Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:22

Кыргызстан

"Мыйзамсыз конуш"

"Мыйзамсыз конуш"
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:25 0:00

Апта: Саясатчылар соттолду, Олимпиада ачылды

Пхёнчхаң стадионунда Кыргызстандын туусун көтөргөн Тариел Жаркымбаев кыргыз делегациясын баштап баратат, 9.02.2018.

Узап бараткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

7-февралда Бишкек шаардык соту Жогорку Кеңештин депутаты, “Ата Мекен” фракциясынын мүчөсү, мурдагы башкы прокурор Аида Саляновага чыккан райондук соттун чечимин күчүндө калтырды.

Айыпталуучу сот чечими күчүнө киргенден кийин депутаттык мандатынан ажырайт. Салянованын адвокаттары соттун чечимине каршы доо арыз менен Жогорку Сотко кайрыла турган болду.

Сот коллегиясынын чечими залдагы чогулгандардын ызы-чуусу менен коштолгондуктан, судья Нурбек Эсеналиев айыпталуучуга Ленин райондук сотунун 2017-жылдын 10-октябрда чыккан өкүмү өзгөртүүсүз калганын угузду.

Аны менен кошо судья Салянованын адвокаттарына соттун жеке аныктамасы чыкканын маалымдап, бирок залдагы чуудан улам анын мазмуну менен тааныштырган жок.

Аида Салянова үч айдан ашык шаардык сотто күбөлөрдүн берген көрсөтмөлөрү эске алынбаганын белгилеп, “бул сот башынан эле цирк болгонун далилдеп койду”, - деди өкүм угузулгандан кийин.

“Сотко эч кандай далилдин кереги жок болчу. Негизги максаты мени соттош керек эле, ошону аткарды” - деген Салянова “мандаты жок деле ишимди кыла берем", - деди «Азаттыкка».

Салянова: Сот эмес эле цирк болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:37 0:00

Сотко катышкан Жогорку Кеңештин “Республика - Ата-Журт” фракциясынын депутаты Алтынай Өмүрбекова “соттордун жүрүм-турумдары” парламентте каралышы керек деген маселени көтөрдү.

“Салянованын ишин караган соттор коллегиясы боюнча атайын дисциплинардык комиссияга кайрылабыз. Анын арты менен жаңы түзүлгөн дисциплинардык комиссия кандай иштей турганын көрүшүбүз керек», - деди Өмүрбекова журналисттерге.

Аида Саляновага кылмыш иши былтыр жазында ачылган. Ал 2010-жылы юстиция министринин милдетин аткарып турганда "мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевдин өнөктөшү Алексей Елисеевдин адвокаттык лицензиясын мыйзамсыз узарткан жана бул ишти жетиштүү иликтеген эмес" деп айыпталган. Адвокаттардын белгилешинче, Салянованын күнөөсү жок экени бардык тараптан далилденсе да соттор аларды эске алган эмес.

Прокуратура болсо далил жетиштүү деп эсептеп, ишти караган соттук коллегиядан Салянованы үй-мүлкүн мамлекетке чегерүү менен сегиз жылга кесүүнү суранган.

2017-жылдын 10-октябрында Бишкектин Ленин райондук соту депутат Салянованы беш жылга эркинен ажыратып, үй-мүлкүн мамлекетке чегерүүгө чечим чыгарган. Салянова жазасын үч жашар кызы 14 жашка толгондон кийин өтөй баштайт.

46 жаштагы Аида Салянова 2011-2015-жылдары Кыргызстандын башкы прокурору болуп турган. 2015-жылдын башында “президенттин колдоосун сезбей калганын” жүйө келтирип, кызматын тапшырган.

Оппозициялык саясатчылардын өкүмү өзгөргөн жок

Шаршемби күнү Бишкек шаардык соту "бийликти күч менен басып алууга аракеттенген" деп айыпка жыгылган оппозициялык «Элдик парламент» кыймылынын мүчөлөрү Бектур Асанов менен Кубанычбек Кадыровду 12 жылга, Эрнест Карыбековду 20 жылга эркинен ажыраткан жана Дастан Сарыгуловду төрт жылга шарттуу кескен Биринчи Май райондук сотунун чечимин өзгөртүүсүз калтырды.

Сарыгуловдон башка айыпталуучулар сот өкүмүн угууга катышкан жок. Бир нече күндөн бери ачкачылык кармаган Бектур Асанов ден соолугуна байланыштуу процесске алынып келинбесе, Кубанычбек Кадыров менен Эрнест Карыбеков соттун чечимин угууга чейин эле залдан чыгарылды. Процесске катышкан адвокат Марс Кыдыкбаев соттук коллегия "жалпы чечимди он мүнөткө жетпей окуп кетип калганын” журналисттерге билдирди.

Айыпталуучулардын бири, “кылмышты жаап-жашырып койду” деген кине коюлган коомдук ишмер Дастан Сарыгулов соттук коллегия иш боюнча «келтирилген далилдерин эске албай койгонуна» нааразы. «Мен 79 барактан турган далилдеримди бердим. Кылмышкерди, кылмыштын куралын, кылмыштын изин жашырса болот. Бирок кылмышты кантип жашырсын? Анын бир белгиси жок эле сот чечим чыгарып салды», - деген Сарыгулов калган айыпталуучулар менен «акыркы жолу 2013-жылы жолукканын» айтты.

Сарыгулов сот чечимине макул эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:59 0:00

2-февралда сот процессинде Бектур Асанов сөз сүйлөп, анын талаптары аткарылбаса, акырына чейин ачкачылык кармап, кийинки процесске мажбурласа да келбей турганын, адвокаттардан баш тартарын айткан. «Үчөөбүз тең акыр-аягына чейин саясий ачкачылык кармайбыз. Же Сегизбаев кетет, же биз үчөөбүз өлөбүз. Мен адвокаттардан баш тартам. Мамлекеттик адвокаттарды да албайм. Көтөрүп келсеңер да келбейбиз”, – деген сөзүн айыпталуучулардын жакындары жана Бишкектеги "Саясий туткундарды коргоо комитети" уюму интернетке жарыялаган.

"Мамлекеттик сыр" деген негизде райондук жана шаардык сот саясатчылардын ишин жабык териштирди.

Улуттук коопсуздук кызматынын тергөө абагында ачкачылык кармаган саясатчыларды догдурлардын көзөмөлүндө кармоо үчүн Бишкектеги №47 абакка которушкан.

Адвокат Марс Кыдыкбаев “кургак ачкачылык кармап жаткан үч саясатчынын абалы оорлоп кеткенин, дарыгерлер глюкоза сайып жатканын, өзгөчө Бектур Асанов кыйналып турганын” жума күнү "Азаттык" радиосуна билдирди.

Адвокаттын белгилешинче, алар бийликке койгон талабынан баш тарткан жок. “УКМКнын башчысы Абдил Сегизбаевдин кызматтан кетишин талап кылып жатышат. "Ал кетмейинче ачкачылыгыбызды токтотпойбуз, өлсөк өлөбүз" деп жатышат», - деди Кыдыкбаев “Азаттык” радиосуна.

Алды он күндөн ашуун ачкачылык кармап отурган саясатчылар соттук жараянды мыйзамдуу нукка салууга таасир этүүнү өтүнүп президентке, Жогорку Кеңешке жана өкмөт башчыга кайрылышкан. Алар эч далилсиз соттолуп жатканын, бийликтин саясий туткунуна айланганын билдиришкен.

Парламент депутаттары оппозициячыл саясатчылардын сот иштери жана ачкачылык акциясына байланышкан маселелерди талкуулай элек.

Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын өкүлү Александр Никсдорф ачкачылык кармагандардын абалы "дарыгерлердин көзөмөлүндө жана канааттандырарлык" экенин 11-февралда "Азаттык" радиосуна маалымдады.

Никсдорф "Бектур Асановдун өз алдынча басууга дарманы келбей калды" деген саясатчынын жакындарынын маалыматын төгүндөдү.

10-февралда абакта ачкачылык кармап жаткандар жубайлары менен жолуккан. Анын жыйынтыгында Бектур Асановдун жубайы Алтын Эркебаева саясатчылардын абалы өтө оорлоп кеткенин “Азаттыкка” билдирген.

УКМК Бектур Асановдун сотто айткан жогорудагы сөзү боюнча комментарий бере элек.

Айыпталуучулардын тарапкерлери болсо бийликтин кайдыгерлигин айыптап, шаардык соттун алдына нааразылык акциясына чыгып жатышты.

Камактагы саясатчылардын тарапташтарынын талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова ачкачылык кармаган үч саясатчыга бийлик өкүлдөрү көңүл бурбаса, анын кесепети кейиштүү болорун эскертти. “Бул соттун ишине нааразылыктан улам келип чыккан саясий акция” экенин баса белгилеген укук коргоочу “ачкачылык кармагандардын абалына президент өзү көңүл бөлүшүн” туура көрөт.

Бишкек шаардык сотунда парламент депутаты Аида Саляновага, оппозициялык «Элдик парламент» кыймылынын мүчөлөрүнө чыккан чечимдер сот акыйкаттыгы тууралуу маселени кайра козгоду.

Жогорку Кеңештеги «Республика – Ата-Журт» фракциясынын мүчөсү Курманкул Зулушев мыйзам үстөмдүгү кол тийгис экенин баса белгилеп, соттор эгер “мыйзамсыз чечим кабыл алса, аларды жазалоо керек” деген пикирин айтты.

“Чындыгында соттор бүгүн адилеттиктен тайып кетти. Саясий өкүм, саясий чечим деген болбош керек. Сотто бир гана мыйзам үстөмдүгү, мыйзамдуу чечим, мыйзамдуу өкүм деген түшүнүк бар да. Сот адилеттиги ошондо жүзөгө ашат, ошондо адамдардын укугу корголуп, ошондо сотко эл ишенет. Мыйзам үстөмдүгүн орнотуу керек. Соттор эгер мыйзамсыз чечим кабыл алса, биз аны жазалашыбыз керек. Ошондо бул токтосо керек”, - деди эл өкүлү “Азаттыкка” берген маегинде.

Президенттин эскертүүсү эмнеден кабар берет?

8-февралда Бишкекте өткөн Коопсуздук кеңешинин жыйынында президент Сооронбай Жээнбеков мамлекеттин өнүгүүсүнө кедергисин тийгизген паракорлук сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын айынан азайбай жатканын баса белгиледи. Мамлекет башчы бул органдардын өзүндөгү коррупция өтө кооптуу абалга жеткенин эскертти.

“Мени эл шайлаган, мага элдик бийликти ишке ашырганга эл өзү уруксат берген. Мыйзам чегинде чара көрөбүз. Ойлобогула, боло берет деп. Андай болбойт. Ар бир чечимди көзөмөлгө ала баштайбыз. Бул маселеге өзүм кийлигишем”, – деди Жээнбеков.

Президент айрыкча Улуттук коопсуздук мекемесинин алдындагы Коррупцияга каршы күрөш кызматынын ишин натыйжасыз, сапатсыз деп баалады. Ушундан улам бул органдын форматын өзгөртүүнү, ар бир кызматкердин ээлеген ордуна туура келер-келбесин карап чыгууну тапшырды.

АКС бийликтин жогорку эшелонундагы жана улуттук коопсуздукка коркунуч келтирген коррупциялык кылмыштар менен күрөшүү үчүн түзүлгөн. Тилекке каршы, анын айрым кызматкерлери өзүнчө бир "кол тийбес кастага" айланып калышты. Бул жашыруун эмес, эл муну көрүп турат”, - деген мамлекет башчы аталган орган бир жыл ичинде болгону 22 пара алуу фактысын аныктаганына токтолду.

Жээнбеков мындан ары сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын дарегине айтылган ар бир олуттуу арызды өз көзөмөлүнө аларын эскертти.

Президент Жээнбеков уюшма кылмыштуулук боюнча күрөштү да коррупция аксатып жатканын айтты. Криминалдык чөйрөдө акчанын өлчөмү көбөйгөнүн, буга укук коргоо жана сот органдарындагы жогорку кызмат адамдарынын катышы бар экенин белгиледи. "Башкы прокуратура болсо коррупцияга каршы күрөштө улуттук координатор деген милдетин натыйжалуу аткара албай жатат" деп сындады.

Коопсуздук кеңешинин жыйынында мамлекет башчы коррупцияга каршы чечкиндүү күрөштү күчөтүп, укук коргоо, көзөмөл жана сот системаларын тазалоо боюнча токтоосуз чара көрүүнү талап кылды жана коррупцияга каршы күрөшкөн мекемелердин жетекчилерине дагы бир жолу мүмкүндүк берилип жатканын жарыялады.

Коопсуздук кеңешинин жыйынында президенттин сынынан кийин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасы Абдил Сегизбаев паракорлукка каршы күрөштү күчөтүүгө убада берди. Өлкөнүн башкы чекисти “УКМК айтылган сынды эске алып, топтолгон тажрыйбанын негизинде коррупцияга каршы күрөштү чечкиндүү жүргүзүүгө жана күчөтүүгө толугу менен даярдыгын” билдирди.

Президент Жээнбековдун мамлекеттеги эң талылуу көйгөйлөрдү көтөргөнүн кубаттап, эми иштиктүү кадамдарды күткөндөрдүн бири коомдук ишмер, парламенттин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев.

Бийлик ишенген сот реформасы

Бийлик ишенген сот реформасы

Кыргызстанда сот реформасынын алгачкы баскычынын жыйынтыгы чыгарылууда.

“Биринчи кезекте коррупционерлердин жүзүн ачып, ошолордон тазалаш керек. Президент ишти баштагандан кийин баарын салмактап көрүп, популизмден оолак туруп айтты деп түшүнүп жатабыз”, – деген тажрыйбалуу саясатчы коррупцияга каршы күрөштү жалпы коомчулук колдой турганына ишенет.

Жогорку Кеңештин “Республика – Ата-Журт” фракциясынын депутаты Курманкул Зулушев өлкөдө сот реформасы “кадр алмашуу менен ишке ашпайт, реформа жаңы этап менен кайра башталышы керек” деген пикирде. “Ошол тандалып алынган кадрлар бүгүнкү күндө сот системасынын аброюн түшүрүп койду да. Себеби, мыйзамдарды колдонууда кайчы практика кездешүүдө. Адамдардын укугу тебеленип жатат. Бүгүн сот системасына нааразылар өтө көбөйдү”, – деген эл өкүлү сотторго ишенимдин төмөндөп баратканын алардын кесипкөйлүгү менен байланыштырды.

Былтыр июнда 2011-жылы башталган сот реформасынын алгачкы баскычынын жыйынтыгы чыгарылган. Беш жыл ичинде 447 судьядан турган соттор корпусунун үчтөн эки бөлүгү жаңыланганы, сот системасына бөлүнгөн каражат “беш эседен ашык көбөйгөнүн" ал кездеги президент Алмазбек Атамбаев белгилеген.

Парижде жайгашкан "Борбор Азиядагы адам укуктары" деп аталган уюмдун жетекчиси Надежда Атаева Кыргызстан Улуттар Уюмунун Адам укуктары комитетинде маанилүү орунду ээлеп турганына токтолуп, өлкө бийлигин системалык мыйзам бузууларды токтотуп, коррупцияны тизгиндөөгө үндөйт.

“Кыргызстандын президенти, премьер-министри жана башка жетекчилери адам укуктарына жана коррупциядан коргонууга артыкчылык бериши абзел. Ал жараянга жарандык коом дагы активдүү аралашып, жеке байланыштар эмес мыйзам деген баарынан жогору экенин көрсөтүү керек. Бүгүн Кыргызстанда кылмыш дүйнөсүнүн өкүлүнүн укуктары укук коргоочулар жана саясий лидерлер деп таанылган инсандардыкынан көп болуп жатпайбы” ,– деди борбор азиялык укук коргоочу Атаева.

Расмий маалыматка ылайык, соңку эки жылда укук коргоо органдары 76 миӊден ашык кылмыш ишин козгогон. Бирок анын теңине жакыны “күнөөгө шектүү адамдар табылган жок" деген негиз менен токтотулган же кыскартылган. Козголгон кылмыш иштеринин 30% гана сотко өткөнү менен 10% ашыгында гана жарандар жоопко тартылган.

УКМКнын Коррупцияга каршы кызматы эки жыл ичинде 485 кылмыш ишин козгоп, анын 118и сотко жөнөтүлгөн, калганы кыскартылган. Айыптоо өкүмү 37 иш боюнча гана чыккан.

2016-2017-жылдары сотко 22 миңден ашуун кылмыш иши келип түшкөн, бирок теңине жакыны кыскартылган же токтотулган.

2016-жылы прокуратура тогуз миңге жакын текшерүү жүргүзгөнү менен 8% гана кылмыш иши козголгон. Козголгон иштердин теңи эле сотко жеткен. 2% жетпеген иш боюнча айыптоо өкүмү чыккан, сегиз иш боюнча айыпталгандар эркинен ажыратылган.

Түштүк Кореяда кышкы Олимп оюндары башталды

9-февралда Пхёнхчаң шаарында XXXIII кышкы Олимп оюндарынын ачылыш аземи өттү. Беш бурчтуу стадиондо көз жоосун алган жарыкка бөлөнгөн салтанатка 92 өлкөдөн барган алты миңден ашуун спортчу катышты. Олимпиада стадионунун ар бир бурчу Түштүк Кореянын баалуулуктарын: маданият, экология, экономика, тынчтыкты жана IT - өндүрүшүн түшүндүрөт.

Стадионго Түштүк Кореянын туусу алып келинип, мамлекеттик гимни аткарылгандан кийин атлеттердин парады башталды. Салтка ылайык парадды Грекиянын делегациясы баштап, калган өлкөлөр биринен сала бири чыгып жатышты. Саны жагынан эң чоң команда Кошмо Штаттардыкы, 242 америкалык атлет мелдештерге катышат.

Орусиянын курама комадасы кызытма чырынан улам кышкы оюндардан четтетилген. Допинг тесттен таза чыккан 168 Эл аралык олимпиада комитетинин желегинин алдында өтүштү. Коңшу Казакстандан 57 спортчу жеңиш үчүн ат салышат. Кыргызстандан кышкы оюндарга Тариэл Жаркымбаев менен Евгений Тимофеев жолдомо уткан.

16 күн бою 102 комплект медал үчүн төгөрөктүн төрт тарабынан келген спортчулар күч сынашат.

Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин Кышкы Олимп оюндарын ачык деп жарыялады. Эл аралык олимпиада комитетинин президенти Томас Бах спортчуларды акыйкат атаандаштыкка, таза таймашка үндөдү.

Журналисттердин көңүлү жарык, фейерверк менен коштолгон шаан-шөкөттөн сырткары дүйнөлүк лидерлер орун алган жерге бурулду. Түштүк Кореянын лидери менен жубайынын оң ыптасына АКШнын вице-президенти Майк Пенс аялы менен отурса, аларга катарлаш жапон өкмөт башчы Синзо Абэ орун алган. Пхеньяндан келген делегация башчысы Ким Ёң Нам менен Түндүк Кореянын лидеринин карындашы Ким Ё Чжон Вашингтондун жогорку даражалуу өкүлү кол сунса жете турган жерде отуруп, Олимп оюндарынын ачылыш аземине күбө болушту.

Солдон оңго: Президент Мун Чже Ин жубайы Ким Жүң Сук менен, АКШнын вице-президентинин жубайы Карен Пенс жана Майк Пенс, жапон премьер-министри Синзо Абэ. Экинчи катарда солдон оңго: Түндүк Кореянын паралмент төрагасы Ким Ёң Нам жана Ким Ё Чжон, Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер жана жубайы Эльке Бүденбендер.
Солдон оңго: Президент Мун Чже Ин жубайы Ким Жүң Сук менен, АКШнын вице-президентинин жубайы Карен Пенс жана Майк Пенс, жапон премьер-министри Синзо Абэ. Экинчи катарда солдон оңго: Түндүк Кореянын паралмент төрагасы Ким Ёң Нам жана Ким Ё Чжон, Германиянын президенти Франк-Вальтер Штайнмайер жана жубайы Эльке Бүденбендер.

Пхёнчхаңдагы Олимп оюндарынын өзгөчүлүгү 1953-жылдан бери жаатташып келаткан эки Кореянын ортосундагы мамиленин жылый баштаганы болду. Эки өлкөнүн спортчулары Корей жарым аралынын сүрөтү түшүрүлгөн желектин алдында жетелешип чогуу чыгышты. Аялдардын хоккей командасы мелдештерге бир команда болуп катышат.

Эл аралык олимпиада комитетинин президенти Томас Бах ачылыш аземинде сүйлөгөн сөзүндө Корея Элдик демократиялык республикасы менен Корея Республикасынын улуттук олимпиада комитеттеринин эки командасы чогуу параддан өткөнүн “Олимпиаданын бириктирүүчү күчтүү касиетинин мисалы” деп баалады.

10-февралда Түштүк Кореянын президенти Мун Чжэ Ин Пхеньяндан келген делегацияны кабыл алды. Жолугушууга Түндүк Кореянын парламент төрагасы Ким Ёң Нам жана Түндүк Кореянын лидеринин карындашы Ким Ё Чжон катышты.

Жолугушуудан тартылган видеотасмада Мун Чжэ Ин конокторду кубануу менен кабыл алып жатканы, Ким Чен Ындын карындашы колуна көк папка кармап турганы көрүнөт. Ким Ёң Нам агасынын Түштүк Кореянын лидерин Пхеньянга “мүмкүн болушунча тез арада” келип кетүүгө чакырган катын бергенин Сеул билдирди.

Эл аралык коомчулук бул окуяны Түндүк менен Түштүк Кореянын тирешин токтотуунун маанилүү белгиси катары баалап жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылдык кеңештен айымдар үнү угулбайт

Иллюстрация

Статистикалык маалыматтарга караганда, айылдык кеңештерде аял депутаттардын саны соңку он жылда дээрлик 10% кыскарган. Аялдар өзүн көрсөтүүнүн жолун билбей жатабы? Айылдык кеңештерде өткөн шайлоодо да квота киргизүү менен маселени чечсе болобу?

“Арай көз чарай” талкуусунун коноктору “Аялдарды коргоо борборунун” жетекчиси Бакен Досалиева, Жогорку Кеңештин депутаты Аида Касымалиева, Социалдык технологиялар агенттигинин өкүлү Бактыгүл Исланбекова болду.

“Азаттык”: Бактыгүл айым, изилдөөдө айылдык кеңештерге шайлоо болгон сайын андагы айым депутаттардын саны эки-төрт пайыздан кыскарып жатканы белгилүү болуптур. Мунун себеби эмнеде?

Бактыгүл Исланбекова: Аялдардын активдүү болбой жатканы себеп. Азыр көп стереотиптер бар. Аялдар шайлоого барганда тоскоолдуктарга кабылат. Ошондуктан биз аялдар үчүн резервде сактала турган чараларды сунуштап келгенбиз. Ушуга байланыштуу 10 миң 500дөн ашуун шайлоочу айымдар менен 44 уюмдун атынан президент жана Жогорку Кеңештин төрагасына кайрылуу жолдогонбуз. Биз сунуштаган чаралар ишке ашып калса, бул маселени чечүүгө өбөлгө түзмөк.

“Азаттык”: Бул маселе көтөрүлгөндө аялдар өз дараметин, күчүн сезбей жатат деп айткандар бар. Андай болсо аялдар эмнеге шайлоого көп катышпайт?

Бакен Досалиева: Көп аялдардын экономикалык абалы начар. Алар каражат маселесин өздөрү чечип, үгүт иштерине акча бөлө албайт. Бул дагы айымдардын шайлоого баруусуна тоскоолдук жаратат.

Экинчиден, аялдар үгүт иштери үчүн ачык чуркай албайт. Үчүнчүдөн, коомдо "аялдын орду үйдө, саясатта эркектер жүрүшү керек" деген туура эмес көз караш бар. Азыр дүйнө өзгөрүп жатканда Кыргызстан да ошондон калбай өнүгүшү керек. Коом өзү адамдай, алты саны аман, эки буту соо адам бат чуркап, ишин тез бүтүрөт. Азыр кыргыз коому аял жагынан аксап турат. Аялды колдоо керек, анткени алар көтөрө турган маселени эркектер чече албайт.

“Азаттык”: Аида айым, шайлоого катышкан аялдар эмнеге көп учурда өтпөй калат. Эмнеге коомдо аялдарга колдоо аз?

Өзгөндө 19 айыл өкмөтү болсо анын бирин да аял жетектебейт. Айылдык кеңештерде аялдар абдан аз.
Аида Касымалиева

Аида Касымалиева: Эгер аялдар үчүн резервди киргизбесек, айылдык кеңештерге айым депутаттар келбей калат. Бул квота эмес, 30% орунду сактап коюу.

Мисалы, Өзгөндө 19 айыл өкмөтү болсо анын бирин да аял жетектебейт. Айылдык кеңештерде аялдар абдан аз. Айымдар чечим чыгаруучу жерде жок болсо социалдык анын ичинде бала бакча, адилеттүүлүк деген маселелер көтөрүлбөй калат.

Айылдык кеңештер көбүнчө бюджет менен иштейт. Ал каражатты шагылга беребизби, сууга, жарыкка, мектепке же Бишкекке барып дарыланып келсин деп рак илдети менен ооруп жаткан адамга беребизби? Кандай маселе болбосун аялдардын үнү жетпей калууда. Жогорку Кеңеште азыр ушуга байланыштуу мыйзам жатат. Биз, аял депутаттардын форуму дагы ушул мыйзамды өткөрөлү, 8-мартка белек болсун деп жатабыз. Бул биздин, ушул чакырылыштын чоң милдети.

Аялдар өз күчүн сезбей жатабы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:57 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Саясий эрк качан бекийт?

Жолдош Турдубаев

“Коррупция менен күрөшүүгө саясий эрким жетет”, - деп билдирди 8-февралда мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында. Мамлекет башчынын бул ирет айткан сөздөрү көпчүлүк элди жакшы өзгөрүүлөргө үмүттөндүрүп койду. Бийик мүдөө орундалышы үчүн реалдуу кайсы кадамдарды жасоо зарыл?

Кесипкөй команда

Эң кыйын кадам ушул. Эгер чын ыкластуу мыкты адистерден биримдиктүү команда түзбөсө, президент жалгыз өзү эч нерсе кыла албайт. Мамлекеттин кызыкчылыгына каршы келген жосундарга, ири өлчөмдөгү ысырапкорчулукка катышы бар жетекчилерди толугу менен кетирип, кайсы партиядан экендигине, буга чейинки жеке мамилесине карабай, колунан иш келер азаматтарды чакырыш керек. Албетте, бул оңой эмес, бирок мителерден арылбай туруп изги максатка жетиш мүмкүн эмес.

Президент менен премьер-министр турган турпаты, насили жегич болгон, дайыма мамлекетке зыян гана келтирип жүргөнү анык «кадрларды» түрмөгө отургузбаса да, кызматтан кетириши зарыл. Антпесе коррупцияга каршы күрөш урааны баягы эле куру кыйкырыктардын бири болуп кала берет.

Иштиктүү башкаруу

Башкаруу майнаптуу жүрүшү үчүн бир эле милдетти «аткарган» кайталама мекемелерди жана артыкбаш штаттарды кыскартып, үнөмдөлгөн каражатты мамлекеттик кызматкерлердин эмгек акысын жогорулатууга жумшаса болот. Башкаруу тутумуна мамлекеттик бюджеттин 30 пайыздайын короткон биздей ысырапкор өлкө дүйнөдө жок деп Жогорку Кеңештин депутаты Каныбек Иманалиев айтты эле мындан бир топ жыл илгери...

МАМЛЕКЕТке кызмат кылгыла

“Тилекке каршы, коррупция менен күрөшө турган мамлекеттик түзүмдөр өздөрү ага малынып, өз милдеттерин толук аткарбай жатат”, - деди Сооронбай Жээнбеков.

Акыйкатта, бул түзүмдөрдүн милдети – саясий жактан үстөмдүк кылган топко же жеке адамга эмес, МАМЛЕКЕТке кызмат кылуу. Мамлекеттин укуктук негизине доо кетире турган бир дагы жосун жазасыз калбашы үчүн булар дайыма АКЫЙКАТТЫН САКЧЫЛЫГЫНДА турушу керек.

Расмий даражасы, саясий салмагы, коомдогу кадыр-баркы кандай, кайсы партияга же жаатка таандык экендигине карабастан, мыйзам бузган жактардын баары токтоосуз түрдө тергелип, кылмышына (же жол берген жосунуна, катачылыгына) жараша бирдей жооп бериши зарыл. Сот адилеттиги тебеленип жатканын көрүп туруп көрмөксөн болгон тийиштүү кызматкер ошол жагдай үчүн жоопкерчиликти тең бөлүшүүгө тийиш. Т. а. бюджетке зыян келтирген жак мыйзам боюнча канчалык айып тартышы же канча жыл түрмөгө отургузулушу керек болсо, мыйзам сакчылыгындагы кызматкер да аны актагандыгы же эч кандай чара көрбөгөндүгү үчүн ошончолук жазаланышы кажет.

Сот адилеттигине кепилдик

Соттор саясий жана экономикалык жактан көз карандысыз болуп, алардын мыйзам алдындагы жоопкерчилиги күчөтүлүшү керек.

Иштерди ары-бери «тебе» берип алты жылга созгон «футболчу» судьяларды тизмелеп чыгуу зарыл. Ошол убарагерчиликке корогон убакыт, материалдык чыгым, моралдык зыян үчүн аларды жоопко тартып, чыгашаны чөнтөгүнөн төлөтүү керек.

Судьяга аткаруу бийлигинин каалагандай даражадагы өкүлү кысым көрсөтө албагыдай шарт камсыздалбаса, «сот адилеттиги» деген түшүнүк акыйкатты тебелеп-тепсеген мазактуу керкакшык гана бойдон кала берери бештен белгилүү.

Судьялардын (башка мамлекеттик кызматкерлердин да) эмгек акысы ишкер чөйрөсүндөгү орточо кирешеден кем болбоого тийиш. Булардын да эң калыс иштегендерин гана калтырып, мителерин текши кетириш керек, ошондо таза иштегендердин эмгек акысын арттырууга кошумча мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Судьялардын катарын тазалоо үчүн акыркы эле 5-10 жыл аралыгындагы алар чыгарган чечимдерди карап көрсө болот. Баш-аягы 60 мүнөттөн ашпаган убакытта биротоло тактап чечсе болгудай – кимдин канчалык күнөөлүү экендиги алаканга салгандай даана болуп турган иштерди ары-бери «тебе» берип алты жылга созгон «футболчу» судьяларды тизмелеп чыгуу зарыл. Ошол убарагерчиликке корогон убакыт, материалдык чыгым, моралдык зыян үчүн аларды жоопко тартып, чыгашаны чөнтөгүнөн төлөтүү керек.

Мыйзам бузгандыгы сокур көзгө да көрүнүп турган «жактарды» коргоп, формалдуу шылтоолор менен ишти атайылап создуктурууга далбаса кылган адвокаттардын да жоопкерчилигин ушундай жол менен күчөтүү кажет.

Тескери «тендерчилер» качан жоопко тартылат?

Дегеле зарылдыгы жок, орточо баасы 300 доллардай болгон планшеттерди тескери «тендер» аркылуу бир жарым миң долларга баалап, мамлекеттин акчасын ысырап кылган бир министрликтин жоругу ушундай зыянкечтиктин кадыресе эле мисалы эмес беле? Бюджетти коромжу кылгандар ортомчулугу үчүн пара алары баарыбызга белгилүү. Эң акыркы мисал – Бишкек ЖЭБдин жаңыртылышына 386 миллион доллар коротулгандыгы! Мындан аз суммага башка республикалар жапжаңы ЖЭБ куруп жатыптыр, биздикилердин «оңдогону» бир суукка чыдабай бузулуп калды…

Совет доорунун акыркы жыйырма беш жылында калыптанган: «Мамлекеттикиби? Демек, эч кимдики эмес!» - деген көз караш азыркы башкаруу тутумундагы мителердин аң-сезимине биротоло сиңген. Бюджеттин акчасын жарыша ысыраптаган мекемелердин жетекчилерин жоопко тартууга биздин бийликтин саясий эрки жетеби?..

Эгер бюджеттеги ар бир сомдун каяктан түшүп, кайсы максатка бөлүнүп, иш жүзүндө каякка жумшалгандыгы интернетте дайыма чагылдырылып турса, талоончулук токтомок (эч болбосо азаймак). Ошондо тышкы карыздардан төрт-беш жылда толугу менен кутулуп, жолдорду оңдоого, чакан ГЭСтерди курууга жана эң пайдалуу, зарыл ишканаларды ачууга, мугалимдер менен догдурлардын айлыгын, пенсия, жөлөк пулдарды бир нече эсе көтөрүүгө өбөлгө түзүлмөк.

Сөз эркиндиги

Президенттин демилгесин жалпы эл колдошу үчүн маалымат алуу жана таратуу эркиндигин камсыздоо зарыл. Мыйзам бузуулар жөнүндөгү ар бир жарыяланган фактыны прокуратура, АКК, финансы полициясы, ички иштер органдары ж.б. түзүмдөр убагында териштирип, күнөөлүүлөрдү тез арада жоопко тартышы же журналисттин калпын ашкерелеп, атайылап жалаа жапкан болсо, акылга сыярлык өлчөмдө айып салышы керек.

Мамлекеттик машина мыйзамдуулуктун сакталышына иштетилиши зарыл. Болбосо ал өзү бузулат, эчтекеге жарабай калат. Мыйзам диктатурасы орногондо гана демократия жөнүндө сөз кылсак жарашат.

ЖМКда ачык айтылган же расмий арызда көрсөтүлгөн факты боюнча эч кандай териштирүү жүргүзбөгөндүгү, мыйзамдуу чараны өз убагында көрбөгөндүгү үчүн тийиштүү органдар автоматтык түрдө жоопко тартылышы кажет.

Мамлекеттик машина мыйзамдуулуктун сакталышына иштетилиши зарыл. Болбосо ал өзү бузулат, эчтекеге жарабай калат. Мыйзам диктатурасы орногондо гана демократия жөнүндө сөз кылсак жарашат. Ага чейин демократиянын каррикатурасы – клептократия (уурулардын, талоончулардын бийлиги) менен охлократия (караламан топтун бийлиги) гана болушу мүмкүн.

Тазарууга моюн жар береби?

Чындыгында атайын кызматтар (АКК, УКМК, Баш прокуратура ж.б.) эле эмес, жалпы коомчулук жемкорлукка каршы чечкиндүү турушу керек. Бул үчүн бийлик жар салган ураандары элди алаксыткан же алдаган куру кыйкырык эмес экенине бизди ынандырышы зарыл. Биз дагы – кылган ишибиз, ээлеген макамыбыз кандай экендигине карабастан, ар бирибиз, баарыбыз – кана, колунан эмне келер экен (же тирешкен тараптардын кимиси жеңип чыгар экен) деп көрүүчү гана болуп тура бербей, мамлекетибиздин келечеги үчүн чечкиндүү өзгөрүүлөргө кол кабыш кылууга милдеттүүбүз.

Күнүмдүк турмушта, салыштырмалуу чакан эле маселелерди чечкенге эркибиз, намысыбыз жетпей жатса да, жалпы мамлекеттик масштабда түркүн кызыкчылыктар чиеленише кесилишкен жагдайларды жөнгө салбайт деп президентти сындайбыз. Эгер биз ар кадамыбызда өзүбүзгө да, башкаларга (мисалы, мамлекеттик кызматкерлерге) да талапты катуу коюп, тазалыкка, калыстыкка умтулсак, коомдук атмосферада «көмүртек» басымдуулук кылбай, «кычкылтек» көбөйөт. Ошондо саясатты тазартуу да оңоюраак болот.

Жолдош ТУРДУБАЕВ, публицист

P/S. Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президенттин талабы: жоопкерчиликтин жүгү

Коопсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл

Президенттин ачуу сынынан кийин Коопсуздук кеңеши укук коргоо органдарынын жетекчилерине эскертүү берип, коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү чаралары боюнча чечим кабыл алды.

Мамлекет башчысынын катуу сынына кабылган жетекчилер коррупцияга каршы келишкис күрөш жүрүп жатканын жүйө келтиришип, сынды да эске аларын айтышты.

Саясат талдоочулар жаңы президентке "мураска" калган эски жетекчилерден арылуу оор экенин, бирок аны ишке ашыруу туура багытта баратканын белгилешти.

Тазаланууга берилген акыркы мүмкүнчүлүк

Коопсуздук кеңеши коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү, мыйзамдуулукту сактоо, укук коргоо жана сот органдарындагы коррупциялык көрүнүштөрдүн алдын алуу сыяктуу 12 иш-чарадан турган чечим кабыл алды.

Анда алгач күч түзүмдөрүн жана сот органдарын таза эмес жетекчилерден арылтуу үчүн, башка мамлекеттик кызматкерлер сыяктуу эле алардын киреше-чыгашасы текшериле турганы көрсөтүлгөн.

Коррупция менен күрөшө турган органдар өздөрү коррупцияга малынганын айткан президент Сооронбай Жээнбеков тиешелүү жетекчилерге тазаланууга мүмкүнчүлүк берерин айтты:

- Токтоосуз чара көрүүнү талап кылам. Мына азыр көрдүңөр. Мындан дагы көп нерселер бар. Айрым таза эмес кызматкерлер бүтүндөй системага көө жаап, мамлекеттик бийликке элдин ишенимин кетирип жатышат. Эл ишенбей калган бийликтин туруктуулугу жана өзөгү бошоңдойт. Ошон үчүн укук коргоо органдарынын жетекчилери абалды оңдоп, ишти тартипке келтиргиле. Мына бул ишиңердин көрсөткүчтөрү боюнча эле чара көрсөм болмок. Бул жолу силерге акыркы мүмкүнчүлүк берейин. Бирок мөөнөт өтө кыска болот.

"Эскилер кетмейинче, жаңылар иштей албайт"

Мамлекет башчысы Коопсуздук кеңешиндеги баяндамасында Башкы прокуратуранын, УКМКнын коррупцияга каршы күрөшүү кызматынын жана Ички иштер министрлигинин ишин сынга алган. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев кызматтан кетер алдында бул сындалган жетекчилерге генералдык чин берип, сыйлыктарды тапшырган.

Саясий чөйрөдө президент эми саясий эркин көрсөтүп, тиешелүү жетекчилерди кызматтан алышы керек деген пикирлер үстөмдүк кылууда.

Коопсуздук кеңешинде айтылган сөз ошол бойдон калып кетиши мүмкүн. Азыркы жетекчилерди урушуп, анан акырында аларга "дагы бир мүмкүнчүлүк берейин, тазалангыла" десе эле алар тазаланып калбайт да.
Исхак Масалиев

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев бул жагдай тууралуу мындай деди:

- Президент "а" дегенден кийин "б" деш керек болчу. Эгерде президент "өзгөрүү кылам, реформа кылам, коррупцияга каршы күрөшөм" десе, анда ал ишти мына ушул жерден башташы керек. Ал жаш, келечектүү жана тажрыйбалуу адамдарды жетекчиликке алып келип, аларга мүмкүнчүлүк берсе, коррупцияны такыр жок кылып жибербесе да, анын азыркы деңгээлин бир топ эле кыскартса болот. Болбосо, Коопсуздук кеңешинде айтылган сөз ошол бойдон калып кетиши мүмкүн. Азыркы жетекчилерди урушуп, анан акырында аларга "дагы бир мүмкүнчүлүк берейин, тазалангыла" десе эле алар тазаланып калбайт да. Алар өздөрү түзгөн системаны кантип аңтара алат? Ошондуктан абал өзгөрөт дегенге мен ишенбейм. Ким өзүнө өзү сокку уруп, өзүнө каршы күрөшсүн?

Сегизбаевдин жообу

Башкы прокурор Индира Жолдубаева жыйында президенттин сынына макул экенин айтып, андай катачылыктарды жоюунун үстүндө иштеп жатканын билдирген.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Абдил Сегизбаев коррупцияга каршы келишкис күрөш жүргөнүн айтып, өз жүйөсүн келтирди:

- 2010-2011-жылдардан баштап шылуун-паракорлорго алгачкы сокку урулган. Кийинки жылдары дагы, мисалга алсак, 2016-2017-жылдардагы коррупцияга каршы аёосуз күрөштүн жыйынтыгы боюнча чогултулган материалдардын негизинде баш-аягы 485 кылмыш иши козголгон. Жоопкерчиликке тартылгандар арасында Жогорку Кеңештин депутаттары, жергиликтүү жана өз алдынча башкаруу органдарынын жетекчилери да бар. УКМК бүгүн айтылган сынды эске алуу менен топтолгон тажрыйбанын негизинде коррупцияга каршы күрөштү чечкиндүү түрдө жүргүзүүгө жана күчтөндүрүүгө толугу менен даяр.

"Жумшак" узатуунун жумалыгы

Юрист жана саясат талдоочу Кайрат Осмоналиев президентке аталган жетекчилерди кескин түрдө алмаштыруу оор экенин айтып, бирок аларга мүмкүнчүлүк берип, иштин жыйынтыгы боюнча чечим кабыл алууну көздөгөн багытты туура тандап алганын белгиледи:

- Биздин укук коргоо органдарынын жана күч түзүмдөрүнүн жетекчилери эч качан кемчилигин моюнга алышпайт. "Чык эшикке" дегенге чейин креслосунда уялбай аягына чейин отура беришет. Мисалы үчүн президент кечээ жыйында алардын коррупцияга каршы күрөшүнүн жыйынтыгынын натыйжасы абдан начар экенин далилдеди. Президентти деле туура түшүнсө болот. Анткени анын дарегине "коррупцияны ооздуктай албайт" деген сөздөр болуп жатпайбы. Акыркы эскертүү бергени деле туура. Себеби, акылдуу башкаруучу мүмкүнчүлүк берип, ишинин натыйжасын далилдеп, анан кызматтан алат. Анткени аларды кескин түрдө иштен кетирсе, анда кадрдык тазалоо башталды дегендей терс пикирлер күчөшү мүмкүн. Ошондуктан президенттин иштегенге мүмкүнчүлүк берип жатканы туура кадам. Бирок абалды оңдоого берилген алты айлык мөөнөт көп. Бир же эки ай эле берсе болмок.

Коопсуздук кеңешинин соңку чечими берилген сунуштардын негизинде толуктала турганы белгилүү болду. Коопсуздук кеңешинин катчысынын биринчи орун басары Дамир Сагынбаев чечимдин соңку долбоору дагы кошумча талкууга алынарын жана изилдене турганын билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дооронбек Садырбаевдин адабий мурасы

Дооронбек Садырбаев

Айтылуу кинорежиссёр, акын жана прозачы, коомдук ишмер Дооронбек Садырбаевдин чыгармаларынын “Даанышман” аттуу беш томдугу жарык көрдү. Садырбаев атындагы кайрымдуулук фонду чыгарган томдуктардын бет ачары ушул жылдын 13-февралында саат он бирде Алыкул Осмонов атындагы улуттук китепканада өтөт.

“Даанышман” китебин чыгарган Садырбаев атындагы кайрымдуулук фондунун башчысы Кубанычбек Садырбаев менен маектештик.

“Азаттык”: Кубанычбек мырза, Дооронбек аганын артында калган адабий-маданий мурасын беш томдукка топтоп, элге сунуш кылып жатыпсыз.

Садырбаев: Дооронбек агамдын кол жазмалары, кылган иштери унутта калбасын деген ниет менен беш томдукка “Даанышман” деген ат коюп чыгардык.

Бул томдуктарга Алыкул Осмонов тууралуу романы, эки томдугуна парламенттик ишмердиги, сүйлөгөн сөздөрү кирди, андан кийин мурда чыкпай кол жазма бойдон калган аңгемелерин, ырларын топтодук. Буга чейин “Жалгыздын жары Кудай” деген китеби чыккан. Баары беш том болду, бет ачарын 13-февралда, туулган күнүндө Алыкул Осмонов атындагы Улуттук китепканада өткөргөнү жатабыз.

Дооронбек Садырбаев Жогорку Кеңештин депутаты болуп турганда түшкөн сүрөт.
Дооронбек Садырбаев Жогорку Кеңештин депутаты болуп турганда түшкөн сүрөт.

“Азаттык”: Дооронбек ага ар тараптуу талант эле. Кинодо роль жаратып, өзү да кино тартчу. 1970-жылдары анын аңгемелери басма сөзгө көп чыгып, элге таанылган. Дегеним, жыйнакка бардык чыгармалары кирдиби?

Садырбаев: Негизинен топтолду. Бирок мурда бизге айтып жүргөн айрым кол жазмалары бар экен. Топчубек Тургуналиевди Каракол түрмөсүнөн бошотуп алган “история делается нами” деген сөзү бар эле. Ошол чыкпай калды. “Прости, мой брат кыргыз” деген дагы бир сөзү бар. Феликс Кулов камалганда жазган. Бул да кирбей калды. Аларды кийин өзүнчө чыгарам.

Дооронбек Садырбаев атындагы кайрымдуулук фондун түзгөм, аны өзүм жетектейм. Бул иштердин баарын ошол фонд аркылуу жасап жатабыз. Ушул жерден айта кетишим керек. Китепти чыгарам деп кайрылганымда, мурдагы президент Алмазбек Атамбаев 250 миң сом, депутат, мурдагы спикер Асылбек Жээнбеков Жогорку Кеңештин эсебинен 200 миң сом акча берди.

Өмүрбек Бабанов премьер-министр болуп турган кезинде 100 миң, вице-премьер Тайырбек Сарпашев 100 миң, ыраматылык Табылды Эгембердиев 100 миң сом берген. Мына ушинтип акча чогултуп, ага китептерди чыгарып, агамдын эмгектерин түбөлүккө калтыргыбыз келип турат.

Дооронбек агамдын бул эмгектерин мен чыгарбаганда ким эстейт эле? Булардан тышкары жыл сайын фонддун атынан жардамга муктаждарга, бей-бечараларга ун таратам. Китептин сатылышынан түшкөн акчага жылына бир берилчү Дооронбек Садырбаев атындагы сыйлыкты уюштурсакпы деп жатабыз.

Сыйлык 100 миң сомдун тегерегинде, ал кино тармагынабы же акын-жазуучуларга берилеби - аны Байкоочу кеңеш менен макулдашып чечебиз.

Агам тилге келбес нерселерди келиштирип жазып койчу. Бардык маселени так сыпаттап, келиштирип айтып, жазганга келгенде алдына киши салчу эмес. Чукугандай сөз тапкан чечен эле.

“Азаттык”: Дооронбек Садырбаевдин жоктугу азыр аябай билинип турат. Кашкайган чындыкты тартынбай бетке айткан, акыйкатты туу туткан, ага өзүнүн башын сайган чыныгы мекенчил, патриот, сөз чечени, кайталангыс акын, жазуучу, киночу эле. Ушундай үлкөн таланттын жаралышына кандай шарт-жагдайлар себеп болгон?

Садырбаев: Биздин чоң ата, чоң энелерибиз, өтө таланттуу, колунда бар адамдар болгон. Ал эми атам 44 жашында эле өтүп кетиптир. Ал комузду мыкты черткен адам болгонун айтышат. Мен атамды билбей калдым, ал каза болгондо сегиз айлык бала экем. Атам тамашакөй, Бухарадагы эски мектепти бүткөн дин адамы болуптур. Ошондон улам эл аны Садырбай кары дешчү экен.

Атам балдарынын жетилип, Дооронбектин депутат, Кыргыз эл баатыры болгонун, карындашы Гүласал депутат болуп, жооптуу майданда эмгектенгенин, менин чоңойгонумду көрбөй калды. Ушуга арман кылам. Атам менин түшүмө кирбейт, Дооронбек кирет.

Апам ыраматылык: “Балдарым, атаңар эрте кетти. Анын атын булгабагыла. "Баланчанын балдары жаман чыкты" деп айтышат. Андан көрө окугула” деп көп айтчу эле.

Дооронбек Садырбаев жубайы менен.
Дооронбек Садырбаев жубайы менен.

Дооронбек байкемдин колуна мен 10-классты бүткөндөн кийин келгем. Анда жаш баламын, ойнойм, күлөм, бир жактарга барам, уктайм. Кайсы маалда турбайын уктоочу бөлмөсүндө каламы колунан түшпөй отурганын көрчүмүн. Ак мээнет менен ушул даражага жетти. Өз киндигин өзү кести, бирөөлөр жардам берген жок.

Агам тилге келбес нерселерди келиштирип жазып койчу. Бардык маселени так сыпаттап, келиштирип айтып, жазганга келгенде алдына киши салчу эмес. Чукугандай сөз тапкан чечен эле. Мына шайлоодо көрдүк, каршылаштары аны жамандап, эмнелерди гана айтпады. Биз “Эй, Дооронбек аке, бирдеме дебейсизби” десек, унчукпай бирок убагы келгенде келиштире айтчу эле.

“Азаттык”: Мен байкагандан Дооронбек ага архивине аябай этият мамиле кылчу эле. Алардын баары сакталып турабы? Китеп болуп чыккандан кийин алар Кол жазмалар фондуна өткөрүлөбү же өзүнүн фондунда сакталып тура береби?

Садырбаев: Агамдын өзүнүн китепканасы бар. Кол жазмалары – баары ошол жерде сакталуу. Ал эми кол жазмаларын көрөбүз, жеңем менен макулдашып анан чечебиз. Агамдын окуган ырларын “Алтын фондго” жаздырдым. Радионун архивине берип, өзүбүзгө бир нускасын алып койдук. Анын бардык үн архивин жаздырып, сактап койдук. “Алтын дискке” жаздырдык. Учурдан пайдаланып элге кайрылып коёюн:

Урматтуу замандаштар! 13-февралда, Дооронбек Садырбаевдин туулган күнундө Алыкул Осмонов атындагы Улуттук китепканада саат он бирде “Дооронбек Садырбаев. Даанышман” аттуу китептин бет ачары болот. Дооронбекти сыйлагандар, кадырлагандар ушул иш-чарага келип кетиңиздер!

Дооронбек Садырбаев 1939-жылы Ноокен районунун Апыртан айылында туулган. 1995-жылдан 2008-жылга чейин Жогорку Кеңештин депутаты болгон. "Кайран эл" саясий партиясын түзгөн. 70тен ашык даректүү, 16 көркөм тасманын, сегиз китептин автору. Кыргыз эл баатыры, Кыргыз эл артисти жогорку наамдарынын ээси Дооронбек Садырбаев 2008-жылы 28-майда каза болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жүз төрткө чыккан Таберик апанын батасы

Жүз төрткө чыккан Таберик апанын батасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:59 0:00

Кара-Суу: акчанын айынан от алган чыр

Сарай айылы.

Оштун Кара-Суу районундагы Сарай айылдык кеңешинин бир топ депутаттары айыл өкмөттүн ишмердүүлүгүн текшерүүнү суранып президентке кайрылышты.

Айыл өкмөтүнүн башчысы Замир Тургунбаев болсо депутаттардын доосу суу кечпей турганын айтууда. Ал эми "айыл өкмөттөгү алешем иштерди ашкерелейбиз" деген депутаттар маалымат жыйынын улам артка жылдырып жатышат.

Кара-Суу районундагы Сарай айылдык кеңешинин бир топ депутаттары "айыл өкмөтүнүн алешем иштерин жарыялайбыз" деп 1-февралга маалымат жыйынын белгилешкен. Кийин алар жыйынды 5-февралга жылдырышкан, бирок ага деле айылдык кеңештин бир да депутаты келип сүйлөгөн жок.

Ал арада 5-февралда айыл депутаттары ачык сүйлөөдөн чочуган жыйынга ишкер аял Кумурахон Мирзаева жалгыз келип, Сарай айыл өкмөтүнүн башчысы Замир Тургунбаевдин ишин сындап чыкты.

Кумурахон Мирзаева.
Кумурахон Мирзаева.

- 2010-жылы Сарай айыл өкмөтүнүн казынасы 160 миллион сом болчу. Азыркы күндө Сарай айыл өкмөтүнүн бюджети 95 миллион сомго кыскарып кетти. Бул ошол айыл башчынын жакшы иштебегенинин жана сабатсыздыгынын кесепети, - деди ал.

Маалымат жыйынын белгилеп, өздөрү келбей калган айыл депутаттары билдирүү кабыл аларда Сарай айыл өкмөтүндөгү алешемдиктерди жакшылап иликтеп берүүнү суранып, президентке, өкмөт башчыга жана Жогорку Кеңешке кат жазышкан. Катта Сарай айыл өкмөтү бала бакча курууга 30 миллион сом акча бөлдүрүп, ишти аткарбай койгону жана тротуар курууга 2,5 миллион сом бөлдүрүп, аны да аткарбай койгону сыяктуу бир нече доомат коюшкан.

Сарай айыл өкмөтүнүн башчысы Замир Тургунбаев ал дооматтар боюнча текшерүү органдарынын алдында жооп берүүгө даяр экенин билдирди.

Замир Тургунбаев.
Замир Тургунбаев.

- Биздин мамлекет азыр коррупция менен катуу күрөшүп жатат. 30 миллион сомду жеп коюш үчүн биринчиден психикалык жактан оорулуу болуш керек. Экинчиден, Кудайдан коркпогон, ата-эненин каргышына калган пенде ошол ишке барса керек. Мен ажымын. Жети балам бар. Алардын эртең "атам коррупционер турбайбы" деп жер карап басышын каалабайм. Эми "жеди" деген сөздөр боюнча укук коргоо органдары бар. Алар жазган болсо, эртең текшеришет. Ким эмне кылганы, ким жеп койгону ошондо чыгат.

2013-жылы тапанча менен кармалган Тургунбаев үч жылдай соттошуп жүрүп, акыры Жогорку Соттон акталган. Бул арада ал Сарай айыл өкмөтүндө депутат, айылдык кеңештин төрагасы болуп иштеген.

Сарай айыл өкмөтү Кара-Суу базарынын эсебинен Кыргызстандагы эң бай деп эсептелген беш айыл өкмөттүн бири болуп саналат. Айыл өкмөттүн казынасы 100 миллион сомдон ашык болгонуна карабай айылда таза суу, жол, электр, канализация, бала бакча, ФАП сыяктуу социалдык маселелер чечиле элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элчи: эркелеген аткаминерлерге убактым жок

Кылычбек Султан

Кыргызстандын Түштүк Кореядагы элчиси Кылычбек Султан Тышкы иштер министрлиги элчиликти бул өлкөгө жеке иштери менен барган кишилерди тосуп алууга мажбурлап жатканын айтып чыкты. "Азаттык" элчи менен байланышып, айрым суроолорду узатты.

"Азаттык": Кылычбек мырза, сиздин бүгүнкү билдирүүңүзгө эмне себеп болду?

Кылычбек Султан: Мындай нерселер болуп эле турат, оозеки түрүндө, өтүнүч катары айтышат. Ошондо бул биздин милдетибиз эмес экенин түшүндүрүп, аларды жасаганга шартыбыз жана убактыбыз туура келбей турганын айтып коёбуз. Бирок бул жолу мени таң калтырганы – кагаз тапшырма, буйрук катары келди. Бул бир жагынан таң калычтуу, экинчи жагынан кенебестик болду. Мен бул нерсени коомчулукка ачык айтып чыгууну туура көрдүм.

"Азаттык": Тышкы иштер министрлигинин өкүлдөрү “Кыргызстандын элчиликтери жана консулдуктары бардык кыргыз жарандарына көмөк көрсөтүүгө багытталган, андыктан муктаж жарандарды тосуп алышы да керек” деп жооп кайтарды. Аэропорт шаардан алыспы? Кызматкерлердин саны жетишпейби же каражатыңар жокпу?

Кылычбек Султан: Келгендерди тосуп алуу элчиликтин милдети эмес. Эгерде муну элчиликтин милдети катары карай турган болсок бул жакта биздин беш миңге жакын жараныбыз жашайт. Анда баарына тең караш керек да.

Экинчиден, тапшырмалар да жүйөлүү болуш керек. Эгерде адам майып же дагы кандайдыр бир олуттуу себептери болсо тосуп алыш керек. Ошондой эле расмий делегация келсе, биз алардын ишин көзөмөлдөп турушубуз керек болсо, биз муну өз милдетибиз катары кабыл алабыз.

Бул жерде сөз болуп жаткан адам окууга келаткан экен, ошону тосуп алыш керек дегенди мен мыйзамсыздык деп эсептейм. Эгерде буйрук берген адам муну мыйзамдуу деп эсептесе, чара көрүүгө укугу бар, сотко же жетекчиликке кайрылсын. Мен буга даярмын.

"Азаттык": Силердин эрежеңер кандай? Канча кызматкер иштейт? Каражат жагыңар кандай?

Кылычбек Султан: Албетте аэропортко чейинки аралык 100 километрдей болот, болжолум боюнча 1,5 сааттык жол. Учуп келген адамды тосуп алууга алдын ала барыш керек. Ошентип жарым күн бир-эки кызматкер ошол жакта жүрүш керек болот. Элчиликтин, мамлекеттин акчасы ашып-ташып атса, эгерде ушул үчүн гана элчиликти кармап отурса, анда ошол акчаны аз камсыз болгондорго берсин.

Элчиликтин жумушу жетиштүү, бул жерде иштегендер тынымсыз өзүнүн багыты боюнча жолугушууларды уюштурат, чогулуштарга катышат. Санап отурса, элчиликтин милдетине ондогон пункттар кирет. Мени кошкондо беш адам иштейбиз.

"Азаттык": Ушундай көрүнүш башка элчиликтерде канчалык кеңири жайылган?

Президент аткаминерлердин жоругун сындады

Президент аткаминерлердин жоругун сындады

Президент Алмазбек Атамбаев мамлекеттик кызматкердин күнүнө карата куттуктоосунда айрым аткаминерлер «бай-манаптык» жоруктары менен кызматтык кадыр-баркын кетирип жатканын белгиледи.

Кылычбек Султан: Кызматка канчалык көз каранды болсо, ошончолук кеңири жайылса керек.

Мисалы, Малайзияда элчи катары иштеп жатканда бизге расмий кат келген. "Конституциялык палатанын төрагасы түндө Индонезиядагы расмий жолугушуудан кайтып келет. Ошого жардам берип койсоңор" деген. Жогорку бутактагы адамдын аэропортто калып калышы туура эмес. Ошон үчүн ага жардам берүү үчүн, экинчиден, ага урмат көрсөтүү үчүн айдоочу менен өзүм бардым. Түнкү саат бирде тосуп алганбыз. Бирок ал жалгыз эмес экен, жанында эки адам жана тил билген бирөө бар экен. Ошол жерде бул ашыкча болуп калды. Себеби ал Малайзияга эмес, Индонезияга бараткан адам болчу, аэропорттон транзит менен өтүп бараткан. Барып, учурашкандан кийин ушул аэропорттун мейманканасы бар экенин айттым. Бирок таң калычтуусу – "биз Куала-Лумпурга барып, Эгиз мунараны көрүшүбүз керек эле" деген эркелөө болгон. Айдоочубуздун түнүндө алыска жол тартып, аларды ары-бери ташып жүргөнү канчалык туура? Ал да бирөөнүн баласы да. Уктап кетиши же кырсыкка кабылышы мүмкүн. Ошол нерсеге көңүл бурулбаганы мен үчүн таң калычтуу болду.

"Азаттык": Сиз ушул маселелерге көңүл бурууну өтүнүп, тышкы иштер министрине, премьер-министрге кайрылдыңыз. Кандай жооп күтүп жатасыз?

Кылычбек Султан: Биринчиден, тартипке чакырыш керек деп ойлойм. Экинчиден, бул көрүнүшкө чекит коюш керек. Мен мындай нерсеге жол бербейм. Жакында эле депутаттар да "элчиликтер инвестиция тарткандын ордуна конок тосуп алып, аны узатып, туристтик агенттиктин функциясын аткарып калышты" деп айтып чыгышкан. Убакыт – бул чоң ресурс, ошону эркелеген чиновниктерди алып жүрүүгө эмес, мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн колдонуш керек. Муну дипломаттар ачык айтышыбыз керек.

Редакциядан: Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин өкүлдөрү элчи Кылычбек Султандын билдирүүсү боюнча кенен комментарий берүүдөн карманып, бирок элчинин дооматтарына “түшүнбөй жатышканын" билдиришти. Алардын айтымында, “Кыргызстандын элчиликтери жана консулдуктары бардык кыргыз жарандарына көмөк көрсөтүүгө багытталган, андыктан муктаж жарандарды тосуп алышы да керек”. Бирок министрликтин өкүлдөрү мындай тапшырма эмне үчүн расмий түрдө берилип жатканын кенен түшүндүрүшкөн жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Азаттык+": окуу акысы өзүн актайбы?

"Азаттык+": окуу акысы өзүн актайбы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:16 0:00

Ооруган жоокер командирлерине нааразы

Архивден алынган иллюстрациялык сүрөт.

Көк-Жаңгак шаарындагы аскердик бөлүктө келишимдик негизде кызмат өтөп жатып ооруканага түшкөн аскер кызматкеринин жакындары облустук аскер прокуратурасына кайрылышты.

Арызда "командирлер кызматкердин саламаттыгына кайдыгер мамиле кылып, бир жума бөлүктө кармап турушкан" деген жүйө келтирилген. Аскер бөлүгү болсо "кызматкер аскердик тартипке баш ийген эмес" деп, кызматтык иликтөө жүргүзүп жатат.

Кенже сержант Нарынбек Султаналиев учурда Жалал-Абад облустук клиникалык ооруканасынын урология бөлүмүндө дарыланып жатат. 31-январь күнү Оштогу аскер госпиталына баратканда абалы начарлап, таксисттер аны жалпы дарылануучу ооруканага жеткиришкен. Бейтапкананын дарыгери Адыл Юлдашев буларга токтолду:

- Бейтап алгач бизге ичи түйүлүп ооруп, бөйрөгү сайышып оор абалда келген. Дароо текшерип, анализ тапшыртканбыз. Ага "бөйрөгүндө таш болушу мүмкүн" деген аныктама чыгарылган. Мындан сырткары, неврологиялык жактан да оорусу бар экени билинди. Азыр абалы канааттандырарлык десек болот.

Нарынбек Султаналиев Көк-Жаңгак шаарындагы №52870 аскер бөлүгүндө келишимдик негизде кызмат өтөп жатат. 22-январда машыгууга чыккан убагында анын оорусу кармап, аскер бөлүгүндөгү ооруканага жеткирилген. Нарынбек Султаналиевдин айтымында, абалы оңолбогондо башка ооруканага барып көрүнүүгө уруксат алган:

- Оорум күчөп, жаным ачышып турганда сырттагы ооруканага барып көрүнүүгө уруксат сурасам, үч күн катары менен жооп берген жок. 26-январда жалдырап, өзүм эптеп такси жалдап, Көк-Жаңгактагы ооруканага анализ тапшырып келдим. Кийин ошолордун жолдомосу менен 27-январда Жалал-Абад облустук клиникалык ооруканасына көрүнүп турдум. Аскер бөлүгүндөгү командирлерге маалымат берип, абалымды билдирсем ооруканадан тийиштүү кагаздарымды алып келип берүүмдү айтты. Абалымдын жаман экенине карабай ооруканадан уруксат алып, аскердик бөлүккө барсам мени кармап, эки күн кайра ооруканага жөнөтпөй коюшту. Командирлер "сен ооруган эмессиң, дарыгерлер туура эмес диагноз коюшкан" деп жооп беришти.

Суранып отуруп 29-январда кайра ооруканага келип жатканын 31-январда аскердик бөлүккө кайра чакыртылганын Нарынбек мындайча айтып берди:

- 31-январда болсо аскердик бөлүккө чакырышып, "Оштогу аскердик госпиталга барып жатасың" деп жолдомону колума карматышты. Макул болуп, такси менен жолдо баратып, оорум күчөп приступ кармаган соң айдоочу ушул ооруканага жаткырыптыр. 10 күн бою эч ким абалымды сурап келип караган да жок. Кечээ жакында аскердик бөлүктөн мени алып кеткени келишкен экен, дарыгерлер бербей коюшту. Командирлер эмне үчүн кол алдындагыларга андай мамиле кылышат? Кызмат абалынан пайдаланып, кайдыгерлик кылганы үчүн жооп берсин. Аскердик бөлүктүн атайын "Тез жардам" унаасын же фельдшер кошуп беришкен жок.

Архивдик сүрөт.
Архивдик сүрөт.

Жогорудагы жагдайга баланыштуу аскердин жакындары облустук аскер прокуратурасына арыз менен кайрылышты. Аскер прокуратурасы бул туурасында азырынча маалымат берген жок. Кенже сержанттын апасы Сайракан Акишева аскердик бөлүктүн жетекчилиги жоопкерчилик тартышы керек деп эсептейт.

- Биз аскер прокуратурасына кат менен кайрылдык. Азыр алар "аскердик бөлүктө териштирүү иштерин жүргүзүп жатабыз" деп айтып жатышат. Баламды ооруганына карабай кармап, кайдыгерлик кылган жетекчилери жоопко тартылышы керек. Оор абалдагы бейтапты атайын "Тез жардам" унаасы же медицина кызматкери жок Ошко жөнөткөнү туурабы? Жалгыз уулум жолдо бир нерсе болсо ким жооп берет? Мага окшогон энелердин ыйын уга турган жан барбы? Акыйкаттыкты талап кылабыз.

Аскердик бөлүктүн жетекчилиги Султаналиев аскердик тартипке баш ийбей, өз алдынча ооруканага жатып алганын айтууда. Учурда Башкы штабдан атайын комиссия түзүлүп, кызматтык иликтөө жүрүп жатат.

Аскердик даярдыктан бир көрүнүш.
Аскердик даярдыктан бир көрүнүш.

Башкы штабдын басма сөз кызматынын жетекчиси Майрамбек Мусиев Нарынбек Султаналиевдин айткандарынын чын-төгүнүн комиссия аныктай турганын билдирди:

- Алдын-ала маалыматтарга караганда, аскер айтып жаткан дооматтардын баары чындыкка жатпайт. Ал жерде кандай ката кетирилгенин биздин атайын комиссиянын тыянагы көрсөтөт. Ошол эле учурда тергөө органдары да өз баасын берет. Окуяга азырынча баа берүүгө эрте. Толугураак маалыматты комиссиянын жыйынтыгынан соң беребиз.

"Аскер кызматчыларынын статусу жөнүндө" мыйзамдын 13-беренесине ылайык аскер кызматчылары чукул медициналык жардам зарыл болгон учурда андай жардам алардын мекемесинин караштуулугуна карабастан жарандык саламаттык сактоо мекемелеринде бекер көрсөтүлүшү керек.

Милициянын ардагери Сейдалы Жаналиев кандай гана мекеме болбосун адам өмүрү менен укуктары алдыңкы орунда турарын белгилейт.

- Ар бир аскердик бөлүктө өзүнчө оорукана болот. Эгер ал жерде болбосо, 150 чакырым аралыктагы Ошко барууга кажет барбы? Көк-Жаңгактын өзүндө оорукана бар, ошол жерге жөнөтсө болмок. "Аскер командирлеринин айтканы аткарылат" деген илгертен келе жаткан ички өздөрүнчө тартиби бар. Аскердик бөлүктөрдө ушул нерсе жоюлбай жатат. Ал жоокер атайын качып кетсе же кызматын таштап качса - "милдетин аткарбады" десе болот. Бул жерде кайдыгер мамиле болгону байкалат. Капитализм, социализм же демократиялык коом болобу, баарында адам укугу менен ден соолугу жогору турат.

Нарынбек Султаналиев 29 жашта, жети жылдан бери Кыргызстандагы аскердик бөлүктөрдө келишимдик негизде кызмат өтөп жүрөт. Көк-Жаңгактагы аскер бөлүгүнө 2015-жылы келген. Үй-бүлөдө кары эненин жалгыз баласы.

Башкы штабдын куралдуу күчтөрүнө караган Көк-Жаңгактагы аскердик бөлүк 2015-жылы ачылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ошто мусулман аялдардын укугу талкууланды

Ошто мусулман аялдардын укугу талкууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:54 0:00

"Күүгүм": театрдагы муундардын кагылышы

"Күүгүм": театрдагы муундардын кагылышы
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:04 0:00

Коррупцияга каршы кызмат: акталбаган ишеним

Иллюстрациялык сүрөт.

Президент Сооронбай Жээнбеков УКМКга караштуу Коррупцияга каршы күрөш кызматынын форматын өзгөртүш керек экенин билдирди.

Бишкекте 8-февралда Коопсуздук кеңешинин жыйынында президент бул кызмат милдетин аткарбай жатканын, анын өкүлдөрү "кол тийбес кастага" айланып калганын айтып сындады.

Коррупцияга каршы күрөш кызматы мындан жети жыл мурда түзүлгөн жана ошондон бери эле аны "Конституцияга каршы келет" деген дооматтар маал-маалы менен айтылып келген.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев да жаңыдан кызматка киришип жатканда "коррупцияга каршы аёосуз күрөш болот" деп убада берген. Ант берүү аземинен көп өтпөй эле, тактап айтканда, 2011-жылы 14-декабрда ал УКМКга караштуу Коррупцияга каршы күрөш кызматын түзүү тууралуу буйрукка кол койгон.

Атамбаев ошол кездеги "тартип коргоо органдары жогорку бийликтеги кызматтык кылмыштар жана коррупция менен күрөшүүдө жөндөмсүз, кабыл алынган программалар кагазда гана калган" деп сындаган жайы бар.

Мурдагы президент ошондой эле 2005 жана 2010-жылдагы элдик ыңкылап коррупциянын айынан тутанганына токтолгон. Ал паракорлук улуттук коопсуздукка коркунуч келтирген абалга кептелип калгандыктан ушундай кызмат түзүү зарылдыгы келип чыкканын айткан. Атамбаев Коррупцияга каршы күрөш кызматына иш билги, кынтыксыз кызматкерлерди тандоону тапшырган.

Эми азыркы президент Сооронбай Жээнбеков Коррупцияга каршы күрөш кызматы ушул учурда негизги милдетин аткарбай калганын, кызматкерлери өздөрүн "башкалардан өзгөчө сезген топко" айланганын айтып чыкты. Ал бул кызматтын ишин өзгөртүү керек деген пикирин билдирди:

Коопсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл.
Коопсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл.

- АКС (Коррупцияга каршы күрөш кызматы) бийликтин жогорку эшелонундагы жана улуттук коопсуздукка коркунуч келтирген коррупциялык кылмыштар менен күрөш үчүн түзүлгөн. Бирок, тилекке каршы, анын айрым кызматкерлери өзүнчө бир "кол тийбес кастага" айланып калды. Бул жашыруун эмес, эл муну көрүп турат. Мындай кызматкерлер бүтүндөй АКСтин аброюна терс таасирин тийгизүүдө. Кылмыштуу кирешелерди мыйзамдаштыруу, адалдоо иштерин аныктоо жана ага катышкан кызмат адамдарын жоопко тартуу боюнча АКСтин жумушу көрүнбөйт.

Коррупциялык схемаларды аныктап, ачыкка чыгаруу боюнча биз талап кылгандай натыйжаларга жетишкен жок, көмүскө схемаларды билсе да ачык айтпады. Мугалимдерди, социалдык тармактагы кызматкерлерди 1500 же 8000 сом пара менен кармап, бирок ири кылмыштардын бетин ачууга тийиштүү көңүл бурулган жок. АКСтин алдына койгон пландары чаржайыт, кайталанма болуп, коюлган талаптарга жооп бербей жатат. Аталган фактылар АКСтин ишмердиги натыйжасыз болуп жатканын көрсөтөт. Ага байланыштуу АКСтин ишин жаңы форматка өзгөртүү зарылдыгы келип жетти деп эсептейм. АКСтин кадрдык курамында турган ар бир кызматкердин ээлеген ордуна туура келерин карап чыгуу зарыл.

Коопсуздук кеңешинин жыйынында УКМКнын төрагасы Абдил Сегизбаев паракорлукка каршы күрөштү күчөтүүгө убада берди:

- Сооронбай Шарипович, сиз туура айттыңыз, коррупция менен күрөштү өзүбүздөн баштабасак, күч түзүмдөрүнүн ичинен курутуп жаткан кесепеттерин жойбосок, мамлекеттик деңгээлде коррупция менен күрөштүн жыйынтыгы күмөн экени баарыбызга түшүнүктүү. УКМК бүгүн айтылган сынды эске алып, топтолгон тажрыйбанын негизинде коррупцияга каршы күрөштү чечкиндүү жүргүзүүгө жана күчөтүүгө толугу менен даяр.

2011-жылдан бери Коррупцияга каршы күрөш кызматынын жетекчилери бир канча жолу алмашты. Алгач бул кызматка Бектен Сыдыгалиев дайындалган, андан кийин азыр баш прокурордун орун басары болуп турган Бөкөнбай Казаков келген. Азыркы ички иштер министри Улан Исраилов бул кызматты 2016-жылы кыска убакытка жетектеп калган. Ушул тушта бул кызматты Дүйшөнбек Чоткараев башкарып жатат.

Коррупцияга каршы күрөш түзүлгөндөн тартып эле "бул орган мыйзамсыз, Конституцияга каршы келет" деген дооматтар маал-маалы менен айтылып келет.

Мындай пикирин Исмаил Исаков Жогорку Кеңештин депутаты болуп турганда билдирген:

Исмаил Исаков.
Исмаил Исаков.

- Бул орган УКМКнын курамынан чыгышы керек. Анын карамагында болбошу керек. Себеби алар өз милдетин аткарбай, башка нукта иштеп, мамлекетти да, системаны да кыйшайтып, кадыр-баркын кетирип жатат. Ооба, бүгүнкү күндө мындай кызмат болушу керек, ириде кадрларын кайра карап чыгып, тазалоо зарыл. Миллиондорду жегендердин баары четте калып, майда-чүйдө менен алек болгону өтө өкүнүчтүү. Бул маселе боюнча президент туура багыт алды. Эми мунун баарын оңдоп чыгыш керек.

Марат Иманкулов
Марат Иманкулов

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов коррупцияга каршы күрөштүн атайын кызматка берилгенин катачылык деп эсептейт. Ал паракорлукту жеңген мамлекеттердин тажрыйбасын эске алыш керек деген пикирде:

- Алмазбек Атамбаевдин "коррупция менен күрөштө УКМК негизги орган болот" дегени туура эмес болчу. Экстремизм, терроризм сыяктуу социалдык көрүнүштөрдөй эле муну бир эле мекеме менен талкалап жок кылып, жоюуга мүмкүн эмес. Атамбаев бизнесте жүрүп, мамлекеттик иштерге кесипкөй көз карашы, тажрыйбасы жок экенин ошондо эле көрсөткөн. Буга чоң мамлекеттик мамиле керек. "Коррупцияга каршы күрөштү бир мекемеге беребиз, ошону менен бул маселени чечебиз" дегени дилетанттык көз караш болчу. Бир улуттук борбор түзүлүшү керек. Ошол борбор күч түзүмдөрүнүн, керек болсо коомдук уюмдардын коррупцияга каршы иштерин координациялашы керек эле. Бир багытта бир муштумдай болуп иш алып барган орган түзүлүшү зарыл.

Атайын кызматтын төрагасынын мурдагы орун басары Токон Мамытов коррупция менен күрөштө атайын система түзүү зарыл экенин айтты:

Токон Мамытов.
Токон Мамытов.

- Өкмөт азыр "каражат жетпейт, ошон үчүн өкмөттүн курамын кайра карап, кыскартыш керек" деп айтпадыбы. Эгер каражат жетпесе, анда бул органды УКМКда эле калтырып, бирок түзүмүн, багытын өзгөртсө деген ойдомун. Эми азыр жаңы мекемени түзгөнгө имарат, акча керек, кадр тандоо зарыл. "Коррупция менен күрөшкүлө" деп тапшырма берип коюп, АКСтин каражатын чечпей койсок да болбойт. Жогорку Кеңеш мыйзам жагын дагы карашы керек. Эң башкы маселе - коррупцияга каршы система иштеп чыгуу зарыл. Улуттук система болбосо, бул же тигил мекемеде коррупция бар экени гана айтылып, ошондон ары жылбайбыз. Биринчи кезекте коррупцияны жайылтууга бөгөт коюу, колу-бутун кесип салгандай кылуу керек.

Мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиевдин пикиринде, президент бул кызматты оңдоону андагы кадрларга чара көрүүдөн, буга чейинки иштерин талдоодон башташы зарыл:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Коррупцияга каршы күрөш кызматы ишин жакшы баштаган эле. Маселен, соңку эки жылда эсте кала турган, аягына чыккан иштери эсимде жок. Экинчиден, козгогон иштеринин теңинен көбү сотко жетпей жатканы ойлондурат. Кылмыш ишин козгоп, аны ары-бери сүйрөп, бул кандайдыр бир деңгээлде "жем" болуп калгандай. Өздөрүндө коррупцияга жедеп баткан топтор, схемалар түзүлгөн сыяктуу сезилет. Өздөрү "жемкорлук менен күрөшөбүз" деп, коррупцияга малынып калгандай пикир жаралып жатат. Азыр керек болсо ар бир кылмыш ишин талдап, "эмнеге козголгон, кантип козголгон, эмнеге токтогон, сотко жеткен эмес" деп талдап, ыкчам чара көрүш керек. Кетиргенин кетирип, кылмыш иштерин да козгоо зарыл. Коопсуздук кеңешинде жакшы сөз болду, "кол тийбес топтор" бар деген фактылар ачык айтылды. Эми сөздөн ишке өтүш керек.

Коррупцияга каршы күрөш кызматы соңку эки жылда коррупцияга байланыштуу 485 кылмыш ишин козгогон. Анын 120га жакыны сотко өтүп, анын ичинен 37 иш боюнча айыптоочу өкүм чыккан.

Былтыр бул кызмат 20дай пара алуу фактысын аныктаган, ал эми ири өлчөмдө мамлекеттик мүлктү менчиктеп алууга байланыштуу эки гана фактыны далилдеген.

Бул кызмат түзүлгөндөн бери чиновниктер, күч түзүмдөрүнүн кызматкерлерин кармоо операциялары чуулгандуу жагдайлар, ал тургай өлүм менен коштолгон учурлары болгон.

Атап айтканда, 2016-жылы февралда Медициналык академиянын ошол кездеги аппарат жетекчиси Абдыкерим Гапаров "пара алып жаткан жеринен кармалып, жүрөгү кармап каза болгону" айтылган. Маркумдун жакындары прокуратурага кайрылып, үч кызматкерге "кызмат абалынан аша чапкан жана адамдын ден соолугуна олуттуу зыян келтирип, өлүмгө жеткирген" деген айып тагылган. Бишкектеги райондук сот өткөн жылдын этегинде аларды актаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтматов сыйлыгына бөлүнгөн акча жоголду

Жогорку Кеңеш.

КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгына Жогорку Кеңештин эсебинен бөлүнгөн 30 миң доллар уурдалган.

Башкы прокуратура Жогорку Кеңештин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закировго кылмыш ишин козгоп, убактылуу камакка алды. Бул тууралуу УКМКнын басма сөз катчысы Рахат Сулайманов “Азаттыкка” билдирди.

- Жогорку Кеңештин бөлүм башчысына карата Башкы прокуратура Кылмыш-жаза кодексинин 171-беренеси ("Ишенип берилген мүлктү өзүнө ыйгарып алуу"), 350-беренеси ("Документтерди жасалмалоо") менен кылмыш ишин козгоду. Бул боюнча парламенттин иш башкармалыгы "2 миллиондон ашык сом жоголду" деп арыз жазган. Текшерүүнүн жүрүшүндө бөлүм башчы УКМКнын тергөө абагына киргизилди, - деди ал.

"Кат Шадиевден келген"

“Азаттыктын” колуна тийген маалыматтарга караганда КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын 30 миң доллар акчалай сыйлыгын Жогорку Кеңештин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закиров 2017-жылдын сентябрь айында колуна алган. Ал үчүн парламенттин Эл аралык иштер боюнча комитетинин ошол кездеги төрагасы, азыркы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевдин колу коюлган катты ошол кездеги спикер Чыныбай Турсунбековго жиберип, кол койдурат. Муну экс-спикер Турсунбеков да бышыктады:

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- Бул боюнча менин да анча-мынча кабарым бар. Негизи комитеттин башчылары мага жобо боюнча кайрылса, төрага катары тиешелүү бөлүмдөргө жөнөтөм. Эгер мыйзам бузуу болсо, күнөөлүүлөр жазасын алышы керек. Бул боюнча ошол кездеги эл аралык комитеттин төрагасы Шадиевден сурасаңар жакшы болот. Анткени мага кат Шадиевден келген.

Ошентип акча колго тийгенден эки ай өткөндөн кийин, 13-ноябрда Закиров жасалма документтер менен парламенттин иш башкармалыгына отчет тапшырган. Азыр "жасалма кат" деп эсептелип жаткан документте Жогорку Кеңештин эсебинен бөлүнгөн 30 миң доллар КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын эсебине келип түшкөнү жазылган. Бирок бул иштен шек санаган Жогорку Кеңештин иш башкармалыгынын башчысы Талант Курманбек уулу КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын катчылыгынын башкы эсепчиси Анна Рухмаковага кат жиберет. Курманбек уулу катты текшерүү үчүн жибергенин тастыктады.

- Ал акча жыл сайын Жогорку Кеңештин бюджетинен каралат. Туура, катты тактоо иретинде жөнөткөм. Бирок азырынча түшүндүрмө бере албайм.

Рухмакованын жообунда КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын эсебине 30 миң доллар түшпөгөнү, Закиров "жөнөттүм" деген документтер жасалма экени айтылган. Башкача айтканда Анна Рухмакованын дүмүрчөккө коюлган кол тамгасы жана басылган мөөр жасалма болуп чыкан.

Арсен Закиров менен байланышууга мүмкүн болгон жок. Жогорку Кеңештин басма сөз кызматынын жетекчиси Ибраим Нуракун уулунун маалыматы боюнча, Закиров жакында эле эмгек өргүүсүн алып, андан ары иштен кетери тууралуу арыз жазган.

Ал эми парламенттин Эл аралык иштер боюнча комитетинин мурдагы төрагасы, азыркы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев түшүндүрмө берүүдөн баш тартты. Анын кеңешчиси Айбек Эрмековдун айтымында, Шадиевдин 30 миң долларга тиешеси жок.

"Көө жапкан кылмыш болду"

КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын бюджеттик көзөмөл комиссиясынын башчысы, парламенттин депутаты Максат Сабиров бул окуядан кабары жок экенин, мыйзам бузуу аныкталса комиссиянын марттагы жыйынында териштирүү болорун айтты.

- 30 миң доллар лауреаттарга жыл сайын берилет. Акча алардын банк эсептерине которулуп, анан берилет. Комиссияга мартта барам. Ошондо текшеребиз. Азыр маалыматым жок.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев бул окуя бир гана парламентке эмес, залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун да атына көө жабарын айтууда.

- Эгер эл аралык бөлүмдүн башчысы ушундай иштерди жасап жатса, анда Жогорку Кеңештин аппараты коррупцияга батканын билдирет. Бул ачыкка чыккан бир гана мисал. Экинчиден, бул сыйлык эл аралык статуска ээ болуп калган. Залкар жазуучубуздун атын кошо булгап жатабыз. Бул окуя Жогорку Кеңештин КМШ алкагындагы аброюна шек келтирет.

КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгы 2012-жылы кыргыз тараптын демилгеси менен негизделген. Андан бери бул сыйлыкка КМШ өлкөлөрүнүн адабият жана маданиятына кошкон салымдары үчүн Юрий Поляков (Орусия), Анар Рзаев (Азербайжан), Грачье Тамразян (Армения) жана Шайлообек Дүйшеев (Кыргызстан) татыктуу болгон. Жогорудагы төрт сыйлык ээсине тең Жогорку Кеңештин бюджетинен 30 миң доллардан акчалай сыйлык берилген.

Жобо боюнча сыйлык жыл сайын берилиши керек болчу, бирок 2017-жылы негедир бул сыйлык эч кимге ыйгарылган эмес. Сыйлыкты негиздөөчүлөрдүн бири, парламенттин депутаты Каныбек Иманалиевдин айтымында былтыр ассамблея талапкерлер боюнча орток пикир таба албай, сыйлык ээсиз калган.

КМШнын Парламент аралык ассамблеясына Азербайжан, Армения, Беларус, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Орусия жана Тажикстан мүчө. Ооганстандын парламенти болсо бул уюмга байкоочу катары катталган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарын: этти экспорттоо кыялы

Нарын: этти экспорттоо кыялы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:26 0:00

Адегенде жайыңды айт...

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз тилинде бир эле сөз бир канча маанини билдирген кездер болот. "Сөз дайра" берүүбүздө ошол сөздөрдүн маанисин чечмелейбиз.

Мисалы “жай” деген сөздү алалы. “Жай келди” десек, жылдын төрт мезгилинин бири келгенин билдирет.

“Жатар жай камдап алдыңарбы?” десе, жата турган жайды, түнөй турган жерди түшүндүрөт.

“Жай сал” десе, орун сал, төшөк сал дегенди билдирет.

“Ишибиз жайында, жөн эле убара кыла бербегиле?” десе, ишке жөн эле тоскоол боло бербегиле дегенди түшүндүрөт.

“- Ии, үй-жайы кандай экен?” десе, көбүнчө там-ташынан тышкары жашоо-турмушунун ал-абалы кандай экенин сураганынын белгиси.

Кээде каза болгон кишиге байланыштуу: “Жайын каздыңарбы?” десе, “көрүн каздыңарбы?” дегенди, “Жайын бейиштен берсин” десе, көңүл айтканды билдирет.

“Жай” сөзү уланган көп сөз бар дебедикпи. Мисалы: өнөр жай, турак жай, окуу жай, ден соолук жай... ж.б.

“Адегенде жайыңды айтчы, анан мен сен тууралуу айтайын?” десе, “Адегенде өзүң тууралуу мага маалымат берчи, анан сенин ким экениңди айтайын” дегени.

Кыргызда “Жаман жайын айтам деп, баарын айтат” деген да ылакап кеп бар.

Тиги дүйнөнү кыргыздар кээде “чын жай, аркы жай” деп да коет.

Күлүк ат тууралуу “Туягы чулу жан экен, тулпардык жайы бар экен” деген.

“Жай айтчы?” десе, шашпай, түшүнүктүү кылып айтчы дегени.

“Ойлогон оюм жайында болбой калды” дейт. “Ойлогонум ордунан чыкпай калды” дегени.

“Жөн-жай адам экен” десе, жөн эле, тынч жүргөн адам экен дегени.

“Жай жүр” же “жай бас” десе, шашпай, акырын бас дегенди билдирет.

“Жайыңды табам!” десе, “Бирди көрсөтөм” дегени.

“Ал бир жай табар эме экен” десе, жанбакты, жалган, бир жерден туруктуу орун таппаган адам экен дегенди түшүндүрөт.

Жайдын башка дагы бир мааниси - “китеп жай, дасторкон жай, кой жай” деп коет.

“Эми бул ырыңды радиого барып ырдап, элге жай” дейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран тасмаларындагы доор үнү

Ирандык тасмадан алынган кадр.

Бишкекте иран тасмаларынын жумалыгы өтүп жатат. 7-февралда башталган иш-чаранын биринчи күнүндө “Кыял чабытынын таттуу даамы” аттуу көркөм фильм көрсөтүлдү.

Алдыда дагы беш тасма тартууланат. Алар Ирандагы эл аралык “Фаджр” кинофестивалында жана дүйнөлүк фестивалдарда алдыңкы сыйлыктарга ээ болгон.

Жергиликтүү кино адистери иран тасмалары дүйнөлүк кино тармагында улуттук өзгөчөлүгүн сактаганы менен айырмаланып турарын айтышат.

Жумалыктын биринчи күнү коюлган ирандык режиссер Камал Табризинин “Кыял чабытынын таттуу даамы” аттуу тасмасында экология маселеси козголгон. Окуя Ирандагы жогорку окуу жайлардын биринде өтөт. Кинонун баш каарманы - коомчулукту табиятты коргоого, электр энергиясын, жылуулукту үнөмдүү пайдаланууга чакырган жаш окумуштуу.

Режиссер Камал Табризи
Режиссер Камал Табризи

Ал автоунаалар абаны булгап жатканына нааразы. Өзү көчөдө жел араба менен жүрөт. Велосипедине күндөн кубат топтой турган атайын жабдык орнотуп алган. Студенттеринин арасынан Ширин - анын идеясын колдогон жалгыз шакирти.

Экөө адамзат үчүн табиятка зыян келтирбей турган энергия булактарын таап берүүнү кыялданып, ал максатка жете турган жолду издешет.

Сөз болуп жаткан тасманы көрүп чыккан Кинематография департаментинин жетекчиси Муктаалы Бектеналиев адис катары иран тасмасынын өзгөчөлүгү тууралуу кеп кылды:

- Азыркы кинодо жаңы технологиялар, компьютердик графика пайдаланылган экен. Анимациялык ыкмалар да кошулуптур. Демек бул кино аркылуу Ирандын кино өндүрүшү өз тармагында жаңы технологияларды колдонуп жатканын көрөбүз. Бул көрүнүш инновация менен технологиянын өнүгүп жатканы да кино искусствосуна таасир этип жатканын туюнтат.

Глобалдашпаган кыргыз же атам өлдү - салт өлгөн жок

Глобалдашпаган кыргыз же атам өлдү - салт өлгөн жок

Азат атасынын карызынын баарынан кутулду. Эми маркумдун акыркы аманаты калды.

Бектеналиев жумалыктын алкагында кыргыз кинематографисттери менен Иран элчилигинин ортосунда кино тармагындагы байланыштар боюнча пикир алмашуу жүрөрүн кошумчалады.

Иран маданиятын, киносун жакындан билген режиссер-оператор, Кыргыз эл артисти Карел Абдыкулов иран тасмалары тууралуу төмөндөгүдөй пикирде:

- Ар бир улуттун өз маданияты, жүрүш-турушу, бири-бири менен болгон мамилеси бар. Орустардыкы башка, кыргыздардыкы башка дегендей. Мына, ирандыктардын тасмасын өзүң көрүп турасың. Биз жаман айтпайлы, бирок бул тасмалардын деңгээли биздин кыргыз киносуна жетпейт. Анткени булардын темалары башка. Мен иран тасмаларын көп жолу көрдүм. Мүмкүн буларда диний чектөөлөр болгону үчүн ушундай болуп калгандыр? Ошондуктан кино тартууда да "тигиндей сүйлөш керек, мындай сүйлөш керек, тигини тартыш керек, муну тартпаш керек" деген эрежелери бар окшойт.

Абдыгулов анткен менен Иран дүйнөнү таңдандырган баалуу маданий мурастарга бай экенин белгилеп, "кинодо ошол мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана элек" деген оюн билдирди.

Кыргызстандагы Иран элчилигинин маданий өкүлчүлүгүнүн башчысы Али Хакимпур жумалыкка сунуш кылынган фильмдер көрүүчүнү ойлондура турган заманбап тасмалар экенин, алар эл аралык фестивалдарда жетишкен жеңишине жараша тандалганын айтты:

- Жаңылбасам иран киносу 1998-жылы Мажида Мажидинин “Асман балдары” аттуу тасмасы менен дүйнөлүк абройлуу сыйлыктарга кадам таштаган. Андан соң 2012-жылы Асгар Фархадинин "Надер менен Симиндин ажырашуусу" аттуу тасмасы "Оскар" сыйлыгына татыктуу болуп, Иран кинотасмасынын тарыхын жаңылаган. Мындан башка да эл аралык кадырлуу кароо-сынактарда жеңишке жетишкен тасмаларыбыздын катары калың. Учурда заманбап иран тасмаларында да жаңылыктар көп.

Иран маданиятынын Дүйшөмбүдө өткөн жумалыгы. Тажикстан. 2015-жыл
Иран маданиятынын Дүйшөмбүдө өткөн жумалыгы. Тажикстан. 2015-жыл

Адистер Иран мамлекети соңку он жылдан бери өзүнүн кино тармагын идеологиялык курал катары өнүктүрүүгө көңүл коюп келатканын айтышат. Мындан тышкары, иран кинематографиясы кийинки убакта материалдык-техникалык базасын чыңдап, айрыкча анимациялык фильмдерди жаратууда дүйнөнүн алдыңкы өлкөлөрү менен теңтайлашууга жетишкени белгилүү.

2015-жылы Садык Шер-Нияздын “Курманжан Датка” тасмасы Иранда өтүүчү “Фаджр” кино фестивалына катышып, калыстардын атайын сыйлыгына ээ болгон. 2017-жылы кыргызстандык жаш режиссер Салтанат Зарнаеванын “Үй” тасмасы да Тегеренда өткөн кыска метраждуу тасмалардын эл аралык IYCS кинофестивалында "Азиянын эң мыкты тасмасы" деп табылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коррупция - мамлекеттин шору

Иллюстрация

Коопсуздук кеңешинин 8-февралдагы жыйынында президент Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөш натыйжалуу жүрбөй, мамлекеттик түзүмдөр өздөрү ага малынып, милдеттерин толук аткара албай жатканын сынга алды.

Президенттин коррупция менен күрөшүү аракетинен майнап чыгабы? Анын тамырын кыркуу үчүн бийлик бутактары эмне кылышы керек?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин азыркы жана мурдагы депутаттары Руслан Казакбаев, Абдывахап Нурбаев жана Улукбек Кочкоров катышты.

“Азаттык”: Руслан мырза, сиз оппозициялык “Республика-Ата-Журт” фракциясынын лидери катары Коопсуздук кеңешинин кечээги жыйынына катышып келдиңиз. Мурдагылардан бул кеңешменин айырмачылыгы болдубу? Коррупцияга каршы күрөштөн майнап чыгабы?

Руслан Казакбаев
Руслан Казакбаев

Руслан Казакбаев: Коррупция биздин коомдун бардык катмарына сиңип кеткен илдет болуп калды. Мамлекет үчүн биринчи көйгөй десем болот.

Коррупция мамлекеттин саясий туруктуулугуна, экономикалык өнүгүүсүнө, чет өлкөлүк инвестициялардын келишине ж.б. тармактарга терс таасирин тийгизип жатат.

Жыйында мен мамлекет башчысы саясий эркин билдиреби деп күткөм. Аны мен уктум. Президент сот, укук коргоо, көзөмөл, фискалдык органдардын коррупция менен күрөшүүдөгү абалын, көйгөйлөрүн ачык айтты, натыйжасы боюнча көз карашын, сунуштарын ачык билдирди.

Баарын жыйынтыктаганда президент “коррупция менен күрөшүүгө эрким жетет, саясий чечим бар” деп чоң жоопкерчиликти моюнуна алганын айтты. Кечээги жыйын ушунусу менен мурдагылардан айырмаланды десем болот.

“Азаттык”: Улукбек мырза, президент Жээнбеков Кыргызстанда уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш ийгиликтүү жүрбөй жатканынын негизги себеби – сот жана укук коргоо органдарындагы коррупция экенин айтты.

Криминалдык чөйрөдөгү капиталдын көлөмү абдан чоң суммага жеткенин эксперттер билдиришти. Ушундай шартта уюшкан кылмыштуу топтун тамырын кантип кыркууга болот?

Улукбек Кочкоров
Улукбек Кочкоров

Улукбек Кочкоров: Президенттин жыйында сүйлөгөн сөзүнө таянсак, ал өзүнө эбегейсиз чоң жоопкерчиликти алды. Анын натыйжасы кандай болорун убакыт көрсөтөт.

Моюнга ала турган нерсе, уюшкан кылмыштуу топтор Кыргызстандын акчалуу тармактарынын баарын көзөмөлдөп турат. Эми ошолорго каршы күрөшө турган кызматкерлердин айлыгы талапка ылайык болуп жатабы? Колго түшкөн кылмыштуу топтун мүчөлөрү чөнтөгү жука кызматкерди оңой эле сатып алат да.

Кылмыштуу топторду кармагандары менен тергөө жүрүп жатканда иш прокуратурада “сынып калууда” же соттон акталып жатышпайбы. Чоң мөөнөт алып соттолгондон кийин деле акталып кетүүдө. Мына, жакында Чыңгыз Жумагулов (каймана аты - “Дөө”) дегендин соту ушуну далилдеди. 19 жылга соттолгон кишини үч жылда түрмөдөн чыгарып жиберишкени кайсы акылга сыят? Оперативдүү кызматкерлер ал топторду кармары менен эле “бул акчаны ал, аны кое бер” деп айтышат. Мындай абалга биздин бийлик системабыз жол берген.

Бул көрүнүш бир-эки жолу болгон жок, тилекке каршы, биздин коомдо адатка айланып алды. Образдуу айтканда, “Кыргызстан деген үйдө мышыктар чычканды кармабай калды. Мышыктар чычкандар менен биригип алып, кожоюндун муздаткычындагы тамакты каалагандай жеп жатышат”...

“Азаттык”: Абдывахап мырза, коррупция менен күрөшүүдө мамлекеттик органдарда бирдиктүү аракеттер жок, тескерисинче ведомстволук кызыкчылыктар көп корголот экен. Мындай пикирге кошуласызбы? Бирдиктүү күрөшкө эмне тоскоолдук кылып жатат?

Абдувахаб Нурбаев
Абдувахаб Нурбаев

Абдывахап Нурбаев: Мен мындай ойго толук кошулам. Анткени коррупциянын бүгүнкү деңгээли, аны менен күрөшүүнүн натыйжасы мамлекетке болгон элдин ишенимин азайтып, экөөнүн ортосунда ажырым чоңоюп жатат. Ушул убакка чейин комплекстүү иштер кагаз жүзүндө болгону менен иш жүзүндө анча жыйынтык чыкпаганын президент өзү айтып жатпайбы.

Натыйжа болуш үчүн биз келечекте бардыгын ачык айтып, ачык жасашыбыз керек. Бардыгы жарандык коомдун көзөмөлүндө болуп, эл баарын көрүп тургандай шарт түзүүгө тийиш. Сот процессинин жүрүшүн, чыгарган чечимдерин эл көрүп-билип турушу зарыл. “Таза коом” деген программа дал ушул жакка багытталышы керек деп ойлойм...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Күч түзүмдөгү коррупцияны кантип жоготобуз?
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:27 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Саясий ачкачылыкты бийлик этибар албады

Ачкачылык кармаган саясатчылар Бектур Асанов, Эрнест Карыбеков, Кубанычбек Кадыров. 9-февраль, 2019-жыл (коллаж)

Жарандык коом өкүлдөрү саясий ачкачылык жарыялаган саясатчылар Бектур Асановдун, Кубанычбек Кадыровдун жана Эрнест Карыбековдун жагдайына бийлик көңүл бурбай жатканын айтып чыгышты.

Алар ачкачылык кармагандардын ден соолугу начарлап, өмүрүнө коркунуч жарала турган болсо, анын кесепеттери оор болорун эскертишүүдө.

Ал арада президент Сооронбай Жээнбеков сот тармагында мыйзамсыздык өкүм сүрүп жатканын айтып, адам тагдырын оюнчук кылган судьяларга чара көрөрүн билдирди.

Тоготпогон тоңмоюндукпу?

Бийликти күч менен басып алууга байланыштуу айыпталып, камалган саясатчылар Бектур Асанов, Эрнест Карыбеков жана Кубанычбек Кадыров соттогу мыйзамсыздыкка каршы ачкачылык жарыялашкан. Саламаттыгын көзөмөлдөш үчүн алар шаардагы №47 абакка которулган.

Алды он күндөн бери ачкачылык кармап отурган саясатчылар соттук жараянды мыйзамдуу нукка салууга таасир этүүнү өтүнүп президентке, Жогорку Кеңешке жана өкмөт башчыга кайрылышкан.

Азиза Абдирасулова
Азиза Абдирасулова

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова бийликтин тоң моюндугунун кесепеттери оор болуп калышы мүмкүн деп эскертти:

- Үч жигит азыр түрмөдө ачкачылык кармап отурат. Быйыл ушул мезгилде Шералы Назаркулов бир канча күн ачкачылык жарыялап, анын кесепетинен каза болгонуна 16 жыл болду. Ага азыр бул үч жигиттин ачкачылык кармаган учуру туура келип калды. Ошондо да ачкачылык кармоого соттун адилетсиздиги себеп болгон. Биз ошондон сабак алышыбыз керек да! Президент бул абалга көңүл бурушу керекпи же жокпу деген маселе турат. Макул, президент соттун ишине кийлигишпей эле койсун. Бирок бул жерде абактагы үч саясатчы ачкачылык кармап отурат. Бул соттун ишине нааразылыктан улам келип чыккан саясий акция. Демек, президент иштин чоо-жайына көңүл бурууга тийиш. Президент ачкачылык кармагандардын абалына көңүл бөлүп, "алардын сот иши адилет каралсын" деп айта алат.

Абакта саясий ачкачылык кармап отурган үч саясатчынын жакындарынын кайрылуусунда сот ишин ачык өткөрүү жана мыйзамдуулуктун сакталышын камсыз кылуу жөнүндө өтүнүч камтылган. Бирок буга карата азырынча президенттен, парламенттен жана өкмөттөн кандайдыр бир расмий жооп боло элек.

Президент жалпы сот тармагын сындады

Анткен менен Коопсуздук кеңешинин жыйынында мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков адам тагдырын каалагандай калчаган соттордун мыйзамсыз аракеттери тууралуу көптөгөн арыз-даттануулар түшүп жатканын айтып, чара көрүүгө убакыт келгенин билдирди:

- Соттор өздөрү мыйзам бузуп, жарандардын укугун тебелеп жатса, эмне үчүн мен эл шайлаган президент катары ага жөн эле карап турушум керек? Мени эл шайлагандан кийин кайсы жерде мыйзам бузулса, кайсы жерде адам укуктары тебеленип жатса, мамлекетке, элге зыян келтирилип жатса - президент катары бардык маселеге кийлигишем. Анткени мени эл шайлаган. Эл үмүт менен шайлаган. Мага элдик бийликти ишке ашырууга эл өзү ыйгарым укук берген. "Боло берет экен" деп ойлобогула. Эми андай болбойт! Мыйзам чегинде чара көрөбүз. Эми ар бир чечимди көзөмөлгө ала баштайбыз. Адамдын тагдырына мынчалык кайдыгер мамиле кылбаш керек. Өзү сот болуп ошондой нерселерге баргандарга кечиримсиз мамиле болот.

Парламентке мыйзам чыгаруу укугунан сырткары, мыйзамдуулуктун сакталышын көзөмөлдөө милдети дагы тагылган. Бирок талдоочулар соттордогу адам укуктарынын бузулушуна байланыштуу маселелерде депутаттар да үн катпай калганы айтылып келе жатат.

Парламенттеги фракциялардын башчылары оппозициячыл саясатчылардын соттук иштеринин жүрүшү жана алардын ачкачылык акциясы сыяктуу маселелерди көтөрүп, талкуулай элек.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Дастан Бекешев анын себебин киргизилген чектөөлөр менен байланыштырды:

Дастан Бекешев.
Дастан Бекешев.

- Ачкачылык акциясы - бул "бизди унутуп калышпасын" деп өзүнө көңүл бурдуруунун формасы. Мен аларды түшүнөм. Алардын ордунда башка бирөө болсо деле балким ошого бармак. Аларга эч нерсе дей албайбыз. Бирок Кудай сактасын. Эгерде алардын бирөө-жарымына бир нерсе болсо мамлекетке терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Ошол үчүн ал адамдардын саламаттыгына дарыгерлер кылдат көз салышы зарыл. Биз эми депутат катары бул ишке кийлигише албайбыз. Анткени 2016-жылы сот реформасынын алкагында сотко кимдир бирөөнүн абалын жеңилдетүүнү өтүнүп кайрылууга тыюу салган чектөө киргизилген. Ошондуктан депутаттар эмнени айтса-айтпаса деле сот өзү чечет.

Саясий ачкачылыкка мурда кандай мамиле болгон?

Анткен менен "авторитардык бийлик режимдери" деп аталган мурдагы президенттер Аскар Акаев менен Курманбек Бакиев башкарган кезде деле саясий ачкачылык жарыялагандарга бийлик көңүл бөлүп, коюлган талаптарды карап чыгууга аракет кылган учурлар болгонун мисал келтиргендер бар.

Жогорку Соттун мурдагы төрагасы, мурдагы вице-премьер-министр Курманбек Осмонов ал кезде саясий ачкачылык кармагандардын койгон талабына олуттуу мамиле болгонун айтты:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Азыркыга окшоп оппозициялык саясатчылар жапырт ачкачылык жарыялаган учурлар биздин убакта болгону эсимде жок. Бирок ал кезде ар кандай саясий акциялар, саясий жүрүштөр тез-тез болуп турчу. Ошону менен катар айрым бир учурларда жалгыз-жарым ачкачылык жарыялаган учурлар болушу мүмкүн. Ошондо да ачкачылык кармаган адамга барып, абалын сурап, койгон талабын угуп, аны менен сүйлөшүүгө аракет кылат элек. Диалог бар болчу. Айрымдарды радикалдык кадамдарга барбоого чакырып, бир пикирге келүүгө ынандырган учурлар болор эле. Азыркыдай көңүл бурбай, боло жүргөн көрүнүш катары карагандай мамиле жок эле. Биз колубуздан келишинче тиешелүү чара көрчүбүз.

Буга чейин абактагы саясатчылардын ачкачылык жарыялашына жана алардын саламаттыгына байланыштуу маселе парламентте көтөрүлгөн эмес. Абактагы үч саясатчынын жакындары алардын үнү угулбай жатканын белгилеп, бийликтин кайдыгерлигин айыпташкан.

Тасмада: Камактагы саясатчылардын тарапташтары өткөргөн митинг. 5-февраль

Камактагы саясатчылардын тарапташтарынын талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эже-сиңдилер: отурган кыз ордун табат

Эже-сиңдилер: отурган кыз ордун табат
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:21 0:00

Саясатчыларды тыңшоонун бүдөмүк жактары көп

Каныбек Иманалиев, Мелис Карыбеков жана Талантбек Исаев.

Бишкектеги “Обама” кафесинде Патрулдук милициянын мурдагы башчысы Талантбек Исаев, депутат Каныбек Иманалиев, ишкер Мелис Карыбеков чогуу тамактанган жерге жашыруун коюлган диктофон табылды. Алардын биринин жазган арызынын негизинде укук коргоо органдары фактыны териштире баштады. Бул саясатчылар менен укук коргоочулардын жолугушууларынан жашыруун үн жаздыруунун биринчи аракети эмес.

“Обама” кафесинде 7-февраль күнү болгон жолугушууда Патрулдук милициянын мурдагы башчысы Талантбек Исаев, депутат Каныбек Иманалиев жана парапсихолог, ишкер Мелис Карыбеков болгон. Тамактанып бүткөндөн кийин алар отурган столдун астынан жашыруун коюлган диктофон таап алышкан.

Сүрөтттүн окуяга тиешеси жок.
Сүрөтттүн окуяга тиешеси жок.

Бул маалыматты “Азаттык” радиосуна Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Каныбек Иманалиев бышыктады:

- Мелис Карыбеков, Талантбек Исаев үчөөбүз чогуу тамактаналы дегенбиз. Мен Салянованын сотуна барыш үчүн эртерээк кетейин деп туруп баратканда мен отурган жердин жанынан кичинекей диктофон табылды. Мен шашып кетип калдым, ал экөө болсо аны териштирип калышкан.

Талантбек Исаев да бул кабарды ырастап, диктофонду ким, кандай максатта койгону түшүнүксүз болуп жатканын айтты:

Кафенин өзүнүн камераларында тартылган видеону көрсөк, диктофонду ошо жердин эле официанты жабыштырып коюптур.

- Столдун астына менин колум тийип кеткен учурда диктофон түшүп кетти. Болгону ошол. Кийин кафенин өзүнүн камераларында тартылган видеону көрсөк, диктофонду ошол жердин эле официанты жабыштырып коюптур. Эми ал эмнеге койгонун же аны ким койдурганын билбейм. Мен ага кызыккан деле жокмун. Андайга көнүп деле калганбыз.

Ички иштер министрлигинин маалыматына караганда, чогуу түштөнгөндөрдүн үчүнчүсү, ишкер Мелис Карыбеков диктофондун кимге тиешелүү экенин териштирип берүүнү сурап Биринчи май райондук ички иштер башкармалыгына кайрылды. Бул тууралуу ишкердин өзүнөн маалымат алууга мүмкүн болгон жок.

Ички иштер министрлигинин маалымат бөлүмүнүн башчысы Бакыт Сеитов "Обама" тамактануучу жайында табылган диктофонго байланыштуу төмөнкүдөй маалымат берди:

- Атайын иликтөө тобу окуя болгон жерге барып, кафенин администраторун, официантты жана башка тиешелүү кишилерди суракка алган. Ошо жерде бир жылдан бери иштеген официант ал үч киши отурган жерге үн жаздыруучу каражат коюп койгонун толугу менен мойнуна алды. Официант ага каражатты чала тааныш жигит бергенин, аны да жакшы тааныбай турганын айтты. Бирок ошол материалдардын баары алынды, тиешелүү кишилердин көрсөтмөлөрү алынды. Иликтөө иштери жүрүп жатат. Бирок мага азыр эле маалымат келди, бул факты боюнча материалдардын баары Бишкек шаардык прокуратурасына өткөрүлүп берилиптир. Эми иликтөөнү Башкы прокуратура улантабы же Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет улантабы - аны прокуратура органдары чечет.

Жашыруун коюлган диктофонго тиешеси бар-жогу жана ал боюнча фактыны иликтөө тууралуу УКМК да, Башкы прокуратура да маалымат бере элек.

Бишкектеги "Обама" кафеси.
Бишкектеги "Обама" кафеси.

"Обама" кафесинин башкаруучу администратору Айгерим Абакирова болсо диктофонду алардын кызматкери эмес, башка бир кардар коюп койгонун билдирди.

Кантсе да бул окуя коомчулукта “атайын кызматтар саясатчылардын үнүн ар кандай ыкмалар менен жаздырат” деген түкшүмөлдөрдү күчөттү. Саясатчы Эдил Байсалов буларга токтолду:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Акыркы жылдардагы эле практикаларды алсак, саясатчылардын сүйлөшүүлөрүн жаздырып алып, аны кылмыш ишин козгогонго пайдаланып келе жатышпайбы. Буга мисалдар көп. Ошол эле Бектур Асановдун, Бекболот Талгарбековдун камалышын деле карап көрсөк, бардыгы “ютуб-сенсациядан” башталган. Бир жактан үндөрүн жаздырып алган, ошону монтаждап, кескилеп, анан элге “душман” катары көрсөтүшкөн. Террорчулар менен күрөшпөстөн, алар оппозициячы саясатчылардын үндөрүн жаздырып алып, Атамбаевге болобу же азыркы президентке болобу, даярдап беришет. “Сизди минтип жамандап жатыптыр, тигиндей сүйлөптүр” дешет. Анан албетте, атайын кызматтар саясатчылардын же ишкерлердин ар кандай сүйлөшүүлөрүн жаздырып, сырларын билип алып кайра аны өздөрүнө шантаж катары колдонушат. Бирок мен муну “атайын кызматтар” деген атка жамынган уюшулган кылмышкерлер деп эсептейм. Жеке адамдардын үнүн жаздырууга эч кандай мыйзамдык негиз жок. Бул адамдардын эркиндигине каршы кылмыш.

Маалым болгондой, буга чейин укук коргоочу Азиза Абдирасулова аны тыңшоо жүрүп жатканын, эл аралык адистер менен отурган жерден диктофон таап алганын айтып чыккан. Ал бул боюнча Башкы прокуратурага да арыз жазган. Бул ишке УКМК тиешеси жоктугун билдирген.

Кийин "Сөз эркиндигин коргоо комитетинин" төрагасы, активист Адил Турдукулов саясатчылар жана журналисттер менен жолугушкан эки башка учурда эки диктофон таап алганын жарыялаган.

“Прецедент” укук коргоо уюмунун жетекчиси, юрист Нурбек Токтакуновдун айтымында, атайын кызматтар үн жаздырууга укугу бар, бирок ага сот уруксат бериши керек:

Нурбек Токтакунов.
Нурбек Токтакунов.

- Атайын кызматтарда кайсы бир ишти иликтөө учурунда адамдардын үнүн жаздырып алууга укугу бар. Бирок ага сот уруксат бериши керек, соттон санкция керек. Силер айтып жаткан факты учурунда андай санкция барбы же жокпу - аны айта албайбыз. Бирок бизде сотторду билесиңер. Эгер атайын кызматтар бирөөлөрдүн үнүн жаздырып алса, санкцияларды арткы дата менен деле жаздырып алышат. Негизи илгертен бери милиция, атайын кызмат, бүт баары эле ушинтип иштейт. Азыр сотко да, башка укук коргоо органдарына да ишенич жок. Биз алардан корголгон эмеспиз. Алар каалаган адамдын сүйлөшүүсүн тыңшашы мүмкүн, мисалы, менин артымдан деле ошентип тыңшап жүрүшөт дайыма. Ошон үчүн адамдар жашыра турган нерсеси болсо өздөрү ойлонсун, болбосо жашыра турган нерселерди кылбай коюш керек. Жашыра турган эч нерсең жок болсо, сени эч ким деле аңдыбайт. Ал эми үндү жаздырып алып Интернетке жарыялап жиберишсе, анын мыйзамдуулугун эч ким деле карабайт. Үнүн жарыяланган адам маскара болот, болду, ошону менен кала берет.

Генерал-майор Талантбек Исаев былтыр иниси, Жогорку Кеңештин депутаты Канатбек Исаев “төңкөрүш жасоого аракет кылган” деген шек менен кармалгандан кийин ИИМдеги кызматын өз эрки менен тапшырып берген. Канатбек Исаевге байланыштуу жарыяланган тасмалардагы сүйлөшүүлөрдө Каныбек Иманалиевдин да аты аталган эле.

Ошол аудиотасмалардын негизинде Канатбек Исаевге Кылмыш-жаза кодексинин 27-беренеси ("Кылмышка даярдануу"), 233-беренеси ("Калайман башаламандык") жана 295-беренеси ("Бийликти күч менен басып алуу же кармап турууга аракеттенүү") боюнча президенттик шайлоо алдында кылмыш иш козголгон. Депутат 30-сентябрдан бери камакта отурат.

Ага чейин козголгон дагы бир кылмыш ишинин негизинде "Токмок шаарынын мэри болуп турганда жемкорлукка барган" деген айып менен Канатбек Исаевге Бишкектин Биринчи май райондук соту быйыл 4-январда 12 жылга эркинен ажыратуу тууралуу өкүм чыгарган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эсепчинин өлүмү, түрдүү түкшүмөлдөр

Эсепчинин өлүмү, түрдүү түкшүмөлдөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Президент күч түзүмдөрүнө сөөмөй кезеди

Президент Сооронбай Жээнбеков, премьер-министр Сапар Исаков жана спикер Дастанбек Жумабеков. 8 февраль, 2018-жыл

Президент Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөшкөн мамлекеттик органдардын баарын сынга алды.

Бишкекте 8-февралда Коопсуздук кеңешинин жыйынында мамлекет башчысы укук коргоо жана көзөмөл органдары, соттор өздөрү паракорчулукка батып калганын айтты. Ал бул багытта күрөштү күчөтүүнү, айрым таза эмес кызматкерлерден арылууну талап кылды. Байкоочулар президенттин коррупция тууралуу убадаларына ар кандай баа берип жатышат.

Копсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл
Копсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл

Сооронбай Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынында паракорчулук сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын айынан азайбай жатканын билдирди. Ал бул органдардын өзүндөгү коррупция өтө кооптуу абалга жеткенин эскертти. Президент "чоӊ кылмыштар ачылбай, майда кылмыштарга гана көңүл бурулуп, бийликтин жогору эшелондорунда тургандар кол тийбес болуп калды" деген мазмундагы даттануу көбөйгөнүн белгиледи.

Жээнбеков айрыкча УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматынын ишин натыйжасыз, сапатсыз деп баалады. Ал ушундан улам бул кызматтын форматын өзгөртүүнү, ар бир кызматкердин ээлеген ордуна туура келер-келбесин карап чыгууну тапшырды:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- АКС бийликтин жогорку эшелонундагы жана улуттук коопсуздукка коркунуч келтирген коррупциялык кылмыштар менен күрөш үчүн түзүлгөн. Бирок, тилекке каршы, анын айрым кызматкерлери өзүнчө бир "кол тийбес кастага" айланып калышты. Бул жашыруун эмес, эл муну көрүп турат. Мындай кызматкерлер бүтүндөй АКСтин аброюна терс таасирин тийгизүүдө. 2017-жылы АКС кызматтык кылмыштарга каршы күрөш багытында болгону 22 пара алуу фактысын аныктаган. Башкача айтканда, орто эсеп менен бир айда бир жарым факты аныкталган. Өткөн жылда АКС ири жана өзгөчө ири өлчөмдө мамлекеттик мүлктү менчиктеп алуунун 2 гана фактысын далилдеген. Бирөө "сегиз миң долларлык кранды сатып жиберди" деп иш козгогон. "Ири өлчөмдө зыян келген" деп тапканы экинчи иши - "бала бакчага курулуш материалдары кымбат алынган" деген иш. Бир жылда болгону эки факт.

Жээнбеков мындан ары сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын дарегине айтылган ар бир олуттуу арызды өз көзөмөлүнө аларын айтты. Ал судьяларга чыгарган өкүмдөрүнө байланыштуу чара көрөрүн жарыялады:

Соттор оор кылмыш кылган кылмышкерлерди бошотуп жатса, мыйзамды бузуп жатса, жарандардын укуктарын тебелеп жатса - эл шайлаган президент катары эмне үчүн мен муну карап турушум керек?

- Биз мына Бишкек шаарынан эки сотту өткөрбөй койдук. Мен бир мисал келтирейин: бир судья бир ишти 4,8 жыл кармаган. Өткөндө Чүй сотунун дагы бирөөнү жыктык. Ал сотто 18 жыл иштептир, болгону 177 иш караптыр. Ошондо бир жылда сегиз иштен гана караптыр. Ушундай да болобу? Адилеттикке жетпей, узак убакыт бою канчалаган жарандар соттордо жүрөт, соттор ишти атайылап созгон учурлар көп кездешет. Эч кандай өкүм чыкпай, айлап-жылдап СИЗОдо жаткандар да бар. Алардын өзү эле эмес, үй-бүлөсү кошо жабыркап жатпайбы? Шайланган президент катары соттордун ишине кийлигишейин деген кыпындай да оюм жок. Бирок соттор оор кылмыш кылган кылмышкерлерди бошотуп жатса, мыйзамды бузуп жатса, жарандардын укуктарын тебелеп жатса - эл шайлаган президент катары эмне үчүн мен муну карап турушум керек? Мени эл шайлагандан кийин кайсы жерден мамлекеттик органдар адам укугун тебелеген болсо, элге, мамлекетке зыян келтирип жаткан болсо - мен анда президент катары бардык маселеге кийлигишем.

Жээнбеков уюшма кылмыштуулук боюнча күрөштү да коррупция аксатып жатканын айтты. Ал кримчөйрөдөгү акчанын өлчөмү көбөйгөнүн, буга укук коргоо жана сот органдарындагы жогорку кызмат адамдарынын катышы бар экенин белгиледи. Президент "Башкы прокуратура болсо коррупцияга каршы күрөштө улуттук координатор деген милдетин натыйжалуу аткара албай жатат" деп сындады.

Мамлекет башчы коррупцияга каршы чечкиндүү күрөштү күчөтүп, укук коргоо, көзөмөл жана сот системаларын тазалоо боюнча токтоосуз чара көрүүнү талап кылды жана коррупцияга каршы күрөшкөн мекемелердин жетекчилерине дагы бир жолу мүмкүндүк берилип жатканын эскертти.

Айтылгандар аткарылабы?

Коомчулукта президенттин коррупция тууралуу билдирүүлөрү ар кандай талданып жатат. Серепчи Турат Акимовдун пикиринде, Сооронбай Жээнбеков чоң реформа жасай аларын азырынча далилдей элек:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Ал өзү илгертен президенттикке умтулган киши эмес эле. Аны Алмазбек Атамбаев тандап алып келген да. Мурдагы президенттин башынан аттай албайт. Бирок кыргызда "жооштон жоон чыгат" деген сөз бар. Бул же өтө катуу тапталып, бышып, жүрөгү таш болуп, аң-сезими чыңалган киши, же болбосо суунун агымына каршы акпай турган киши. Ошондуктан анын айткандары кандай аткарыларын күтүш керек. Азыр эми бизде эки президент болгондой сезим болуп турбайбы. Ал эски командадан айрылбаса иштей албайт. Анткени алардын кылмыштары бар. Көп иштерге баштарын салып алган. Жээнбековдун өзү даярдаган партиясы да, командасы да жок. Жакында анын иштегенине 100 күн болот, ошондо көп нерсе байкалат. Азыр болсо бул эски кербендин жүгүн көтөрүп баратат. Азыр өтө чоң реформаларга батына албайт. Анан бул киши мурда эч качан жоопкерчиликти алган эмес да, орто, экинчи кызматтарда иштеп келген. Ал УКМКны, ИИМди, прокуратураны жана Коопсуздук кеңешин чечмейинче колуна бийликти ала элек. Конституциялык мүмкүнчүлүктөрдү колдонуп, кол башчы катары бул органдарга өз адамын койгондо гана алдыга ишенимдүү жыла алат.

Мурунку юстиция министри, коомдук ишмер Марат Кайыпов болсо президент коррупцияга каршы күрөштү туура баштады деген ойдо. Анын баамында, адилетсиз чечим чыгарган, алкымы соң судьялардан арылуу президенттин милдети:

Марат Кайыпов.
Марат Кайыпов.

- Сооронбай Жээнбеков ант берүү аземинде элдин алдында берген убадаларын аткарып жатат. "Тартип коргоо органдары, сот органдары биригип алганы үчүн уюшма кылмыш топтору күч алып жатат, алардын бюджети өсүп жатат" деп жакшы баа берди. Прокуратура, ИИМ бир катар сынга кабылды. Алар "ишибиз көп, кыйратып жатабыз" дейт, кымындай эле иштерди сотко жөнөтөт, алардын дагы көбү акталып кетет. Бул иштин сапаты жок деген сөз. Мен президенттин "соттордун ишине кийлигишем" дегенин жакшылап окуп чыктым. Ал сот чечим чыгаргандан кийин анын жыйынтыгына карап, талдап туруп ошол сотторго чара көрөм деп жатат. Туура кылат. Адилетсиз чечим чыгарган, коррупцияга аралашкан соттордон тазаланыш керек. "Чечимине, өкүмүнө карата, сапатына карата, ишинин көлөмүнө карата, бир ишти айлап-жылдап кармап отуруп алганына карата чечим чыгарам" деп жатат. Чечим чыгарышы керек, бул президенттин милдети. Себеби жергиликтүү сотторду мөөнөтүнөн мурда кызматтан алуу - бул президенттин милдети.

Жарандык активист Рита Карасартова Сооронбай Жээнбеков шайлоого катышып жатканда "коррупционер деген адамдардын тизмеси бар" деп айтканын эстеди жана коомчулук анын жарыяланышын күтүп жатканын айтты. Ал сөздөн ишке өтмөйүнчө берген убадалары ишеним жаратпай турганына токтолду:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Негизи коррупцияга каршы күрөш, буга чейин иштеген чиновниктерге "силерге дагы бир жолу мүмкүнчүлүк берем" дегенден башталбашы керек. Эгер факты бар болсо, ошону аягына чыгарып туруп, керек болсо өзүнүн бир-эки санаалашын ары-бери кылышы керек. Макул, бүгүн дагы бир жолу мүмкүнчүлүк беришсин. Бирок адамдар "тазалануу башталды, өзүнүн кишиси болсо да кылмыш ишин козгоду" деген жыйынтыкты көрмөйүнчө эч ким коррупцияны жеңбейт. "Дагы бир мүмкүнчүлүк берели" дегени - "дагы деле уланта берели" деген эле сөз.

Расмий маалыматка ылайык, соңку эки жылда укук коргоо органдары 76 миӊден ашык кылмыш иши козголгон. Бирок анын теңине жакыны “күнөөгө шектүү адамдар табылган жок" деген негиз менен токтотулган же кыскартылган. Козголгон кылмыш иштеринин 30 пайызы гана сотко өткөнү менен 10дон ашык пайызында гана жарандар жоопко тартылган.

УКМКнын Коррупцияга каршы кызматы эки жыл ичинде 485 кылмыш ишин козгоп, анын 118и сотко жөнөтүлгөн, калганы кыскартылган. Айыптоо өкүмү 37 иш боюнча гана чыккан.

2016-2017-жылдары сотко 22 миңден ашуун кылмыш иши келип түшкөн, бирок теңине жакыны кыскартылган же токтотулган.

2016-жылы прокуратура тогуз миңге жакын текшерүү жүргүзгөнү менен сегиз пайызы боюнча гана кылмыш иши козголгон. Козголгон иштердин теңи эле сотко жеткен. Кызыгы, эки пайызга жетпеген иш боюнча айтоо өкүмү чыккан, сегиз иште айыпталгандар эркинен ажыратылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: Коррупционерлерге саткындар деп мамиле кылуу керек

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG