Линктер

шаршемби, 24-июль, 2019 Бишкек убактысы 13:39

Кыргызстан

Тилин сыйлабаган эл жок болот

Иллюстрациялык сүрөт.

“Адам деген башка тилдерди башка элдердин кулу болбош үчүн үйрөнсө, өз тилин башка элдерге кулдун тили эмес экендигин көргөзүш үчүн үйрөнөт. Анткени кулда гана тил болбойт” деп айтылат.

Тилдин өмүрүнүн узактыгы ошол тилде сүйлөгөн элдин өз эне тилине жасаган мамилесине жараша болот.

***

Өз эне тилинде сүйлөбөгөн, өз тилинде ойлонбогон, өз тилинде китеп окубаган мээ – өз элинин какшып калган талаасына окшош. Ал “талаага” эч качан “кыргыз тилиндеги сөздөр” өспөйт, кыргыз тилиндеги “жер-жемиштер” өспөйт. Андай мээдеги “талаалар” бир күнү куурап, керекке жарабай жок болот.

***

Адамдар каттабай калган жолдорду чөп басат. Каралбаган жер-жемишти отоо басат. Майланбаган дөңгөлөктү дат басат. Сүйлөнбөгөн тилдин эли жок болот.

***

Зарылдык, муктаждык болбогон жерде тил керектен чыгат. Басынып, чүнчүп, жүдөп, кедерине кетет. Өз жеринде өз тилине кожоюндук кыла албаган элдин өзүнөн күчтүү, өзүнөн кубаттуу өлкөлөрдүн катарында кадыр-баркы, салмагы болбойт. Мындай элдин кунары кетип, куту учат.

***

Мындан бир топ жыл илгери Кыргызстанга ыктыярчылык кылып келген жапониялык Кацко Шинзабо деген кыз:

- Кыргыз тили биздин жапон тилине окшоп кетет экен. Силер бою кичик кишини “кодоо же “кодогой” десеңер, биз “кодомо” дейбиз. Силер “камчы” десеңер биз “мчу” дейбиз, - десе, дагы бир жапон кызы Юмико Ишизако:

- Кыргыз тили аябай музыкалуу тил экен. Адамдар сүйлөшүп жатканда музыка угулуп тургансып сезилет, грамматикабыз да окшош экен,- деген эле.

Мен ушул доордо өз тилин жерип, сүйлөгүлөрү келбей, жийиркенип жүргөн ини-карындаштарымды ойлоп, ичим сыздап, эки жылдын ичинде кыргыз тилин да, ага кошуп комузду да үйрөнүп кайтып бараткан жапон кыздарын эмне деп алкаарымды билбейм.

- Кыздар, айтсаңар, Жапонияда өз тилин чанып, жалаң англисче сүйлөп, балдар эне тилин окугусу келбей, жапон тилиндеги мектептер азайып, жабылып жаткан мисалдар барбы? , - деп сурадым.

Жапон кыздары боору эзилгенче күлүшүп:

- Бизде такыр андай болбойт, биз жалаң гана жапон тилинде окуп, жапон тилинде сүйлөшөбүз. Кокус бизде кимде-ким өз эне тилин чанса, анда сени эл катары Кудай өзү чанат, өз эне тилин чанган эл оору-сыркоодон, кырсыктан кутула албай, эч качан оңоло албай, жакшылыкка жете албай жүрүп өтөт, анткени ар бир элдин эне тилинде ошол элдин өзүнө гана таандык ачкычы, ошол элди гана сактай турган, энелердин сүтү менен келген мээрими, сүйүүсү болот, кимде ким эне тилин чанса, энесинин сүтүн чанып, энесинин ыйык сүтүн тепсегени деген ишеним бекем жашайт бизде, - дешкен болчу.

​***

Кыргыз бүгүн кылдын учунда, бычактын мизинде кылтылдап турат. Кыргызды жок болуп кетүүдөн азырынча өмүр бою араба тартып жүрүп чарчап, чаалыгып, ташыркап бүткөн атка атка окшогон кыргыз тили гана сактап турат.

***

Адам баласы аябай карып, акыры бул дүйнөдөн акыркы сапарына кетерде эти сөөгүнөн кача баштарын көп ирет көргөм. Жер шары да баштагы ал-күчүнөн тайып, мөңгүсү азайып, суулары тартыла баштады. Ошонун сыңарындай эне тилибиздин да танабы тарый баштады.

***

Тилсиз жан болбойт. Кудай баарына тил берген. Тоонун да, таштын да, чөптүн да, суунун да, атургай дудуктардын да тили бар.

Бир гана кулда тил болбойт, кул болгон элде тил болбойт.

***

Тил деген тил жаатында жүргөн илимпоздуку же тилчиники эмес. Тил деген элдики, тил деген эл дегендин эле синоними, элдин тамыры. Сүйлөнбөгөн тил - тамыры куурап, чирип бараткан даракка окшош.

Өткөндө тамыры чиригенден шамалга кулап түшкөн Бишкектеги бир дарактан бир киши өлсө, тамыры чиригенден “кулап түшкөн” бир тилден бүтүндөй бир эл өлөт.

***

Дүйнөдөгү тилдерди мен миң сандаган өзөн-сайлар менен дайралар туш-туштан агып келип куюп жаткан зор мухитке салыштырат элем. Ошол өзөн-сайлар менен дайралардын өйүз-бүйүзү жап-жашыл тал-теректерге, дүйүм чөптөр менен жайнаган гүлдөргө толуп, миң түркүн куштар сайрап турат. Кокус дайралардын бирөө эле соолуп жок болсо анын жээгиндеги жашоо токтоп, какыраган жансыз чөлгө айланат. Сайрап турган куштар башка жактарга учуп жок болушат.

Мен эне тилимдин ушинтип соолуп жок болушун эч качан каалабас элем.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элди соргон "мите" компаниялар көбөйдү

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда акыркы мезгилде тармактык сооданын түрлөрү эсепсиз көбөйүп жатат. Мунун себебин адистер тез баюну көздөгөн психология, ошондой эле жумушсуздук менен түшүндүрүшөт.

Ош

Ошто “аз эле акча менен кыска убакыт ичинде байып кетесиң” деген бал сөзгө алдангандар арбын. Ош облустук сотунда учурда “Драгонс” деп аталган фирманын иши каралып жатат. Бул уюмду негиздегендер шаар тургундарынан баш-аягы 300 миңдей доллар топтоп алган.

- Эгер сиз миң доллар акча салсаңыз, 65 күндө жети миң доллар болот дешкен. Мен миң доллар салып, 65 күндүн өтүшүн күткөм. Бирок бир тыйын алган жокмун. Айрымдар үйүн сатып, насыя алып беришкен. Аялы күйөөсүнөн, күйөөсү аялынан жашырып “Драгонско” акча салган. Алардын баары алданды, далай үй-бүлө бузулду. Айрымдарынын ден соолугу начарлап, кайтыш болуп кетти, - деди эки жыл мурда каржылык уюмга алданган аялдардын бири.

Аты-жөнүн жашырган бул келиндин апасы да аталган уюмга 17 миң долларын карматып куржалак калган. Эне “Драгонско” мигрант баласы жөнөткөн акчаны салганын айтып берди:

- Мен 336 миң сом акча салгам. Балдарым Орусияда иштеп, үй алабыз деп топтоп жаткан акча эле. Ошол балдарымдын акчасы көбөйүп калсын деген тилек менен “Драгонско” салгам. Ушунун айынан балдарым менен жүз караша албай жүрөм.

​“Драгонско” акчасын алдаткан аялдар атын ачык айтуудан уялат. Алардын дагы бири оорукчан кызынын дарылануу үчүн чогулткан 300 миңден ашык сомун ушул фирмага алдатып жибергенин айтты:

- "Акчаңызды көбөйтүп беребиз, кызыңыздын дарысына жетсин" деп Жылдыз аттуу келин баласы менен келип, үгүттөгөн. Акча көбөймөк турсун ошол бойдон жок болду. Азыр кызымды “ана тийип калат, мына тийип калат” деп алдап отурам. Өзүмдүн да үмүтүм үзүлдү.

“Драгонсту” Кыргызстанда негиздеп, миңдеген адамдардын акчасын топтоп алган төрт жаран кармалган. Аларды Ош шаардык соту төрт жылдан 25 жылга чейин соттогон.

- Бул иш боюнча Ош шаардык соту 2018-жылдын 6-ноябрында өкүм чыгарган. Айыпталуучулардын бири 13 жылга, экинчиси 25 жылга, үчүнчүсү 2,5 жылга, төртүнчүсү 4,5 жылга кесилген. Жабырлануучуларга келтирилген зыян айыпталуучулардын эсебинен өндүрүлөрү айтылган. Айыпталуучулар Ош шаардык сотунун бул өкүмүнө макул болбой, облустук сотко апелляциялык арыз беришкен. Учурда иш каралып жатат, - деди Ош облустук сотунун маалымат катчысы Бекзат Осмонов.

Буга чейин Кызыл-Кыя шаарында да каржы пирамидалары бир учурда ачылып, шаар калкын тоноп кеткенге үлгүргөн. Анда чыныгы уюштуруучулар качып кетип, аткаруучулар гана соттолгон эле. Андан кийин Ошто “Зекет” аттуу фонд ачылып, ал дагы элден миң сомдон топтоп алып куйругун карматпай кеткен. Уюштуруучулар жазага тартылган эмес.

Талас

Чакан облуста "Голден Драгонс" деп аталган компания пайда болуп, бир канча адамды сызга отургузган. Бирок анын онго жакыны гана милицияга кайрылып, кылмыш иши козголгон. Учурда облуста «Сейф бизнес» деп аталган дагы бир тор соодасы пайда болду.

Таластын борбордук базарында косметика саткан Асел Турдубекова «Сейф бизнес» же «Коопсуз бизнес» деп аталган фирмада иштеп жаткандардын бири.

Талас шаарындагы базар.
Талас шаарындагы базар.

- “Сейф бизнеске” киргениме жети ай болду. Биз команда болуп иштейбиз. Артыбызга эки киши жазабыз. Алар 16 миң сом менен кирет. Анын миң сому каттоого кетет. 15 миң сомго өзүнө керектүү буюмдарды, тагыраагы, порошок, самын сыяктуу косметикалык каражаттарды алат. Жума сайын төрт миң сом каражат табат. Командаңыз канчалык көп болсо, киреше да ошончо көбөйөт. Мен жети айдын ичинде бир комнаталуу квартиранын акчасын таптым, - деди Асел.

Аселдин командасында азыр 800 адам бар. Ал эми Талас облусу боюнча бул фирмага катталгандардын саны 2 миңден ашат. Турдубекованын айтымында, компанияны Бишкек шаарынын тургуну негиздеген.

Буга чейин "Голден Драгонс" деп аталган компания Таластагы бир топ адамдын акчасын шыпырып кеткен. Талас районунун тургуну Адеми Абдыбекова кайнежеси ушул компанияга кантип алданганын айтып берди:

- Алгач 200 миң сом, андан кийин кайнимдин машинасын саттырып, дагы 200 миң сом салды. Кайнежемди бул бизнеске досу чакырган. Ал досу артынан адамдарды киргизип жатып үйүн жаркыратып оңдоп алган. Башкаларды “силерге да мынча акча түшөт” деп алдай берген. Азыр 2-класстагы окуган баласына чейин машина алып берип койду. Бирок элдин акчасын бербей жатат. Кайнежем да ала албай жатат.

​"Голден Драгонс" аттуу компаниядан жабыр тарткандардын ичинен тогуз адам милицияга кайрылган. Талас облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Динара Сарногоева бул боюнча кылмыш иши козголуп, бир адам үй камагына алынганын айтты:

- Талас облустук ички иштер башкармалыгына 2018-жылдын башынан бери тогуз адам арыз менен кайрылган. Алар «Голден Драгонс» аттуу фирмага кирип, ири өлчөмдөгү акчасын алдатып жибергенин билдиришкен. Аталган факты боюнча 166-берене менен кылмыш иши козголуп, материалдык чыгым 966 миң 500 сомду түзгөн.

Расмий эмес маалыматтар боюнча облустагы миңдей адам ушул компанияга ири өлчөмдөгү акча салып, кайра ала албай калган.

Нарын

Нарында “Барс kg” аттуу уюм “15 миң сом берсеңиз, 50 миң долларга чейин пайызы жок насыя аласыз” деп далайды алдап кеткен.

Нарын шаарынын тургуну Элиза Сагыналиева бул уюмга бир жыл мурда 15 миң сом берген. Ошондон бери акчасын ала албай келет.

- Акимчиликте, УКМК ж.б. аттуу-баштуу мекемелерде иштегендер да кириптир. Медиктер, мугалимдер жүрөт, кыскасы кирбеген киши калбаптыр. Базарда соода кылгандардын 70 пайызы акчасын берген. “3 млн. сом аласыңар, аны бир жылга беребиз, алты ай бекер колдоносуңар, андан кийин пайызы жок төлөй баштайсыңар” деп айтышкан. Азыр дагы элден 20 миң сомдон чогултуп каттап жатышат.

Нарын.
Нарын.

​​Элизанын айтымында, бул уюмга акчасын бергендердин саны миңден ашык.

Аймакта мындай куру убада менен байыткан бир нече фирма бар. Алсак, Нарын шаарынын тургуну Гүлнура Каракунова “Евро” аттуу уюмга алданган.

Адегенде жолдошунун автоунаасын сатып, андан кийин банктан 200 миң сом насыя алып берген Гүлнура азыр жер муштап отурат.

- Беш ай берип турду. Алтынчы айга келгенде банкка которобуз, карточка менен аласыңар дешти. Андан бери эки ай өттү. Дагы бир ай күтүп, болбосо сотко берели деп жатабыз. Элди жөн эле алдап жатканын уктук. Банкрот болушуптур. Бизди каттаган кыз Нарында эле жашайт. Менин угушумча, ал ошол уюмдун ээсинин карындашы окшойт. Эки кабат үй салып алышты. Анан кантип элден алган акчаны беришмек эле?

​Ал эми бул уюмдун өкүлдөрү “Азаттыктын” суроолоруна жооп берүүдөн баш тартышты. “Евронун” Элзат аттуу өкүлү буйрук Бишкек шаарынан келерин, ал жөн гана аткаруучу экенин белгиледи. Бирок ошол эле убакта жетекчилеринин аты-жөнүн айтууну каалаган жок.

- Мен эч нерсе деп айта албайм. Түшүнүгүм да жок. Бишкектеги офиске кайрылгыла. Азыр мен эч нерсе деп жооп бере албайм.

Бул каржы пирамидаларынан сырткары Нарында “Сейф бизнес”, “Саттылык” сыяктуу уюмдар да активдүү иш алып барышат.

Нарын облустук ички иштер башкармалыгынан “Азаттыкка” мындай уюмдарга алдангандардан расмий арыз түшпөгөнүн маалымдашты.

Ысык-Көл

Жети-Өгүз районунун жоон топ тургундары түйүндүк соода менен алектенген компанияга каражаттарын алдатып жиберишти.

Алардын көпчүлүгү бул соода түйүнүнө насыя алып, мал-мүлкүн сатып акча салышкан.

Боз-Бешик айылынын тургуну, пенсионер Кымка Сүйүмбаева “Саттылык” аттуу түйүндүк соода компаниясына кантип алданып калганын айтып берди:

- "Караколго ушундай бир долбоор келди" десе, "эл аралык уюм окшойт" деп барганбыз. Укмуш семинар болду. Ысык-Көл облусунан көп аял барган экен. Уюштургандар Таластан келиптир. Анан бизге чийип эле көрсөтө башташты, "адегенде бир киши, анан эки киши, мына мындай кылып бересиңер" деп. "Акчаны бир эле тегереткенде мынчадан акча алып каласыңар" деп байытып салды. Аны түшүндүргөндөн кийин бизге айылга да келишти.

Кымка Сүйүмбаеванын айтымына караганда, мүчөлүк акы катары салган каражатын эселеп көбөйтүү боюнча ушундай эле семинар кийинчерээк Боз-Бешик айылында да өткөн. Ал жерде ишти уюштурууга эки келин шайланган. Алар үймө-үй элди үгүттөп бир тобун ушул түйүндүк соодага киргизген. Алардын арасында Кымка апанын тууган-туушкандары, куда-сөөк, жек-жааты да бар.

Ысык-Көл.
Ысык-Көл.

- Өзүбүздүн айылдагы тууган-туушкандарды да киргизгенбиз, - дейт ал. - Азыр баары "Акчаны качан бересиңер?" деп моюнга минип отурат. Анча-мынчасы алып калды. Үйдөн үчөөбүз кирген элек - кызым, уулум жана мен. 11 миңден ашыгыраак акча чыгарып, 35 миң сом бергенбиз. Анан ошону адегенде бир алдык. Андан кийин балдарыбызга да салганбыз, алардан эч ким эч нерсе албай калды. Сиңдилериме, туугандарымдан он чакты кишиге, куда-сөөктөргө да айтканбыз. Азыр эми шерменде болуп отурабыз. Болгондо да эжемдин майып баласы бир тыйын албай калды. Мындай окуя айылдын ичинде толтура.

Чынжырча түрүндө катталып, тарам-тарам болуп жайылып кеткен бул бизнесте пайданы алгачкы катталгандар гана көрүп, атүгүл чет өлкөлөрдө да эс алып келген. Кийинкилери пайда көрмөк тургай өз каражаттарынан куржалак калган.

“Саттылык” аттуу соода түйүндөрүнө Саруу айылынан жоон топ киши кирген. Арасында мугалимдер да бар. Андай мугалимдердин бири Асел Жумабаева алгачкылардан болуп катталганы үчүн 270 миң сом пайда көргөнгө жетишип калган.

Макаланын аудиосун бул жерден уга аласыз:

Алдамчы компанияларды ким тыят? (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:53 0:00
Түз линк

Бирок, бул пайда Аселдин өзүнө айгак болгон. Кирешесиз калгандардын басымынын айынан микроинсульт да алган. Анын айтымында, бул каржы пирамидасы карапайым элди каражатынан эле ажыратпай, айыл ичинде да уруш-талашты көбөйтүп жатат.

- 270 миң сомдон алган кишилердин баарын чогулткам, - дейт Асел. - "16 кишинин акчасын төлөп берели" дедим. Баары тең баш тартып коюшту. "Биз аны бере албайбыз, коротуп салдык" дешти. Мен алган акчамды төлөп бердим жана насыя алып ушуга чейин төлөп келем. 270 миң сомду алгандар төлөп берип койсо эле Саруу айылы тынчымак.

Кызыгы, бул шектүү бизнеске Жети-Өгүз районунун акими Калысбек Жудеевдин аялы, райондук салык кызматынын бухгалтери Бурулкан Асаналиева да кирген. Бул өз кезегинде Ысык-Көл облустук коллегиясында акимдин жоопкерчилигине байланышкан маселенин каралышын шарттап, натыйжада Бурулкан Асаналиева Мамлекеттик салык кызматындагы бухгалтердик ишинен бошотулган. Бул маселеге байланыштуу анын өзүнүн пикирин угууга мүмкүн болгон жок.​

Бишкек

Борбор калаанын тургуну Гүлнаранын эки уулу бар. Ал тармактык компанияларга адатта балдарына витамин, дары-дармек алуу үчүн кайрылып келет:

- Мен бир орусиялык компанияга 5 миң сом төлөп жазылгам. Алардын товарын балдарыма ичирейин деп ойлогом. Барсам, мага иш сунушташты. "Эгер иштеп, башкаларга да продукция сатсаң, товарды 25 пайызга чейин арзан беребиз" дешти. Үй-бүлөбүз менен алардын дары-дармегин ичип көрдүк. Эч кандай натыйжа бербеди, кайра аллергия кылды. Ошондон кийин бул компанияга кайрылган жокмун. Башкаларга да сунуштагым келбеди.

Гүлнара "торчулардан" оңой кутулганын, ошентсе да короткон 5 миң сомуна ичи ачышарын жашырбады.

Кыргызстанда сулуулук, БАК, боёк ж.б. саткан бул компаниялар Салык кызматынан патент алып иштешет.

Иллюстрация
Иллюстрация

Юстиция министрлиги аларга уруксат кагазын бергени менен андан кийинки ишмердигине кийлигишпейт.

Казакстандагы атактуу "Саттылык" компаниясынан жабыркагандар тууралуу быйыл жайда Eurasinet басылмасы жазган. Бул компания азыр деле Кыргызстан, Өзбекстандын аймактарында иш алып барып жатканына өзүбүз телефон чалып, күбө болдук. Компаниянын менеджермин деп өзүн тааныштырган аял бизнестин схемасын айтып берди:

- Биздин компаниянын башкы талабы, эки адамды өзү менен кошо алып келүү. Кээ бирлер артынан киши киргизе албасын айтышат. Анда тармак кыймылдабайт да. Сөзсүз, киши табуу керек. Кимдир бирөө сиздин тармакка кошулгусу келсе, анын башка дагы эки кишини алып келүүгө мүмкүнчүлүгү барбы же жокпу жакшылап текшерип алыңыз. Кимдир бирөө бул бизнести жакшы алып кетет, айрымдар такыр кыймылдай албайт. Андыктан, өнөктөштү каттаардан мурда анын башкаларды тарта алуу жөндөмүн бир нече ирет текшерүү зарыл.


Азырынча Кыргызстанда "желе" компаниялардын кайсынысы ишенимдүү же шылуун экенин аныктаган атайын мамлекеттик орган жок. Алар жеке ишкер катары каалаган багытта иш алып барышат. Юридикалык жактан бул компанияларга эч кандай чектөө жок.

Мындай учурда алданып калган атуулдарга жардам берүү кыйын экенин "Вигенс" укуктук борборунун юристи Владимир Плужник билдирди:

- Кылмыш-жаза кодексинде мындай ишмердикке эч кандай жаза каралган эмес. "Жабырлануучу" болуп калбаш үчүн юридикалык кеңешибиз, сөзсүз, компания сунуш кылган келишимди дыкаттык менен окуп чыгыш керек. Эгерде келишим жок болсо, анда оозеки түрдө да макулдашып алып, алар менен кызматташпоо керек. Бизге тармактык компанияга акчасын алдырып ийгендер кайрылып эле турушат. Бирок алар кол койгон келишим Кыргызстандагы Жарандык кодекске толук шайкеш келгендиктен эс кандай жардам бере албайбыз.

Экономикалык кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат кайсы бир компаниядан жабыргандардан көп арыз түшкөн учурда гана иликтөө жүргүзөт. Бул үчүн атайын телефондо 1955 номурундагы линия да бар.

Аталган кызматтын басма сөз катчысы Анастасия Пискур эгер ушундай шылуундардан жабыр тарткандар болсо, Каржы полициясына кайрылууну эскертти.

Желе соодасынын торуна чырмалууга атуулдардын ишенчээктиги эле эмес, жумушсуздук, социалдык оор кырдаал, ошондой эле тез байып кетүү кыялы түрткү болорун психолог Ильдар Акбутин белгиледи:

Ильдар Акбутин.
Ильдар Акбутин.

- Эл муну өтө жеңил бизнес деп түшүнөт, эптеп келишимге кол койсом эле акча агып баштайт деп ишенип алышат. Бирок бул жөн гана иллюзия. Мен тармактык бизнес кылган бир нече компаниянын иш планын изилдеп чыктым. Чындыгында бул ишти аткаруу үчүн суудан кургак чыгарган жөндөм жана каражат керек. Жөнөкөй, чынчыл кишинин колунан келбеген иш.

Тармактык маркетинг түшүнүгү 1945-жылы АКШда ишкер Ли Майтингер менен Уильям Кэсселбери «Nutrilite Products» компаниясынын улуттук таркатуучусу болуп дайындалгандан кийин башталган. Бизнестин бул түрү Орусияга 1990-жылдары келип, андан Кыргызстанга да жеткен. Түштүк Корея, Кытай жана АКШда маркетингдин бул түрүн чектеген айрым мыйзамдар бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Окуучуну өлүмгө түрткөн ыза

Окуучуну өлүмгө түрткөн ыза
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:42 0:00

Депутат "Коопсуз шаардан" шек санады

Бишкек

Жакында кол коюлган "Коопсуз шаар" долбооруна байланыштуу кайрадан талаш-тартыш чыкты.

Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков парламентте бул маселе күн тартибине атайын акыркы болуп коюлуп, долбоордун шарттарын кенен талкуулоого мүмкүнчүлүк берилбей, андагы күмөндүү жагдайларды коомчулукка чыгарбоо аракеттери болгонун билдирди.

Депутаттын айтымында, өкмөт баштапкы сот чечими күчүнө кире электе эле мыйзам бузууларга көз жуумп койгон.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев тендер мыйзамдуу өткөнүн айтып, долбоорду кечеңдетпей ишке ашыра берүү жагы чечилгенин билдирди.

Асман чапчыган баалар

"Коопсуз шаар" долбоорундагы күмөндүү жагдайларды талкуулоо жана бул боюнча өкмөттүн маалыматын угуу Жогорку Кеңештин 28-ноябрдагы күн тартибине акыркы маселе болуп киргизилген.

Парламенттин жалпы жыйынынын күн тартибине ал күнү жалпысынан он маселе коюлган.

Буга чейин Жогорку Кеңештин Укук тартиби, кылмыштуулук менен күрөшүү жана коррупцияга каршы аракеттенүү боюнча комитети “Коопсуз шаар” долбоору боюнча Жогорку Кеңештин токтомунун долбоорун караган.

Маселе акыркы болуп коюлгандыктан парламент аны кенен талкуулап, аягына чыгарууга үлгүрбөй калган.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынан депутат Рыскелди Момбеков анын колуна күмөндүү жагдайлар боюнча материалдар келип түшкөнүн, бирок ага сөз жеткенге чейин эле маселени кароо үзгүлтүккө учурап, бир топ курч маселелер көз жаздымда калып кеткенин айтып чыкты:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Урматтуу депутаттар! Жок дегенде "Коопсуз шаар" долбоору эмнеге ишке ашпай калганын сурап койбойсуздарбы? Мурдагы ички иштер министри Зарылбек Рысалиевден кайсы вице-премьер-министр кимден эмне сураганын тактап койбойсуңарбы? Англичандар 10 миллион долларга бул долбоорду ишке ашырып беребиз деп келгенин Бишкектин мурдагы мэри, азыр фракция лидери Иса Өмүркуловдон сурагыла. "Кыргызтелекомдун" мурдагы жетекчиси Нурдин Мадаминовдон "бул долбоорду 10 миллион долларга ишке ашырууга болот" деп парламентте эмнеге айттың эле, чын эле ошондойбу деп сурагыла. Болбой баратса, Анкара шаарынын мэринен "20 миллион долларга бул долбоорду кантип ишке ашырдыңар" деп сурагыла. Тажик туугандардан "кантип силер бул долбоорду 22 миллион эле долларга бүтүрүп алдыңар" деп сурагыла. Азыркы өкмөт 110 комплекти 35 миллион долларга берип жатасыңар. Анын бирөөсүнүн баасы 300 миң долларга баарабар болуп жатат. Мына коррупция.

Өкмөттүн жообу

Тендерди утуп алган орусиялык "Вега" компаниясынан анын иш-тажрыйбасы, аткарыла турган иштин көлөмү жана долбоордун баасы боюнча комментарий алууга мүмкүн болбоду.

29-ноябрда парламентте 2019-жылдын республикалык бюджетин бекитүү маселеси каралып жатканда премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев "Вега" менен түзүлгөн келишимде күмөндүү эч нерсе жок экенин айтып, аны кечеңдетпей ишке ашыра берүү зарыл деп жооп кайтарды:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- "Коопсуз шаар" долбоору боюнча сиздер билгендей сотко беребиз деп жатышыптыр. Бирок мыйзам боюнча "биздики туура" деп алдыга жылып жатабыз. Азыркы учурда видео камералар алынып, техникалык башка жабдуулар даярдалып жатат. Декабрь айынан баштап февралга чейин видео жабдуулар 38 кесилишке, негизги трассаларга орнотулуп бүтөт. Ал жакка мамлекеттик бюджеттен каражат бөлүүнүн кереги жок. Инвестор өзү каражат салат. Анан кийин жол эрежелерин бузуу боюнча айып пул 800 сом болсо, анын 210 сомун инвестор алат, калган 600 сому мамлекетте калат. Мындайча айтканда, бул жерден мамлекет гана пайда табат.

Күмөндүү жагдайлар

Анткен менен депутат Рыскелди Момбеков күмөндүү жагдайлар катары тендерлер боюнча арыздарды караган Мекемелер аралык комиссиянын чечими "даттанууга жатпайт" деген эрежеге карабастан, ал сот тарабынан чукул жокко чыгарылып, сот чечими күчүнө кире электе эле тендерден утту делген "Вега" компаниясы менен чукул келишим түзүлгөн жагдайды атады.

Депутат Рыскелди Момбеков эки кыргыз жараны орусиялык "Вега" компаниясынын атынан тендерге катышканы түшүнүксүз экенин белгиледи:

- Баштапкы соттун чечими 1-декабрда күчүнө кирет. Ал эми булар 12-ноябрда эле "Вега" концерни менен келишим түзүп, долбоорду кечеңдетпестен ишке киргизебиз деп шашып калышты. Мына ушунун өзүндө бир мандем бардай көрүндү. Бул долбоордун артында кимдер турат деген негизде иликтөө жүргүзүп көрсөм, тендердик документтерден эки кыргыз баланын аты-жөнү чыгып жатат. Байланыш комитети “Коопсуз шаарды” “Вега радиокуруу концерни” Кыргызстандагы филиалы ишке ашыра турганын айтууда. Бирок анын филиалына эки кыргыз жараны каяктан жүрүп барып калды? Бири Биринчи май районунун мурдагы акими Шаймерден Аканбаев, дагы бири Шаймурдинов экен. Документтерде алар мекеменин кожоюну катары аталып жүрөт. Орусиялык чоң бир компаниянын башына кантип эле кыргыз балдар барып калат? Мына ушунун өзү эле “Коопсуз шаар” долбоорунун артында түкшүмөл суроолор көп экенинен кабар берип турат. Менде мындан башка коррупциялык элементтер жөнүндө фактылар толтура.

Иш тажрыйбанын "өзгөчөлүгү"

Буга чейин Финансы министрлигинин Мамлекеттик сатып алуулар департаментинин карамагында түзүлгөн даттануу боюнча комиссия “орусиялык "Вега" компаниясынын видео байкоо жабдууларын орноткону боюнча иш тажрыйбасы талаптагыдай көргөзүлгөн эмес” деген негизде тендердин жыйынтыгын жокко чыгарган.

Буга макул болбогон Маалымат технологиялары жана байланыш комитети сотко кайрылган. Бишкектин район аралык соту 1-ноябрда “Коопсуз шаар” долбоору боюнча арыздарды караган мекеме аралык өз алдынча комиссиянын чечимин артка кайтарып, “Вега” концернин жеңүүчү деп эсептеген тендердин жыйынтыгын мыйзамдуу деп тапкан.

Долбоорду ишке ашырууга жооптуу Маалымат технологиясы жана байланыш комитетинин басма сөз катчысы Анара Мамытова "Вега" коргонуу багытындагы ишкана болгондуктан ага байланыштуу маалыматтардын көбү жабык болушу мүмкүн экенин белгилеген:

- Техникалык талаптардын арасында иш тажрыйбасын көргөзүү жагы чын эле бар болчу. Ошондуктан даттануу боюнча комиссия “"Вега" концерни иш тажрыйбасын жарым-жартылай көргөзгөн эмес" деп тапкан. Бирок бул жерде "Вега" радио курулуш концерни - коргонуу багытындагы ишкана экенин түшүнүү керек. Ошондуктан алар эмнеге бул маалыматты бергени тууралуу комментарий кыла албайм. Ал эми мекеме аралык сынак комиссиясы "Вега" техникалык тапшырмалар боюнча коюлган талаптарга толук жооп берет" деп тапкан. Даттануу боюнча комиссия анын атаандашынын арызын орундуу деп эсептеди. Бирок сот кечээ андай деп эсептебей турган чечим кабыл алды.

Анткен менен коргонуу багытындагы чет элдик компания Кыргызстанда жол коопсуздугун көзөмөлдөөчү видео жабдууларды орнотууга канчалык акысы бар деген суроо жоопсуз калды.

"Коопсуз шаар" долбоорун ишке ашыруу боюнча орусиялык "Вега" концерни менен тиешелүү келишимге 12-ноябрда Бишкекте кол коюлган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мектептеги кыздарды тескеген "насааттар"

Мектептен тартылганы айтылган сүрөт. Сүрөт "Фейсбук" социалдык тармагынан алдынды.

Жалал-Абад шаарындагы мектептердин биринен тартылган "Кызга 40 тыюу" аттуу эрежелер тизмеси талкууга түштү.

Жусупбек Бакиев атындагы №3 мектепте тартылган сүрөттө кыздар үчүн жазылган эрежелердин арасында “жылаңбаш жүрбөйт”, “чачын кыркпайт”, “ата-эненин уруксаты жок күйөөгө чыкпайт” деген эскертүүлөр бар.

Шаардык билим берүү башкармалыгы тизме социалдык педагогдор колдонуп келген окуу курал экенин айтууда. Адистер менен укук коргоочулар муну гендердик укукту одоно бузуу катары баалашты.

Кызуу талкууга жем таштаган эрежелердин тизмеси социалдык тармактарга 30-ноябрда чыкты. Анда кыздар "жылаңбаш жүрбөйт", "кечкисин үйдөн чыкпайт", "эркектерге жанашпайт", "көчөгө атыр куюнуп чыкпайт", "күйөөсүнүн тилинен чыкпайт", "күйөөгө тийгенден кийин күйөөсүнүн уруксатын албай туруп ата-энесинин үйүнө барбайт", "чалкалап жатпайт", "бутун бутуна ашырып отурбайт", "эркекке башчы болбойт" өңдүү эрежелер бар.

Мектептен тартылган айтылган сүрөт
Мектептен тартылган айтылган сүрөт

Жалал-Абад шаардык билим берүү бөлүмүнүн башчысы Рысбек Калчаев "Кызга 40 үйдөн тыюу” аттуу эрежелер топтому социалдык педагогдун колдонмосу экенин айтууда:

- Бул баракча шаардагы №3 Жусупбек Бакиев атындагы мектеп имаратында илинген эмес. Ошол мектептеги окуу семинары учурунда кимдир бирөөлөр социалдык педагогдун документтеринин арасынан таап алып, Интернетке жарыялап жибериптир. Бир тараптуу маалымат чыгып жатат. Чындыгында ал баракчада коркунучтуу эч нерсе жазылбаптыр. Мен өзүм окуп чыктым. Тескерисинче, тарбиялык мааниси бар сөздөр экен. Социалдык педагог жана класс жетекчилер аны тарбиялык сааттарда жеке өзүнө колдонмо катары колдонушат. Айрым бейөкмөт уюмдардын муну динге байлап ызы-чуу салганы туура эмес. Светтик өлкөбүз деп эле бир тараптуу карабаш керек. Интернетте айтылып жаткан дооматтар менен макул эмесмин.

Анткен менен жарыяланган эрежелердин мектептерде колдонулушун Кыргызстандын билим берүү стандарттарына ылайыксыз деп эсептегендер арбын. Талкууга түшкөн бул маселеге жергиликтүү тургундардын ойлору да ар кыл, колдогону да, сындаганы да бар.

“Кылым шамы” укук коргоо уюмунун облустагы координатору Абдуназар Маматисламов тарбиялык иштерди окуучуларды бөлбөй, бирдей жүргүзүүнү сунуштады:

- Биз укуктук, светтик мамлекетте жашап жаткан соң кыздарга же балдарга көбүрөөк мыйзамдуу негизде укуктарын жана милдеттерин үйрөтүшүбүз керек. Жогорудагы жазууларды мектептерде окуучуларга үйрөткөнү туура эмес.

​Билим берүү тармагы боюнча эксперт Догдургүл Кендирбаева мындай тизмени мектеп программасына колдонуу билим берүү мыйзамына туура келбестигин айтты:

- Бул Конституциянын башкы принциптерине туура келбейт. Билим берүү мыйзамында да көрсөтүлгөн. Дин чөйрөсүндөгү адамдар бул маселени билим берүү программасына сунуштап жатканы туура эмес. "Кызга 40 тыюуну” ар ким өз алдынча калчай бербеши керек. Андан башка да кызды аёого багыталган мыкты сөздөр бар. Мамлекеттик билим берүү стандарттарында өзөктүү үч компетенттүүлүк бар. Биринчиси - окуучунун маалыматтык компетенттүүлүгүн калыптандыруу. Экинчиси - коммуникативдик компетенттүүлүк. Эки компетенттүүлүктү билип туруп, үчүнчүсү - кырдаалдан чыгуу. Жоолук салдыруу, сулуулугун көрсөтпөй коюу деген сыяктуу таңуулоолор да таптакыр туура эмес.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия шаар мектебинде орун алган окуяны териштире баштады. Анын облустагы өкүлү Нурбек Кайсарбаев "Кызга 40 үйдөн тыюу" деген баракчадагы жазуулар диний көз карашта жазылганын айтып, мектеп программаларына колдонууга болбостугун билдирди.

- Маалымат Интернетке чыгар замат биз да текшерүүгө аракет кылдык. 2013-жылы бул баракчалар шаарда мугалимдер арасында өткөн семинар учурунда таратылган экен. №3 Жусупбек Бакиев атындагы мектептин мугалими аны өз иш кагаздарынын арасына салып жүргөн. 28-ноябрда ошол мектепте өткөн иш-чара учурунда кимдир бирөөлөр аны тартып алып, Интернетке жарыялап жибериптир. Жеке көз карашымда ал жердеги жазуулар диний мааниде жазылган. Ошол себептүү окуу программаларында колдонууга болбойт. Бул багытта биз да мугалимдерден сурап көрөбүз.

Рысбек Калчаев
Рысбек Калчаев

Макала даярдалып жаткан убакта шаардык билим берүү башкармалыгынын башчысы Рысбек Калчаев 1-декабрда шаардагы жалпы мектептердин директору менен жыйын өткөрүп, ушул сыяктуу баракчаларды мектептерде көрсөтмө курал катары колдонбоо тапшырмасын бергенин айтты.

Жалал-Абад шаарында 22 жалпы билим берүүчү мектеп бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кайгыны ыр менен жеңген төрт акын

Кайгыны ыр менен жеңген төрт акын
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:58 0:00

"ВИЧтин айынан Орусиядан куулдум..."

Иллюстрациялык сүрөт.

40 жаштагы Гүлбара ВИЧ илдетине чалдыкканын беш жыл мурда билген. Дартынын айынан Орусиядан Кыргызстанга кайтып келүүгө мажбур болгон келин жашоосу тууралуу айтып берди.

Адаттагыдай жайкы эс алуудан кийин Орусияга жөнөгөн Гүлбараны (аты белгилүү себептерден улам өзгөртүлдү) аэропорттон өткөрбөй коюшкан.

Үн катпаган кызматкерлер маселени түшүндүрбөй туруп колуна кагазды карматканы күнү бүгүнкүдөй эсинде:

- Москванын аэропортунда он беш аял бир бөлмөдө кармалып турдук. Мен эч нерсени түшүнгөн жокмун. Он сааттан кийин колума кагаз карматып, кайра Кыргызстанга салып жиберишти. "Кайра кирбейсиз" дешти болгону. Кайтып келгенден кийин колумдагы кагазды изилдеп көрдүм. "ВИЧ илдетине жана башка жугуштуу ооруга чалдыккандарга кирүүгө болбойт" деп жазылган экен.

​40 жаштагы каарманыбыз Кыргызстанга келгенге чейин документтерин узартуу үчүн медициналык текшерүүдөн өткөнүн айтууда. Текшерүүнүн жыйынтыгы оор дартка чалдыкканын көргөзүп, дароо "кара тизмеге" кирип калган. Гүлбара өзү илдетти кайдан жугузуп алганын билбейт:

- Орусияда иштеп жүргөндө ооруп калдым. Башында жеке менчик ооруканаларга барып укол алып, дары ичип эле жүргөм. Кийин катуу ооруп, "Тез жардам" менен бейтапканага жеткиришти. 900 грамм өлчөмүндө киста бар экенин айтышып, "дароо операция кыл" дешкен. Орусияда операция кымбат болгону үчүн Кыргызстанга келгем. Операциядан кийин өзүмдү жакшы сезип, кайра Орусияга баргам. Төрт- беш айдан кийин ВИЧке чалдыкканымды билдим. Аябай жаман болдум. Башында өлгүм келип, өзүмө өзүм кол салдым. Муунганы жатканымда балам келип сактап калды. Сарсанаага батып жүрүп невроз болдум. Психотерапиялык ооруканада да дарыланып чыктым.

Гүлбаранын дарты тууралуу анын эң жакын гана адамдары билет. Аял өз башынан өткөн тажрыйбага таянып, коом өзүндөй илдетке чалдыккан аялдарды кабыл алууга даяр эместигин айтат:

- Апам, балам жана иним билет. Иним мени менен жакшы сүйлөшпөй калды. Мен келсем эле башка бөлмөгө кирип кетет. Эки курбу кызым дагы билет. Алар башка улуттун өкүлдөрү. Башкаларга айткан жокмун. Анткени мындай дарт тууралуу элден ар кандай жаман пикирлерди угуп калдым. Баары эле ВИЧке жүрүм-туруму начар адамдар чалдыгат, оору жыныстык катнаш аркылуу гана жугат деп ойлойт экен.

​Гүлбаранын ооруну кабыл алып, коомго аралашканына эки жылдай болду. Ал ушул тапта Бишкектеги тигүү цехтеринин биринде иштейт. 19 жаштагы баласы коллеждеги окуусун таштап, энесине жардам берүү үчүн иштей баштаган.​

- Башкаларга кеңеш бере албайм. Анткени өзүм колдоого муктажмын. Мага жардам берип же дартымды уккан тажрыйбалуу психолог таппай жатам. Мүмкүн адистер менен кеңешсем, оору менен күрөшүүгө жеңил болот. "Эмнеге ушундай болуп калды, эмне үчүн мен?" деп эле ойлоно берем. Бир гана балам үчүн жашайм, аракет кылам деп өзүмө сөз бергем, - деди Гүлбара.

Соңку мезгилде Орусияда, Казакстанда иштеген эмгек мигранттарынын арасында кургак учук, ВИЧ-СПИД, ар кандай жугуштуу дарттар, жүрөк-кан тамырдын оорусу көбөйүп жатканын адистер айтып келишет.

2017-жылы Республикалык СПИД борборунун ошол кездеги жетекчиси Улан Кадырбеков ВИЧ илдетин чет жакта жүргөн мигранттардын жуктуруп алуу ыктымалдыгы жогору экенин айткан.

- Миграцияда жүргөн мекендештерибиз СПИДдин кооптуу очогунда жүрөт десек болот. Мисалы, Орусиянын ондон ашуун шаарларында эпидемия жүрүп жатат. Жуктуруп алуу ыктымалдуулугу жогору. Жарандар чет өлкөгө чыгарда СПИДге анализ тапшырат. Бирок кайра кайтканда текшерүүдөн өтпөйт. Мигранттарга түшүндүрүү иштерин көбүрөөк жүргүзүү керек, элге ВИЧ статусун текшертүү боюнча кеңири маалымат жеткирүү зарыл.

Орусияда чет элдик жарандан кургак учук, ВИЧ, сифилис сыяктуу жугуштуу оорулар аныкталса, ал депортация болуп, өлкөгө кайра кирүү укугунан ажырайт. 2017-жылы ушундай негизде 17,5 миңдей КМШ мигранттары «кара тизмеге» кирип, Орусиядан биротоло чыгарылган.

Кирилл Барский.
Кирилл Барский.

Москвадагы «Шаги» коомдук уюмунун адиси Кирилл Барский мигранттарга болгон мындай мамиле оорунун жайылышына себепкер болуп жатканын "Азаттыкка" билдирген.

- Мигранттардын Орусияда текшерилип, дарыланууга толук шарты бар. Бирок Орусиянын мыйзамдары ага жол бербейт. Оорукчан мигрант аныкталып калса эле аны дароо өлкөдөн чыгарышат. Чындыгында ВИЧке чалдыккан мигранттар кыйла көп болушу мүмкүн. Болгону мындай репрессивдүү чарадан чочулап, оорусун жашырып жүргөнү толтура. Үйүнө кайтарылган мигранттар кысымга, коркунучка кабылышат. «Уят, кантип кайтам? Бул жактан өлүп калганым жакшы» дегендер болот. Мындан да коркунучтуусу - алар кайтып келгенде ооруну аялына же күйөөсүнө жугузат.

Республикалык СПИД борборунун маалыматына ылайык, Кыргызстанда 2018-жылдын октябрь айына карата ВИЧ илдети менен расмий каттоого алынгандардын саны 8600 киши, көбү эркектер. Анын ичинде 8137 киши Кыргызстандын жарандары, арасында 645 бала бар.

Адистер бул сан расмий эмес эсепте эки эсе көп болушу ыктымал экенин айтышат. Дарт менен каттоого алынгандардын арасынан 1873 адам көз жумган. Өлкөдө бул ооруну жуктурган адам алгач 1996-жылы аныкталган.

"Азаттыктын" архиви: Дарт тооруган балалык. 14-ноябрь, 2017-жыл

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматы боюнча, Кыргызстан ВИЧ ылдам жайылып бараткан 25 мамлекеттин тизмесине кирет.

Уюм 2018-жылдан тарта ВИЧтин алдын алуу боюнча Кыргызстанды каржылоо токтотуларын эскерткен. Бирок сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө 2020-жылга чейин улантылмай болду. Алдын алуу жана дарылоого 3,7 миллион доллар берилмекчи. Мындан он жылдай мурун 9 миллион долларга чейин бөлүнгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жатаканадагы жалындуу жаштык

Жатаканадагы жалындуу жаштык
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:13 0:00

Табып дарылаган секелектин абалы оор

Хашим Зайналиев. 2016-жыл.

Бишкекте эч кандай медициналык документи жок табып дарылаган кыз оор абалда ооруканага түштү.

28-ноябрда Онкология борборунун балдар бөлүмүнө түшкөн беш жаштагы кыздын абалы оор бойдон калууда. Ак кан илдетине чалдыккан секелекти буга чейин чуулгандуу табып Хашим Зайналиев дарылаганы айтылууда.

Кыздын азыркы абалы тууралуу Онкология борборунун балдар бөлүмүнүн башчысы Гүлнара Сагымбекова буларды айтып берди:

- Табыпка барганда эмне кылды деп сурап жатабыз. Ар кандай чөптөрдү берген окшойт. Киндигинин астына ийне сайыптыр. Азыр кыз кан сийип жатат. Кандын курамында тромбоцит калбай калган. Күчтүү чөптөр аны организмден жууп кеткен. Бейтаптын акыбалы оорлоп турганда, ар кандай чөп-чар илдетти ого бетер күчөтүп жиберет.

​Азырынча кыздын ата-энеси табыпка каршы арыз жаза элек. Массалык маалымат каражаттарына да сүйлөп берүүнү каалабай турушат.

Онкология борборунун балдар бөлүмүнүн дарыгерлери буга чейин ата-энеге кызын ооруканага жаткырууну сунуштаганын айтышууда.

- Эки жума мурда Оштон дарыгерлер байланышып, кызды дарылатпай алып кетишкенин кабарлашкан. Бизге келет чыгаар деп күтүп жатканбыз. Эжеси келип, анализдерин да көрсөтүп кеткен. "Жаткыргыла, оорунун жеңил формасы экен дарыласа болот" деп айтканбыз. Анан эки күн мурда минтип оор абалда алып келишти. Биз жеңил формасы болсо да айыгып кетерине жүз пайыз кепилдик бере албайбыз. Ал эми тиги табып какыс айыктырууга убада берген экен, - деди Сагымбекова.

"Азаттык" чуулгандуу табып Хашим Зайналиевдин өзү менен байланышты. Бирок ал эч кандай маалымат бербесин айтып, телефонду коюп салды.

Анткен менен "Фейсбуктагы" баракчасында кызды дарылаганын моюнга алып, өзүнүн дарегине айтылган дооматтарды четке кагып жатат.

"Биз кызды ата-энесинин уруксаты менен дарылаганбыз жана балдардын ак кан оорусун айыктырууда тажрыйбабыз жок экенин эскерткенбиз. Массалык маалымат каражаттары жана Интернет аркылуу чуулгандуу кабар тарап кеткенине таң калып жатам. Оо, эл-журт! Мени чын эле силер айтып жаткандай элестетесиңерби? Эгерде мен күнөөлүү болсом, эмнеге баланын ата-энеси укук коргоо органдарына арыз жазган жок? Биз болгону кишилерге жакшылык кылып жатабыз", - деп жазган Хашим Зайналиев.

​​

Өзүн табып эсептеген Хашим Зайналиев 2016-жылдан бери бейтаптарды өз алдынча дарылаганга аракет кылып келет. Анын ишин токтотууга мамлекеттик органдар киришип, бирок өтөсүнө чыккан эмес.

Айрым эксперттер Кыргызстанда оор дартка чалдыгып, өлүм алдында жаткан адамдарга жардам көрсөтүү ойдогудай болбой жатканын бир нече жолу айтышкан.

Мындай кайдыгерлик дартына даба издеген адамдарды көзү ачыкка, бүбү-бакшыларга кайрылууга түртүп жатканын "Эргене" коомдук фондунун жетекчиси Таалайгүл Сабырбекова белгиледи.

- Мамлекет бул маселени чечиши керек. Ооруну эрте аныктоо башка жерлерде акысыз жүрөт. Кыргызстанда да илдетти эрте аныктоо программалары мамлекет тарабынан каржыланышы зарыл. Оорунун акыркы стадиясына жетип калганда биз адамды жалгыз калтырып жатабыз. Андан сырткары анын үй-бүлөсү дагы куурайт. Анткени жакын адамынын жаны кейип турса, алар дагы стресс болот.

Ичээр суусу азайып калган кишинин оорусун басаңдатуу медицинада паллиативдик жардам деп аталат. Бул ыкма өнүккөн өлкөлөрдө жакшы иштейт.

​Улуттук онкологиялык борбордун паллиативдик жардам бөлүмүнүн дарыгери Жаңыл Кочкорова эл ракты өз убагында дарылоо керектигин аңдабай жатат деген пикирде:

- Эгерде бейтапка убагында диагноз коюлуп, маалында дарыланса оорудан 100 пайыз айыгып, узак жашоого мүмкүнчүлүк алат. Бирок көпчүлүгү антпейт. Дарты аныкталгандан кийин деле Орусияга, Түркияга иш издеп кетип, ооруну күчөтүп алышат. Биз аларга болгон жардамды бергенге карабай, дарыгерлерден качып, көзү ачык, бакшыларга барат же уулуу заттар менен дарыланышат. Маселен, Хашим Зайналиевдин айынан көп чуу чыкты. Эгерде бизде ошондой болсо дароо сотко берип, борбордогу дарыгерлердин айласын кетиришмек. Бирок Зайналиевге азыр деле баргандардын аягы сууй элек. Андан оорусу өтүшүп, таптакыр болбой калганда гана биздин бөлүмгө келип жатышат.

Улуттук онкологиялык борбордо ооруга чалдыккан адамдарга паллиативдик жардам берген 13-бөлүм иштейт. Буга бейөкмөт уюмдар да каржылык жактан жардамдашып келет. Расмий маалыматка таянсак, рак оорусуна чалдыккан 25 миңден ашуун бейтап каттоодо турат.

"Ыңгайсыз суроолор": Үмүттөн акча тапкандар. 2016-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Вечерний Бишкектин" көз кызарткан кирешеси

"Вечерний Бишкек" гезити.

Кыргызстандагы ири "Вечерний Бишкек" басма үйүнүн айланасында кезектеги жаңжал чыкты.

Өткөн аптада "Вечерний Бишкек" басылмасынын учурдагы жетекчиси Александр Рябушкинге экинчи кылмыш иши козголуп, камакка алынган.

Рябушкин "мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин кеңешчиси Икрамжан Илмияновдун жана мурдагы жансакчысы Эркин Мамбеталиевдин пайдасына 1 миллион сомдон өндүрүү боюнча соттун чечимин мыйзамсыз аткарган, басма үйүнүн акционерлерине материалдык зыян келтирген" деп айыпталууда.

Ага чейин басма үйүнүн мурдагы кожоюну Александр Ким да "Вечерний Бишкек" медиа холдинги Алмазбек Атамбаевдин бийлигинин тушунда рейдерлик жол менен басылып алынган деп арызданып, кылмыш иши козголгон.

Бул иштер боюнча Александр Рябушкин шектүү катары Бишкектеги №1 тергөө абагына эки айга камакка алынды. Басма үйүнүн мурдагы директору Мурат Божокоев болсо сурак берип чыкты.

Муну менен өлкөдөгү эң ири маалыматтык-жарнамалык басылма саналган "Вечерний Бишкектин" айланасындагы кезектеги мүлктүк териштирүү башталды.

Кыргызстан эгемендик алгандан бери бул басылмада мүлктүк талаштардын аягы тыйылбай, бийлик алмашкан сайын "Вечерний Бишкектин" кожоюну да өзгөрүп келет.

Акаевдин доорунда тутанган чатак

Бул жаңжалдын таржымалын баяндоодон мурда гезиттин тарыхына учкай токтоло кетели.

"Вечерний Бишкектин" башатында коммунисттик доордогу Фрунзе шаардык бийлигинин басма сөз органы болгон "Вечерний Фрунзе" гезити турат. Кыргызстан эгемендик алган соң аталышын өзгөртүп, гезиттин жамааты кожоюн деп таанылган.

Басылманын башында ал кездеги редактор Александр Ким туруп, кийин көпчүлүк үлүшүнө ээлик кылып калган.

Басма үйдүн курамында "Рубикон" деп аталган жарнама компаниясы уюштурулуп, ал кирешелүү бизнеске айланган.

Александр Рябушкин.
Александр Рябушкин.

"Рубикондун" 50 пайыздык үлүшүнө ээлик кылган Александр Рябушкин өз үлүшүн ошол кездеги президент Аскар Акаевдин күйөө баласы Адил Тойгонбаевге 2000-жылы сатканы кабарланган.

Кийин Тойгонбаев баш болгон мурдагы бийлик өкүлдөрү басма үйдү толугу менен өз колуна алган. Александр Ким жетектеген гезиттин жамааты муну "рейдерлик басып алуу" деп атап, ал кездеги бийликке каршы оппозицияга өткөн.

2005-жылы март ыңкылабынан соң Акаевдердин үй-бүлөсү өлкөдөн чыгып кеткенден кийин Александр Ким басылманы өз ээлигине кайтарып алган. Ал учурда медиа холдингдин курамы кеңейтилип, кыргыз тилинде чыккан “Жаңы Агым” гезити, vb.kg интернет порталы иштей баштаган.

Андан туура он жыл өткөн соң 2015-жылы "Вечерний Бишкектин" айланасындагы кезектеги мүлк талаш орун алды.

Бир убакта өз үлүшүн Акаевдердин жакындарына сатты деген Александр Рябушкин сотко арыз менен кайрылып, кезегинде үлүшүн күчтөп тарттырып жибергенин айтып чыккан.

Арызды алгач Биринчи май райондук соту, кийин башка баскычтагы соттор канааттандырып, холдингдин кожоюну катары Рябушкинди тапкан.

Экинчи жолу басылмадан кетүүгө аргасыз болгон Александр Ким соттордун мындай чечиминин артында бийлик турганын такай билдирип келген.

Тактап айтканда, мындай аракетти экс-президенттин кеңешчиси Фарид Ниязов уюштуруп жатат деп шек санаган. Ниязов мындай божомолдорду четке кагып келет.

Эми кезектеги бийликтин алмашуусу менен "Вечерний Бишкектин" айланасында мүлктүк териштирүү башталып, Рябушкин камакка алынып отурат.

Акча жана кысым

Адистер өлкөдөгү кирешелүү жана ири басылманын мындай тагдырга туш болушун ар түрдүү себептер менен түшүндүрөт.

Журналист, медиа эксперт Азамат Тынаев "Вечерний Бишкектин" айланасындагы талаш каржылык кызыкчылыктан улам келип чыгарын айтууда:

Азамат Тынаев.
Азамат Тынаев.

- “Вечерний Бишкектин” айланасында канча жолу чыр чыгып, канча жолу рейдерлик басып салуу жөнүндө сөз болуп жатат. Мунун себеби, “Вечерний Бишкек” эң ири рекламалык компаниянын ээси. Гезиттик жарнаманын монополисти болуп калган. Жарнама менен кошо сөзсүз чоң акча түшөт. Менин пикиримде, талашка саясаттан мурда акча себеп болуп жатат.

Ал эми "Жаңы Агым" гезитинин редактору Аскер Сакыбаева басма үйү бийликтен көз карандысыз саясат жүргүзгөнү үчүн ушундай тагдырга туш болду деген ойдо. Ал "Вечерний Бишкектин" окуясы башка медиа уюмдарга сабак болгонун айтууда:

- “Вечерний Бишкек” туш болгон тагдыр бийлик менен чыр-чатагы жок массалык маалымат каражаттары үчүн чоң сабак болду. Ар ким өзүнүн тилин ичинен эле тыйып, “ушундай абалга түшүп калбайлы, “Вечерний Бишкек” ушундай кырдаалга туш болуп атса, биз эмне болобуз?” деп сестене түштү. Бул көрсөтмөлүү жазалоо болду деп айтса болот.

"Вечерний Бишкекте" баяндамачы болуп эмгектенген, журналист Нарын Айып мындай мүлктүк чырдын улам-улам кайталанышына өз убагында бийлик, коомчулук жана журналисттердин мыйзамсыз иштерге көз жумганы себеп болуп жатканын белгиледи:​

Нарын Айып.
Нарын Айып.

- “Вечерний Бишкектин” окуясында журналистиканын ичинде чындык кайда экен, чынында кандай болгон деп эч ким изилдегиси келген жок. Фарид Ниязов чыгып сүйлөп койсо же ал кезектеги бийлик өкүлдөрү ушундай болду деп айтып койсо, ошол жетиштүү дегендей унчукпай калып жатышты. Чындыгында андай болгон эмес. Кандай болгонун, эмне болгонун изилдеп көрүш керек болчу. Маселен, Фарид Ниязов башкалар 2005-жылы Ким деле ушинтип тартып алган деп айтып жатат. Чындыгында Акаевдин күйөө баласы Тойгонбаев мырза “Вечерканы” басып алган. Ал март ыңкылабынан соң качып кеткен. Кийин Александр Ким мыйзам жүзүндө өз үлүшүн кайтарып алып, калган үлүш ээлерин бөлүшөлү деп чакырган. Бирок Тойгонбаев “Петровски Корпорейшн” деген фирмага каттатып койгон экен. Ал Нью-Йоркто каттоодон өтүптүр. Аларды сотко чакырган каттарды жетти деген билдирме келген. Ошондуктан, 50 пайызды Кимге берип, калган 50 пайызы токтотулган. Мына ушуларга карабай туруп, кийин алып коюшту. Буга кезектеги мүлк талаш деп эч ким көңүл бурган жок.

Нарын Айып азыркы иш мыйзам чегинде каралып, мыйзамдуу кожоюндары кайрадан басылмага ээлик кылышы керектигин белгиледи.
Азырынча басылма мурдагы ээси Александр Кимге кайра өткөрүлүп берилеби же берилбейби белгисиз.

Бирок буга чейин Александр Кимдин адвокаты Сергей Воронцов рейдерлик басып алуу боюнча арыз бергенин билдирип, мыйзамдуу үлүшүн кайтарып алууга аракет кыларын билдирген:

- Александр Кимдин арызынын негизинде Башкы прокуратура рейдерлик басып алуу боюнча кылмыш ишин козгоп, Ички иштер министрлигине тергөө жүргүзүүнү тапшырган. Учурда иликтенип жатат. Кимдин арызы боюнча иш козголгон, учурда ИИМдин башкы тергөө башкармалыгы иш жүргүзүп жатат.

Бирок сот иштери аяктамайынча, окуянын кандай өнүгөрү тууралуу айтуу кыйын. Ошол эле кезде "Вечерний Бишкек" башынан өткөргөн окуялар Кыргызстандын эгемендик жылдарындагы медиа айдыңдагы жалпы абалды чагылдырат деген пикирлер бар.

Гезитте бир нече жыл иштеген журналист Азамат Касыбеков басылмадагы олку-солкулук өлкөдөгү жалпы журналистиканын деңгээлине терс таасирин тийгизгенин белгиледи:

- Дал ушундай чыр-чатак “Вечерний Бишкектин” чыгармачыл жамаатына абдан терс таасирин тийгизди. Кинодо айтылгандай “улам бир кызылдар, бир актар” келип, кожоюн алмашканы ушундай ири басылманы абдан чарчатты. Болбосо эң күчтүү журналисттер топтолгон, таасирдүү маалымат каражаты болгонун эч ким танбайт.

Александр Ким.
Александр Ким.

Басылмадагы кожоюндун алмашканы өлкөдө жаңы маалымат каражаттарынын ачылышын шарттаган. Алгач "Вечерний Бишкек" мурдагы президент Аскар Акаевдин күйөө баласы Адил Тойгонбаевдин колуна өткөндө, Александр Ким баштаган жамаат "Моя столица" деген гезитти ачкан. Ал гезит бийликтин кысымынан улам соттун чечимине ылайык жабылып, "МсН" же "Моя столица Новости" деген аталыш менен гезит чыгара баштаган.

Акаевдин бийлигине оппозиция болгон бул гезит 2005-жылы 24-марттагы ыңкылаптан соң Александр Ким "Вечерний Бишкекке" ээлик кылуу укугун кайтарып алып, ишмердигин уланткан.

2015-жылы "Вечерний Бишкек" Александр Рябушкиндин колуна өткөндө басылманын Интернет порталы vb.kgнин жамаатынын бир бөлүгү "Заноза.кг" маалымат порталын түзүшкөн. Кийин порталга миллиондогон доолор салынган соң жамаат "Кактус.кг" аттуу порталды негиздеп, учурда иштеп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Мен билген Айтматов”: жеңүүчүлөр аныкталды

Чыңгыз Айтматов.

“Азаттык” радиосунун кыргыздын залкар жазуучусу, ойчул замандашыбыз Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдыгына арналып, ушул жылдын июнь айында жарыяланган сынагы соңуна чыкты.

Сынакка жалпысынан кыргыз жана орус тилиндеги 100дөн ашуун блог, бир нече аудио жана видеолор келди.

Алардын ичинен залкар замандашыбыздын бейнесинин белгисиз жактарын баяндаган, анын чыгармаларын, каармандарын жаңыдан ачып берген аңгеме, блогдор көп түштү.

Тилекке каршы, редакциянын почтасына келген видео, аудио жана айрым тексттерде автордук укукка жана сапатка байланыштуу маселелер болгону үчүн сынактын талабына жооп бербейт деп табылды.

Андыктан “Азаттыктын” жамааты кеңешип-кесип, сыйлыкты мыкты аңгеме жана блог жазган окурмандарга бөлүштүрүп берүүнү чечти.

1-орун

Жолдошбай Осмонов

Мирзохалим Каримов

Сүйүнбай Капаров

Ырысбай Абдыраимов

Тилав Расул-заде

2-орун

Нарынкүл Назаралиева

Кайрат Искендеров

Эркингүл Тургунбекова

Рыскул Касымбеков

Жали Соданбек

Мирсаид Анарбаев

Сакан Сатыбеков

3-орун

Алимжан Алибеков

Адил Какенов

Мая Осмонкулова

Бурулкан Бакеева

М.Алчикенов

Кызыктыруучу сыйлык

Меңдибек Асылбеков

Тилекбек Кудайбергенов

Замир Алдаяров

Калыс Кенжебаев

Апилмажун Темиралиев

Абдил-Ахат Курбан уулу

Авазбек Жусупбеков

Турсунали Матазимов

Сыйлык тапшыруу аземи 2018-жылдын 6-декабрында саат 15:00до “Азаттыктын” кеңсесинде өтөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дүйнөлүк саундтректтер кыргыз сахнасында

Дүйнөлүк саундтректтер кыргыз сахнасында
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:22 0:00

Айтматовдун бир портретинин таржымалы

Чыңгыз Айтматовдун портрети. Автору Сапар Осмоналиев. 2018-жыл.

Сүрөтчүлөр Чыңгыз Айтматовдун жан дүйнөсүн кандай түшүнөт? Аны билүү (көрүү) үчүн залкар жазуучунун 90 жылдыгына карата Бишкекте өтүп жаткан республикалык күзгү көргөзмөгө барыңыз.

Гапар Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм өнөр музейинде көргөзмөнүн ачылыш аземинен кийин көпчүлүк көрүүчүлөр залдын төрүндөгү Чыңгыз Айтматовдун портретинин алдына барып, сүрөткө түшүп жатышты.

Май боёк менен тартылган, чоңдугу 2,5 м X 1,5 м вертикалдык бул полотнонун автору Сапар Осмоналиев эле. Ал - Санкт-Петербургдагы И. Е. Репин атындагы живопись, скульптура жана архитектура боюнча мамлекеттик академиялык институттун бүтүрүүчүсү.

Живосписчинин академиялык билими анын реалисттик манерада иштеген атактуу сүрөткерлердин жолун улантуусуна, атүгүл алар салган чыйырдан чыкпай изденүүсүнө олуттуу таасир эткени талашсыз. Муну сүрөтчү тарткан Чыңгыз Айтматовдун портретинен да байкаса болот.

Чыңгыз Айтматовдун портрети. Автор Сапар Осмоналиев. 2012-жыл.
Чыңгыз Айтматовдун портрети. Автор Сапар Осмоналиев. 2012-жыл.

​Сапар Осмоналиев бул портретте Чыңгыз Айтматовдун бүгүнкү муундарга тааныш тулку-турпатын, мүнөзүн жана кыймыл-аракетин таамай кармаганга тырышкан.

Айтматов ойчул инсан экени портретте айкын билингенин Кыргыз Эл сүрөтчүсү Асаналы Бейшенов “Азаттыкка” берген интервьюда белгиледи:

- Бул көргөзмөдө ар кайсы жанрдагы иштер бар экен. Анын ичинде Сапарбай Осмоналиевдин иштери да илиниптир. Ал тарткан Чыңгыз Айтматовдун чоң портретинин жакшы жактары да бар. Мындай портреттер да керек. Чыңгыз Айтматовдун ойчул экени билинип турат. Жакшы портрет. Сапарбайдын чыгармаларын мен жакындан билем. Ал бардык жанрда иштеген жакшы сүрөтчү: натюрморттору да, пейзаждары да бар. Анын аялын улуттук кийимде тарткан портрети колорити жана образды ачып берүүсү жагынан мага аябай жагат. Себеби портрет жылуу сезимди пайда кылат.

(Баса, бул көргөзмөдө А. Бейшеновдун "Түбөлүккө сүңгүү" (138X103) деген абдан кызыктуу полотносу коюлган. Амадео Модильянинин стилинде иштеген живописчинин бул эмгегин Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын символизм жолоюнда интерпретациялоо десе болот).

Чыңгыз Айтматовдун бул портрети даркан жазуучунун 90 жылдыгын утурлай эмес, мындан алты жыл мурда Маданият министрлигинин өтүнүчү боюнча шашылыш тартылган. Ал кезде кыргыз совет жазуучусу түбөлүк сапарга кеткенине дээрлик 4,5 жыл болуп калгандыктан, Сапар Осмоналиев портретти тартууда залкар калемгердин ар кандай сүрөттөрүн колдонгонун айтты:

- Айтматовдун образын ар кандай сүрөттөрдөн чогулттум. Тикесинен турган сүрөтү жок экен. Ошон үчүн бир сүрөттөн колун, башка бир сүрөттөн тулкусун чогултканга туура келди. Аягында натураны Айтматовдой кийинтип туруп тарта баштадым. Анатомиясын тартканың менен Ч. Айтматовдун образы башка да. Материал чогултуш көп убактымды алды.

Портретти бир эле дем менен тартып салдым. Себеби, Маданият министрлигинин өкүлдөрү иле турган жайын көрсөтүп, "Чыңгыз Айтматовдун толук бойлуу сүрөтүн 10 күн арасында тартып берсең" деп айтышкан. Себеби, 2012-жылы 20-декабрь же 20 күн жана 12 ай 100 жылда бир келет. Ошон үчүн "кайталангыс күндү кармап калалык" деп, министрдин орун басары Кожогелди Кулуев сурагандан улам ушул портретти тартып, белекке бергем. "Жакса илесиңер, жакпаса өзүмдө калат" дегем. Ошондон бери Маданият министрлигинде турган. Көргөзмөгө коюла элек болгондуктан, көпчүлүк көрө элек эле. Көп сүрөтчүлөргө жакты.

please wait

No media source currently available

0:00 0:11:59 0:00

Сүрөткер Чыңгыз Айтматовдун элесин полотно бетинде реалдуу чагылдырууда улуу жазуучу менен болгон жеке кездешүүсүндө алган таасирлерин да пайдаланган.

- Мен Чыңгыз Айтматовду көп жыл мурда жанынан көргөм, - дейт ал. - Кыргыз-түрк "Манас" университетиндеги көргөзмөмдү тасмасын кесип, ачып берген. Образын билгеним үчүн портретин тарткан жеңил болду.

Антсе да салабаттуу жана кош катар топчулуу классикалык стилдеги көгүш кара костюм Чыңгыз Айтматовду көбүнчө мансаптуу адамга же дипломатка айлантып жибергендей.

Искусство таануучулар фотографиянын негизинде тартылган портретти чыныгы портрет деп эсептешпейт. Анткени сүрөтү тартыла турган киши сүрөтчүнүн алдында муюп отуруп бербесе, көркөмдүк жактан жеткиликтүү чыгарма же портрет жаралбайт. Себеби фотография боюнча тартылган сүрөттө каармандын жүзү, тулку-турпаты туура түшүрүлгөнү менен анын мүнөзүн, ички дүйнөсүн терең чагылдыра албайт дешет алар.

Албетте, мындай түшүнүк талаштуу деңизчи. Бирок да сүрөтчү үчүн көрөрмандардын реакциясы маанилүү. Көрүүчү өз эс-тутумундагы Чыңгыз Айтматовду портреттеги Чыңгыз Айтматов менен салыштырып, автор жараткан образга ынанса гана анын жанында сүрөткө түшөрү калетсиз.

Залкар жазуучуну реалдуу турмуштагыдай чоң кылып тартуунун себебин Сапар Осмоналиев мындайча түшүндүрдү:

- Жазуучунун туруп турган портретин тартыш керек болчу. Портретте Айтматовдун жалпы аурасын бериш керек эле. Айтматов адамдарга сыртынан эле көрүнүп калышы мүмкүн. Адамдар портретке келип, сүрөткө түшүп жатканга караганда, Айтматовдун ички дүйнөсү ачып көрсөтүлдү окшойт. Алар жазуучунун жанында турушканын сезип жатышты да.

Ким да болсо көргөн сүрөтүн ошо учурдагы эмоциялык абалына ылайык кабыл алат, баалайт, жактырат же жактырбайт. Портретте каармандын жан дүйнөсүнүн абалы, дидарында болсо көзү маанилүү. Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин искусствону жана кесиптик билим берүүнү өнүктүрүү башкармалыгынын башчысы Дамира Алышбаева бул жагынан алганда автор максатына жеткенин белгиледи:

- Биз бул портретке чынында баарыбыз көнүп калганбыз. Жумушка келатканда да, жумуштан кетип баратканда да бизди портреттеги Айтматов тосуп алат. Менимче, Сапар Осмоналиев Чыңгыз Айтматов менен баарлашкан болушу керек. Айтматов кичи пейил, интеллигент, зыңгыраган, сыпаа киши болчу да. Ал кишинин сырткы манерасын, сүйлөө өзгөчөлүгүн сүрөтчү жакшы кармап калган. Сүрөт да Айтматовго абдан окшош. Анын айкелин жасаганда, бедизчи жазуучунун образын таба албай кыйналган. Сапар Осмоналиев ал кишинин образын жакшы тапкан. Сүйүтбек Төрөбеков да бир нече жыл мурда тарткан триптихинде Чыңгыз Айтматовду чыгармаларындагы каармандарына байланыштырып, жакшы эмгек жараткан деп ойлойм.

Дамира Алышбаеванын сөзүнө толуктоо: Чыңгыз Айтматовдун алгачкы портретин кыргызстандык сүрөтчүлөрдөн Алтымыш Усубалиев 1965-жылы жана Давид Флекман 1976-жылы тарткан. Экөө тең Репин негиздеген орус реалисттик мектебинин жолун улантуучулар.

Ал эми Кыргыз Эл сүрөтчүсү Сүйүтбек Төрөбековдун Д. Алышбаева атаган "Чыңгыз Айтматовдун ааламы" аттуу триптихи жазуучунун 90 жылдык мааракесине арналган көргөзмөгө коюлган эмес.

Сүрөткер Сапар Осмоналиев.
Сүрөткер Сапар Осмоналиев.

Бул көргөзмөдө Сапар Осмоналиевдин дагы бир иши коюлган. 2018-жылы тартылган ал эмгектен катуу ой баскан Чыңгыз Айтматовду көрөбүз.

- Бул эмгекте көрөрманды көп алаксытпаш үчүн боёкту азыраак кылып, портретти монохромдуу кылып тарттым. Бирок көрөрман караганда Чыңгыз Айтматовдун ички дүйнөсүнө кирип кеткендей ойду бердим. Көп боёк менен да тартса болот. Бирок адам боёкко алаксыйт да. Ошон үчүн портретти графикага жакын, бирок биз аз жарык кылып тарттым, - дейт ал.

Сапар Осмоналиев алгач улуу жердешинин портретин 2009-жылы холстко түшүргөн. Сүрөткердин эмгектери замандаштарына Чыңгыз Айтматовдун аалам жүгүн көтөргөн ойчул мүнөзүн түшүнүүгө жана адамдык бейнесин көкүрөгүндө унутпай сактоого жардамдашары күмөнсүз.

Италиялык окумуштуу, Ренессанс доорундагы искусствонун көрүнүктүү теоретиги Леон Батиста Альбертина: “Картина жок адамды арабызда бар кылып турат жана маркумдар тирүүдөй көрүнөт” деп айтканы бар. Бул жагынан алганда Сапар Осмоналиевдин кыл калеминен жаралган Чыңгыз Айтматовдун эки портрети тең аларга жүктөлгөн вазийпаны аткарган десек ашыкча болбойт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Санариптен чыккан санаа

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда “Санариптешкен Кыргызстан – 2019-2023” улуттук программасынын концепциясы талкууланууда.

Өлкөнү санариптештирүү кандай жолдор менен жүрөт? Аны натыйжалуу ишке ашырууга каржылык жана кадрлык мүмкүнчүлүктөр барбы же сырттан колдоого муктажбызбы?

“Арай көз чарай” талкуусуна президенттин кеңешчиси Дастан Догоев жана маалыматтык технологиялар боюнча эксперт Талант Султанов катышат.

“Азаттык”: Дастан мырза, “Санариптешкен Кыргызстан-2023” улуттук программасынын негизги концепциясынын максаты, маңызы эмнеде, ал кандай багыттар менен ишке ашат?

Дастан Догоев: 2018-жылдын июнь айында президент Сооронбай Жээнбековдун демилгеси менен өлкөнү санариптик трансформациялоо боюнча атайын эксперттик кеңеш түзүлгөн.

Бул кеңешке тиешелүү мамлекеттик органдардын, өкмөттүк эмес уюмдар, мекемелердин өкүлдөрү, жеке менчик тармактарда иштеп жаткан адамдар мүчө болушкан.

Дастан Догоев.
Дастан Догоев.

Эксперттик кеңештин максаты – өлкөнү санариптештирүү боюнча коомчулукту бирдиктүү түшүнүктөргө алып келүү эле. Ошондон улам ал кеңеш программаны ишке ашыруунун архитектуралык моделин иштеп чыккан. Ал модел президенттин кароосуна киргизилип, жактырылгандан кийин өлкөнү санариптештирүүнүн беш жылдык концепциясы иштелип чыкты.

1-ноябрдан бери документ талкууланып жатат. Негизги максат – Кыргызстандын 2020-40-жылдарга өнүгүү стратегиясына ылайык Кыргызстан жогорку маалыматтык технологиядагы мамлекет болушу керек. Ар бир жарандын билимине жараша маалыматтык технологияларды өздөштүргөнү жетишүү.

Программанын жемиши менен мамлекеттик башкаруу системасы жогорку деңгээлге коюлушу керек. Адамдарга мамлекеттик, муниципалдык жана жеке уюм-мекемелердин кызмат көрсөтүү сапатын жогорку деңгээлге чыгаруу да ушул программада камтылууда.

Бул программанын алкагында санариптик экономиканын көп тармактарын өнүктүрүүгө шарт түзүлөт. Ушул максатка жетүү үчүн беш жылдык программа иштелип чыкты. Азыр бул программа боюнча ар кандай аянтчаларда кызуу талкуулар болууда.

“Азаттык”: Мурда кулагыбызга сиңип калган “Таза коом” программасы көп айтылчу эле, эми “Санарип Кыргызстан” программасы жөнүндө кеп болууда. Эки программанын айырмасы барбы же аттары эле өзгөрдүбү?

Дастан Догоев: Кыргызстанды 2040-жылга чейинки өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясындагы максаттын аты – “Таза коом”.

Ошол максатты ишке ашыруу үчүн биз “Санарип Кыргызстан” деген концепцияны иштеп чыктык. Биз бир жыл мурда баарыбыз “электрондук кызмат”, “электрондук өкмөт”, “электрондук парламент” деген терминдерди колдоно баштаганбыз. Ага жараша парламентте да “Электрондук башкаруу жөнүндө” мыйзам долбоору даярдалган. Эми болсо “санариптештирүү” деп калдык, күн сайын технология өсүп жатат, өзгөрүп жатат.

Биз сунуш кылып жаткан беш жылдык концепцияда негизинен үч максат коюлган. Биринчиси - билим берүү тармагында жарандардын жаңы технологияларды колдоно билүү жөндөмүн жогорулатуу, адамдын дараметин толук пайдалануу. Экинчиси - жарандарга, ишкер чөйрөгө мамлекеттик жана муниципалдык сапаттуу кызматтарды көрсөтүү. Мында коррупциялык көрүнүштөрдү жокко чыгарган автоматташтырылган системаларды түзүү зарыл. Үчүнчү максат - экономиканы санариптештирүү: инфрастуруктураларды, платформаларды түзүү.

“Азаттык”: Талант мырза, сиз да мурдагы өкмөт башчыга кеңешчи катары “Таза коом” программасын ишке ашырууга кириштиңиз эле, көп пландар айтылды эле. Азыркы өкмөт ошол сиздер болжогон иштерди ишке ашырууга киришип, улантып жатат десек болобу же азыркы жол башкабы?

Талант Султанов
Талант Султанов

Талант Султанов: Дастан мырзанын сөзүн угуп кубанып отурам. “Битке өчөшүп көйнөгүңдү отко салба” деген бир кеп бар. Программанын “Таза коом” же “Санарип Кыргызстан” болобу айырмасы жок. Эң негизги максат документтин ички мазмуну жана анын ишке ашканында болушу керек. Азыр айтылып кеткен концепциялар “Таза коом” программасында да болгон. Моюнга алсак, “Таза коом” программасы Кыргызстан үчүн “глобалдык бренд” болуп калды эле, БУУнун баш катчысы бизге келип колдоо көрсөткөн, Давос эл аралык экономикалык форумунун аянтчасында, Кытайдагы ири иш-чараларда бул долбоор кызуу колдоо таап, кеп болгонун баарыбыз билебиз. Кыргызстан эли, сырттагылар болобу “Таза коом” дегенде баарына тегиз түшүнүктүү болчу.

Улуттук стратегиябызда “Таза коом” деп жазылып тургандан кийин аны өзү аты менен чакыргандан коркпош керек. Эми бул максаттарды ишке ашыруу үчүн бийликтин, коомчулуктун да колдоосу керек. Менин байкашымча, бул программа боюнча президенттин кеңешчиси менен маалыматтык технологиялар комитети эле иштеп жаткандай. Бизде бул программаны турмушка ашыруу үчүн бийликте саясий эрк жана бардык мамлекеттик органдардын түздөн катышуусу керек.

Азыр көп мамлекеттик органдар, ал жердеги кызматкерлер иштин баары компьютерлештирилсе жумушсуз калам деп коркушу мүмкүн. Аларга саботаж кылдыртпай толук маалыматтарды бериш керек, керек болсо окутуу керек.

“Кыргызстанда маалыматтык жаңы технологиялар боюнча кадрлар, адистер жок” деп оозду куу чөп менен аарчый беребиз. Чындыгында Кыргызстанда бул тармакта кадрдык потенциал күчтүү. Керек болсо, биздин мекендеш адистер башка мамлекеттер үчүн программаларды түзүп жүрүшөт. Биздин мамлекетке керектүү даярдап койгон программалары да бар, аларды ишке тартып, пайдалануу керек.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

“Санариптешкен Кыргызстандын” санаасы (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:42 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балдар үйүнө жардам берген таксист

Балдар үйүнө жардам берген таксист
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:28 0:00

"Атам менен агам кытай түрмөсүндө жатат"

"Атам менен агам кытай түрмөсүндө жатат"
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:49 0:00

Журтташтардын үнү Бишкекте жаңырды

Кыргыз жарандыгын алган журтташтар Кытайдагы жакындарын издеп жатышат.

Кыргызстанда “Кытайдагы кыргыздарды коргоо” комитети түзүлдү. Алар коңшу өлкөдөгү кыргыздардын көйгөйүн бийликке, коомчулукка жеткирүү үчүн 29-ноябрда жыйын өткөрүштү.

Коомдук ишмерлер, активисттер катышкан бул жыйын​га Жусуп Малик уулу Кытайдагы туугандарынын сүрөтүн көтөрүп келди.

Анын айтымында, атасы Малик, агасы Амантур жана жеңеси бир жылдан бери абакта жатат. Кытай бийлиги алгач атасы менен байкесин кармап кетип, кийин жеңесин камашкан экен. Айласы куруган Жусуп алар жөнүндө жакындан тарта эле ачык айтууга өткөн.

- Менин атам ошол жакта. Кытайда туулган, 72 жашка чыгып калды. 1988-жылы туулган агам Амантур, 1991-жылкы жеңем дагы лагерде кармалып турат. Акыркы жолу жеңем менен "вичаттан" байланышкам. “Лагерге алып кетти, эмне себептен, качан чыгат билбейбиз, байланыша албай жатабыз деген. Биз карапайым эле үй-бүлөбүз. Атам дыйкан, агам шоопур, жеңем болсо үй кожойкеси эле. Интернетте "биринчи чет өлкөгө чыгып келгендерди, динге байланышы барларды кармаптыр" деп жазып жатышат. Биз мурдатан эле мусулманчылыкты карманып келгенбиз, аксакалдар намаз окуйт. Башка эч нерсеге байланышыбыз жок.

​Жусуп 2013-жылы Бишкекке билим алууга келип, 2016-жылы тарыхый мекенинде калууну чечкен. Кыргыз паспортун алган. Ал Кытайдын Кызыл-Суу районундагы Ак-Чий айылына жакын Пычанкент кыштагында жашап жүргөн учурда кыргыздарга эч кандай кысым болбогонун, "саясий лагерь" тууралуу укпаганын айтууда.

Жусуп жакындарынын кармалганын кыргыз жарандыгын алганы менен байланыштырды.

- Бул жактагы бардык кыргыздардын жакыны камакта жатат. Коркуп, ачыкка чыкпай жаткандар толтура. Атамдын камакта экенин айтып чыксам, энемди дагы камайт деп чочулашат. Мен бир жарым жылдан бери жакшы эле сабыр кылдым. Жакындарым чыгып калат деген үмүт менен жашадым. Ата-энем мен камалып кетсем, дароо айтып чыгышмак эле... Акыры жүрөгүм чыдаган жок, атамды сагындым, кусалык жаман экен... Түпкү мекеним деп келгеним менен ата-эненин орду башка экен, - деди Жусуп.

Жусуп абактагы атасын, туугандарын, жашы өтүп калган апасынын жалгыз калган абалын эстегенде жанын коерго жер таппай турган чагы.

Жыйында кыргыз жарандыгынын алган ондон ашык кайрылмандар Кытайда дайыны чыкпай жаткан туугандары жөнүндө айтып, кыргыз бийлигинен алардын абалын билип берүүнү суранышты.

Көздөрүнө жаш алган боордоштор бир жылдан бери ооз ачпай, күйүтүн ичине катып келгенин, мындан ары ачык айтып, бир боорлордон жардам суроо үчүн чогулушканын билдиришти.

Бири бир тууганынын, экинчиси ата-энесинин, кээ бири күйөөсүнүн, айрымдары аялынын үнүн угууга зар. Азыр дагы Кыргызстанда Кытайдагы туугандарынан кабар ала албай, аны ачык айтып чыгуудан коркуп жаткандар арбын экенин белгилешти.

Кытайдан келип, кыргыз жарандыгын алган Алмамбет Осмон уулу бул маселени көтөргөндөрдүн өмүрү коркунучта экенин кошумчалады:

- Бул жерде турган жигиттерди мафиялык жолдор менен же башка күчтөр менен уурдатып кетпейби деп чочулап атабыз. Ушул жерде күч органдарынын өкүлдөрү болсо кайрылып кетебиз. Кыргызстанга корголоп келип жатабыз. Бизди көз салып туруңуздар. Бул жерде Токон Мамытов мырза сыяктуу таанымал кишилерден суранабыз. Айланайын туугандар, мекендештер жардам бергиле!

Кайрылмандар жакындары Кытай мамлекеттиндеги "саясий тарбиялоочу борбор" деп атаган лагерлерде бейкүнөө жана себепсиз кармалып турат деп божомолдошот.

Кытайдагы кыргыздардын абалын талкуулаган жыйынга акыйкатчы Токон Мамытов ​да катышты. Ал маселе боюнча тастыкталган маалыматтарга таянып жооп бере турганын айтты. Ал үчүн акыйкатчы Кытайга барып келүүгө убада берди.

Токон Мамытов.
Токон Мамытов.

- Эртеңден баштап Кытайда дайыны чыкпай жаткандардын жакындарынан кабыл алам. Паспортуңар менен келгиле. Тигил жактан жооп келгенден кийин силерге жооп берем. Өзүм дагы Кытайга барып келүүгө аракет кылам.

Акыйкатчы ошондой эле фактыларды абайлап сүйлөөгө чакырды. Ал "эки өлкө ортосундагы ынтымакка от коюп алышыбыз мүмкүн" деп эскертти.

Анткен менен мурдагы омбудсмен Турсунбек Акун адам укугун коргоодогу негизги органдын бүгүнкү күнгө чейин маалыматы жоктугун сынга алды.

- Акыйкатчы буга чейин эле иштеши керек болчу. Кытайга барып келсе болот. Акыйкатчынын ролу чоң. Бул чоң кемчилик, эми мындан кийин аракет кылат деп ойлойм.

Ал эми коомдук ишмер Эдил Байсалов кыргыз бийлиги бул көйгөйгө көңүл буруп, кандайдыр бир иш-аракеттерди көрүшү керек деп эсептейт.

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Мен Кытай жетекчилиги мындай кылмышка бармак эмес деп ойлойм. Мунун баарын уюштуруп жаткан Үрүмчүдөгү биринчи катчы. Үрүмчү менен биз ушул маселеде жооп алмайынча, соода, маданий, экономикалык делегацияларды токтотуу керек. Бээжинге, Шанхайга бара беребиз. Ал эми Үрүмчү, Кашкардын алаамат болуп жаткан жерлерине барбашыбыз керек.

Буга чейин Кыргызстандагы кытайлык кайрылмандар ал жактагы тууган-уругунун дайын-дарегин билүүгө көмөктөшүүнү кыргыз бийлигинен өтүнгөн. Жакындары түрмөдө экенин айткан он чакты киши 26-ноябрда президент Сооронбай Жээнбековго кайрылуу жазган. 27-ноябрда Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кытайдагы кыргыз улутундагы жарандардын камалышы боюнча маалыматтарды текшерип жатканын билдирген.

“Кытайдагы кыргыздарды коргоо” комитетинин маалыматында Кытайдагы кыргыздарды 2016-жылдын аягынан баштап кармай баштаган. Алардын маалыматы боюнча, Кытайда кыргыз улутундагы 50 миңдей жаран камакта отурат. Камактагылардын арасында интеллигенция өкүлдөрүнөн профессор Мамбеттурду Мамбетакун, тарыхчы Аскар Жунус ж.б. бар.

"Атам менен агам кытай түрмөсүндө жатат"
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:49 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бюджетти кароодо талаш чыкты

Жогорку Кеңеште жаңы жылдын бюджет долбоору менен кошо өткөн эки жылдын бюджетинин аткарылышы боюнча отчеттордун күн тартибине киргизилиши айрым депутаттардын нааразылыгын жаратты.

Бир катар депутаттарды Жогорку Кеңештин күн тартибине 2019-жылдын бюджетинин долбоору боюнча мыйзам менен кошо 2017-2018-жылдардагы бюджеттин аткарылышы боюнча өкмөттүн отчетунун кирип калганы таң калтырды. "Бул үч татаал маселени үч башка кароо керек" деп демилге көтөргөн депутаттардын сунушу өткөн жок.

"Республика-Ата Журт" фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев өткөн жылдардын каржылык отчеттору менен бирге жаңы жылдын бюджет долбоорун кошо кароо парламенттин көзүн будамайлоого алып келет деп эскертти:

- Мен бүгүн эртең менен эле "2019-жылдын бюджетин кароо өтө маанилүү иш, аны өзүнчө, башка күнү карайлы" деген болчумун. Жаңы жылга чейин жетишебиз. Бирок өкмөт 2017-2018-жылдардын бюджетинин аткарылышы боюнча отчетторун кошуп алып келипсиңер. Биз өкмөттүн отчетун алганбыз. Бирок бюджет кандайча аткарылганын жана анын жоопкерчилигин карай элекпиз. Азыр 2017-жылы иштеген өкмөт мүчөлөрү отурушат. 150 миллиард сомдун тегерегинде бекитилген 2017-жылдагы бюджеттин аткарылышын кенен-кесири карагандан эмнеге качып жатабыз? Ошондуктан ары маанилүү, ары татаал үч бирдей маселени бир учурда карабашыбыз керек.

Жогорку Кеңештеги "Бир бол" фракциясынын депутаты Бакирдин Субанбеков күн тартибинде бекитилген бюджет жана каржылык отчеттор боюнча өз ара бири-бирине байланыштуу үч татаал маселени бир күндө кароодон чатак чыгаруунун кереги жок деп эсептейт.

Бакирдин Субанбеков депутаттарды мурдагы жылдардын каржылык отчетторун угуп коюп, жаңы жылдын бюджет долбоорун кароого өтө берүүгө чакырды:

- 2017-2018-2019-жылдардын бюджеттери баары бир мындай караганда бири-бири менен байланышта болуп турат да. Ошондуктан алардын баарын бириктирип туруп эле карай бергенибиз жакшы го. Маалыматтарын угуп койсок, анан суроолорубуз болсо берип, жаңы жылдын бюджетин талкуулоого өтө бергенибиз туура эле го. Анан калса 2-декабрга чейин бюджетти бекитип беришибиз керек экен.

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

Парламенттин башка бир депутаты Рыскелди Момбеков өкмөт каржыга байланыштуу бул үч татаал маселени бир күндө үстүртөн гана каратып, парламенттен алып өтүп кетүүгө кызыкдар экенин кыйытты. Ал буга парламенттин көпчүлүк депутаттарынын "күнкарамалыгы" өбөлгө түзүп жатканын айтты:

- Эл бизди ким деп жатат? Соңку жумаларда аны жакшы эле уктуңар да. Мыйзам жазганды билбеген "базарчылар", "принциби жок "ылдый баштар" парламентте отурушат" дешти. Анткени биз өкмөттөн алкыш алып, бирок карапайым элден каргыш угуп жатабыз. Биз болсо кыйкырып-кыйкырып кала беребиз. Анткени түштөн кийин "дүжүр депутаттар" "эми талкууну кыскартып, ар бир фракциядан үчтөн эле депутат сүйлөсүн" деп дагы чыгышат. Себеби өкмөт буга чейин эле айрым депутаттар менен "иштеп" койгон. Ошондуктан кээ бир министрлер эки күндөн бери парламенттен чыкпай жүрүшпөйбү.

Каржылык отчетторду алып өтүүнүн амалы

Жогорку Кеңештеги "Республика-Ата Журт" фракциясынын депутаты Мирлан Жээнчороев өкмөт эмне себептен өткөн жылдардын бюджетинин аткарылышы боюнча парламентте кеңири отчет берүүдөн жалтайлап жаткандын сырын ачты:

- Биз бул ар бир маселени ар башка карабай, баарын дүңүнөн кароого макулдук берип, туура эмес чечим кабыл алдык. Анткени 2017-жыл өзгөчө жыл болчу. Элдин баары шайлоого чуркап кетип, бюджеттин аткарылышын көзөмөлдөө жагы калып калган. Буга байланыштуу Эсептөө палатасынын бир топ маалыматтары турат. "Кумтөрдөн" ошол жылы 600 миллион сом түшпөй калган экен. Эмнеге? Себеби айтыла элек. Ошолордун себептерин сурап, угушубуз керек эле.

Алтынбек Сулайманов.
Алтынбек Сулайманов.

Бирок өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев баш болгон аткаруу бийлигинин өкүлдөрү дооматка эч кандай жооп кайтарган жок. "Бир бол" фракциясынын башчысы Алтынбек Сулайманов бир күндө үч маселени кароого коюунун өзү туура эмес болгонун айтып, парламент спикери Дастан Жумабеков менен кайым айтышты:

- Төрага, мындар ары бардык ушундай маселелерди чогуу кароого алдыртпай жүрүңүз. Сиз жол бердиргиңиз келгенден кийин албетте мыйзам жол берип калат да. Бул үч татаал маселенин ар бирин ар башкача алып келүүнү өкмөттөн талап кылышыңыз керек болчу. Сиз ошондуктан биздин парламентте төрага болуп отурасыз. Же болбосо өкмөткө адвокат болуп алдыңызбы? Сиз бул жерде күн тартибин туура эмес жасадыңыз. Бардыгы сизден кетти.

Мына ушундай талаштан соң парламент бекиген күн тартиби боюнча үч маселени тең бир күндө угуп, аларды чогуу талкуулоого киришти. Бюджет таңкыстыгы 2019-жылдын бюджетинде 10 млрд .150 млн. 752 миң сомду түздү. Муну менен бюджет таңкыстыгы мурдагы жылдардын бюджетине караганда бир топ кыскарганы белгилүү болду. Муну Финансы министрлиги жаңы жылдын бюджетинде чыгашаларды кескин азайтуу чарасы менен түшүндүрдү. Билим берүү тармагынын чыгымдары өзгөртүүсүз калса, социалдык тармактын чыгашалары 33,1 млрд. сомдон 15,9 млрд. сомго чейин кыскарган.

Бирок парламент депутаты Дастан Бекешов жаңы жылдын бюджетинен олуттуу өзгөрүү күткөнүн айтып, өкмөттү тышкы карызды төлөөгө кам көрүүгө чакырды:

- Албетте, бул жолку бюджеттин долбоорунда бир топ жылыш бар. Бюджеттин таңкыстыктары кыскарып жатат. Бирок ошол эле кезде коомчулук күткөн чоң өзгөрүүлөрдү көрө алган жокмун. Канчалык оор болбосун ар жылы бюджетти бекитип жатканда 10 пайызын өнүгүүгө деп, дагы 10 пайызын тышкы карыздарды төлөөгө деп сактап, бюджеттин резервдик фондун түзсөк эмнеге болбосун? Ошондо беш-алты жыл өткөндөн кийин бизде тышкы карызды төлөгөнгө кошумча каражат топтолуп калат эле. Мына ошондо бизде өнүгүүгө инвестиция кыла тургандай каражат чогулат эле.

Мухаммедкалык Абылгазиев.
Мухаммедкалык Абылгазиев.

Өкмөт башчысы Мухаммедкалый Абылгазиев өкмөт тышкы карыздын өз убагында төлөнүшүн камсыздоого жана өнүгүүгө өбөлгө түзүүгө милдеттүү экенин айтты. Бул үчүн ал көмүскө экономиканы сыртка чыгарып, салык базасын көбөйтүүгө аракет жасоого убада кылды:

- Сиздер бюджетти кабыл алып берсеңиздер, 2019-жылдын алгачкы айларынан баштап резервдик фондду түзүү боюнча кадамдарды жасайбыз. Бул үчүн биз салык базасын өстүрүп, көмүскө экономиканын көлөмүн кыскартып, аны көлөкөдөн ачыкка алып чыгышыбыз абзел. Биз жаңы жылдан тарта жаңы фискалдык саясатты иштеп чыгып, буга чейин салыктарды туура эмес төлөп келген же такыр эле төлөбөй жүргөн тараптарга каршы чаралар аркылуу иш алып барабыз. Бул чаралар биздеги салык базасын өстүрүп, биздин бюджеттин мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет деген ишенимдемин.

2019-жылдын бюджетинин киреше бөлүгү 151 млрд. 762,4 миллион сомду түзүп, анын чыгашасы 161 млрд. 913 миллион сомго барабар болду. Парламент 2017-2018-жылдардагы бюджеттин аткарылышы боюнча өкмөттүн отчетун угуп, аны бир катар сын пикирлерди эске алуу менен канааттандырарлык деп тапты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бурулайдын иши: тараптардын кайым айтышы

Бурулайдын иши: тараптардын кайым айтышы
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:33 0:00

Прокурордун өлүмү: тергөөнүн версиясы

(Оңдон солго) катарда биринчи турган шектүү Мелис Калыков, катарда үчүнчү турган маркум прокурор Анарбай Мамажакыпов. Сүрөт Интернеттен алынды.

Башкы прокуратура Баткен облусунун мурдагы прокурору Анарбай Мамажакыповдун өлүмүнө шектүүнүн күнөөсү дээрлик далилденгенин кабарлады. Прокурордун өлүмүнүн чоо-жайы боюнча Бишкекте өткөн басма сөз жыйында кырсык болгон күнү аңчылыкка чыккан прокуратура кызматкерлеринин аттары да аталды.

Башкы прокуратуранын маалыматына караганда кылмышка шектүү Мелис Калыков жана облустук прокуратуранын жетекчилери окуядан бир күн мурун тойдо чогуу болушкан. Анда аңчылыкка бирге чыгып келүүнү макулдашкан.

17-ноябрда Баткен облусунун прокурору Анарбай Мамажакыпов, орун басарлары Аслан Байбосунов, Эмилбек Ажыбеков, облустук прокуратуранын бөлүм башчылары Алтынбек Кожоназаров, Уланбек Эгембердиев, Баткен районунун прокурору Мирлан Калыбеков жана кылмышка шектүү, Баткен облустук капиталдык курулуш башкармалыгынын башчысы Мелис Калыков менен кошо аңчылыкка кетишкен.

Башкы прокуратуранын Тергөө жана ыкчам издөө ишмердүүлүгүн көзөмөлдөө боюнча башкармалыгынын жетекчиси Замир Бейшекеев тоодон кайтканда Мелис Калыков Анарбай Мамажакыповду автоунаага салып кетип калганын, жолдон экөө мушташып, бул чыр өлүм менен аяктаганын айтты:

Замир Бейшекеев.
Замир Бейшекеев.

​- Шектүүнү суракка алган учурда анын Сатаров аттуу жактоочусу катышкан. Анын биринчи көрсөтмөсүнө ылайык, Мамажакыпов экөө машине менен баратканда ортосунда уруш чыккан. Машинени токтотуп, сыртка чыгып мушташа баштаганда Калыков мылтыгын көтөрүп чыккан. Мелис Калыков "мылтык кокустан атылып кетти" деп көрсөтмө берген. "Тамеки чегип жатканда кийип жүргөн бушлаты өрттөнүп, кийин Мамажакыповдун бушлатына өрт өтүп кеткен" деп көрсөтмө берген. Ошол эле учурда ал катуу мас абалында болчу. Башка күбөлөрдүн берген көрсөтмөлөрүнүн жана иштин материалдарын негизинде Калыковдун күнөөсү толугу менен далилденди.

Мелис Калыков жетектеген Капиталдык курулуш башкармалыгына буга чейин эки кылмыш иши козголуп, бири токтотулуп, экинчиси сотко өткөнү белгилүү болду.

Мындан сырткары, Калыковдун өзүнө административдик иш козголуп, ушул жылдын 2-мартында соттун чечими менен 10 миң сом айып салынган. Прокуратура козголгон иштер анын кызматына байланыштуу экенин жана ал “Анарбай Мамажакыпов ага “кылмыш ишин козгойм” деп коркуткандыктан өлтүргөм” деп көрсөтмө бергенин билдирди.

Бирок анын жакындары Мелис Калыков жакында эле жактоочусу менен жолукканда “күнөөнү мойнума албайм” деп айтканын ырастап жатышат. Бир тууган эжеси Дарика Калыкова прокуратура кызматкерлерин айыптап чыкты:

Дарика Калыкова.
Дарика Калыкова.

​- Биз иниме адвокат тапканча саат 3-4 болуп кетти. Ошондуктан ал дээрлик бир сутка жактоочусуз отурду. Прокуратура кызматкерлери кылмышты өздөрү ачат, кайра аны жапкан да ошолор. Бул убакыт аралыгында аларда жасалма кылмыш ишин даярдап койгонго толук мүмкүнчүлүк болгон.

Мелис Калыков камакка алынгандан кийин күч кызматкерлери аны кыйнаганын айтып, Кыйноого каршы улуттук борборго даттанган. Ошондой эле анын көк ала болгон денесинин сүрөттөрү жарыяланган. Прокуратура менен Ички иштер министрлиги “Калыковдун денесиндеги тактар ал кармалганга чейин эле болгон” деп жатышат.

Ушул аптанын башында Баткенде кылмышка шектүүнүн тарапкерлери митинг уюштурушкан. Анда маркум прокурор Анарбай Мамажакыповду өлтүрүүгө кылмыштуу топ аралашканы тууралуу кеп козголуп, митингдин катышуучулары аңчылыкка чыккан прокуратура кызматкерлерин да суракка алууну талап кылышкан.

Прокурордун өлүмү: ар кыл пикирлер
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:44 0:00

​Облустагы укук коргоочу Хаит Айкынов Баткен прокуратурасынын айланасындагы айрым жагдайларга токтолду.

- Облустук прокуратурада абал жакшы болбой, бири-бири менен тартышып, топ-топторго бөлүнүп жүрүшкөн окшойт. Бизде ушундай шек саноо бар. Андыктан “ар кандай кызыкчылыктар болгон” деген күмөн ойлор бар. Мисалы, Калыковду ала турган болсок бир нерсени талашып, башка иштерге кийлигишкен жери жок. Андыктан бул иште анын түздөн-түз кызыкчылыгы жок болуп атат. Ал эми каза болгон прокурордун орун басары “сен менин ордума келип алгансың” деп талашып-тартышып жүргөнүнө караганда бул жакта кызыкчылыктар бардай болуп турат.

Башкы прокуратуранын Тергөө жана ыкчам издөө ишмердүүлүгүн көзөмөлдөө боюнча башкармалыгынын жетекчиси Замир Бейшекеев бул иш боюнча алты прокурор кызматтан алынып, кызматтык териштирүү жүргүзүлгөнүн, иликтөө учурунда облустук прокуратурага байланыштуу сөз болуп жаткан шектүү жагдайлар аныкталбаганын белгиледи:

- Бардык версиялар каралып жатат. Эгер ушул кылмышка дагы башка адамдардын, прокуратура кызматкерлеринин катышы болсо сөзсүз кылмыш жоопкерчилигине тартылат.

Басма сөз жыйынында прокурорлор менен аңчылыкка чыгып, бирок буга чейин аты аталбай келген дагы бир кишинин ысымы белгилүү болду. Ички иштер министрлигинин Тергөө кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Утемисов ал кишинин ысымын атап, ошол учурдагы аракеттери тууралуу буларды айтты:

Нурлан Утемисов
Нурлан Утемисов

​- Баткен облусунун милициясынын басма сөз кызматы алгач маалымат бергенде шарап чыгарган заводдун Баткен облусундагы өкүлү Базарбек уулу Эрнис боюнча эч нерсе айтылбай калган. Бул жигит да прокурорлор менен кошо аңчылыкта эс алууда болгон. Тергөө амалдарында ал да суракка алынып, кыймыл-аракеттери аныкталды. Аңчылыкка чыкканда аракты ушул киши алып келген. Ал башкача айтканда прокуратура кызматкерлерине кызмат кылган.

Баткен облусунун прокурору, 43 жаштагы Анарбай Мамажакыпов киши колдуу болуп, сөөгү 18-ноябрда Баткендеги тоо арасынан табылган. Окуя боюнча Кылмыш-жаза кодексинин “Киши өлтүрүү” беренеси менен иш козголуп, тергөө жүрүп жатат. Шектүү Мелис Калыков учурда Ош облусунда кармалууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Көрүнбөгөн аял, көөдөндөгү кыял"

Басмырлоого кабылып, маңзат колдонгон, ВИЧ менен жашаган же зомбулуктун курмандыгы болгон 16 аялдын сүрөттөрү көргөзмөгө коюлду. Анда ар бир аялдын кыялы чагылдырылган. Оор турмушуна карабастан алар башкаларга үлгү болуп, коомчулукту басмырлоого каршы биргелешип күрөшүүгө үндөшөт.

Тоңдуктарды чочуткан Кызыл-Омполдун ураны

Жолугушуунун катышуучулары. Анара Ажыбековадан алынган сүрөт.

Көк-Мойнок айылында кенди иштетүүгө айылдын айрым тургундары каршы экенин билдирип жатышат.

Тоң районунун Көк-Мойнок айыл аймагындагы Кызыл-Омпол уран кенин иштетүүгө бир катар жергиликтүү тургундар “экологияга чоң зыян келет” деп каршы болушууда. Ал жерди чалгындоого уруксат алган “Юразия в Кыргызстане” жоопкерчилиги чектелген коому дээрлик изилдөө иштерин бүтүп калды. Жергиликтүү бийлик кендин иштешине кызыкчылыгы бар экенин билдирип, “ал иштеп калса жергиликтүү бюджетке көптөгөн каражат түшөт” деп турат.

Өткөн жумада Көк-Мойнок айылында кенди иштетүү боюнча коомдук угуу болуп, анда айылдын айрым тургундары кенди иштетүүгө каршы экенин билдирип чыгышкан. Алардын арасында Көк-Мойнок айылынын тургуну Сагынбай Абдылдаев да болгон.

- Каршы болуп жатабыз, кантип макул бололу? – дейт ал. - Эми карабайсыңарбы, жайыттардын баарын талкалаганы турушат, экологияны бузган жатышат. Тоолордун баары жоголот экен. Ошол тоодогу шамал Балыкчыга урат, көлгө тийет. Андан кийин көлгө киши келбей калат. Анан ошол кичинекей тоо үчүн көлдүн баары талкаланмак беле?

Азырынча Көк-Мойнок айыл өкмөтүндөгү бардык айылдарда жалпы талкуу боло элек. Көк-Мойнок айыл өкмөтүнүн мурдагы башчысы Таалайбек Куланбаев да кендин иштешине каршы. Ал айыл өкмөт болуп турганда кенди иштетүүгө уруксат бербей койгонун, экологияга зыян келээрин билдирди:

Таалайбек Куланбаев.
Таалайбек Куланбаев.

- Менин учурумда бергенге каршы болуп койгом. Себеби ал кокту-коктулардан суу агып турган жер. Суунун баары биригип келип Чүй суусуна кошулат. Менин каршы болгонумдун бирден-бир себеби ошондо. Анан биз шамалдын нугунда турабыз, жылдын дээрлик жарымында бизде шамал болот. Анан ошол шамал менен чаңдын баары көлдү көздөй учат. Ал жерден Көк-Мойнок айылына, Балыкчы шаарына такай шамал болуп турат.

Таалайбек Куланбаевдин айтымында, ал айыл өкмөт болуп турганда эле кенди изилдөө иштери бүткөн. Ал эми азыркы айыл өкмөт башчысы Майрамкүл Кыдыралиева болсо “Юразия в Кыргызстане” компаниясы изилдөө иштерин гана жүргүзүп жатканын билдирди. Ал учурда кенди иштетүүгө айылда бирин-серин эле адамдар каршы болуп жатканын, аларга туура эмес маалымат келип атканын айтты:

Майрамкүл Кыдыралиева.
Майрамкүл Кыдыралиева.

- Бул жерде баары эмес, бирин-серин адамдар каршы чыгып жатышат. Ага туура эмес маалымат келгендиги себеп болуп атат. "Уран казылса зыян" деп эле ошого каршы чыгып жатышат. "Экологияга зыян болот экен" дейт. Бирок экологияга эч кандай зыяны жок.

Иш-чарага кенди изилдеп жаткан канадалык “Юразия в Кыргызстане” компаниясынын өкүлдөрү, Тоң районунун акими, айыл өкмөт башчысы катышкан. Тоң районунун акими Таалайбек Ажиев кенди иштетүүгө жергиликтүү бийликтин кызыкчылыгы бар экенин билдирди. Анын айтымында, альтернативалуу киреше булактарын таап, элдин жашоо турмушун оңдооого жумшаш керек. Андан тышкары, компания өкүлдөрүнүн айткандарына таянып, кен иштесе зыяны тийбей турганын айтты:

Таалайбек Ажиев.
Таалайбек Ажиев.

- Адистер “бул зыяны жок долбоор” деп атышат. “Ал жерде чийки зат жердин үстүндө турат, жердин астында эмес, шахты ыкмасында иш жүргүзүлбөйт, тескерисинче турган турпаты зыян” деп атат. Булар “ошону тазалап кетебиз” деп жатышат. “Ал жерден эмес, суу менен жууп, анан темир жол менен чаң чыгарбастан Кара-Балта шаарына алып кетебиз” дешүүдө.

Канадалык компания кенди изилдөөгө лицензияны 2010-жылы алган. Бул маалыматты Геология жана минералдык ресурстар боюнча мамлекеттик агенттиктин өкүлү Махабат Мансурова билдирди:

- Лицензия 2010-жылы 18-ноябрда берилген, ал 2020-жылдын 31-декабрына чейин күчүндө болот. “Юразия в Кыргызстане” деген компания Кызыл-Омпол аймагында уран кенин чалгындоо иштерине лицензия алганы көрсөтүлгөн.

Изилдөөгө Кызыл-Омпол аймагынан төрт миң гектар жер алынат. Аталган уран кени Кызыл-Омпол тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээлинен 1640-3000 метр бийиктикте жайгашкан. Бул аймакта геологиялык чалгындоо иштери 1950-1957-жылдары жүргүзүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Прокурордун өлүмү боюнча маалымат берилди

Прокурордун өлүмү боюнча маалымат берилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:13 0:00

"Кытайда казак-кыргыз катаал түрмөдө кармалууда"

Серикжан Билаш.

Казакстандагы кайрылмандар менен иштеген "Ата Журттун ыктыярдуу жаштары" уюмунда Кытайда 50 миңдей кыргыз улутундагы жаран камакта отурганы тууралуу маалымат бар. Аталган уюм бир нече жылдан бери Кытайда камакка алынган казактарды бошотууга аракеттенип келет.

Камакка алынган жакындарын издеп кайрылгандар көп. Алардын арасынан кыргыздарды да табууга болот. Уюмдун активисти Серикжан Билаш Кытайдагы камоо өнөктүгү тууралуу "Азаттыктын" суроолоруна жооп берди.

"Азаттык": Кытайдагы уйгур, казак жана кыргыз улутундагы жарандар Бээжин "тарбиялоочу лагерь" деп атаган жайлардын катаал шарттагы түрмө экенин айтып жатышат. "Ата Журттун ыктыярдуу жаштары" уюму иштей баштагандан бери бул жайлардан казак улутундагы канча киши бошоду?

Серикжан Билаш: "Мен түрмөдөн чыктым, паспортумду алдым" деген кишилердин саны 200дөн ашты. Анын ичинде кээ бири түрмөдөн чыкканы менен азыр Кытайда. Алардын паспортторун колго беришкен эмес. Мисалы, абактан чыгып, Кытайдын өзүнөн чыга албай тургандар көп. Иле-Казак автоном облусунун Күнөс ооданынан бир күндө эки жолу эки жүздөн казак абактан бошоду. Кулжа ооданынан бир күндө 30-50 чакты, Тогуз-Торо ооданынан 50гө жакын казак бошотулду. Булардын арасында Кытайдын түрмөсүнөн бошоп, Казакстанга келгендер бар. Так санын айтуу кыйын. Маселен, Казакстандын жарандыгын алса да түрмөдө 125 күн отурган Орунбек Көксебек деген жигит бар. Казакстандын жарандыгын алганына 15 жыл болгонуна карабай Кытайга барган кезде кармап, Шинжаңга алып барып түрмөгө камаган Аманжан Сейит деген киши бар. Аманжан Сейит ноябрдын башында БУУнун Женевада өткөн жыйынына расмий түрдө катышып, өзүнүн Кытай түрмөсүндө көргөн күнүн, адам укуктары тебеленип жатканын айтып берди.

"Азаттык": Ал эми Кытайдагы кыргыздар тууралуу кандай маалыматтарды билесиз?

Серикжан Билаш: Бизде Кытайдын түрмөлөрүндө отурган 20дан ашык кыргыздын тизмеси бар. Кытайда кыргыздар негизинен эки аймакта жашайт да - Кызыл-Суу Кыргыз автоном округу менен Иле-Казак автоном аймагынын Текес ооданында. Иле-Казак автоном округунда жашаган кыргыздардын ичинен камакка алынгандар тууралуу айтсам, Бекен Үсүп, Тураалы Үсүп, Токтомуш Казакбай, Амантур Апсалам, Кудайберген Турдакун, Камза деген киши жана анын кызы Макпал, Абдигаппас Абдигапар, Ыдырыс Касий, Мүсүралы Үсөн, Бейшалы Өпкөлөң менен анын аялы Нургүл, Нурдун Бектурган, Сатыбалды Иса, Акыйкат деген жигит да бар, фамилиясын таба албадым. Мындан тышкары Каратай Качкынбай, анын бир тууганы Бектурган Качкынбай, Айтжан Акылман, Турганбай Тунияз, Токтогул Шамшы уулу, Мукур Мужаң, Жумагүл Шейшенбек кызы, Батима Асан кызы деген адамдардын тизмесин билебиз. Ошондой эле кыргыздар менен кошо кармалган жана кыргыздашып кеткен дунган улутундагы жаран да бар экен. Анын аты-жөнү Карыбай Мужаң уулу. Казак улутундагы Садык Кудайберген, Асей Кудайберген, мугалим болуп пенсияга чыккан Бакдөөлөт жана Нурдөөлөт деген кишилер да камакта, алардын фамилиясын таба алган жокпуз. Булардын баары Иле-Казак автоном округундагы Муңгул-Күрө ооданындагы Шаты-Кыргыз айылынын тургундары. Бул айылда казак, кыргыз, дунган улутундагы жарандар жашаган да. Камактагылардын көбү мал багып, дыйканчылык менен тиричилик кылгандар. Арасында мугалим болуп иштегендер да бар.

Биз үч жылдан бери иштеп жатабыз. Интернетте "Youtube" аркылуу тынбай чыгып келебиз. Башында жакындары камалып кеткендер алар тууралуу коркуп эч нерсе айтчу эмес. Кийинчерээк арызданып, тууган-туушкандарын издегендердин катары көбөйдү. Азыр маалыматтар казактардан да, кыргыздардан да келип жатат.

"Азаттык": Кытайда кыргыздардын арасынан чыккан интеллигенция өкүлдөрү да кармалып жатканы айтылууда. Ушул кабардын чын-төгүнүн уккан жоксузбу?

Серижан Билаш: Кызыл-Суу Кыргыз автоном округундагы кыргыздардын интеллигенттери, жазуучулар, акындар, гезит-журналардын журналисттери, редакторлору камалганын уктум. Бирок аты-жөнүн, фамилияларын так билбейм. Кызыл-Сууда 1980-жылдан баштап "Кызыл-Суу кыргыз адабияты", "Шинжаң кыргыз адабияты" деген журналдар чыккан да. Өздөрүнүн кыргызча телеканалы да бар болчу. Үрүмчүдөн чыккан "Шинжаң" телеканалынын ичинде казактар менен кыргыздардын да телеканалдары бар эле. Эми ошол жерлерде иштегендердин, 80-жылдардан тартып китеп чыгаргандардын баарын "чыпкадан" өткөрүп, улуттук тарых, улуттук маданият тууралуу макала жазгандарды тегиз кармап жатат деп эшиттим.

"Азаттык": Кытайдагы бул көрүнүштү эмне менен байланыштырасыз?

Серикжан Билаш: Бул жерде кыргыздар менен казактарды кармоодо башка улуттарды кармоого окшобогон бир жагдай бар. Дүйнө жүзүндөгү маалымат каражаттары бир нерсени катуу жазып атышат. Алар казактарга келип маектешет. Алматыга келишсе, “100 факты” десе жүздү, “200 факты” десе эки жүздү видео, аудио, жазуу, сүрөт, кармалган адамдардын паспортун кошуп, баарын беребиз. Алар барат дагы, "Шинжаңда мусулмандар кармалып атат" деп жазат. Күйүп кетесиң да! “Казак” деген сөздү өтө аз колдонушат. Алар Шинжаңда уйгурлар гана жашайт деп ойлошот. Бул - чоң ката. Шинжаңда жалаң гана мусулмандар кысымга учурап жаткан жок. Кытайлар менен дини бир болгон Тибетте жүз миңдеген монголдорду кармап, түрмөгө тыгып атышат. Кытайдын өзүндө миллиондогон христиан-католик евангелисттер бар. Аларды кармап жатышат. Кытайдын өзүндө демократтар да камалууда. "Экстремизм, терроризм" деген жалаа менен уйгурларды түрмөгө тыгып отурат. Дин жагынан анчалык фанат эмес, Кытайдагы кыргыз менен казактын дини бизге белгилүү го. Кыргыз менен казактын дини кытайларды тынчсыздандыра тургандай фанаттык деңгээлге жеткен жок. Мисалы, кыргыз менен казактын бир айылын алалы. Жүз кыргыз, жүз казактын ичинен төрт кыргыз, төрт казак жума күнү мечитке барып койгон болсо, анын да бир-экөө ишемби күнү арак ичип коет. Кыргыз-казак айылдарында 2005-2010-жылдары гана мечиттер пайда болду. Ага чейин дурусураак мечит да болгон эмес. Мисалы, Үрүмчүдө казактардын да, кыргыздардын да мечити жок. Уйгур менен дунгандардын мечиттери бар. Уйгурлардын "Ислам маданияты" аттуу кытайча журналынын котормосу чыгат. Алардын "Жүңгө мусулмандары" деген журналы бар, казактарга журнал чыгарууга тыюу салып койду.

Үрүмчүдө уйгурлардын бир нече мечити бар, казактарга мечит курууга уруксат жок. Кытайлар кыргыз-казактын диний фанат эмес экенин эң сонун билет. Бирок эч кандай уруксат бербейт. Башында алар 1911-жылы манчжурларды, андан кийин кытайлык монголдорду ассимиляция кылды. Эми кыргыз менен казакка карата да ушундай саясат баштады. Анткени, кыргыз менен казак динге анчалык бериле электигин билип, "ушундайында имерип алабыз" деп атышат. Көп адам бир нерсени түшүнбөй жатат. Былтыр 500 миң казак кармалганы тууралуу чет элдик маалымат каражаттарынан укканбыз. Биз азыр жети жүз миң казак кармалды деп ойлойбуз.

"Азаттык": Камактагы кыргыздар тууралуу да ар кандай кабарлар чыгууда. Силердин уюмга келген маалыматтар боюнча, кармалган кыргыздардын саны канча?

Серикжан Билаш: Кызыл-Суу Кыргыз автоном округунан келген маалыматтарга караганда, 50 миң кыргыз түрмөдө отурат. Бул эки ай мурдагы кабар. Бул дагы болжолдуу сан. А чынында канча адам камакта экенин эч ким санай албайт, так билбейт. Кыргыздар жашаган аймак өтө чоң. Кызыл-суу Кыргыз автоном округу, Улуу-Чат деген оодан бар. Тирелип турган бийик тоолуу аймактардын баарында кыргыздар жашайт. Атактуу манасчы Жусуп Мамай жашап өткөн Кызыл-Суудагы Ак-Чий менен Артыш деген шаарынын ортосунда эле автобус менен 22 сааттык жол. 2010-жылы казак жазуучулары болуп Жусуп Мамайга барып учурашып, конок болуп кайтканбыз. Кыргыздар ушундай чоң аймакта турат. Бирок кытайлар, өкмөттүк статистика менен алардын саны 200 миңдей деп жалган маалымат берген. Мен Кытайдагы кыргыздар кеминде 400 миң деп ойлойм.

"Азаттык": Сиз айтып жаткандай Кытайдын саясатынын динге тиешеси жок болсо, анда эмне менен байланыштуу?

Серикжан Билаш: Кыргыз, казак, монголдор көчмөндөр. Алардын саны аз болгону менен ээлеген аймагы чоң. Кармалган малчылардын дээрлик баарынын ээлигинде 20 гектардан 100 гектарга чейин жайлоо, кыштоо, айдоо аянттары бар. Менин малчы туугандарымдын тың чыкмаларынын миң гектар жери бар. Алар мал багып, көчүп-конуп жүрөт. Кезинде Кытай өкмөтү аларга бул жерлерди менчиктештирип берген. Тактап айтканда, "35-40 жылга чейин сенин ээлигиңде болот" деп, колдоруна күбөлүк, документ берип койгон. Малчылар жайытты талашып калат эмеспи. Ошонун баарын мыйзамдаштырып, жандоочтон GPS менен өлчөп, "бул жер сеники, биягы тигиники" деп, атайын мамлекеттик комиссия түзүп туруп, 1985-90-жылдарда "35-40 жылга" деп документ берип таштаган. Эми кытайлар бул жерлерди тартып алуунун эки жолун тапты. Биринчиси - күч менен тартып ала баштады. Үрүмчүнүн айланасындагы Даван, Балдар бакчасы деп аталган жерлердин баары казактардын кыштоолору болгон. 35 жыл мурда казактардын баарын тоого кубалап, ал жерлерди калаага кошуп алган. Үрүмчүдөн алыс эмес жерде, тоо арасында Швейцариядай кооз көл бар. Кийин ошол жерлердин баарын казактардан тартып алып, колдорундагы документтерди алып, өкмөттүк менчикке өткөрүп, Гонконгдогу туристтик компанияга берип, "туризмди өнүктүрөбүз" дешти. Ал эми казактарды айылдарга түшүрүп, аз-аздан жер бөлүп бере баштаганда буга казактар көнгөн эмес. Жүздөгөн казак Компартиянын Үрүмчүдөгү комитетинин алдына митингге чыгып, ачкачылык жарыялады. Ошондо жүздөгөн кишинин баары соттолуп, бала-чакасы куугунтукта калды. Ошентип, кыргыз-менен казак жайлоолорун күчтөп тартып алууга макул болгон жок. Алар арызданды, сотко кайрылышты. Мисалы, мен Кытайда иштеп жүргөн кезде казак-кыргыз катарлаш отурган Кара-Жон деген атактуу жайлоодо Кытай күчтөрү менен казактардын ортосунда катуу тиреш болуп, бир нече казак өлгөн. Ал боюнча сот иштери акыйкат каралган эмес. Ошондо ушул окуя тууралуу Америкадагы "Эркин Азия" радиосуна чыгарып жүргөм. Ошентип, Бээжин мал баккан көчмөндөрдү "жайлоонун экологиясы бузулду" деген шылтоо менен күчтөп айылдарга отурукташтырган. Алгач ал айылдарга үй салып берүүгө убада берип, андан кийин ар бир үй-бүлөнү 50 миң, 100 миң юанга өкмөткө насыяга байлап койду. Ошентип алар насыяларынан кутула албай, колундагы кырк жылга алган жайлоонун документин өкмөткө берүүгө мажбур болушту. Элди өзүнүн жайлоосуна, кыштоосуна өзүн чыгарбайт. Ага кошумча аларга өкмөт "экологияны коргоо үчүн акы" деп ай сайын акча төлөп турду. "Жайлоого мал чыгарсаң акча төлөбөйбүз, чыгарбасаң төлөйбүз" дешти.

"Экология бузулбай эле, чөп адам боюнан бийик өсүп турат, эми жайлоого чыгалы" дегендерге "жайлоого чыксаң беш жыл бою өкмөттөн алган акчаны кайтар" деп айтат. Ал акчаны болсо малчылар жок кылып койгон. Башында ал каражатты берген кезде кийин кайтарыла турганын эскертишкен эмес. Өкмөттүн "экологияны коргоо үчүн" деген акчасын малчыларга гектарына жараша ай сайын бөлүп берип отурган. Кыскасы, аягында ушундай саясат менен элдин айласын кетирип, "жайлоону же акчаны танда" деп, шантаж кылып отурат го. Бул саясат 90-жылдарда, 2000-жылдарда жүрдү. Атайын кыргыз, казак, монголдорго багытталган. Алардын жерин тартып ала баштаган кезде уйгурларга карата эч кандай саясат жок болчу. Аларга эч ким тийишкен эмес. Көчмөндөр туристтерди кызыктыра турган кооз жерлерде жашап турган.

Кийинчерээк саясаттын экинчи ыкмасына өтүштү. Ал 2009-2010-жылы башталды. Үрүмчүнүн жанында Санжы деген жер бар. Ал жерде калың казак жашайт. Ар биринде миң гектардан жайлоо-кыштоо бар. Ошол жерлерди өкмөт сатып ала баштады. Темир жол, шаар курула турганы айтылды. Көрсө, ошол Санжыда бир миллион адам бата турган түрмө курулган экен. Аны биз эми, он жылдан кийин билип отурабыз. Кыскасы, бийлик жерди тартып алды. Кээ бир казак, кыргыз, монголдор буга көнбөй койгондон кийин жүз миңдеп түрмөгө тыкты. Абакта коркутуп-үркүтүп, күнү-түнү Компартиянын ырын ырдатып, кыйнап, тамак бербей, дааратканага баргызбай жүрөк үшүн алып жатат. Түрмөдөн чыгаргандан кийин ал кишилер маңкурт болуп калат. Түрмөдө дарыларды берип, нечен түрдүү вакциналарды сайышат экен. Кытайдын түрмөсүнөн чыккан жигиттер эмне дары экенин айтпай, зордоп ичире турганын айтышты. Дары ичкениңди камерага тартып турат экен. Белгисиз дарыны күч менен билекке саят экен. "Ал дарыны бербесе кийин өзүң ичкиң келип турат" дейт. "Үй-бүлө, жакындарыңды ойлоп, кыйноодон өзүңдү-өзүң өлтүргүң келип отурасың, бирок ал дарыны ичкенден кийин башыңдагы кайгы бүт унутулат" дешет.

Казак, кыргыз, монголдордун жерлерин тартып алганы тууралуу маалыматты мен Голландиянын журналисттерине да айттым. Алар "дүйнө боюнча Шинжаңга байланыштуу биринчи жаңылык болду, буга чейин камоо динге байланыштуу деп ойлоп жүргөнбүз" деп билдиришти. Ооба, уйгурларды динге байланыштуу кармап атышат. Ал эми Кытай менен дини бир тибеттиктерчи? Кайсы динди тутканын өздөрү жакшы билбеген монголдорчу? Эгер динге байланыштуу болсо Кытай саясатынын аларга кандай катышы бар?

"Азаттык": Сиз мүчө болгон уюм камактагылардын чыгышына жардам берүүдө кандай ыкмаларды колдонуп жатат?

Серикжан Билаш: Башында чет элдик маалымат каражаттары менен маектешип, маалымат берип келдик. Камактагылар тууралуу сүрөттөрдү, видеолорду, алардын кай жактан кармалганы тууралуу маалыматтарды тынымсыз жарыялай бердик. Мунун баары Кытайга карата эл аралык маалыматтык кысым пайда болушуна түрткү берди. Буга чейин Кытайдын Казакстандагы элчиси, Европадагы элчилери "бизде лагерь жок" деп айтып келишкен. Бирок жакындары камакта жаткан миңдеген казактын видео кайрылуулары Интернетке чыкты. Ошондон кийин кытайлар "бизде саясий тарбия берүүчү жайлар бар, биз аларга кийим тиккенди, нан бышырганды үйрөтүп жатабыз" дешти. Ошондо эл аралык коомчулук: "Эгер үйрөтүү жайлары болсо, анда эмнеге түнкү саат 3тө бала-чакасын ыйлатып туруп, башына мүшөк кийгизип, кишен салып кармап кетти? Эмнеге аларга жылына бир жолу бала-чакасы менен көрүшүүгө уруксат берилбейт?" деп суроо салды.

Кийинчерээк Шинжаңга Бээжиндеги телеканалдын журналисттери келип, лагердин ичинде өзбекче ыр коюп, казак менен кыргызды бийлетип элге жарыялады. Элестетиңиз, бүт баары темир тор менен курчалган жерде бийлеп атышат. Баары бирдей, түрмөдөгүдөй форма кийген аялдар мас болуп бийлеп жатканын көрсөтүштү.

Экинчи темир тордун ичинде теннис ойноп жаткандар көрсөтүлдү. Бирок айлананын баарында камера. Кытай тилин үйрөтүп аткан класстарды да көргөздү, алдында да, артында да бир нече камера. Ошол видео жарыялангандан кийин чет элдиктер: "Чын эле үйрөтүү жайлары болсо, эмнеге мынча жабык?" деп суроо коюшту. Ошондо кытайлар айласы жок лагерлер бар экенин моюнга алды.

"Азаттык": Кытайдагы адам укуктарынын сакталышына кантип жетишүүгө болот деп ойлойсуз?

Серикжан Билаш: Кытайлык кыргыздардын маселесин Кыргызстан эмнеге ушул убакытка чейин көтөрбөдү, түшүнбөй жатам. Менде Кыргызстандын милициясын кытайлар сатып алганы тууралуу аудио, фотолор бар. Кытайдан көчүп келип, Кыргызстандын жарандыгын алган уйгурлар бар го? Ошолорду беш миң долларга сатып жатканы тууралуу маалыматтар бар. Кытайлар буюртма берет, ал эми күч органдарынын өкүлдөрү аны аткарышат экен. Эң арзаны 5 миң доллар турат экен. Ал Кыргызстандын жараныбы же башка өлкөнүн жараныбы, карашпайт. Жашыруун алып барып, Кыргызстан менен Кытайдын чек арасынан өткөрүп берет. Бир гана милиция эмес, криминалдык топ да ушуну менен алектенет деген кабарлар бар. Андай маалыматтарды мен Сайрагүл Сауытбайдын (Ред: Сайрагүл Сауытбай Кытайдан Казакстанга качып келип, чек арадан мыйзамсыз өткөнү үчүн шарттуу кесилген. Казакстанга келгенден кийин Кытайда казактар жапырт камалып жатканын, өзү алар кармалган түрмөлөрдүн биринде иштегенин, анда 2 миңден ашык казак камакта отурганын айтып берген) окуясы талкууланып жатканда жарыя кылгам. Казактын полицияларында да ушул көрүнүш бар да. Алар абактан чыккандан кийин Сайрагүлдү кармап, полиция бөлүмүнө эмес, башка жакка камаганда анын кайниси бизге келип, бул маалыматты бүт дүйнөгө жарыяладык. Кытайлар Кыргызстан менен Казакстанда жүргөн кыргызды да, казакты да алдап чакырат, документке кол коюп кетишин өтүнөт, андан кийин тууган-туушканын опузалап чакыртат. Ал эми барбай койгондорун жанагыдай жол менен кармап кетет экен.

- Маегиңизге ырахмат!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түзүлө элек “Кыргыз туризмдин” түйшүгү

Кыргызстан. Каракол лыжа базасы. 2012-жыл.

Маданият, маалымат жана туризм министрлиги туризм жаатында иш алып барган дагы бир “Кыргыз туризм” ишканасын түзүүнү сунуш кылып жатат. Маалымат боюнча ишкана музейлерди, аймактардагы туристтик объектилерди өз карамагына алып, чарбалык иштерди жүргүзөт жана Кыргызстанды чет жакта жарнама кылат.

Маданият, маалымат жана туризм министри Азамат Жаманкулов “Кыргыз туризм” ишканасын түзүү боюнча демилге көтөрүлүп жатканын премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев менен жолугушканда билдирди. Туризм маселеси талкууланган кеңешмеде өкмөт башчы бул тармакты өнүктүрүү боюнча концепцияны бир айдын ичинде иштеп чыгууну тапшырды.

Жаманкулов жаңы түзүлүп жаткан “Кыргыз туризм” мамлекеттик ишканасы аткарчу айрым иштер тууралуу “Азаттыкка” айтып берди.

Азамат Жаманкулов.
Азамат Жаманкулов.

- Бул туризмди өнүктүрүү боюнча кээ бир милдеттерди аткарган кошумча ишкана болот, - деди министр. - Биз Кыргызстандын булуң-бурчуна туристтик маалыматтык борборлорду ачабыз. Ошолорду башкарчу мамлекеттик ишкана керек. Андан тышкары тарыхый объектилерди, мамлекеттин колундагы айрым туристтик объектилерди башкара турчу ишкана керек болуп жатат. Ошондуктан кээ бир мейманканаларды, туристтик жайларды “Кыргыз туризм” ишканасына өткөрүп беребиз.

Бирок министрликтин карамагында туризм жаатында иш алып барган дагы бир Туризм департаменти бар. Жаманкулов департамент жалпы саясатты гана жүргүзүп, мыйзамдарга байланышкан иштер менен алек болорун белгиледи.

Ал эми “Кыргыз туризм” ишканасы коммерциялык багытта иштейт. Ал киреше алып келе албай жаткан туристтик жайларды, объектилерди өз көзөмөлүнө алып, Интернет аркылуу Кыргызстанды жарнамалайт жана чет жакта жармаңкелерди өткөрөт. Ал үчүн 2019-жылы бюджеттен 50 млн. сом бөлүп берүү каралган.

Анткен менен Жогорку Кеңештин Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер боюнча комитетинин мүчөсү, депутат Жыргалбек Турускулов республикалык бюджеттин абалын эске алууга чакырды:

Жыргалбек Турускулов.
Жыргалбек Турускулов.

- Өкмөттүн абалы начар, бюджет тартыш болуп жатканда ошого жараша иш кылышыбыз керек. Ооба, баарыбыздын эле “Кыргызстанды туризм менен тааныталы” деген ниетибиз бар. Бирок мамлекеттик ишкананы ачуу канчалык туура болот, кийин ал иштеп кете алабы - баарын карап көрүшүбүз керек.

Министрлик “Кыргыз туризм” ишканасы боюнча долбоор өкмөттүн кароосунда экенин жүйө кылып, анын штаттык бирдигин, кызматкерлер кандай негизде алынарын ачык айткан жок.

Маданият, маалымат жана туризм министринин мурдагы орун басары Максат Чакиев министрлик сунуш кылган ишкана өзүн актай тургандыгына ишенет.

- Акча табуу, коммерциялык иш менен жаңы түзүлчү “Кыргыз туризм” ишканасы алек болушу керек, - деди Максат Чакиев. - Мисалы, мамлекеттик мекемелердин иштетилбей туруп калган мейманканалары бар. Жогорку Кеңештин, Билим берүү министрлигинин, дагы башка министрликтердин өз-өзүнчө пансионаттары бар. Алардын баары урап, талкаланып жатат. Анткени алар мейманканаларды коммерциялык жол менен иштете албайт. Андан сырткары, “Манас ордо”, “Сулайман тоо” деген парктар бар. Алар да пайда алып келбей жөн эле турат. Ошондуктан акча таба албай жаткан, бирок каражат табууга мүмкүнчүлүгү бар туристтик объектилердин баарын тең “Кыргыз туризмге” бериш керек.

Казакстанда “Казак туризм” ишканасы 2017-жылы түзүлгөн. Өзбекстанда да ушундай эле “Өзбек туризм” ишканасы иштейт.

Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев бул багытта Кыргызстандын абалын коңшу өлкөлөр менен салыштырууну туура көрбөйт. Ал өкмөт өзүнүн түзүмүн жана курамын өзгөртүү, оптималдаштыруу боюнча убадасын аткаруунун ордуна артыкбаш ишканаларды түзүү менен алек болуп жатканын сындады:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

- Жогорку Кеңеш өкмөткө кошумча ишкана түзүүгө жол бербеши керек. Анын үстүнө өкмөт “реформа кылабыз, кыскартууга, оптималдаштырууга барабыз, бирин бири кайталаган кызматтар болбосун” деп жатканда өздөрү да буга жол бербеши керек. “Кыргыз туризм” ишканасы түзүлсө ал мейманкана ачабы? Ансыз деле биз мамлекеттик ишканаларды азайта албай жатабыз. Биз “мамлекет начар менежер” деп айтып атабыз. Андыктан дагы бир мамлекеттик ишкананын кереги жок.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев жайында эле парламентке өкмөттүн жаңы түзүмүн сентябрь айында алып келүүгө убада берген. Өкмөт кийин сунуш убагында даярдалбай калганын, жыл аягына чейин долбоорду парламентке алып келерин кабарлаган. Бирок ал тиешелүү комитетке түшө элек экендиги белгилүү болду.

Өкмөт Кыргызстанда туризм тармагын өнүктүрүп, 2023-жылга чейин өлкөнүн ички дүң өнүмүндөгү туризмдин үлүшүн 5 пайыздан 10 пайызга чейин жеткирүүнү максат кылып жатат. Туроператорлор бирикмесинин аткаруучу директору Нурбек Сапаров министрликтин жаңы ишкана түзүү боюнча сунушу тууралуу буларга токтолду:

- Туроператор дароо эле: “Мамлекеттик ишкана качан эле киреше алып келчү эле?” деп суроо берет. Анткени "жеке менчик ишканалар жакшы иштеп, мамлекеттики иштей албай калат" деген коркунуч бар. Себеби менчик ээлери жанталашып иштейт, мамлекеттик ишканаларда болсо алдыга умтулуу деген жок го.

Расмий маалымат боюнча туризм учурда өлкөнүн ИДӨсүнүн 5 пайызын түзөт. Мамлекеттик чек ара кызматынын маалыматы боюнча 2016-жылы Кыргызстанга чет жактан 2,9 млн. жаран келген. 2017-жылы 4,5 млн., 2018-жылдын 9 айында 5,1 млн. чет өлкөлүк жаран чек арадан өткөн. Кыргызстанга көбүнчө Казакстан, Орусия, Украина, Тажикстан, Өзбекстан, Кытай жана Түркия мамлекеттеринен туристтер келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG