеги башкаруучу партия болуп саналган Кыргызстан социал-демократтар партиясы да өзгөрүүгө муктаж экенин айтты.

- Ал жакта, менимче, бардыгын алмаштырыш керек болот. Биринчи кезекте партиянын максатка жетүү жолдорун аныктаган стратегиялык концепцияны иштеп чыгуу милдети турат. Ошондой эле партиянын саясий жана идеологиялык багыттарын турумдаштыруу зарыл. Анткени бул партиянын партиялык курулушу көп жылдан бери каралбай, стихиялуу шартта өнүгүп келди. Бул партия дайыма бийликте болуп келгендиктен анын катарына улам ар кайсы топтор кирип, чогулуп калган. Ал топтор партияга кандайдыр пайда алып келгендин ордуна анын арасы териштирүүгө жык болду. Жууркандын учун улам бири өзүнө тарта берип, бул ар кайсы саясий топтордун күрөшүнө айланып кеткен.

Валентин Богатырёв.
Валентин Богатырёв.

Ошол эле учурда саясий технолог Валентин Богатырев Баш мыйзамдын күчүнө кирген ченемдерине ылайык, президенттик бийликтин таасиринин сакталышы жана премьер-министрдин ыйгарым укугунун көбөйүшү менен байланышкан жагдайга токтолгон. Валентин Богатырев премьер-министрге аткаруу бийлигиндеги кадр саясатын өз алдынча аныктап, ага өкмөт мүчөлөрүн бошотуу укугу берилгенин парламенттик системадагы натыйжалуу чара катары баалады. Ал ошондой эле премьердик бийликти андан ары чыңдаш үчүн атайын кызматты өкмөттүн курамына киргизүү маселесин көтөрдү.

Богатырев белгилеген бийлик партиясындагы иштер тууралуу КСДПнын өкүлдөрү Рыскелди Момбеков менен Иса Өмүркуловго кайрылганыбызда алар бул боюнча комментарий берүүдөн баш тартышты.

Чатакташууга себептер

Саясатчы Равшанбек Жээнбеков президенттик жана премьердик бийликтин таасири тууралуу төмөндөгүчө ой бөлүштү:

- Жаңы Баш мыйзамдын негизинде деле премьер-министр толук күчкө ээ боло албайт. Анткени президенттин колунда УКМК менен Башкы прокуратура турат. Кандай болгон күндө дагы кандайдыр убакыт өткөндөн кийин президент ал жакка өз кадрларын коёт. Бул биринчи кезекте жаңы президенттин өз алдынчалыгын көргөзөт. Мына ошондуктан ал эки кызматтын жетекчилерин кызматтан алуу маселесинде чатак чыгышы мүмкүн. Чатакташуу мурдагы президент менен азыркы президенттин ортосунда болбосо дагы, алардын тегерегиндегилердин ортосунда чыгышы мүмкүн. Ошондой эле учурдагы президент менен премьер-министрдин командаларынын ортосунда тирешүү бар экени азыр эле байкалып калды. Жазга жуук мындай чатактар ачыкка чыгышы мүмкүн. Чатактын негизги себептери кадр саясаты жана чечимдерди кабыл алуу маселесине байланыштуу болушу мүмкүн.

​Валентин Богатырев да президент менен премьер-министрдин ортосунда бийлик ресурстары үчүн тирешүү бышып калганын айткан. Ал мындай карама-каршылык эки жактын командасынын ортосунда байкалып, тең салмактуулукту сактап калуу бара-бара татаалдаша бере турганын болжолдогон.​

Ыйгарым укуктардын салмагы

Ошол эле кезде юрист, конституциялык укук боюнча адис Клара Сооронкулова муну тирешүү деп атоого мүмкүн эмес экенин айтып, бирок ошол эле кезде президентти күчтөндүрүүгө укуктук негиздер жок экенин белгиледи.

- Азыр эми бул эки борбордун ортосунда айыгышкан деле тирешүү байкалбайт. Атаандаштык - табигый эле көрүнүш. Негизи жаңы Баш мыйзам боюнча бийликтин көпчүлүгү премьер-министрдин колунда болушу керек. Эгерде президент менен премьер-министрдин ортосунда тирешүү күчөп кете турган болсо, анда "парламенттеги саясий күчтөр кимди колдойт" деген маселе күн тартибине чыгат. Бул жерде мурдагы президент КСДП партиясын күчтөндүрүп, ал аркылуу өзүнүн парламенттеги көзөмөлүн алып барышы мүмкүн.

- Бизде "көмүскөдөгү реалдуу башкаруучу" деген дагы бир бийлик институту пайда болду. Атамбаев президенттиктен кеткени менен бийликтин реалдуу рычагдарын сактап калды.
Равшан Жээнбеков.

Ошол эле учурда адистер Баш мыйзамда чечим кабыл алуунун эки "борбору" болуп калып, президент менен премьер-министрдин ыйгарым укуктары кесилишип калган жагдайлар бар экенин белгилешүүдө. Мурдагы вице-премьер-министр, коомдук ишмер Базарбай Мамбетов муну башкаруу системасынын өксүгү катары мүнөздөдү:

- Жаңы Баш мыйзам боюнча биз премьер-министрге көп ыйгарым укуктарды бердик. Ошол эле кезде президент деле бир топ ыйгарым укуктарын сактап калган. Мунун өзү бара-бара экөөнүн ортосундагы карама-каршылыктардын күчөшүнө алып келет. Бул жагдай мамлекеттик башкарууга зыянын тийгизет. Учурда биз мамлекеттик бийлик органдарынын укуктарын жана милдеттерин тактап, жоопкерчилигин көтөрүшүбүз керек. Биз президент өкмөттүн иши үчүн жооптуу болгон саясий системаны калыбына келтиришибиз зарыл. Өкмөт азыр эч нерсе чече албайт. Штаттык орундар болсо аябай эле чоң.

Базарбай Мамбетов.
Базарбай Мамбетов.

Мындан сырткары айрым саясатчылар жаңы мамлекет башчысы качанга чейин экс-президенттин жана башкаруучу партиянын таасиринде калат деген суроонун үстүндө баш катырышууда.

Саясатчы Равшан Жээнбеков жаңы президенттин өз алдынча саясат жүргүзүүгө жөндөмдүүлүгү сыноодо экенин айтып өттү:

- Бизде "көмүскөдөгү реалдуу башкаруучу" деген дагы бир бийлик институту пайда болду. Атамбаев президенттиктен кеткени менен бийликтин реалдуу рычагдарын сактап калды. Учурда президент Сооронбай Жээнбеков бир адамдын эмес, жалпы элдин президенти болом десе, анда ал анын таасиринен чыгып, өз алдынча саясат жүргүзүшү керек. Анын жалпы эл тарабынан шайланышы буга мүмкүнчүлүк берген. Президенттин чөйрөсү дагы анын реалдуу бийликти колуна алып, иш алып барышына түрткү бериши керек. Бул эки фактор жакында аябагандай маанилүү жагдайга алып барат.

2016-жылы 11-декабрда өткөн референдум аркылуу Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилген. Ага ылайык, өкмөт башчысынын ыйгарым укуктары кеңейтилген болчу. Конституциядагы өкмөт башчысынын ыйгарым укуктарын кеңейткен айрым беренелери 2017-жылдын 1-декабрынан тартып гана күчүнө киргизилген. Премьер-министрге өкмөт мүчөлөрүн жана аткаруу бийлигинин жетекчилерин кызматынан бошотуу укугу берилген. Ага Ички иштер министрлиги, Коргоо комитети жана Чек ара кызматы сыяктуу күч түзүмдөрү дагы карайт. Ошол эле кезде күч түзүмдөрү президент тарабынан дайындала турган Генералдык штаб менен Коопсуздук кеңешинин көзөмөлүндө да турат. Анткени жаңы Баш мыйзам боюнча мамлекет башчысынын карамагында тышкы саясатты аныктоо жана Коопсуздук кеңеши менен Генералдык штаб аркылуу куралдуу күчтөргө жетекчилик кылуу укугу калтырылган. Ошондой эле президент УКМКнын төрагасы менен башкы прокурорду дайындап жана бошото алат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шаардык балдар тарткан "Айыл кэмп"

"Айыл кэмп" комедиясы.

Жаңы жылдын алгачкы аптасында Жеңишбек Майрамбек уулунун "Айыл кэмп" комедиясы жабык көрсөтүлдү. Кино күйөрмандары бул тасма күлкүлүү болгону үчүн гана эмес, улуттук баалуулуктарды өз маданиятын, эне тилин билбей өсүп жаткан бүгүнкү муундун эсине салганы менен өзгөчө экенин айтып жатышат. Кинокомедия негизинен шаардык таланттуу өспүрүм актерлордун катышуусунда тартылган.

Тасмада жогорку окуу жайын аяктаган Акыл өзүнүн досторуна кеңеш салып, айылга шаарда өскөн балдар үчүн лагер уюштурууну сунуш кылат:

"Азыр шаардагы ата-энелердин проблемасы эмне? Балдары эрке, тил укпайт. Дайыма смартфон чукулап отурат, туурабы? Жада калса элементардык эне тилибиз менен маданиятыбызды билбейт го. Биз бир гана математика же англис тилин үйрөтүп жаткан жокпуз да, туурабы? Аларга өзүбүз билген кыргыз тилин, улуттук салттарды, чүкө ойногонду үйрөтүп жатпайбызбы. Эң башкысы бул жерде өзгөчө адистик даярдыктын кереги жок".

Ошентип демилгечи жаштар жаңы нуктагы балдар лагерин ачууга белсенет. Анткен менен башында айыл жашоосунан алыс өсүп калган балдарга ыңгайлуу шарты жок, телефон тартпаган аймактагы эс алуу үйү жакпай жатты. Ал тургай кыргыздын ырлары, эне тили, улуттук маданияты да кызыктырбай турду. Бирок бара-бара жылкыдан корккон балдар ат мингенге кызыгып, кыздар топ таш ойноп, уй сааса, балдар чүкө, ордо, тогуз коргол ойноп, театр күнү спектаклдерден үзүндүлөрдү аткара башташты.

Эркин Нурбаев.
Эркин Нурбаев.

Тасмада башкы ролдорду теле алып баруучу Эркин Нурбаев, буга чейин "Биртууганчик", "Апамды издеп" жана башка фильмдерде комедиялык образдарды жаратып келген актерлор Жеңиш Майрамбек уулу менен Эмил Эсеналиев ойногон.

Таланттарды күткөн кыргыз киносу

Таланттарды күткөн кыргыз киносу

Бүгүнкү күндө кино тармагында актерлор тартыш. Кино ишмерлери айрыкча башкы каармандын образын жарата турган жаш актерлор жана абышкалардын образын жарата турган улуу муундагы актерлорду табуу кыйын экенин айтышат.

Фильмдин негизги каарманынын ролун аткарып, лагердин уюштуруучусунун жана жетекчисинин образын жараткан Эркин өзү үчүн балдар менен иштешүү кандай таасир эткенин кеп кылды:

- Бул тасмада балдар менен ата-энелердин ортосундагы мамиле татаалдашып кеткен учурлар бар экенин, өзүбүздүн тамырыбыздан алыс кеткенибизди чагылдырганга умтулдук. Чындыгында балдар менен иштешүү жеке мага чоң рахат тартуулады. Себеби балдардын жан дүйнөсү, калыптанышы, алардын кыял-жоругу биз үчүн күзгү. Мисалы, аларга кадр сыртында кандай мамиле кылсаң, тасмада образ жаратып жаткан учурда ошол мамилеңдин жыйынтыгын аласың. Менимче, бул жерде биздин жамаат ич ара тил табышып кете алды.

Нурбаев тасманын сценарийи боюнча лагерде эс ала турган балдар эне тилин билбеген, элет жашоосу, улуттук оюндар менен тааныштыгы жок өспүрүмдөр болушу керек болгонун, иш жүзүндө тандалган балдар чынында эле өз образдарына төп келгенин, бул жаш артисттердин өздөрү үчүн да жагымдуу болгонун белгиледи.

Тасманы тартуу учурунан бир көрүнүш.
Тасманы тартуу учурунан бир көрүнүш.

Балдардын образын жараткан кичинекей артисттер - жети жаштан он беш жашка чейинки жеткинчектер. Алардын бири 14 жаштагы Элдана Бактыгул киного тартылуу учурунда курдаштары менен бирге кызыктуу жагдайларга туш болгонун кеп кылды:

- Биз аябай көп нерсени үйрөндүк. Башында курбубуз Миландын ат чапкан жерин "дублер менен тартабыз" дешкен. Бирок Милан биринчи жолу ээрге отурары менен эле атты өзү чаап кетти. Баарыбыз таң калып калдык. Себеби ал ага чейин такыр ат минген эмес экен. Ат чабышты тартыш үчүн Кеминге барганда Милан төрөлгөндөн баштап ат жалында чоңойгон жергиликтүү балдар менен теңата чабандес болду. Бул чынында өтө зор эрдик. Менимче, Миландын ата-энеси бул окуя менен сыймыктанат болушу керек. Мындан сырткары биз буга чейин курбуларым менен "Беш таш" аттуу оюн бар экенин уккан эмеспиз. Балдар болсо чүкө ойногонду үйрөнүштү.

Элдана "чыныгы турмушта да шаардык балдарга айылдын жашоосун көрсөткөн лагерлер болсо сөзсүз барып эс алмакмын" дейт.

Фильмдин бет ачарына катышкан режиссер-сүрөтчү Төлгөбек Койчуманов эгемендик жылдары кыргыз тасмалары негизинен студенттерден жогорку курактагы көрүүчүлөргө гана багытталып тартылып келгенин, бул жолу балдарды да кинотеатрга тартууга аракет болгону жакшы жөрөлгө экенин белгилейт. Анткен менен адистин пикиринде, фильмде негизги эпизоддор үстүртөн көрсөтүлүп калган:

- Тасманы тартууда Голливуд кинолорунда пайдаланылган кээ бир ыкмалар бар экени сезилди. Мисалы, кыска-нуска юморлор Голливуд тасмаларында көп колдонулат. Бул картинаны жаратууда ошол ыкманы өздөштүргөнгө чоң аракет кылышкан экен. Мен негизи кыргыздан салт-санаасы, тили, улуттук оюндары мындан да көбүрөөк берилет деп күткөм. Мисалы, койдун этин устукандоо мындан да даана көрсөтүлөт го дегем. Бирок бир аз үстүртөн болуп калды. Антсе да ошол каада-салтыбыздын эске салынып жатканы көңүл сүйүнтө турган нерсе.

Тасмадан бир көрүнүш.
Тасмадан бир көрүнүш.

"Айыл кэмп" комедиясы Жеңишбек Майрамбек уулунун дебюттук тасмасы. Фильмдин продюсери - теле алып баруучу Эркин Рыскулбеков. Уюштуруучулардын айтымында, тасма учурда өлкөнүн бардык кинотеатрларында көрсөтүлүп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Исаевдин адвокаты сот өкүмүнө каршы арызданат

Канатбек Исаевдин сотунан бир көрүнүш.

Жогорку Кеңештин коррупция боюнча айыпталган депутаты Канатбек Исаев 12 жылга эркинен ажыратылды. Аны менен кошо дагы эки шериги он жылдан абакка кесилди. Сот аларды "Токмок шаарын жетектеп турушканда кызматынан пайдаланып мыйзамсыз иштерге барган" деп тапты. Бирок Исаев жана анын тарапкерлери бул өкүмдү “саясий буюртма” деп баалашууда.

4-январда эртең менен саат тогуз жарымда башталган сот түнкү саат он экилерге чейин уланды. Түшкө чейин негизги айыпталуучу, депутат Канатбек Исаевдин адвокаттары Сергей Слесарев жана Бакыт Осмоналиев жарыш сөз сүйлөштү. Алар тергөөчүлөрдүн ишин сынга алып, “Исаевдин айыптуу экенине ишеничтүү далил келтире алышпаганын”, “айыптарды жөн гана көркөмдөп токуп салышканын” айтышты.

Түштөнүүгө берилген танапистен кийин Канатбек Исаев өзү жарыш сөзгө чыкты. Ал өзүнө коюлган айыптардын бирине да макул эмес экенин айтып, мунун баары “ойлоп табылган жалаа экенин” белгиледи. Акыркы сөзүндө болсо Исаев “сот акыйкат чечим чыгарарына ишенбестигин, бирок үмүт кыларын” билдирди:

Канатбек Исаев.
Канатбек Исаев.

- Мени "мыйзамсыз жасады" деп белгиленген иштердин баары мыйзамдуу болгон. Анын мыйзамсыз экендигин тергөөдө бир да документ менен далилдеп бере алышкан жок. Мага жок жерден эле жалаа жаап салышты. Ак ийилет, бирок сынбайт, кийин баары бир чындык чыгат. Бүгүнкү күндө Кыргызстанда соттор эч нерсе чечпей калды. Ак үйдөгү бир бөлүм башчы адам күнөөлүүбү, күнөөлүү эмеспи, “момунча жыл бергиле” дейт, болду, сот ошончо жылга кесет. Сиздин да шаштырып өкүм чыгарып, "бүгүн-эртең бүтүрө калалы" деп жатканыңыз да ошондон кабар берет. Бирок ошого карабай адилеттүү, акыйкат чечим чыгарат деп мен сизге ишенем. Мени актабасаңыз да, мени менен кошо айыпталып жаткан адамдарды актап бериңиз. Ошондой эле керек болсо алардын айыптарын мага кошуп бериңиз.

Исаевден кийин, аны менен чогуу айыпталып жаткан Болот Имамадиев, Мирлан Эсенбеков, Алмаз Сейталиев, Каныбек Аблабеков, Любовь Чудинова жана Бактыбек Асыгалиевдер да акыркы сөзүн сүйлөштү. Баарын тыңдагандан кийин Бишкектин Биринчи май райондук сотунун судьясы Абдуразак Боромбаев кеңешме залында төрт саатча жүрдү. Натыйжада даярдалган өкүмдү дагы толук үч саат окуп, саат дээрлик түнкү он экиге чукулдаганда гана айыптарды угузду:

- Тергөөдө келтирилген бардык далилдерди карап чыгып сот Канатбек Исаевди Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинин 1-бөлүгү ("Коррупция") боюнча күнөөлүү деп табат жана он жылга эркинен ажыратууга өкүм кылат. Ушул эле мыйзамдын 59-беренесине ылайык ("Бир нече кылмыш жасагандыгы үчүн") үй мүлкүн мамлекеттин эсебине алуу менен жазасын он эки жылга чейин көбөйтөт. Ошондой эле Исаевге үч жыл мамлекеттик кызматта иштөөгө тыюу салынат. Сот Канатбек Исаевдин баш коргоо чарасын өзгөртүп, жазасын күчөтүлгөн режимдеги абакта өтөөгө өкүм кылат.

Сот ошондой эле айыпталуучулар Болот Имамадиев менен Мирлан Эсенбековду да Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде айыптуу деп таап, 10 жылга эркинен ажыратты. Аларды да күчөтүлгөн абакка кесүү боюнча өкүм чыгып, сот залынан камакка алынды. Алардын мүлкү да мамлекеттин эсебине алынмак болду. Соттун айтымында, 2010-жылдагы Убактылуу өкмөттүн мунапыс боюнча декретинин негизинде абакка кесилген үч жарандын жаза мөөнөтүнүн төрттөн бири кыскарат.

Ал эми Алмаз Сейталиевдин, Каныбек Аблабековдун, Любовь Чудинованын жана Бактыбек Асыгалиевдин кылмыш иштери айрым фактылар далилденбегени үчүн жана кылмыштын эскирүү мөөнөтү өтүп кеткенине байланыштуу кыскарды.

Канатбек Исаев он эки жылга эркинен ажыратылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Маалым болгондой, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Канатбек Исаевди 2008-2010-жылдары "Токмок шаарынын мэри болуп иштеп турганда муниципалдык жер участогун жеке компанияга берип койгон жана мэриянын башка кызматкерлери менен сүйлөшүп алып, шаардык бюджеттен каржыланчу автобекеттин курулуш ишин өзүнө караштуу ишканага берген" деп айыптап, кылмыш ишин козгогон. Исаевдин тушунда жооптуу кызматтарда иштеген жана бул ишке аралашканы айтылган алты адам да ушул боюнча айыпталган. Бирок тергөөнүн жүрүшүндө Исаевге дагы эки эпизод боюнча айып коюлуп, бирок алар боюнча акталды.

Соттун соңку өкүмү боюнча Исаевдин адвокаттары апелляциялык арыз менен Бишкек шаардык сотуна кайрыларын айтышты. Алар бул өкүмдү мыйзамсыз деп эсептешет. Канатбек Исаевди коргоо комитетинин башчысы, мурдагы Убактылуу өкмөттүн мүчөсү Кеңешбек Дүйшөбаев бул соттук ишти жана өкүмдү саясий куугунтук катары мүнөздөдү:

Кеңешбек Дүйшөбаев.
Кеңешбек Дүйшөбаев.

- Тергөөнүн жана соттун жүрүшүн, өзгөчө келтирилген далилдерди карап келгенде юрист эмес, жөнөкөй эле адам үчүн да алар күнөөсүз соттолуп атканы түшүнүктүү болуп турат. Ага карабай сот ушундай чечим чыгарганы, аны да өтө шашып-бушуп чыгарганы бул иштин артында саясий кызыкчылык, саясий буюртма бар экенинен кабар берип турат.

“Кыргызстан” фракциясынын депутаты Канатбек Исаев өзү да башынан эле ага каршы кылмыш иши саясый себеп менен козголгонун, айрыкча 2016-жылы Конституцияга өзгөртүү киргизүү боюнча бийликтин демилгесине каршы чыккандан бери ага “саясий куугунтук” башталганын айтып келген.

Бирок парламенттеги КСДП фракциясынын депутаты Анвар Артыков бул маселеге саясий өңүт берүү туура эмес экенин буга чейин “Азаттыкка” айткан эле:

Анвар Артыков.
Анвар Артыков.

- Чындыгында булардын баары эле маалында кылмыш кылып коюп, сот боло турган болсо “саясий куугунтук” деп айта беришет. Эгерде ал Токмоктогу жерлерди чындап эле саткан болсо, жооп бериши керек. Бирок азыр иш козголсо эле бийликке шылтай салуу өнөкөт болуп калды. Мунун бардыгы коомдун көңүлүн башка жакка буруп, тергөө органдарына басым көрсөтүш үчүн айтылууда. Системанын өзүндө саясий куугунтук болсо болушу мүмкүн, бирок Исаевге андай болуп жатат деп айта албайм.

4-январда өткөн соттук процесске Жогорку Кеңештин депутаттарынан, анын ичинде Исаев мүчө болгон “Кыргызстан” фракциясынан эч ким катышкан жок.

Депутат Исаев мындан тышкары "мамлекеттик төңкөрүш уюштурууга аракет кылган" деп да айыпталып жатат. Былтыр президенттик шайлоо алдында ал атайын кызматтын тергөө абагына белгисиз мөөнөткө камакка алынган эле. Ал иш боюнча тергөө аяктай элек.

Депутат Канатбек Исаевге өкүм чыгаруу учуру:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кош нике: эки оттун ортосунда калган күйөө

Иллюстрация.

Белгилүү диниятчы Чубак Жалилов жесир келинди токолдукка алганын ачык жарыялагандан кийин көп аялдуулук кыргыз коому талкуулаган башкы темалардын бирине айланды. Коомдо Жалиловдун кадамын жактагандар да, сындагандар да арбын.

Укук коргоочулар Чубак Жалилов мыйзамды тебелеп, экинчи аял алганы жана өзү алып эле тим болбой башкаларга чакырык таштаганы үчүн жазаланышы керектигин айтып жатышат.

Мамлекет жетекчилери бул чакырыктарга азырынча үн ката элек. Эл арасында күйөөсү башын аттаганы үчүн жан дүйнөсү жабыркап, психологиялык жардамга муктаж болгон кыз-келиндер арбын. Ошол эле маалда экинчи, үчүнчү аял болуп турмушка чыгып алып, бармагын тиштегендер да четтен чыгат.

Экинчи, үчүнчү аял болуп тийгендердин дээрлик баары аты-жөнүн ачык айтууну каалабайт экен. Алардын бири - өзүн Надира деп тааныштырган келин 27 жашта. Жети жыл мурда өзүнөн бир топ жаш улуу эркек менен таанышып, анын "ажырашкам жана сага үйлөнөм" деген бал тилине ишенип, алданып калганын айтып отурду:

Диниятчылар көп аял алууну кайра козгошту

Диниятчылар көп аял алууну кайра козгошту

Ушул күндөрү көп аял алуу маселеси социалдык тармактарда кайрадан кызуу талкууга түштү.

- 20 жаштагы студент кыз болчумун. Жолдошум келишимдүү, сымбаттуу эле, кызматта иштечү. Кымбат машине айдап жүрчү. Курбуларым менен чогуу Бишкектеги кафелердин биринде отуруп, таанышып калганбыз. Кыздардан акча аячу эмес. Мени анын жакшынакай болуп жүргөнү, акчасы да кызыктырды. Өзү дагы ал кезде отуздан ашкан кыздар суктанган киши эле. Мамиле куруп кеттик, бири-бирибизди жакшы көрүп жашап алдык. Аялы менен ажырашпаганын, төрт баласы бар экенин билдим. Ал учурда балдары, аялы мени кызыктырчу эмес. Аларды ойлогон деле эмесмин. Ушуну менен бирге болсом деген максат менен жашадым. Мага ижарага батир алып берди, курсагымды тойгузду, акча берип турду. Теңтуштарым менин жашоомо суктанып калышчу. Бир жумада бир жолу келип турчу, ошол мага жетет эле. Калган күндөрү курбуларым менен ойноп-күлүп, ал берген акчаны кенен-кесири сарптап эле жыргап жүрө берчүбүз. Эки-үч жыл өткөндөн кийин анын аялы биздин мамилени билип калып, үй-бүлөсүндө чыр чыкты. Калп айтпайын, үй-бүлөсүн таштап, мага келсин деп көп эле аракет кылдым. Ата-энем минтип жүргөнүмдү билчү эмес. Анан кош бойлуу болуп калдым, мечитке барып нике кыйдырдык, кыз төрөдүм. Ата-энебизге ачыкка чыгууга туура келди. Азаптын баары ошондон кийин башталды. Аялы билгенден кийин "же бизди же аны танда" деген шарт коюптур. Бирок жолдошум эки жакта тең жашайт. Мурда ысык болсок, балалуу болгондон кийин пикир келишпестик, ызы-чуулар көп болду.

Иллюстрация
Иллюстрация

Учурда Надира эки кыздын энеси. Өзү самагандай эле жолдошу биринчи аялынын каршылыгына карабай Надирага да келип, балдарына да каралашып турат. Бирок Надира үй-бүлөнү бузганына, өзүнөн улуу кишиге турмушка чыкканына өкүнүп жүргөнүн жашырбады. Ортодогу 14 жаш айырма азыр экөөнүн жашоосуна бир топ эле таасир этет экен:

- Жолдошум аябай кызганат, кээде жумушка чейин барып алат. Теңтуштарым менен кенен баса албайм, телефондон бирөө менен сүйлөшсөм да аңдып турат же өзү эч жакка ээрчитип барбайт. Конок, той-топурга биринчи аялы менен барат. Мени кез-кезде достору чогулган жерлерге эле алып барбаса, эч ким менен катыша албайм. Досторунун арасында деле сыртымдан өзүмдү бактылуу көрсөткөнүм менен сынаган, жериген көз карашын байкап, ичимден жаман боло берем. Кайын-журтумдан деле бир үй-бүлөнүн ыркын буздуң дегендей жемелерди уккам. Баары бар, кийимден, тамак-аш, акчадан өксүтпөйт. Бирок кээде аябай кыйналам. Биринчи аялы молдо-бакшыга барып окутуп жүргөнүн да угуп калам. Үй-бүлө толук болгону жакшы да, эки күн ары жакта, эки күн бери жакта болбой. Чынында өз теңиме эле турмушка чыгып, аны менен чогуу балдарымды карап жашасам эмне деп көп өкүнөм. Убакытты артка кайтара албайт экенбиз. Артка кайтарганда жашоомду башкача кылмакмын.

Надирага окшоп экинчи, үчүнчү аял болгондордун көбү шариятка ылайык нике кыйдырып жашагандыктан, балдарына күбөлүк ала албай жүргөндөр да жок эмес. Мындай кыз-келиндердин арасында күйөөсү эки аялга тең карай албайт деп нааразы болгондор да бар. Ысымын шарттуу түрдө Айгүл деп атаган 30 жаштагы келин беш маал намаз окуган адамдын экинчи аялы экен:

- Шарияттын негизинде жашаса мейли дейсиң. Бирок пенделик кызыкчылык баарынан жогору болуп кетет. Аны өтө такыба кишилер гана ооздуктабаса... Чубак ажы өзүнө ишенгени үчүн алды да. Бирок адилеттүү болуш өтө кыйын деп ойлойм. Пайгамбарыбыз "калыс боло алсаңар алгыла" деп айткан да. Жада калса пайгамбарыбыз өзү "мен аялдарыма калыс карай алдымбы" деп коркчу экен.

Айгүлдүн айтымында, коомдо экинчи аялды соопчулук же шарияттын талабын аткаруу үчүн эмес, кумар үчүн алып жаткандар басымдуу.

Берки үйүнө барса биринчи аялы "токолуңа кет" десе, мага келсе мен тигинисин жамандап, кой десе "болушуп жатасың, ошонуң эле жакшы" деп турсам башы ооруйт да. "Экөөңдөн тең тажадым" деп да айткан күндөрү болгон.
Аймира

Ал эми 40 жаштагы Аймира жашы отуздан өтүп калганда үй-бүлөлүү, төрт баласы бар, өзүнөн кичүү кишиге башын байлап, үч баланын энеси болду. Балдарынын амандыгына шүгүр деген Аймира (аты өзгөртүлдү) күйөөсү менен күндөшүнөн көп кордук көргөнүн айтты:

- Жолдошум биринчи аялы менен мени, балдарын катташтырам дейт. Экөөбүз эки башка үйдө жашаганыбыз менен бири-бирибизди көргүбүз жок. Күйөөмө сыртымдан эч нерсе билгизгим келбейт, ал келгенде бүт баарын даярдап, көңүлүн алып турам. Бирок биринчи аялын жамандагым эле келе берет. Менин тилиме кирип аны уруп-сабаган же анын сөзүн угуп, мени какыс-кукус кылган учурлар болот. Экөөбүз көрүшсөк чачташып, жулмалашып, мушташканга чейин барабыз. Күйөөм бир ирет бизди араң ажыраткан. Ошентип, эки үй-бүлөсүн катташтыра албай калды. Ачык айтпаганы менен мени экинчи аял кылып алганына ал деле "аттиң" деп жүргөнүн сезем. Берки үйүнө барса биринчи аялы "токолуңа кет" десе, мага келсе мен тигинисин жамандап, кой десе "болушуп атасың, ошонуң эле жакшы" деп турсам эмне кылмак эле... Экөөңдөн тең тажадым деп да айткан күндөрү болгон. Аялдык кыла берет экенсиң да. Сиздин суроолоруңуздан кийин ой жүгүртүп көрсөм, жашоом, жаштыгым канткенде тигиден кутулам, күйөөм жалгыз мендик болсо деген аракет менен эле өтүп жатыптыр.

Көп аялдуулук маселесинен экинчи, үчүнчү аялдар гана жабыркайт деп айтууга болбойт. Күйөөсүнүн башын аттаганын биринчи аял оор кабыл аларын психологдор иликтеп чыккан.

Сабира да бармактайында баш кошкон жолдошу менен Орусияда иштеп жүрүп ирденген. Анысы Кыргызстанга келип отурукташкандан кийин экинчи аял алып алган. Алты саны аман Сабира башында күйөөсүнүн бул жоругуна катуу нааразы болуп, өз өмүрүнө да кол салган экен. Туугандарынын, психологдордун жардамы менен аман калган. Ушу тапта дин жолуна түшүп, үч уулуна бакыт тилеп, сыртынан эч нерсе билгизбегени менен күйөөсүнүн алты жыл мурдагы жоругун дале кечире элек:

- Менин жан дүйнөмдү, ичимдеги нерсени күйөөсү башка аял алып алгандар гана түшүнөт. Ошол учурду эстегим келбейт, жашоо кызыксыз болуп калган. Катуу депрессия, стресс болдум. Андай кезде балдарыңды деле ойлобой, кайдыгер болуп калат экенсиң. Мага ушундай күйүт берген күйөөмдү өлтүрүп салгым келчү. Ичим күйүп, жүрөгүм ооруп, өрттөнүп, алган аялы менен кошо жолдошумду түнү менен каргап, наалат айтып чыккан күндөрүм болгон. Азыр анын баары өттү. Өз ден соолугум өзүмө, балдарыма керек экенин түшүндүм, динге берилдим, жеңилдедим. Бирок баары бир өзүмдү ичтен жей берем, менин ушундай абалым балдарыма, алардын психикасына таасир этпесе экен деп кыжаалат болом.

Көп аялдуулуктан жабыркаган аялдардын арасында психологдордун кеп-кеңешине муктаж болгондор арбын. Мындай тагдырга туш болгон аялдар Кыргызстандагы кризистик борборлорго кайрылышат.

Миллион жолу акылдуу, таасирдүү, кыйын жигит болсо да, аалым болсо да эки адамды башкаруу кыйын. Башкарып, унчукпай отурушу мүмкүн, бирок ичтеринде курт кайнайт.
Дарика Асылбекова

Оштогу "Ак жүрөк" кризистик борборунун жетекчиси, укук коргоочу Дарика Асылбекова динди билген такыба аялдар деле күйөөсүнүн үстүнө токол алышын каалабай турганын, бул түшүнүк үй-бүлө, коомдун болочогу, балдар үчүн кооптуу экенин эскертти:

- Бул чындыгында өтө оор. Бир тараптуу же бир адамдын кызыкчылыгы менен чечиле турган маселе эмес. Башында бир эле адамдын кызыкчылыгы менен болот. Бирок бир нече киши жабыркайт. Башкача айтканда, эки аял тең, алардын ортосунда күйөө да, балдар да жабыркайт. Балдар кылмыш жасап койгондой чүнчүп, коомдон обочо жүрүшөт. Моралдык-психологиялык жактан айрыкча биринчи аялга оор болот. Көпчүлүгү айтып атышат, күйөөсүнө макул болуп, алып берип жатат деп. Бирок, бул башка нерсе, башка учурларда. Ал эми аялдардын табияты башка да. Ооруп жаткан, карыган аял деле үстүнө аял алууга макул болбойт. Көп аял алган үй-бүлөдө биринчи аял экинчини күнөөлөйт. Ал ачык каршылык кылбаган күндө деле экинчи аял баары бир ээн-эркин жүрө албайт. Илгери кыргызда "күнү күйүшөт, абысын аңдышат" деп бекер айткан эмес. Бизге мындай аялдар көп кайрылышат. Келишпестик болбой койбойт. Миллион жолу акылдуу, таасирдүү, кыйын жигит болсо да, аалым болсо да эки аялды башкаруу кыйын. Башкарып, унчукпай отурушу мүмкүн, бирок ичтеринде курт кайнайт. Курт кайнап, сыртка чыккандан кийин аларды басып көр. Бул үй-бүлөлүк баалуулуктардын бузулушуна алып келет. Биринчи аялдар "менин ушундан эмнем кем, анын эмнеси артык" деп өздөрүн жеп жүрүп өтүшөт.

Мыйзам унутта калганда...

Укук коргоочулар аялдардын, улуттун маселесин айрым аалымдар айтмакчы көп аял алуу менен эмес, башка жол - кыз-келиндердин социалдык абалдарын жеңилдетүү, үй-бүлө институтун бекемдөө, соңку кезде башкы көйгөйгө айланган ажырашуулардын себептерин иликтеп, анын алдын алуу менен чечүүнү сунуштайт. Кыргызстанда бир убакта эки же андан көп аял менен түтүн булатууга мыйзамда тыюу салынган, мындай эркек эки жылга чейинки мөөнөткө эркинен ажыратылат. Ошого карабастан, көп аял алууну мыйзамдаштыруу демилгелери ачык талкууланып, кайсы бир депутаттын, аткаминердин бир нече аялы бар деген кептер калк арасында ачык айтылып жүрөт.

Диниятчы Чубак Жалилов экинчи аял алганын ачык жарыялагандан кийин коомдо аны "жаш келин албай, майып же турмуштан кыйналгандарды камкордукка алса болмок", "кумар максатын көздөдү" деп сындагандар арбын болду. Тескерисинче, анын кадамын жактап, "кыргыз кыз-келиндерин ар улутка кор кылбай өзүбүз алалы" деп жактагандар да чыкты. Бирок мындайлардын көбү эркектер экенин байкоого болот.

Чубак Жалилов өз кадамын ислам шарттары жана улуттун келечегин ойлогону менен түшүндүрүүдө. Мусулманчылыкта төрт аялга чейин уруксат берилет, бирок милдеттүү түрдө эмес. Көп аял алгандарга "баарына тегиз кароо, адилеттүү болуу, моралдык жана материалдык укуктарты тебелебөө" тууралуу катуу талаптар коюлат. Адамдардын бул талаптарды аткарып, калыс болушу күмөндүү экени, ошондуктан күнөөкөр болуп калууну каалабагандар бир эле аял менен чектелиши ишаара кылынган.

Айта кетүүчү жагдай, диниятчылар көп аял алуу сунушуна Кыргызстанда эркектерге караганда аялдар көп деген маалыматты жүйө келтирип жүрүшөт. Бирок Улуттук статистика комитетинин быйыл августтагы иликтөөсү бул айтылгандарды четке кагып, өлкөдө аял менен эркектин айырмасы 0,8 гана пайыз экенин жана 60тан улуу аялдар көптүгүнөн кыз-келиндердин саны ашык чыгып жатканын көрсөткөн.

Көп аял алуу кадыресе көрүнүш катары саналган Сауд Арабиянын окумуштуулары болсо буга чейин эки же андан ашык никеге турган эркектерде жүрөк оорусуна чалдыгуу коркунучу төрт эсе жогору болорун аныктаган.

"Азаттыктын" архиви: Эки аял алуу көйгөйү сахнада. 21-сентябрь, 2017-жыл

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кажы-Сайда өрттөнгөн сыйынуу үйү

Кажы-Сайда өрттөнгөн сыйынуу үйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:21 0:00

Соцтармактагы билдирүү кенемте төлөөгө себеп болобу?

Кыргызстанда "жалган маалымат таратканы" үчүн моралдык кенемтенин баштапкы өлчөмү боюнча сунуш талкууга түштү. Жарандык кодекске сунушталып жаткан өзгөртүүлөрдү атуулдук коом өкүлдөрү сөз эркиндигин кысым катары баалап чыгышты. Моралдык кенемте талап кылуу мыйзамдарда буга чейин эле болгону менен анын баштапкы суммасы аныкталган эмес. Азыркы долбоордо моралдык зыян үчүн кенемтенин эң төмөнкү чеги катары 20 миң сом каралган.

Жарандык кодекске сунушталган өзгөртүүлөрдү парламент коомдук талкууга эки ай мурун чыгарса да, ага акыркы эки күндө көңүл бурулуп, кайчы пикирлерди жаратты.

Кодекске киргизиле турган өзгөртүүлөр маалымат каражаттары жана социалдык тармактарда жарыяланган жарандардын ар-намысына, кадыр-баркына шек келтирген маалыматтарды төгүндөөнүн жол-жобосун аныктайт. Ага ылайык, сот жарандарга социалдык түйүндөрдө кайсы бир маалыматты төгүндөөнү милдеттендирсе, бардык колдонуучулар таанышкандай шартта жарыялашы керек болот. Төгүндөөнү дароо өчүрүп салууга тыюу салынат.

Ошондой эле сот эгер социалдык тармакка жарыяланган пикир кайсы бир адамдын кадыр-баркына шек келтирет деп тапса, аны көчүрүп баскан маалымат каражаты да дароо өчүрүүгө милдеттүү болот.

Буга кошумча сот чечим чыгарганда таянууга тийиш болгон моралдык зыян үчүн кенемтенин эң төмөнкү чеги катары 20 миң сом каралган. Бул арыз берген жаран кенемтенин суммасын өзү аныктабаган учурда колдонулат.

"Сынчылар унчукпай калат"

Дал ушул моралдык кенемтенин төмөнкү чегин аныктоо сунушу жарандык активисттердин сынына кабылып, аны маалымат каражаттарына көзөмөлдү күчөтүү катары сыпаттап чыгышты.

Жарандык активист Адил Турдукуловдун пикиринде, мыйзам долбоору медиа жана социалдык тармактарда жарандардын эркин пикир билдирүү укугун чектейт:

- Бул акыркы учурдагы сөз эркиндигине басым менен бир тенденция катары кабыл алдым. Соңку окуялардан кийин Кыргызстанда жарандар ачык пикирин айтып, бугун чыгара турган бир эле тармак калган. Ал - социалдык тармактар. Мына ушул жакты да тейлеп, көзөмөлгө алуу аракети болуп жатат. Албетте, булар массалык маалымат каражаттарындагы ашыкча сын көз карашты токтотсун деген аракет болду. Ал эми мыйзамдын демилгечиси Дастан Бекешовдун жалган маалымат үчүн кенемтенин базалык сумма болушу керек дегенинин өзү туура эмес.

Дастан Бекешев
Дастан Бекешев

Мыйзамдын демилгечиси болгон Социал-демократтар фракциясынын депутаты Дастан Бекешев айтылган сындарды четке кагып жатат. Ал сунушталган өзгөртүүлөрдү Жарандык кодексти учурдагы талапка ылайык келтирүү аракети менен гана байланыштырууда. Депутаттын айтымында, бул маселени ашкере саясатташтыруунун кереги жок:

- Интернеттеги пикирлерге чара көрүү мыйзамдарда так көрсөтүлгөн эмес. Кээ бир судьялар интернет, анын өзгөчөлүктөрү жөнүндө түшүнбөйт. Ошондуктан Жарандык кодекске өзгөртүүлөрдү сунуштап жатабыз. Бул туура эле сунуш. Азыр бизде ансыз деле сотко берип жатышат. Биз соттун чечиминин кантип аткарылышынын жол-жобосун аныктап жатабыз. Сөз эркиндигине кысым жок.

Ошол эле кезде Бекешев моралдык кенемте маалымат каражаттарына эле эмес, башка учурда да колдонуларын эскертти. Аталган мыйзам долбоору учурда парламенттин кароосуна келип түштү.

Жарандык иштен кылмыш жоопкерчилигине...

Кыргызстанда социалдык тармактар жалпыга маалымдоо каражаты деп таанылган эмес. Ошондуктан анда жазылгандарды массалык маалымат булагы катары саноо туура эмес экенин айтышат. Бирок ага карабай акыркы жылдары социалдык тармактарга жазылган пикирден улам бир нече ирет соттошуулар болгон. Алардын арасында мыйзамдын демилгечиси Дастан Бекешевдин арызынын негизинде каралган иштер да бар.

Маселен, Бишкектин Октябрь райондук соту жарандык активист Мавлян Аскарбековго карата чечим чыгарып, Facebook социалдык тармагына депутат тууралуу жазган сөздөрүн толук төгүндөөнү жана бул төгүндөөнү бир ай бою социалдык тармактан өчүрбөөгө милдеттендирген.​

Мавлян Аскарбеков эл өкүлү Бекешов Кыргызстандагы дүлөйлөр жана азиздер коомдук бирикмесиндеги мыйзамсыз иштерге аралашкан деген мазмундагы пикирин жазган.

Ал эми социалдык тармактарга жазган пикиринен улам улут аралык кастыкты козутуу беренеси боюнча "Сергий Радонежский жана Айкөл Манас" атындагы коомдук уюмдун башчысы Игорь Трофимов төрт жылга эркинен ажыратылганы 4-январда белгилүү болду.

Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулованын пикиринде, бул иштер жарандык тартипте каралганы менен кылмыш жоопкерчилигине чейин тартууга алып барышы мүмкүн:

- Негизи мындай өзгөртүүлөрдү киргизүүнүн кереги жок болчу. Бедел жана ар-намыс боюнча каралган иштерде сот адилеттик, өлчөмдөштүк жана аткаруу деген принциптердин негизинде кабыл алат. Башкача айтканда, чечим адилеттүү болуш керек, моралдык чыгымдын өлчөмү туура аныкталышы керек жана аткара алгандай болушу керек. Эгер аткарылбаса, анда чечимдин негизинде кылмыш иши козголот.

Чынында эле акыркы жылы маалымат каражаттарына карата доо арыздар көбөйгөн.

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

Башкы прокурордун мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин ар-намысын коргоо боюнча арызына ылайык, "Zanoza.kg" сайтынан жалпысынан 27 миллион сом өндүрүү тууралуу соттун чечими чыккан. Анын ичинен басылма 15, анын негиздөөчүлөру Нарын Айып 9, Дина Маслова 3 миллион сом төлөөгө милдеттүү болгон. Ушундай эле өңүттөгү кине менен “Адилет” укук коргоо клиникасынын жетекчиси Чолпон Жакупова 3 миллион сом, “Ата Мекен” партиясынын юристтери 10 миллион сом айыпка жыгылган. Журналисттер бул айыппулду төлөй албаса, кылмыш иши козголушу мүмкүн экени айтылган.

Андан тышкары "24.kg" агенттиги менен журналист Кабай Карабеков “азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун дарегине далилсиз маалыматтарды таратты” деп, 10 миллион сом төлөөгө милдеттендирилген.

Мындан башка бир нече аткаминерлер маалымат каражаттарына карата бир нече миллион сомдук доо арыздарды талап кылышкан эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Канатбек Исаев он эки жылга эркинен ажыратылды

Канатбек Исаев он эки жылга эркинен ажыратылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Канатбек Исаев он эки жылга соттолду (видео)

Канатбек Исаев

Сот Канатбек Исаевди эки иш - муниципалдык базардын жана автобекеттин курулушу боюнча күнөөлүү деп таап, калган эки эпизод боюнча актады.

Бишкектин Биринчи Май райондук соту Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынын депутаты Канатбек Исаевди Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде айыптуу деп таап, үй мүлкүн мамлекеттин эсебине алуу менен 12 жылга күчөтүлгөн абакка кесүү өкүмүн чыгарды. Ошондой эле Исаевге үч жыл мамлекеттик кызматта иштөөгө тыюу салынат.

Өкүмдү судья Абдразак Боромбаев окуду.

Сот Исаевди эки иш -муниципалдык базардын жана автобекеттин курулушу боюнча күнөөлүү деп таап, калган эки эпизод боюнча актады.

Судьянын айтышынча, 2010-жылдагы Убактылуу өкмөттүн мунапыс боюнча декретинин негизинде Исаевдин жаза мөөнөтүнүн төрттөн бири кыскарат.

Исаевдин адвокаты Сергей Слесарев базардын жана автобекеттин курулушу боюнча чечимдер шаардык кеңеш тарабынан кабыл алынганын айтып, бул иштер боюнча айыптоо өкүмү чыкканына таң калып отурганын билдирди. Ал райондук соттун чечимин жогорку инстанцияга арызданышарын кошумчалады.

26-декабрда жарыш сөзгө чыккан прокурорлор Исаевди 20 жылга эркинен ажыратууну соттон өтүнүшкөн.

Бул сот ишинде Исаев менен кошо дагы алты кишиге айып тагылган.

Анын ичинде Болот Имамадиев менен Мирлан Эсенбеков да Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде айыптуу деп табылып, 10 жылга эркинен ажыратылды. Аларды да күчөтүлгөн абакка кесүү өкүмү чыгып, сот залынан камакка алынды. Болот Имамадиев менен Мирлан Эсенбековдун мүлктөрүн да мамлекет эсебине алуу өкүмү чыкты.

Ал эми Алмаз Сейталиев, Каныбек Аблабеков, Любовь Чудинова жана Бактыбек Асыгалиев иштери кылмыштын эскирүү мөөнөтү өтүп кеткенине байланыштуу кыскарды.

Канатбек Исаев он эки жылга эркинен ажыратылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Бүгүн сотто акыркы сөзүн сүйлөгөн Исаев айыптоочулар сотту атайылап адаштырып жатат деген пикирин айткан. Ал тергөөдө ишеничтүү документалдык далилдер келтирилбегенин, жок айып тагылып жатканын билдирген.

УКМК Канатбек Исаевди 2008-2010-жылдары "Токмок шаарынын мэри болуп иштеп турганда муниципалдык жер участогун жеке компанияга берип койгон жана мэриянын башка кызматкерлери менен сүйлөшүп алып, шаардык бюджеттен каржыланчу автобекеттин курулуш ишин өзүнө караштуу ишканага берген" деп айыптаган жана далил жетишүү экенин айтып, ишти сотко өткөрүп берген. Ага Кылмыш кодексинин 303-беренесинин ("Коррупция") негизинде кылмыш иши козголгон.

Депутат Исаев мындан тышкары "мамлекеттик төңкөрүш уюштурууга аракет кылган" деп да айыпталып жатат. Былтыр президенттик шайлоо алдында ал атайын кызматтын тергөө абагына белгисиз мөөнөткө камакка алынган. Ал иш боюнча тергөө аяктай элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кажы-Сайда баптисттердин сыйынуу үйү өрттөндү

Кажы-Сайдагы өрттөнгөн сыйынуу үйү.

Тоң районундагы Кажы-Сай шаарчасында 3-январда баптисттердин сыйынуучу жайы күйүп кетти. Жергиликтүү эл арасында өрттү "башка диний ишенимдерге жасалган сабырсыз мамиле" дегендер да, аны кокустук катары баалагандар да бар.

Кажы-Сайдагы протестанттык ишенимдеги баптисттердин сыйынуу үйүндө 2-январдан 3-январга караган түнү өрт чыккан. Өрт учурунда эч ким жабыркабаганын Ысык-Көл облустук милициясы кабарлады. Сыйынуу үйүнүн кароолчусу "имараттын ичинде эч ким жок болчу" деп билдирди. Бирок өрттүн так себеби аныктала элек.

Облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Сталбек Усубакуновдун айтымында, окуяны Тоң райондук ички иштер бөлүмү иликтеп жатат.

- Кырсыктын себеби экспертизанын жыйынтыгы чыкканда белгилүү болот. Каза болгондор жана өрттөн жабыркагандар жок, - деди ал.

Ошондой болсо да Кыргызстандагы Евангелиялык-христан чиркөөлөр ассоциациясынын төрагасы Александр Шумилин окуяны христиан динине өтүп жаткандарга каршы маанай менен байланыштырды.

Ал жайдагы топтолуп жаткандар менен жергиликтүү жаштар бир сыйра айтышып кетишкен экен.

- Бул кокустук эмес. "Ичине кара май куюлган шишелер ыргытылган" деп айтып беришти. Жарым жыл мурда шыйпыр чатырга чоң таштарды ыргытып кетишкен. Анын үстүнө ушул тапта баптисттердин сыйынуу убагы болуп жатат. Ал жайдагы топтолуп жаткандар менен жергиликтүү жаштар бир сыйра айтышып кетишкен экен. Сыйынуу жайынын бир чоң залы толугу менен күйүп кетиптир. Бирок бактыга жараша өрт өчүргүчтөр келгенче эле өзү өчүп калыптыр. Азыр эми укук коргоо органдарынын жыйынтыгын күтүп жатабыз. Жергиликтүү баптисттер менен сүйлөштүм. Кырдаал тынч, тополоң кылышкан жок.

Шумилин өрт чыккан сыйынуу жайына канча киши барарын коопсуздук маселесинен улам айткан жок. Ал жакын арада кайрымдуулук иш-чарасы өткөрүлүп, кошумча акча жыйналып, сыйынуу жайы оңдолорун айта кетти.

Кажы-Сайда өрттөнгөн сыйынуу үйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:21 0:00

Кажы-Сай айыл өкмөтүнүн жетекчилиги сыйынуу үйүндө чыккан өрттүн себебин дин аралык кастык менен байланыштырууга негиз жок деп эсептейт. Айыл өкмөтүнүн башчысы Памир Кутуев андай болсо сыйынуу жайы мурда деле өрттөнмөк деген ойдо.

Кажы-Сайда ар улуттун өкүлдөрү жашайт. Алар бири-бири менен ынтымакта эле турушат.

- Сыйынуу үйү Советтер Союзу урагандан бери турат. Атайын өрттөйүн десе мурда эле өрттөп кетишмек. Дин аралык себеп жок го. Күбөлөрдүн жоктугу окуянын себебин иликтөөгө тоскоолдук кылып жатат. Анын үстүнө Кажы-Сайда ар улуттун өкүлдөрү жашайт. Алар бири-бири менен ынтымакта эле турушат. Буга чейин уруш-талаш болгон эмес.

Укук коргоочу Жанара Аскер кызы диний азчылыктын өкүлдөрү кодуланган учурлар арбын деп эсептейт:

- Кажы-Сайдагы факты жалгыз эмес, Кыргызстанда мындай окуялар кез-кез болуп турат. Башка динди туткандарга карата кол салуулар, башка мыйзамсыз иштер болуп келген. Токтогул шаарчасында жахаба динин туткан адамдардын сыйынуу үйүн өрттөп салган окуя орун алган. Ала-Букада болсо маркумду жерге бербей үч жолу кайра казып чыгарып салышкан. Мындан башка да маркумдун сөөгүн жерге бердирбей, тоскоол болгон окуялар Кыргызстанда тез-тез болуп жатат.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын башкы адиси Алтынбек Эркинбаевдин оюнча, бул сыяктуу окуяларды диндер ортосундагы кастык катары кароого болбойт:

- Эскертип коё турган нерсе, айтылып жаткан фактыларды жалпы ислам дининдегилер христиан динин туткандарга кастык кылып жаткандай кабыл алып, түшүнбөшүбүз керек. “Ислам динин карманган кээ бир сабатсыз адамдардын аракеттеринен ушундай болууда” десек туура болот. Бирок, 1990-2000-жылдарга караганда Кыргызстандагы диний сабаттуулук бир топ жакшырды, жакшы жолго коюлууда. Кырдаал көзөмөлдө, маселелерди чечсе болот. Себеби мурунку учурларда эл арасында түшүндүрүү иштери аз болгон, азыр көп болууда.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиядан каттоодон өтүп, Кыргызстанда расмий иш жүргүзүп жаткан 2330дай диний мекеме бар. Буга коомдук уюмдар, бирикмелер, фонддор, окуу жайлар, мечиттер, медреселер, чиркөөлөр жана ибадатканалар кирет. Анын 1900дөйү ислам багытындагы уюмдар жана мечиттер болсо, 370 уюм христиан динине таандык. Христиан дининдеги уюмдардын басымдуу бөлүгүн протестанттык багыттагы мекемелер түзөт.​

Кажы-Сайдагы окуя жана Кыргызстандагы диндер ортосундагы мамиле "Азаттыктын" “Арай көз чарай” берүүсүндө да талкууланды.​ Аны толугу менен төмөнкү аудиодон угуңуз:

Сабаттуулук диний араздашууга жол бербейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:38 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Калчаев: Тайгалакта туура жыгылыш керек

Иллюстрациялык сүрөт.

Тайгалактан колу-буту сынгандар, оор жаракат алгандар көбөйүүдө. Медицина илимдеринин кандидаты, дарыгер травматолог-ортопед Бакыт Калчаев катуу жаракат албаш үчүн эмнелерди эске алыш керектигин айтып берди.

“Азаттык”: Бакыт мырза, учурда кышкы эс алуу маалында көпчүлүк үй-бүлөлөр, жаштар тоодо жана жылгаяк базаларында жүрүшөт. Ал аз келгенсип, көчөлөр тайгак болгондуктан жаракат алуу коркунучу күчүндө эмеспи. Сиз иштеген оорукана да жыгылып жабыркагандар, ар кандай жаракаттар менен кайрылгандар көбөйсө керек. Эгер андай болсо кандай кокустуктар менен көбүрөөк кайрылып жатышат?

Бакыт Калчаев.
Бакыт Калчаев.

Бакыт Калчаев: Албетте, кыш келгенден бери жаракат менен дарыгерге кайрылгандар эки-үч эсе көбөйөт десем жаңылышпайм. Бизде деле көп. Кайрылгандардын 80 пайызын жумушта иштегендер түзөт. Ошондой эле жашы алтымыштан ашкандар да арбын. Себеби улгайган кишилерде остеопороз көп кездешет. Башкача айтканда сөөгү жумшак жана морт болуп калат. Алар кичине эле тайгаланып жыгылса, чоң жаракат алышы ыктымал.

“Азаттык”: Азыр жолдордун көпчүлүгү тайгалак да, көчөгө чыгарда эмнени эске алган оң?

Калчаев: Жаш бала болобу, чоң киши болобу, оболу өзүнө этият болушу зарыл. Эң оболу үйдөн чыгарда бут кийимге көңүл буруңуз. Ал сыйгалак болбошу керек. Эгер сыйгалак бут кийимиңиз болсо, анда сыйгаланбаган материалдан чаптап алган оң. Аны Интернеттен да тапса болот. Башкысы - адам көчөдө баскан-турганын көзөмөлдөшү зарыл.

Азыр аба ырайы бат-бат өзгөрүп жатпайбы. Кар чала эрип, тескей жактагы көчөлөргө муз тоңуп калган. Анан бир көчө күрөлсө, бир жери муз бойдон калат. Андыктан басканда кадам бекем жана кыска болушу керек.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Баары бир адам жыгылып кетиши мүмкүн да. Биздин кеңеш – туура жыгылыш керек. Жыгылганда башкысы - башты жана бетти сактап калууга аракет кылуу зарыл. Тез реакция керек. Эгер адам жыгылып баратканын сезсе, кирпидей болуп жыйрыла калышы керек. Колу-бутту сунуп жыгылуу абдан көп травмага алып келиши мүмкүн.

“Азаттык”: Адам чалкасынан жыгыла баштасачы? Анда кирпидей жыйрылуу мүмкүн эмес го? Кааласа-каалабаса да колу-буту шилтене баштайт да...

Калчаев: Анда эптеп башын алдыга эңкейткенге аракет кылыш керек. Баштын арты жерге тийбегидей кылып, алдыга эңкейтип жыгылыш керек.

“Азаттык”: Азыр дем алышта кары-жаш дебей тоо лыжа базаларында, жылгаяк аянтчаларында жүрүшөт. Эгер кимдир бирөө катуу травма алып калса, алгачкы жардам кандай болушу зарыл?

Калчаев: Ооба, азыр көп киши тоодо эс алып жүрбөйбү. Эгер кимдир бирөө жабыркаганын байкап калсаңыз, анда дароо "Тез жардам" чакырыш керек. "Тез жардамдын" келчү убактысын билгенден кийин адамдын кайсы мүчөсү жабыркаса, ошол жерин кыймылдатпай, кайра ошол жерди фиксация кылыш керек. Жабыр тарткан адамды өйдөрөөк тургузуп, ордунан кайра-кайра кыймылдатуу анын жаратын күчөтөт. Андан көрө сынык же дагы башка жаракатты таап, аны таңып, дарыгерди же тез жардам көрсөтүү боюнча билими бар адамды күткөн оң.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG