Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:26

Кыргызстан

Данисте: Өзбекстандан шыпаа издеген баткендиктер

Данисте: Өзбекстандан шыпаа издеген баткендиктер
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:59 0:00

Ташкенттик музыкантты Бишкекке жетелеген сүйүү

Ташкенттик музыкантты Бишкекке жетелеген сүйүү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:50 0:00

Комиссия ЖЭБ кырсыгы боюнча чечимин чыгарды

Комиссия ЖЭБ кырсыгы боюнча чечимин чыгарды
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:32 0:00

Депутаттын Казакстанда кармалышынын чоо-жайы

Дамирбек Асылбек уулу.

Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясы депутат Дамирбек Асылбек уулунун Алматы шаарында камакка алынышы тууралуу билдирүү таратты.

Анда фракция бул окуя акыйкат иликтенип, адам укугунун бузулушуна жол берилбесине ишенерин белгилеген.

Асылбек уулу кыргыз спортуна чоң салым кошкону, аймактардагы орчундуу маселелерди көтөрүп келгени, коюлган күнөөгө тиешеси жок деген баштапкы маалымат бар экени айтылган.

Казакстанда өткөн аптанын этегинде аткезчиликке каршы ири операцияда 35 адам кармалган, алардын арасында Дамирбек Асылбек уулу баштаган үч кыргыз жараны болгон.

Казак тараптын маалыматы

Алматынын Алмалы райондук соту депутат Дамирбек Асылбек уулун, аны менен бирге кармалган Улан Мурадиловду жана Чыңгыз Абакировду Казакстандын Кылмыш кодексинин “Евразия экономикалык биримдигинин бажы чек арасы аркылуу ири өлчөмдөгү товар жана башка предметтерди алып өтүү” жана “Трансулуттук уюшкан топко же трансулуттук кылмыштуу топко аралашуу” беренелери боюнча козголгон кылмыш иштин негизинде эки айга камакта алуу чечимин чыгарды.​

Казакстандын Башкы прокуратурасы Жогорку Кеңештин депутаты Дамирбек Асылбек уулу баштаган кыргыз жарандары кармалган окуя тууралуу 19-февралда кеңири комментарий берди. Ошондой эле колго түшүрүү учурунда тартылып алынган ыкчам тасманы жарыялады.

Анда аткезчилик менен шугулданган кылмыш топторун колго түшүрүү операциясы мурдатан бери эле даярдалганы, казак-кытай, казак-кыргыз жана казак-өзбек бажы бекеттериндеги коррупциялык туруктуу айла-амалдардын бети ачылганы айтылат:

"Казакстанга Кытайдан товарлар аткезчилик жол менен алынып келип турган. Ошондой эле товарлар Кыргызстандан бажы администрациясы жана жасалма документтери аркылуу көмүскөдөгү ыкмалар менен ташылган. Кылмышка шектүүлөргө бажы органдарынын жана Чек ара кызматынын айрым жооптуу кызматкерлери жардам берип жүрүшкөн. Товарлар Казакстандын жана Орусиянын ири шаарларына жөнөтүлгөн. Жалпысынан сегиз уюшкан кылмыштуу топ колго түштү. Тергөө иштерин мекеме аралык комиссия жүргүзүп жатат жана бул иш башкы прокурордун көзөмөлүндө", - деп айтылат Казакстандын Башкы прокуратурасынын билдирүүсүндө.

Окуяга карата парламенттин мамилеси

Парламенттеги "Кыргызстан" фракциясы Дамирбек Асылбек уулуна байланыштуу 19-февралда кезексиз жыйын өткөрдү. Фракция лидери Алмазбек Баатырбеков "Азаттык" радиосуна бул окуя аларга күтүүсүз болгонун, фракция Кыргызстандын тиешелүү органдары менен тыгыз байланышып жатканын билдирди:

Алмазбек Баатырбеков.
Алмазбек Баатырбеков.

- Ойдо жок жерден болуп кетти. Баары эле "ал мындай ишке бармак эмес" деп айтып жатат. Казакстандын тиешелүү органдары бөгөт чарасы катары эки айга камоо тууралуу чечим чыгаргандан кийин баарын мыйзам чегинде карайт деген ойдобуз. Эң негизгиси - депутат эле эмес, аны менен кошо кармалган кыргыз жарандарынын да укуктары тебеленбей, акыйкат каралат го деген үмүттөбүз. Дамирбек Асылбек уулу “Кыргызстан” парламенттик фракциясынын жигердүү депутаты гана болбостон, күрөш боюнча Кыргызстан менен Казакстандын спортуна да чоң салым кошуп келген. Ал аймактардагы маселелерди көтөргөн, бир топ иштерди жасаган жигердүү депутат. "Коюлуп жаткан күнөөлөргө депутаттын тиешеси жок" деген баштапкы маалымат бар. Биздин фракция ТИМ жана тиешелүү укук коргоо органдары менен тыгыз байланышта болуп жатат. Бизде ошол жактагы Кыргызстандын консулдугу камактагы жарандарыбызга кирип чыгат деген баштапкы маалыматыбыз бар. Ошо кирип чыккандан кийин өз оозунан да маалыматтарды уксак деп күтүп жатабыз.

Кыргызстандын эгемен тарыхында парламент депутаты чет өлкөдө камакка алынган учурлар дээрлик болгон эмес. 2006-жылы Жогорку Кеңештин ошол кездеги депутаты Өмүрбек Текебаев Польшада маңзат менен кармалып, кийин ал атайын жасалган чагым экени, депутаттын күнөөсү жоктугу аныкталган.

Жогорку Кеңештин басма сөз кызматынын башчысы Ибрагим Нуракун уулу төрага Дастан Жумабеков бул ишке кийлигишпей турганын айтты:

Ибраим Нуракун уулу.
Ибраим Нуракун уулу.

- Төрага эч кандай билдирүү жасабайт. Бул боюнча тергөө жүрүп жатат. Депутаттын камалышы Жогорку Кеңешке байланыштуу эмес. Ал депутаттын өз иши. Төрага, Жогорку Кеңеш депутаттарга каршы кылмыш иши козголгондо же тергөө, сот болуп жатканда буга чейин да аралашкан эмес, мындан кийин да аралашпайт. Регламент боюнча эгер айыбы далилденсе, депутат өзү жооп берет.

Дамирбек Асылбек уулунун спорттогу эмгеги

Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктин жетекчисинин орун басары Канат Арпачиевдин айтымында, Дамирбек Асылбек уулу кийинки аптада Бишкекте өтө турган спорттук күрөш боюнча Азия чемпионатын уюштуруу иштерине кызуу катышып жаткан:

Канат Арпачиев.
Канат Арпачиев.

- Ал Азиянын чемпиону болгон. Грек-рим күрөшү менен машыгып жүргөн. Бүгүнкү күндө Күрөш федерациясынын вице-президенти. Спортко салым кошкон. Убагында Казакстандын курама командасынын мүчөсү болуп, ошол жакта машыгып жүргөн. Жакында, 27-февралдан 4-мартка чейин Кыргызстанда Азия чемпионаты болгону жатпайбы. Ошого ал өзү түздөн-түз киришип, даярдык көрүү жагынан чогуу иштеп жатканбыз. Өкмөттүк деңгээлде уюштуруу комитети түзүлгөн. Комитет бешинчи күнү жыйын өткөргөндө Дамирбек Асылбек уулу ага катышып, андан ары Казакстанга чыгып кеткен.

Дамирбек Асылбек уулу 37 жашта, Ысык-Көл облусунун Каракол шаарында туулган. Бишкектеги Шералы Сыдыков атындагы республикалык олимпиадалык резервдер окуу жайында окуган. Грек-рим күрөшү боюнча эл аралык класстагы спорт чебери. Кыргызстандын Күрөш федерациясынын жана Спорттук күрөш боюнча Азия кеңешинин вице-президенти.

Ал 2003-жылы Жалал-Абад коммерциялык институтунун экономика факультетин "Бухгалтердик эсеп" адистиги боюнча аяктаган. 2009-2011-жылдары Бишкектеги Дипломатиялык академиянын эл аралык мамилелер факультетинде "экономика чөйрөсүндө дипломат" адистиги боюнча окуган.

2000-2009-жылдары "АРМS", "Sky-Mobile", "БиМоКом" компанияларында иштеген.

2009-жылы ошол кездеги президент Курманбек Бакиев түзгөн "Ак жол" партиясынын тизмеси менен депутат болгон жана ал партиянын жаштар канатынын төрагасынын орун басары болуп иштеген.

2010-2015-жылдары "Алфа-Телеком" деген соода маркасы менен таанымал "Мегаком" компаниясында ишкананын кызыкчылыгын коргоо жана мамлекеттик органдар менен байланыш боюнча координатор болгон. 2015-жылы "Кыргызстан" партиясынын тизмеси менен депутаттык мандат алган. Учурда парламенттеги Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.

Депутат менен кармалгандар ким?

Эми Кыргызстандын маалымат агенттиктеринин кабары боюнча Дамирбек Асылбек уулу менен чогуу камалган Уланбек Мурадилов менен Чыңгыз Абакиров тууралуу сөз кылалы.

39 жаштагы Уланбек Мурадилов Нарын облусунда туулган. Нарын шаардык кеңешинде депутат болуп турган, вице-мэр кызматын аркалаган. Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда "Ак жол" партиясынын Нарын шаары боюнча координатору болгону да белгилүү. 2010-жылы бийлик алмашкандан кийин Мурадилов "Мегаком" компаниясынын Ош аймактык бөлүмүн жетектеген. Ушул тушта анын атына бир канча компания катталган.

Анын бир убактагы партиялашы Эмил Чымылдаков Мурадиловдун жакындары Казакстанга жөнөп кеткенин билдирди:

Өзүнүн адамдык касиети, көз карашы, жүрүш-турушу "контрабанда менен алектенет" дегенге коошпойт.

- Мен үчүн бул түшкө кирбеген, күтүүсүз окуя болду. Анын майда-чүйдө бизнестери бар болчу. Анын аткезчилик менен шугулданып жүргөнү тууралуу сөздөргө таптакыр ишенбейм. Анткени биз бир убактарда чогуу жүрдүк, азыркы кезге чейин чай ичишебиз. Өзүнүн адамдык касиети, көз карашы, жүрүш-турушу "контрабанда менен алектенет" дегенге коошпойт. Тескерисинче, Кыргызстандын патриоту болуп, "өнүктүрөлү, жардам берели, мыйзам чегинде иштейли" деп чуркап жүргөн жигит катары билем. Үй-бүлөсү сарсанаа болуп жатат. Өзүбүз чогуу чай ичишип жүргөн балдар менен сүйлөшүп, кабар алып жатабыз. Анын үй-бүлөсү Алматыга кеткени жатат. Алар барып келгенден кийин да такташабыз да.

Ал эми Чыңгыз Абакиров тууралуу маалымат дээрлик жокко эсе. Ал 33 жашта экени, Нарын облусунда туулганы, 2012-2013-жылы "Мегаком" компаниясында иштеп кеткени, анын атына бир канча фирмалар катталганы тууралуу маалымат бар.

Жогорку Кеңештин депутатынын чет өлкөдө "аткезчилик" өңдүү айып менен камалышы жалпы эле парламент, депутаттар тууралуу талаш-талкууну козгоду. Парламенттин мурдагы спикери Абдыганы Эркебаев буга байланыштуу Жогорку Кеңештин жалпы деңгээлине токтолду:

Абдыганы Эркебаев.
Абдыганы Эркебаев.

- Бир эле ал депутат эмес, парламенттин, кыргыз элинин бетине сүйкөлгөн көө болуп калды да. "Эл кандай болсо бийлик, парламент да ошондой болот" деп айтылат эмеспи. Элибиз, тилекке каршы, шайлоо убагында тыйын-тыпырга, көр оокатка берилип же болбосо туугандыкка салып, жалпы элдик, улуттук, мамлекеттик кызыкчылыкты эске албастан, убактылуу адамдарды шайлап жатабыз. Ачыгын айталы, буга 20 жылдай болуп калды. Мурунку президент Аскар Акаев "бергенин ала бергиле, өзүңөр каалаганыңарды шайлагыла, добуш бергиле" деп айткан эмеспи. Анткендин ордуна "мыйзам бузулуп жатат, биз аларды каматабыз" десе болмок да. Ошондон бери бул көрүнүш күчөдү. Мына, биздей акчасы жок адамдар шайлоого катышпай калды. Капчыктуулар, бизнесмендер келип, алар мамлекеттин эмес, өз кызыкчылыгын ойлогон учурлар бар. Азыр парламентте аз эле киши өзүнүн түпкү милдетин, вазийпасын аткарып, жыйындарга катышып жатат. Көпчүлүгү эптеп өтүп алып, күнүн өткөрөт.

Депутат Дамирбек Асылбек уулунун аты өткөн аптада Өзбекстандагы белгилүү олигарх, кримчөйрөдө "Салимбай байбача" деген ат менен таанымал Салимбай Абдувалиевге байланыштуу айтылган. Анда депутаттын Абдувалиев менен чогуу түшкөн сүрөтү жарыяланган. Депутат муну спорт чөйрөсүндөгү тааныш-билиштиги менен түшүндүргөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Погончондор" кримчөйрөдөн оолак болсо...

Иллюстрациялык сүрөт.

Эгер өзбекстандык "Салимбай байбача" кримтөбөл деген сөз чын болсо, анда аны менен чай ичкен орган кызматкерин эмне десек болот?

Мен адатта коомдук мончого көп барам. "Мончодо генерал болбойт" дегендей эч кимдин статусу байкалбайт. Көптөн бери көрө элек тааныштарыңа ошол жерден жолугасың. Анан албетте, түркүн кептерди кулагың чалат.

Бир ирет буудан чыгып, жаңы демделген чайдан уурттап отургам. Менин жанымдан орун алган эки бейтааныш жигит кызуу маектешип жатышты.

"Түрмөдө конвой болуп иштегенде “Водолазды” сотко алпарып жүрдүм", - деди бири.​ "Водолаз" аюудай эле бар. Башы дарбыздай чоң. Желкеси буканыкындай. Бою менден эки эсе чоң. Эшиктен эңкейип кирет", - деп Эр Манаска теңеп сүрөттөп жатты.

Анын сөзүн угуп отуруп, аргасыз баш чайкадым. Погончондор өздөрү кылмыштуу топтун мүчөлөрүн мактап атса, башкалары кайда барат?

Оштогу мончолордо мындан жарым ай мурун "Раим миллионду" кызуу талкуулашкан эле.

Италиялык режиссер Жузеппе Торнаторенин “Малена” аттуу киносун көрсөңүздөр керек. Анда айдай сулуу келинге баары суктанып, баары ашык болот эмеспи. "Раим миллион" дагы ошол каармандай эл оозунан түшпөйт. Ашка барсаң да, базарга барсаң да, үтүктү сайсаң да "Раим миллионду" угасың.

“Раим кеткенден кийин акча мынча эсе көп түшүптүр дейби?”, “Раимдин үйүн тинтсе үч "КамАЗ" акча чыгат болушу керек”, “Ченебей жеген экен”, “Качып кетиптир го”, “Жакында камалат экен”, “Жок, ал камалбайт, Сокенин шайлоосун ошол каржылады” ж.б. дегендей сөздөр.

Өткөн айда мончодо ушул тема кызуу талкууланып жаткан. Аңгыча жашы 25тин тегерегиндеги, милицияда иштеген толмоч жигит сөзгө кошулуп "Раим азамат экен. Эбин тапкан эки ичет. Кимиң ошентип эптей аласың? Мен ошол Раимдин ордунда болсом кана?" - деп агынан жарылды.

Бир-экөө ага каяша айтмакчы болду эле, “ака, заманың бөрү болсо бөрү бол, түлкү болсо түлкү бол. Бажыны ал жебесе, башкасы жемек. Мен, мисалы, парадан баш тартпайм. Берсе алам. Анткени айлыгым 12 миң сом. Баары алат. Антпесең иштей албайсың” деп отургандардын жаагын жап кылды. Үнү да өктөм чыгат экен. Дуулдап жаткандардын баары күңк-мыңк этип кала беришти.

Учурда Ошто "Салимбай" темасы катуу талкууланып жатат. Чайканага кирсең эле "Салимбай", "Сүмбүл", "Шаки", "Жали" дегендерди угасың.

Кызыгы, ошол "Салимбай байбача" тууралуу тасмада кезинде түштүктөгү бир райондун милициясын башкарган, полковник чини бар киши тартылганы да айтылууда.

Эгер өзбекстандык "Салимбай байбача" кримтөбөл экени чын болсо, анда аны менен чай ичкен орган кызматкерин эмне десек болот? Же ал киши милициядан кеткенден кийин орган кызматкерлеринин принциптерин унутуп калды бекен? Анда кыргыз милициясына чинди иштеп жүргөндө гана берип, иштен кеткен күнү кайтарып алыш керекпи?

Блогду чиймелеп отуруп, мурда милицияда иштеп кеткен эски таанышымдан уккан окуя эске түштү.

Ал таанышым милициядан кеткенден кийин айылдык кеңештин депутаты болот. Бир күнү айыл өкмөткө талапкерлердин бири анын үйүнө келип, өзүнө добуш берүүсүн сураныптыр. Анда таанышым “Башкасына барсаң да мага келбе. Сага добуш бере албайм. Анткени милицияда иштеп жүргөндө сенин "Издөөдө" деген сүрөттөрүңдү өз колум менен зым карагайларга чаптап жүргөм" дептир.

Биздин коомдо азыр ушундай чынчыл милиция кызматкерлери азайып кеткенсийт. Грузиядагы реформа дал ушул күч органдарын тазалоодон башталган экен. Бул жагын эске алсак, биз дагы далай ашууну басат окшойбуз.

Балким качандыр бир кезде криминалды жектеп, мончодо китеп окуп, шахмат ойноп отурган күнгө да жетербиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иш таппаган социалдык педагогдор

Иллюстрациялык сүрөт.

Кочкор районунун Кызыл-Дөбө айылынын тургуну Жолдош Талантбек уулу социалдык педагог адистиги боюнча 2014-жылы окууну аяктаган. Соцпедагогдор жетишсиз экенине карабай, Жолдош төрт жылдан бери иш таппай жүрөт. Ал бош орун болсо да иш бербеген райондук билим берүү бөлүмүнүн жетекчисине нааразы.

Жолдош Талантбек уулу Бишкек гуманитардык университетиндеги социалдык педагог адистиги боюнча билим алган. Окууну аяктагандан кийин университеттин жетекчилиги аны Кочкор районундагы Дөң-Алыш айылындагы орто мектепке жолдомо берип жөнөтөт.

Бирок ал барган мектепте соцпедагогдун орду бош эмес болгондуктан өзү туулуп-өскөн ушул эле райондун Кызыл-Дөбө айылындагы мектепке иш издеп барган. Ал айылда да кесибине жараша орун жоктугунан мектеп директору "кирди-чыкты музыка сабагын өтө бер" деп сунуш кылат. Эки жыл бою музыкант болгон Жолдош быйыл соцпедагогдун орду бошоп, "мына, анын ордуна иштейм" деп турганда Кочкор районунун билим берүү бөлүмүнүн жетекчилиги башка адисти жумушка алган. Бул жаш адистин үмүтүнө суу чачкандай эле болду:

- Жумушка кирип жатканда директор мага "соцпедагогдун орду бошосо эле сени коём" деп убада берген. Бирок убадасын аткарган жок. Башка кишини ишке алды. Ал бизде мурда директор болуп иштеп кетиптир. Азыр менин колумда эмгек жамаатынын 65 пайызынын колу бар, "жаш кадр" деп, мени "иштесин" деп кол коюп беришкен, - Жолдош Талантбек уулу.

Кочкор
Кочкор

Жолдош айтып жаткан жаңы дайындалган соцпедагог мындан эки жыл мурда ротация жолу менен Кызыл-Дөбө айылына коңшу жайгашкан Ак-Чий айылына мектеп директору болуп которулуп кеткен. "Орун бошогондо "эптеп пенсияга чыгып алайын" деп келген кишини биртике күтө турсак, жаштарга орун кийин деле бошомок" дейт Кочкор райондук билим берүү бөлүмүнүн жетекчиси Улан Өзүбеков:

- Биз баарын жасап койгондон кийин, "бул менин ордум болчу, мен иштемекмин" деп маселе коюп жатат. Мен ал бала атайын соцпедагогдун окуусун бүтүп келгенин билген эмесмин. Соцпедагогдун ордуна киши алгандан кийин кайрылды. Ал киши деле "жарым жылдан кийин пенсияга чыгам" деп жатат. Кичине күтө турса орун бошойт эле да? Анан министрликке чейин кайрылыптыр.

Акыркы учурда мектеп окуучуларынын арасында болуп жаткан терс көрүнүштөрдүн алдын алыш үчүн мамлекет 2011-жылдан баштап атайын социалдык педагог адистигин бюджеттик негизде бекер окута баштаган. Билим берүү министрлигинин өкүлү Марат Үсөналиев социалдык педагогдор айрыкча окуучусу көп шаардагы мектептерге зарыл экенин билдирди:

- Соцпедагогдор чоң шаарларда керек болгон үчүн даярдап атабыз. Бул мектептин ичиндеги штаттык ырааттаманын негизинде болот. 800-1000 окуучуга чейин окуган мектептерге соцпедагогдорду бөлөбүз. Чоң шаарларда соцпедагогдорго муктаждык көп.

Эреже боюнча соцпедагог мектепте окуган ар бир окуучу менен өзүнчө сүйлөшүп, алардын жандүйнөсүнө сүңгүп кириши зарыл. Адистер мындай аракет менен окуучулар арасында болуп жаткан терс көрүнүштөрдүн алдын алса болорун айтышат. Ошондуктан бул ишти адамдын психологиясы менен иштей билген адистер жүргүзүшү керек.

Балдардын укугун коргоочу Назгүл Турдубекова тилекке каршы азыр иштеп жаткан соцпедагогдордун басымдуу бөлүгү бул кесипке чоочун экенин айтты:

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

- "Атайын даярдалган соцпедагогдор жетишпейт жатат" деген маселе бар да. Бирок ошол эле учурда даярдалган соцпедагогдор иш таппай жүрүшөт. Ал эми иштеп аткандар таптакыр соцпедагогдун ишинен кабары жок мугалимдер. Биз "ар бир мектепте атайын даярдалган соцпедагогдор болсун" деп атабыз.

2011-жылдан баштап Бишкек гуманитардык университетинде мамлекеттин атайын тапшырмасы менен социалдык педагог адистиги ачылган. Билим берүү министрлигинин маалыматына ылайык, акыркы беш жылда бул адистикти 80 студент бүтүрүп, соцпедагог адистигине ээ болгон. Бирок бүтүрүүчүлөрдүн айтымында, алардын көпчүлүгү иш таппай же кесибине байланыштуу эмес башка эле жерде иштеп жүрүшөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Маматалиев: ИИМде интрига болуп жаткандай

Абдырахман Маматалиев.

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги "маңзат ташууга министрдин орун басары Сүйүн Өмүрзаковдун катышы бар" деген маалыматты четке какты.

14-февралда Интернетте "Сүйүн Өмүрзаков Тажикстандын жараны Яха Нуралиев менен кошо наркотрафик уюштурган" деген маалымат тараган.

Буга чейин министрдин дагы бир орун басары "Данияр Абдыкаровдун Орусиядан уурдалган кымбат баалуу машинелерге катышы бар" деген маалымат жарыяланып, мекеме аны да төгүнгө чыгарган.

Министрликтеги таасирдүү аткаминерлерди кылмышка айыптаган маалыматтар тууралуу коргоо, коопсуздук жана чек ара маселелери боюнча мурдагы вице-премьер-министр Абдырахман Маматалиев "Азаттык" радиосунун суроолоруна жооп берди.

“Азаттык”: Ички иштер министринин орун басарларын, милициядагы таасирдүү деп эсептелген аткаминерлерди ар кандай кылмыштарга айыптаган кабарлардын жарыяланып жатышы эмнеден кабар берет?

Ички иштер министрлигинин жетекчилеринин ортосунда кандайдыр бир интрига бар. Атаандаштык, бири-бирине ишенбестик да болушу мүмкүн.

Абдырахман Маматалиев: Биринчиден, Ички иштер министрлигинин жетекчилеринин ортосунда кандайдыр интрига бар. Атаандаштык, бири-бирине ишенбестик да болушу мүмкүн. Булар жөнүндө сырттан башка бирөөлөр жазып чыгарышы мүмкүн эмес деп ойлойм. Анткени алардын жалган маалыматты далилдеп коюуга күчү жетет, мүмкүнчүлүгү да бар.

Менимче, өз ара тиреш жүрүп жатышы ыктымал. Экинчи вариант - булар кылмыштуулук менен күрөшкөн адамдар да. Кылмышкерлер булардын артынан түшүп алып, ар кандай маалыматтарды таратышы да мүмкүн.

“Азаттык”: Ички иштер министрлиги бул эки маалыматтын тең жалган экенин айтып, четке какты. Бирок тараган маалыматтардын чын-төгүнү иликтениши керек беле?

Абдырахман Маматалиев: Кандай болгон күндө да министр өзү, ички коопсуздук башкармалыгы, булардын үстүнөн көзөмөлдөгөн органдар кызматтык иликтөө жүргүзүшү керек. Ал тургай премьер-министр, анын орун басары да көңүл бурушу керек. Булар күч органдары, кылмыштуулук менен күрөшө турган адамдар. Аларды кылмыш ишине байланыштуу айыптаган маалымат чыкканда сөзсүз иликтениши керек. Балким иликтөө жүргүзүлүп, министр өзү чара көрүп, прокуратура карап жаткандыр. Бирок бул жөнүндө маалыматтын жоктугу - башка маселе.

“Азаттык”: Иликтөө жүргүзүлсө, аны коомчулук билиши керек да?

Абдырахман Маматалиев: Жообун айтып, "ак же көк" деп жарыялап койсо туура болмок. Эгер унчукпай койсо коомдо ар кандай шек саноо күчөй берет.

“Азаттык”: Президент Сооронбай Жээнбеков буга чейин Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) Коррупцияга каршы күрөш кызматынын, укук коргоо органдарынын ишин сындады. ИИМде да кадрдык өзгөрүүлөр болушу мүмкүнбү?

Абдырахман Маматалиев: Президент башкы прокурорго буга чейин болгон кылмыш иштеринин ар бирин иликтеп чыгууну тапшырбадыбы. Ким тарабынан козголгонун, эмнеге кыскартылып, эмнеге сотко жетпей калганын, сотко жеткендери эмнеге мындай жеңил жаза алып калганын аныктоо боюнча конкреттүү түрдө мөөнөт берди. Менимче, жакында көп нерсе ачыкка чыгат. Президент эң туура тапшырма берди деп ойлойм. Эми прокуратура аны так аткарса, көптөгөн кадрдык өзгөрүүлөр болсо керек.

“Азаттык”: Өткөн аптада милициянын подполковниктери маңзат мафиясы боюнча шектүү катары кармалды. Милиция менен маңзат көйгөйүнүн байланыштары ачыкка чыгып жатышы эмненин белгиси?

Абдырахман Маматалиев: Мен мурда күч органдарында куратор болуп иштеп жүрбөдүмбү. Оор ишти, кара жумушту жасаган да милиция. Сындалып, жаманатты болгон да милиция. Ошону менен катар эле булардын ишине карапайым элдин арасында нааразылык билдиргендер да, ыраазы болгондор да бар. Кылмыштардын көбүн милиция ачып, сотко жеткирет. Милициянын саны да көп, табияты ошондой.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көл үстүндө жылгаяк тепкен чоң эне

Көл үстүндө жылгаяк тепкен чоң эне
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:18 0:00

Кыргызстан инклюзивдик өнүгүүдөн артта калды

Бишкектин четиндеги жаңы конуштардын бири

Кыргызстан инклюзивдик өнүгүү индексинде өнүгүп келе жаткан 74 өлкөнүн ичинен 51-орунду ээледи. Бул индекс өлкөлөрдүн экономикалык абалын аныктаган жаңы система.

Дүйнөдөгү өлкөлөрдүн экономикалык абалын аныктаган жаңы система өткөн айда Давостогу Дүйнөлүк экономикалык форумда сунушталды. Ал өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнүн негизги көрсөткүчү ички дүң продукциянын (ИДП) заманбап аналогу катары сунушталууда.

Инклюзивдик өнүгүүнүн индекси деп аталган система ички дүң продукция эле эмес, андан башка 11 көрсөткүч боюнча да кайсы бир өлкөнүн абалын аныктайт.

Жалпак тил менен айтканда, мурда дүйнөдө ИДПнын көрсөткүчү боюнча өлкөнүн экономикалык абалы аныкталса, эми анда жашаган жарандардын саламаттыгы, иш менен камсыз болушу, жакырчылыктын деңгээли, байлар менен чөнтөгү жукалардын кирешесинин айырмасы, мамлекеттик карыздын көлөмү сыяктуу он эки көрсөткүчтүн (индикатордун) негизинде каралат. Тагыраагы, өлкөнүн жалпы экономикасы эмес, адамдардын бакубат жашоосу жана аларга түзүлгөн шарттарга көңүл бурулат.

Давостогу экономикалык форумга катышып келген премьер-министр Сапар Исаковдун кеңешчиси Талант Султановдун айтымында, жаңы системанын өзгөчөлүгү жалпы жарандардын жашоосун жакшыртууга багытталган:

- ИДП мүмкүн мамлекет канчалык өнүгүп баратканынын бардык деталдарын көрсөтпөйт деген ойлор көп жылдан бери айтылып келген. ИДП абдан катуу өсүп баратса да, мамлекеттин ичиндеги чакан топ абдан байып, ал эми калгандары жакырланса, анда бул бакубат эмес мамлекет болуп эсептелет. Мисалы, өлкөдө ИДП өскөнү менен 90 пайыз жарандардын жашоосу оңолбосо, экономика жакшы өскөнүн көрсөтпөйт экен. Ошондуктан ушул маселенин айланасында талкуулар болуп, кантип инклюзивдүү өнүгүшүбүз керек деген ойлор айтылып жатат.

Кыргызстандагы жаңы конуштардын бири.
Кыргызстандагы жаңы конуштардын бири.

Мына ушул көрсөткүчтөр боюнча январдын соңунда Дүйнөлүк экономикалык форум жаңы индексти жарыялады. Анда рейтинг өнүккөн өлкөлөр жана өнүгүп жаткан өлкөлөр деп эки топко бөлүнгөн. Кыргызстан өнүгүп жаткан өлкөлөр тобунда 74 өлкөнүн ичинен 51-орунду ээлеген.

Дүйнөлүк экономикалык форумдун эсеби боюнча, Кыргызстандын ички дүң продукциянын адам башына түшкөн суммасы 1038 доллар болсо, жакырчылыктын деңгээли 23 пайызды түзгөн.

Ал эми адам өмүрүнүн узактыгы 63 жаш деп белгиленген. Ички дүң продукция боюнча эсептелген Дүйнөлүк банктын рейтингинде Кыргызстан 192 өлкөнүн ичинен 140-орунду ээлеп келген.

Кыргыз бийлиги жаңы рейтинг менен тааныш экенин белгилеп, андагы көрсөткүчтөрдү жакшыртуу үчүн аракеттенерин билдирүүдө.

Маселен, экономика министринин орун басары Данияр Иманалиевдин айтымында, өкмөттүн буга чейин программалары бул рейтингде негизги максатына үндөшүп кетет:

- 2040-жылга чейин программаны же "Жаңы доорго кырк кадам" деген беш жылдык программанын негизги борборунда адам турат. Башкача айтканда, мурда ар дайым экономика же башка нерселер алдыда болсо, азыр адамды коюп жатабыз. Ошол инклюзивдүү өнүгүү адамдын айланасында болуш керек. Бул жаатта алдыга максаттарды коюп, иштерди жүзөгө ашыруу боюнча аракет кылып жатабыз.

Равшан Жээнбеков
Равшан Жээнбеков

Өкмөт өкүлдөрү өлкөдөгү экономиканын абалын жаңы система боюнча өнүктүрүүгө убада бергени менен жаңы рейтинг өлкөдөгү чыныгы абалды көрсөттү деген пикирлер бар.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Равшан Жээнбеков өлкөдө реформалар ишке ашмайынча, эч нерсе өзгөрбөйт деген пикирде:

- Бардык мамлекеттик багыттар: саламаттык сактоо, билим берүү, жакырчылык менен күрөш болобу, экономикалык көрсөткүчтөр болобу бир гана маселеге келип такалып жатат. Ал - мамлекеттеги структуралык жана системалык реформалар. Эгер мындай реформалар болбосо, Давостогу форумда сунушталган инклюзивдик көрсөткүчтөр эч качан өзгөрбөйт.

Кыргыз-түрк "Манас" университетинин окутуучусу, экономика илимдеринин доктору (PhD) Жунус Ганиев кандай система болбосун өлкөдө коррупция менен күрөштү күчөтүп, көмүскө экономиканы ооздуктамайынча бул сыяктуу рейтингдерде көрсөткүчтөрдү оңдоо аракетинен майнап чыкпасын айтууда.

- Бул жерде так инструменттер болуш керек. Биз адамдын кирешесин эки эсе өстүрөбүз дегенде эле ал өсүп калбайт. Алгач экономиканы өнүктүрүп алып, анан ошого жараша иш кылуу абзел. Экономиканы алдыга жылдыруу үчүн завод-фабрикаларды куруп, өндүрүш жакшы деңгээлге чыгышы зарыл. Болбосо, мигранттардын акчасын алып эле инклюзивдүү өнүгөбүз деген туура эмес.

Ош базары.
Ош базары.

Ошол эле учурда экономикалык абалды аныктоонун системалар арасына кайсынысы так жана туура деген суроо коюлууда. Адистер мындай суроо туура эмес экенин белгилешет. Себеби ички дүң продукция экономикалык гана көрсөткүч болсо, жаңы индекс өлкөдөгү абалды комплекстүү кароого мүмкүнчүлүк берет.

Бул рейтинг боюнча дүйнөдө инклюзивдүү өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн көч башында Норвегия, Исландия, Люксембург, Швейцария жана Дания баштаган Европадагы мамлекеттер турат.

Алар экономикасын өнүктүрүү менен катар адамдын жашоосуна эң жакшы шарттар түзүлгөн өлкөлөр деп табылган. Ошол эле кезде ички дүң продукциянын катышы боюнча экономикасы өнүккөн өлкө катары саналган АКШ бардар жана кембагал жарандардын ортосундагы айырма, мамлекеттик карыздын көлөмү жагынан 23-орунда турат. Ал эми Борбор Азиядан өнүгүп келаткан өлкөлөрдүн ичинен Казакстан 15-орунда турса, Тажикстан 54-орунга илинген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Полковниктерге маңзат ташыткан мафия

Иллюстрациялык сүрөт

ИИМдин Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын полковниктери сегиз килограмм нашаа менен кармалды.

Алардын бири Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын Ысык-Көл жана Нарын облустары боюнча башкармалыгынын башчысынын орун басары болсо, экинчиси Ички иштер министрлигинин пенсиядагы полковниги болуп чыкты. ИИМ бул операция президенттин өздүк курамды "погончон кылмышкерлерден" тазалоо боюнча тапшырмасынын алкагында жүргүзүлгөнүн жарыялады.

"Өзгөчө тапшырма"

Ички иштер министрлиги милициянын иштеп жаткан жана пенсиядагы полковниктеринен турган уюшкан топ кармалганын жарыялады. Кармалгандарга карата ири өлчөмдө баңгизат алып жүргөнү үчүн 247-берененин негизинде кылмыш иши козголду. Колго түшкөн эки полковниктин бөгөт чарасы катары камакка алуу тандалган.

Министрликтин басма сөз кызматынын расмий өкүлү Эрнист Осмонбаев бул кармоо операциясы президенттин ички иштер органдарынын өздүк курамын "погончон мителерден" тазалоо тууралуу тапшырмасынын алкагында жүргөнүн айтты:

- Президент жакында эле өздүк курамдын катарын "тазалоого" тапшырма берген. Ошол тапшырманы аткаруунун алкагында жүргөн атайын операция учурунда шектүү "Лексус-470" үлгүсүндөгү автоунаа токтотулуп, текшерилген. Анын салонунан скотч менен оролгон, салмагы 8 килограммга барабар баңгизат табылган. Унааны айдап бара жаткан адам ички иштер органдарынын пенсиядагы полковниги болуп чыкты. Кийин бул ишке катышы бар деген шек менен Баңгизаттарга каршы күрөш кызматынын Ысык-Көл жана Нарын облустары боюнча башкармалыгынын башчысынын орун басары, милициянын полковниги кармалды. Тергөө амалдары жүрүп жатат.

Жээнбеков: "Өзүңөр аралашкансыңар"

Коопсуздук кеңешинин маалыматы боюнча, ички иштер органдары тарабынан 2016-жылы 166 килограмм героин кармалган болсо, 2017-жылы андай оор баңгизаттан болгону 101 килограмм кармалган. Ошол эле учурда БУУнун Баңгизаттар боюнча башкармалыгынын 2015-жылдагы отчеттук маалыматында Тажикстан жана Кыргызстан аркылуу өткөн "түндүк транзит" каттамы менен ташылган оор баңгизаттардын жылдык жалпы көлөмү бир нече тонна болушу мүмкүн экени көрсөтүлгөн. Бирок ал баңгизат агымынын аз гана бөлүгү кармалып жатканын сындаган президент Сооронбай Жээнбеков анын негизги себептерин мындайча атаган болчу:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Күч түзүмдөрүндө коррупция болбосо криминалдык топтор бул иштерди жасай алмак эмес. Эмнеге алардын тамырын үзө албайсыңар? Анткени силер өзүңөр аралашкансыңар! Бул жерде наркокоррупцияны өзгөчө белгилеш керек. Коррупциялык киреше агымдарынын эң чоң булагы наркобизнес менен байланыштуу. Эл аралык деңгээлде белгилүү болгон "түндүк транзит" маршрутунун бар экенин эч ким тана албайт. Аны баары билет. Ири өлчөмдөгү баңгизаттарды сатуудан аябай чоң өлчөмдөгү акча каражаттары айланып, ага көптөгөн адамдар аралашып жатканы маалым. Бирок ага каршы күрөш ойдогудай жүрбөй жатат. Бул фактылар биздин Кыргызстандын эл аралык абройуна шек келтирет.

Анткен менен Коопсуздук кеңешинде ички иштер министри Улан Исраилов өздүк курамды кол таза эмес офицерлерден арылтуу иши жогорку деңгээлде жүрүп жатканын айтып, жооп кайтарган эле.

Министр Улан Исраилов өткөн жылдары ондогон кызматкерлер кыңыр иштери үчүн милициядан айдалганын айтып, муну жашырып-жаппай ачык аныктоону ишинин жыйынтыгы катары баалаган болчу:

- Ички иликтөө кызматы тарабынан коррупцияга аралашкан жана өз милдеттерин аткарбаган кызматкерлерди аныктап, тазаланууну өзүбүздөн баштаганбыз. 2017-жылы ички иликтөө кызматы тарабынан 1614 кызматтык териштирүү иштери өткөрүлүп, анын жыйынтыгы боюнча 111 кызматкер ички иштер органдарынан айдалган. Ээлеген ордунан 181 милиция кызматкери бошотулган. Башка тартип чараларына тартылгандардын саны 2425 кызматкерди түздү. Бул көрсөткүч жылдан жылга жогорулап жатышы - өздүк курамдагы андай фактыларды жашырбай, ачык-айкын аныктоо менен байланыштуу.

Коркунучтуу чек

Анткен менен анда ички иштер министри Улан Исраилов учурдагы кырдаал баңгизат мафиясы аны менен күрөшчү милициянын полковниктеринин өзүнө баңгизат ташытып койгон деңгээлге жетип калганын билбесе керек. Себеби мурда коомчулукта "милиция баңгизат соодасын калкалайт" деген гана имиштер жүрсө, талдоочулардын айтымында, бул факт милициянын полковниктери эми минтип аны менен өздөрү шугулданып калганын айгинелеп койду.

Абдрахман Маматалиев
Абдрахман Маматалиев

Мурдагы вице-премьер министр Абдрахман Маматалиев муну коркунучтуу белги катар мүнөздөдү:

- Ал кармалган полковник экөө тең так ошол Баңгизаттарга каршы күрөшө турган кызматында иштеген экен. Анан эми ал күрөштү алып бара турган жетекчилер өздөрү баңгизатын ташып жүргөнү аныкталып жатса - бул аябагандай коркунучтуу чекке жетип калган абалдан кабар берет. Бул Ички иштер министрлигинде өтө чоң көйгөйлөр бар экенинин белгиси. Анан эми президент тапшырма бергенден кийин "кармадык" дегени кандай? Демек мамлекет башчысы айтып, көзгө сайбаса, алар кармабай жүрө беришмек беле? Буга чейин алар кайда жүрүшкөн? Мына ушул жагы түшүнүксүз. Булар натыйжалуу иш алып барыш үчүн президент күндө эскертип, айтып турушу керек окшойт.

Мындан эки жыл мурун өкмөткө караштуу Баңзаттарды көзөмөлдөө боюнча агенттик жоюлуп, анын милдеттеринин баары Ички иштер министрлигине өткөрүлүп берилген эле. Бул чара баңгизаттарга каршы ишти бир мамлекеттик органга берүү аркылуу күрөштү борборлоштуруу зарылдыгы менен түшүндүрүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мектеп окуучусу келбеттүү мырза аталды

Аскат Осмонов сынактын аягында сүйлөп жаткан кези.

Бишкекте келбеттүү жигиттердин мыктысын тандаган сынакта мектеп окуучусу биринчи орунду алды.

№74 мектепте 11-класста билим алып жаткан Аскат Осмонов "Mister universal ambassador Kyrgyzstan-2018" наамына ылайык деп табылды. Alim Serebrov эл аралык моделдик агенттиги уюштурган сынак 17-февралда Мамлекеттик циркте өтүп, 30 жигит күч сынашты. Жеңүүчү аталган агенттик менен келишим түзүп, эл аралык таймаштарга катышуу укугуна ээ болду.

Сынактын катышуучулары.
Сынактын катышуучулары.

Келбеттүү мырзаны тандаган сынактын жеңүүчүсүнүн аты-жөнү жарыяланган учурда көрөрмандар узакка чейин кол чаап турушту.

Биринчи орунду ээлеген 17 жаштагы Аскат "Азаттык" радиосуна келип, мелдеш тууралуу ой бөлүштү:

- Сынак мага жакты. Мектебимдин жарымы келди, мугалимдерим колдошту. Чынын айтсам, моделдик жолду тандаганыма сүйүнүп турам. Ата-энем каршы эмес. Подиумда элди кантип караш керек, колу-бутуңдун кыймылы кандай болушу керек - мунун баарын калыстар эсепке алышты. Мурда модель болуп жүргөн үчүн тажрыйба жагынан башкалардан алдыга оздум окшойт. Анын үстүнө боюм да роль ойноду. Менин боюм 189 см.

Бул сынактын шарты боюнча, катышуучунун бою 178 см кем болбошу керек. Жигиттер подиумда өзүн алып жүрүү, моделдик өнөр жагынан төрт багытта мелдешти: улуттук, классикалык, дизайнердик жана өзгөчө кийим. "Улуттук кийим" багытында катышуучулар ат минип чыгышты.

Алим Серебров, уюштуруучу.
Алим Серебров, уюштуруучу.

Таймашты уюштурган Алим Серебров билдиргендей, жеңүүчү жигит эми анын агенттиги менен келишим түзүп, дүйнөлүк сынактарга барууга мүмкүнчүлүк алды.

- Анткени чет өлкөлүк сынактарга жиберүү лицензиясы бизде бар. Кыргызстанда уюштурулган мелдештин ири демөөрчүлөрү жок. Ошондуктан жеңүүчүгө таажы кийгизип, жеңүүчү экенин аныктаган лента тагабыз. Башка баалуу белек берилбейт. Өнөктөштөрүбүз тартуулаган чакан белектерди алышат.

Кыргызстанда жигиттердин мыктысын тандаган сынактын жыйынтыгы "Mister universal ambassador" эл аралык уюмунун социалдык тармактардагы баракчаларына да жайгаштырылды.

Өлкөдө жигиттердин келбеттүүсүн тандаган сынак алгач 2017-жылы уюштурулган. Анда Азиз Юсупов биринчи орунду алган. Былтыркы сынак ресторандардын биринде өткөн. Бирок жеке себептерден улам Юсупов эл аралык таймашка барбай калган.

2016-жылы Нурсултан Айталиев аттуу жигит өз күчү менен "Mister universal ambassador" эл аралык сынагына катышкан. Азыр ал сулуулукту даңазалаган дүйнөлүк долбоорлордо эксперт катары иштеп жүрөт.

Аскат Осмонов
Аскат Осмонов

Быйыл биринчи орунду алган Аскат Бишкекте төрөлгөн. Кийим чыгарган чет элдик уюмдардын биринин Кыргызстандагы өкүлчүлүгүндө модель болуп иштейт. Ал мартта Казакстанда өтө турган мелдешке даярданууда. Андан ары башка чет өлкөлүк сынактарга катышуу ниети бар. Мектепти аяктаган соң телевидениеде алып баруучулук жаатында да өзүн сынагысы келет:

- Алып баруучу болгум келет. Бала кезимден бери диктофонго сүйлөп, үнүмдү жаздырып жүрө берем. Актер болгум келет. Деги эле видеокамера менен иштегенди жактырам. Бул максатыма жетүүгө аракет кылам, бирок моделдикти таштабайм. Мен ушул кесип менен бала кезимден бери адамдардын арасында жүргөндү үйрөндүм. Акча таптым, муктаждыктарымды өзүм чечип келатам.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жазды чакырган Масленица майрамы

Бүгүн славяндардын Масленица майрамы белгиленүүдө.

"Сулайман-Тоо" музейиндеги акча көргөзмөсү

"Сулайман-Тоо" музейиндеги акча көргөзмөсү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:09 0:00

"Кыргызстан" фракциясынын депутаты Казакстанда кармалды

Дамирбек Асылбек уулу

Жогорку Кеңештин депутаты Дамирбек Асылбек уулу Казакстанда кармалды.

Ал мүчө болгон "Кыргызстан" фракциясынын депутаттары окуянын чоо-жайы такталмайынча кандайдыр билдирүү жасоодон карманып турушат. Жарандык коомдун өкүлдөрү болсо казак тарап депутаттын ысымы аталган ишти дыкат иликтеп, ачык-айкын маалымат таратышы керек деген талапты коё башташты. Бийлик бутагындагы кишинин кармалышы парламенттин гана эмес, Кыргызстандын да аброюна шек келтирет деген пикирлер бар.

Дамирбек Асылбек уулу Казакстанда кармалганы тууралуу маалымат 17-февралда чыгып, бир күн бою расмий тастыкталбай турду. Кыргыз тарап окуянын чоо-жайын сурап Казакстанга нота жибергенден кийин 18-февралга караган түнү коңшу өлкөнүн Тышкы иштер министрлиги ага жооп берип, депутат колго түшкөнүн тастыктады.

Айымкан Кулукеева
Айымкан Кулукеева

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Айымкан Кулукеева Казакстанда төрт кыргызстандык кармалганы белгилүү болгонун, алар кандай жагдайда колго түшкөнү такталып жатканын билдирди:

- Расмиий нотада төртөө кармалганы айтылды. Такталбаган маалыматтарда бирөө бошотулганы кабарланган. Адистер Казакстандын тиешелүү кызматтары менен иш алып барып жатышат.

Ишемби күнү Казакстандын Башкы прокуратурасы “Алматы, Жамбыл, Түштүк Казакстан облустарында жана Алматы шаарында 15-16-февраль күндөрү жүргүзүлгөн ири масштабдагы атайын операцияда 29 адам кармалганын" маалымдаган. Чек ара аймактарында аткезчилик менен ишмердик кылган уюшкан кылмыштуу топторго каршы жүргүзүлгөн операцияда колго түшкөндөр бажы, укук коргоо органдарынын кызмат адамдары, ортомчулар, криминалдык чөйрөнүн өкүлдөрү экени айтылган. Анын ичинде кыргызстандыктар бар болгону кабарланган.

Данияр Төлөнов
Данияр Төлөнов

Азырынча Жогорку Кеңеш же "Кыргызстан" фракциясы депутаттын кармалышы боюнча билдирүү жасай элек. Аталган фракциянын мүчөсү, спикердин мурдагы орунбасары Данияр Төлөнов кесиптеши тууралуу кабар күтүүсүз болгонун айтты:

- Бизге таң калычтуу болуп турат. Тактап, жубайы жана туугандары менен байланышууга аракет кылып жатабыз. Дем алыш күндөрү депутаттардын көбү шаарда эмес болчу. Эми чогулуп, кимде кандай маалыматтар болсо талкуулайбыз.

Кыргызстандын легендарлуу парламентинин өкүлү Жамин Акималиев депутаттын аты аталган окуя Жогорку Кеңештин гана эмес, Кыргызстандын эл аралык аброюна да шек келтирет деген ойду ортого салды:

- Анын үстүнө жакында казак тарап чек араны жаап койгон учурда алардын премьер-министри "силер Кытайдан келип жаткан товарлардын так көлөмүн айтпай, аткезчилик сыяктуу туура эмес иштер болуп жатат" дегендей айтпады беле. Биз аны танганбыз. Депутаттын кармалышы коңшулардын ошол дооматына далил болуп калышы мүмкүн. Бул өтө орчундуу маселе, андыктан терең иликтениши керек.

Тышкы саясат: депутат жана этика

Тышкы саясат: депутат жана этика

Жогорку Кеңештин мурдагы, азыркы чакырылышынын айрым депутаттарынын орунсуз сөздөрү, чет элдик сапарларындагы аракеттери кыргыз дипломатиясына кедергисин тийгизгени айтылууда.

Саясат талдоочу, жарандык активист Адил Турдукулов казак тарап депутаттын катышы бар окуяны дыкат иликтеп, ачык-айкын маалымат берүүгө тийиш деген пикирде:

- Бул атайын операциянын алкагындагы кармоо болгондон кийин Казакстандын атайын кызматы шектүүлөр арасында кыргызстандык депутат бар экенин алдын ала билген. Мындай кармоолор алдын ала пландалып жасалат эмеспи. Эл аралык мамиле, ноталар болорун да алдын ала билишкен, ага даяр болушкан. Ошондуктан алар кандайча кармалганы, эмне күнөө коюлуп жатканы, кандай фактылар бар экенин ачык айтышы керек. Биздин бийлик бул маселени ачыкка чыгарууга кызыкдар эмес. Жарандык коом казак бийлигинен ачык-айкындуулукту талап кылабыз. Күнөөлүү болсо, жоопко тартылсын.

Дамирбек Асылбек уулу Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынын депутаты, Кыргызстандын күрөш федерациясынын биринчи вице-президенти. Жакында эле анын өзбекстандык кримтөбөл аталган Салимбай "байбача" менен түшкөн сүрөттөрү интернетке чыгып, талкууга түшкөн эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Батмакандын байсалдуу жолу, тайгак кечүүсү

Батмакан Аалиева (Фатима Байчерикова).

Ленин орноткон Совет бийлиги кыргыздын келечегине көп жакшылык алып келгенин эч ким танбайт. Алардын бири аялдарга берилген эркиндик болду. Кыргыз аялдарын боштондукка чыгаруу боюнча Пишпекте 1918-жылы “Эмгекчил аялдар” деген союз түзүлгөн. Аялдар союзуна Кыргызстандын бардык аймактарынан кыз-келиндерди тартуу иши колго алынган.

Аялдардын алгачкы уюмдары көп пайдалуу иштерди аткарууга киришкен. 1923-жылы 24-апрелде Пишпекте жергиликтүү улуттардын аялдарынын сабатсыздыгын жоюу боюнча биринчи мектеп ачылган. 1925-жылы Кыргызстан боюнча 27 мектепте 464 кыз-келин окуган.

Совет заманынын алгачкы жылдарында ушинтип кыз-келиндерге билим берүү өнүгүп, аялдардан чыккан кадрлар өсүп, алардын маданий жана саясий деңгээли жогорулап, мамлекетти башкаруунун бардык тармактарында жигердүү катыша баштаганын байкайбыз.

Биз бүгүн Кыргызстандагы совет бийлигинин саясатына жан-дили менен берилип, билим алууга умтулуп, анын аркасы менен жаңы заманды курууга, өнүктүрүүгө өмүрүн арнаган кыргыз кыздарынын бири Батмакан Аалиева (Байчерикова Фатима) жөнүндө кенен кеп кылалы деп турабыз.

Аалы кызы Батмакан тууралуу “Тогуз-Торо району”, “Жалал-Абад облусу” энциклопедияларынан төмөндөгүдөй чакан маалыматтарды окуйбуз:

“Аалиева Батмакан (Байчерикова Фатима) – 1907-жылы Тогуз-Торо районундагы Көк-Ирим айыл аймагына караштуу Арал айылында туулган. Атасы Аалы арабча жакшы билген өз заманынын билимдүү адамы болгон, башка касиеттери үчүн жергиликтүү эл “Аалы калпа” деген. Чоң атасы Карбоз бий өрөөндөгү таасирдүү адамдардан болгон, 1840-жылы Ормонду хан көтөргөн кыргыздын курултайына өкүл болуп катышкан. Карбоздун орус оторчулугун ооздукташ үчүн бир топ аракет кылганы эл оозунда айтылып келет".

Батмакан бой тартып келатканда айылдаштары куда түшүп келсе, атасы күйөөгө берип жиберет. Улуу Октябрь революциясынын желаргысы Тогуз-Торого да жеткенде анын маанисин, келечегин Батмакан биринчилерден болуп түшүнүп, билимге умтулат.

Арал айылына атбашылык Маданбай Байчериков деген адам биринчи мугалим болуп барып, мектеп ачылганда Батмакан кыздардын арасынан мектепке өз каалоосу менен келип кирет, башка кыздарды да окууга үндөйт.

Ал 1927-жылы Тогуз-Торо районундагы кыз-келиндеринин арасынан биринчи болуп Ленин комсомолунун катарына өткөн. Убагында Батмаканды “мындай ээнбаштыгы үчүн жайлап салабыз” дегендер да болгон. Бирок ал өз оюнан кайткан эмес.

“Батмакан өз беттегенин бербеген кыз эле, оюндагысын кое берчү эмес. Жаңы заман чыкканда чачын артына түйүп алып, калпак кийип, ат минип жүрчү. Кийин ата-энеси Курманалы деген кишиге кудалап күйөөгө беришет. Жаңы заман келгенде күйөөсүн чанып, аны ажырашууга көндүрүп, башка аял алып берет. “Мектепке окуйм, андан ары билим алам” деп жулунуп калчу. Анысы ата-энесине, туугандарга жаккан жок, акыры оюндагысына жетип, билим алам деп агайын ээрчип кетип калды” деп жеңеси Мактымдын эскергени бар.

Ошентип Батмакан билимин дагы улантам деп агайы Байчериковду ээрчип айылдан качып кетет. Бул окуя Чыңгыз Айтматовдун “Биринчи мугалим” повестиндеги Дүйшөн менен Алтынайды элестетет. Ошентип экөө Ат-Башыга келип туруп калышат, көп өтпөй баш кошушат. Батмакан билимин дагы улантууну көздөп, көп аракет кылган. Акыры комсомолдук жолдомо менен Пишпекке (Бишкек) келип, окууга кирет. Окуусун бүткөндөн кийин Нарын, анан Жалал-Абад шаарларында комсомолдук, советтик кызматтарда иштейт. 1930-жылы Коммунисттик партиянын катарына өтөт.

Кийин Батмакан Аалиева Орто Азия коммунисттик университетин (Ташкент) бүтүрөт. Убагында бул университетте кыргыздын бир топ алдыңкы адамдары билим алган. Ал кезде кыргыз кыздары бул окуу жайында өтө сейрек окуган. Университетти бүткөндөн кийин Батмакан Кыргызстандын түштүгүндөгү Ноокат, Ноокен, Өзгөн райондорунда партиянын райондук комитетинин бөлүм башчысы, катчысы болуп көп жыл иштеген. Далай жолу басмачылардын чеңгелинен аман калган. Батмаканга аял башы менен аялдар теңдиги үчүн күрөшүү оңой болгон эмес.

Батмакан Аалиева совет заманынын алгачкы жылдары кыргыз кыздарынан чыккан С. Телтаева, К. Бектаева, К. Ибрагимова-Убукеева, Б.Муңайтпасова, М. Турганбаева ж.б. менен үзөңгүлөш иштеп, аялдардын кат-сабатын ачууда, аларды эркектер менен бирдей укукта коомдук турмушка аралаштырууда жигердүү иштеген десек болот.

Батмакан кайда, кайсы жумушта болбосун билгичтиги, уюштуруучулугу, чечкиндүүлүгү менен далайларды тамшандырган.

(1930-жылдар, кыргыз аялдарынан алдыңкы өкүлдөрү, оңдон солго Батмакан Аалиева, Калия Ибрагимова-Убукеева ж.б.)
(1930-жылдар, кыргыз аялдарынан алдыңкы өкүлдөрү, оңдон солго Батмакан Аалиева, Калия Ибрагимова-Убукеева ж.б.)

Аалиева Батмакан өмүрүнүн 30 жылын “тар жол, тайгак кечүүдөгү” мамлекеттик кызматтарга арнаган. 1929-1949-жылдары Нарын кантондук аткаруу комитетинин көзөмөл-эсеп бюросунун төрайымы, Кыргызстан компартиясынын Ноокат райондук комитетинин аялдар маселелери боюнча бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Кыргызстан компартиясынын Базар-Коргон райондук комитетинин аялдар маселелери боюнча бөлүмүнүн башчысы, Өзгөн МТСинин аялдар иштери боюнча саясий бөлүмүнүн башчысынын орун басары, Фрунзе шаарындагы марксизм-ленинизм курсунун угуучусу, Кыргызстан компартиясынын Борбордук Комитетинин инструктору, Эл депутаттарынын Киров райондук аткаруу комитетинин төрайымы (Талас облусу) катары эмгек өтөгөн. Октябрь райондук МТСинин алдындагы партиялык комитеттин катчысы, аялдар маселелери боюнча бөлүмүнүн башчысы (Жалал-Абад облусу), Жалал-Абад облустук керек-жарак союзунун төрагасынын орун басары, Кыргызстан компартиясынын Жалал-Абад шаардык комитетинин катчысы болгон. Ошол убакта тагдырдын, саясаттын катаал сыноолорунан өткөнүн архивдик документтер тастыктап турат.

2016-жылдын февраль айында Кыргыз Республикасынын саясий документтердин борбордук архивинен Байчерикова Фатима тууралуу эки папке документ табылды.

Алар ар жылдары Батмакан эженин өз колу менен толтурулган, кадрлардын эсебин алган жеке баракчалар, өз колу менен орусча жазылган өмүр баяндары жана жогорку партиялык жетекчилердин каттары (жашырууну да бар), сунуштамалары, буйруктары болуп чыкты. Ал "орус, кыргыз, татар, өзбек, казак тилдерин билем" деп жазат.

Ал 1951-жылы 5-мартта өз колу менен өмүр баянын минтип жазган: “Мен, Байчерикова Фатима, 1907-жылы Кыргыз ССРинин, Тянь-Шань облусуна караштуу Тогуз-Торо районунун Көкирим айылдык кеңешинин Арал айылында туулгам...”.

Фамилиясы Байчерикова болуп өзгөргөнү күйөөсүнүн таасири болсо, Фатима деп атын алмаштырып алганы ошол убактагы кыргыз интеллигенциясына тийген “татар таасири” десек болот.

1936-жылы 11-ноябрында дагы бир өмүр баянында өзү, ата-энеси жөнүндө мындай фактыларды окуйбуз. “Менин атам Аалы Эрмамбетов өз чарбасында иштейт. Анын 1917-жылга чейин 10 баш кой-эчки, бир уй жана бир аты болгон. Жери жок, мал багып эле жан багат. Менин атам шайлоо укугунан ажыратылган эмес. Мурда кызматтарда иштебеген. Менин туугандарыман чет өлкөлөргө кеткен эмес. Мен 16 жашыма чейин ата-энемдин багуусунда болдум. 1923-жылы күйөөгө чыктым...”.

Батмакан Аалиева 1929-жылы күйөөсү Мадабай Байчериков менен ажырашат. Анан себебин өздүк делосунда минтип жазат: “Күйөөм менен 1929-жылы САКУдан (Среднеазиатский коммунистический университет-Б.О.) келгенден кийин ажыраштым, ал мени "үйдө эле отурушуң керек" деп талап кылып туруп алды, мен ага макул болгон жокмун”. Башка булактарда ажырашууга бала көрүшпөгөнү себеп болгону айтылат.

Мадабай Байчериков 1929-жылдан Ат-Башы, Түп райондорунда ар кандай партиялык, советтик, чарбалык жетекчи кызматтарда иштеген адам болгон. 1937-жылдары "эл душманы" катары атылып кеткен. Дагы бир башка маалыматта Маданбай Батмакан менен ажырашкандан кийин башка аялга баш кошуп, андан эки эркек уулдуу болот. Бул маалыматты сүрүштүрүп отурсак, жиптин учу бизди совет заманынын 1970-80-жылдары кыргыз өкмөт башчысынын орун басары болуп иштеген айтылуу Жамал Ташыбековага алып барды.

“Менин кайнатам Байчериков Маданбай Фатима апа менен бир топ жыл жашап, балалуу болбогондуктан жылуу-жумшак ажырашкан экен. Кайнатабыз башка аялга баш кошуп, андан эки эркек уулдуу болгон. Көп өтпөй “эл душманы” катары кармалып, атылып кетет. Балдары турмуштун оор сыноосунан өтөт. Ошол эки баланын бири Байчериков Марска тагдыр буйруп мен жар болдум. Ал көп жылдар коопсуздук кызматтарында иштеп жүрдү, комитеттин төрагасынын орун басарлыгына чейин көтөрүлдү. 1960-жылдары Марс экөөбүз балалуу болуп калган мезгилде Фатима апа бизди үйүнө “отко” чакырып коноктогон. Азыркы Бишкектин Гоголь көчөсүндөгү үйлөрдүн биринде турчу эле. Фатима эже (Батмакан) менин баламды небересиндей колуна алып, эркелетип отурганы азыр да эсимде. Биринчи күйөөсү жөнүндө көп жакшы пикирлерин айтып, "катташып туралы" деп узаткан. Анын бул мамилесин биринчи күйөөсүнө болгон сый-урматы деп түшүндүк. Кийин көзү өтүп кеткенин уктум. Кайран киши, жакшы адам эле”, деп эскерет Жамал Ташибекова.

Архивдик маалыматтар тастыктагандай, Батмакан Алиеванын партиялык-советтик кызматтардагы тагдыры да оор болгон. 1938-жылы Компартиянын катарынан чыгарылып, жумуштан бошотулат. Анын себебин өзү: “... көрсө 1929-жылы ажырашып кеткен биринчи күйөөмдүн “эл душманы” экенин жашырып жүрүптүрмүн” деп жазат. Сөз биринчи күйөөсү Байчериков Маданбай жөнүндө болуп жатат. Документтердеги маалыматтар боюнча аны бир жыл бою текшеришет, он жыл мурда ажырашып кеткен адамга тиешеси жоктугу аныкталгандан кийин, партиялык стажы сакталып, кайра Компартиянын катарына кабыл алынат.

“Эл душманынын” биринчи аялы болгондугу, экинчи күйөөсүнүн атасы Кытайга кетип калганы Батмакандын мамлекеттик кызматтарга көтөрүлүү учурунда бир топ кедергисин тийгизгенин байкоого болот.

Айталы, 1951-жылдын башында Компартиянын Жалал-Абад шаардык комитетинин катчылыгына көрсөтүлүп, бардык тепкичтерден басып өтүп, Компартиянын Борбордук комитетинен бекитилерде Кыргызстан компартиясынын Борбордук комитетинин жооптуу кызматкери Гулямовдун бүтүмү мындай болгон: «…из автобиографии т. Байчерикова видно, что ее первый муж в бытность прокурором Тюпского района в 1937 году, как враг народа, исключен из рядов ВКП/б/ и арестован органами НКВД, в связи с чем через год и она была исключена из партии, в последствие восстановлена. Второй муж – Давлесов так же в 1935 году исключен из партии за побег родного отца в Китай в 1926 году, в 1945 году вновь вступил в ряды ВКП/б/. По указанным мотивам необходимо отклонить предложение Джалал-Абадского обкома КП/б/Киргизии и рекомендовать ему использовать т. Байчерикову на хозяйственной работе. Ответ. организатор отдела партийных, профсоюзных и комсомольских органов ЦК КП/б/Киргизии. ГУЛЯМОВ. 28 августа 1951 года” (ЦГА ПД КР Ф.56; Оп.108:Д.195)".

Аалиева Батмакан кайда, ким болуп иштебесин, анда мамлекеттик кызматкер катары мыкты сапаттары болгонун Кыргызстан коммунисттик (большевиктер) партиясынын Борбордук комитетинин катчысы Б. Яковлевдин жазган мүнөздөмөсүнөн окуй алабыз.

"В 1948 году т. БАЙЧЕРИКОВА, в порядке укрепления системы потребительской кооперации, Джалал-Абадским обкомом КП(б) Киргизии утверждена заместителем председателя правления Облпотребсоюза по кадрам, где проделала значительную работу по очищению системы потребительской кооперации от лиц, не внушающих делового и политического доверия, правильно подбирала и расставляла кадры на важнейших участках работы.

Тов. БАЙЧЕРИКОВА является членом Джалал-Абадского обкома КП(б) Киргизии и депутатом областного Совета депутатов трудящихся, пользуется авторитетом среди партийного и советского актива города Джалал-Абада. (Секретарь ЦК КП(б) Киргизии Б. Яковлев,18.03.1949) (ЦГА ПД КР Ф.56; Оп.108:Д.195)".

(Батмакан Аалиева, 1960-жылдар).
(Батмакан Аалиева, 1960-жылдар).

Архивдик материалдарды карап отуруп, 1937-жылы жазылган эки “жашыруун” документти окуйбуз. Биринчиси - Бүткүл союздук коммунисттик партиянын Кыргыз обкомунун 1937-жылы 7-январда өткөн бюросу "Байчерикова Фатима Борбордук комитеттин инструктору кызматынан советтик кызматка жөнөтүлсүн" деп чечим чыгарат. Ал чечимге партиянын Кыргыз обкомунун секретары Белоцкий кол койгон.

Экинчиси - Компартиянын Кыргыз обкомунун 1937-жылдын 4-апрелинде өткөн бюросу Байчерикова Фатиманы "Киров райондук аткаруу комитетинин төрайымынын милдетин аткарууга сунуш кылынсын" деп чечим чыгарат. Ал документке кыргыз обкомунун секретары М. Аммосов кол койгон.

(1971-жыл, “Советтик Кыргызстан” гезитиндеги некролог).
(1971-жыл, “Советтик Кыргызстан” гезитиндеги некролог).

Аалиева Батмакан 1967-жылы республикалык маанидеги персоналдык пенсияга чыккан. 1971-жылы январь айында Бишкек шаарында каза болгон. Сөөгү Ала-Арча көрүстөнүнө коюлган. Анын совет түзүлүшүнө, саясатынын орношуна, элдин турмуш-шартын жакшыртууга ак ниет эмгегин, болгон билимин, уюштуруучулук жөндөмүн, күч-кубатын арнап, өтөлгөлүү өмүр кечиргенин кийинки муундар биле жүрүшү парз деп ойлойм.

Бакыт Орунбеков, “Азаттык” радиосунун баяндамачысы

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: ЖЭБдеги жаңы жагдай, Сириядагы жалданма аскерлер

Бишкек жылуулук электр борбору, 27.01.2018

Узап бараткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

Абактагы оппозициячыл саясатчылар Бектур Асанов 30-январдан, Кубанычбек Кадыров 31-январдан жана Эрнест Карыбеков 1-февралдан бери ачкачылык акциясын улантып жатышат.

Ишембиде жакындары абакка кирип, алардын абалын көрүп чыгышты. Бишкектеги “Саясий туткундарды коргоо комитетинин” төрагасы Сапар Аргынбаев "Бектур Асанов арыктап, ээк эттери кирип кетиптир, эриндери болсо канталап калыптыр. Кубанычбек Кадыров менен Эрнест Карыбековдун да аялдары киришкен, алардын абалы деле оор экен. "Карыбеков өтө арыктап жыгачтай болуп, сөөгү эле калыптыр" дешти, ал эми Кадыров суу ичип жатканы үчүн абалы өтө оор эмес, бирок кан басымы көтөрүлүп, кыйналып жаткан экен", - деп “Азаттыкка” билдирди.

16-февралда Кыргызстандагы “Саясий туткундарды коргоо комитети” ачкачылык кармап отурган үч саясатчынын абалына көңүл бурууну өтүнүп, президентке жана Жогорку Кеңешке кайрылды. Алар Улуттук коопсуздук комитеттин башчысы Абдил Сегизбаевдин, соттордун, прокурорлордун ишмердигин текшериш үчүн мамлекеттик комиссия түзүүнү, аларга нааразы болгон элдин үнүн угуп, мыйзамсыз иштерге чара көрүүнү өтүнүшкөн.

УКМК жетекчиси алардын талабы боюнча комментарий бере элек.

Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы болсо ачкачылык кармагандар дарыгерлердини көзөмөлүндө экенин билдирип келатат. Мекеменин өкүлү Александр Никсдорф "алардын абалы канааттандырарлык. Кадыров суу ичип жатат. Асанов менен Карыбеков суудан баш тартып жатышат. Аларга зарыл болгон процедураларды, тамчылатып дары куюп атышат” - деп, “Бектур Асанов өзү баса албай калды” деген маалыматты четке каккан.

Ачкачылык кармагандардын тарапкерлери митингге чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Бейшембиде №47 колонияда жаткан жеринен Кадыров менен Карыбеков Бишкектеги №1 тергөө абагына которулду. Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын өкүлү Никсдорф муну Бишкек шаардык сотунун чечиминин күчүнө киргени менен түшүндүрдү. “Андан ары алар жазасын өтөө үчүн башка колонияларга бөлүштүрүлөт” деди.

Шаршембиде үч саясатчынын 20-30дай тарапташы Жогорку Кеңештин алдына нааразылык билдирип чыгышты. Акциянын уюштуруучулары алар менен жолугууга Ак үйдөн эч ким чыкпаганын журналисттерге билдиришти.

13-февралда Жогорку Кеңештин депутаттары Жанар Акаев, Алтынай Өмүрбекова, Наталья Никитенко, Каныбек Иманалиев жана Талант Мамытов абакка барып, ачкачылык кармап жаткандардын ал-абалын сурап чыгышты. Эл өкүлдөрү дагы ачкачылык кармагандар алдан тайып баратканын коомчулукка айтышкан.

Депутат: Бектур Асановдун абалы оор
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:49 0:00

Жогорку Кеңештеги башкаруучу коалициянын мүчөсү Чыныбай Турсунбеков “алардын өмүрү жөнүндөгү маселе күн тартибинде турса - анда реакция кылыш керек”, – деди “Азаттыктын” суроосуна жооп берип жатып. Ошол эле маалда экс-спикер “күнөө кылган адам жазасын тартышы керек” деген позициясын да билдирди.

Жума башында Ак үй алдына пикетке чыккан активисттердин бири Өндүрүш Токтонасыров ачкачылык кармагандардын ден соолугун текшериш үчүн коомдук комиссия түзүү зарыл деп ойлойт.

Турсунбек Акун, 24-февраль, 2017-жыл
Турсунбек Акун, 24-февраль, 2017-жыл

Кыргызстандын мурдагы акыйкатчысы, өзү бир нече ирет ачкачылык жарыялаган Турсунбек Акун кургак ачкачылыкты дүйнөлүк коомчулук колдобой турганын, “андан адам тез эле мерт болуп калышы” мүмкүн деп эскертет. “Алардын өмүрүнөн айрылып калуу коркунучу турат” – деген Акун саясий акцияга бийлик өкүлдөрү, оболу Акыйкатчы институту көңүл бурушу керек деп эсептейт.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаттары Бектур Асанов менен Кубанычбек Кадыров, энергетика боюнча эксперт Эрнест Карыбеков жана мурдагы мамлекеттик катчы Дастан Сарыгулов “бийликти күч менен басып алууга аракет кылган” деп 2016-жылы кармалган. Саясатчылар кармаларда интернетке алардыкына үнү окшош кишилердин сүйлөшүүсү жазылган аудио тасма жарыяланган эле.

Кийин бул иш боюнча Бишкектин Биринчи май райондук соту аларды күнөөлүү деп таап, Асанов менен Кадыровду 12 жылга, ал эми Карыбековду 20 жылга эркинен ажыраткан. Дастан Сарыгулов болсо төрт жылга шарттуу кесилген. Сот чечимине нааразы айыпталуучулар Бишкек шаардык сотуна доо арыз менен кайрылган.

7-февралда шаардык сот баштапкы өкүмдү күчүндө калтырды. “Мамлекеттик сыр” деген негизде жабык өткөн процессте Сарыгуловдон башка айыпталуучулар сот өкүмүн угууга катышкан жок.

Бишкек ЖЭБдеги авария: жаңы жагдайлар

Бейшембиде вице-премьер Аскарбек Шадиев жетектеген өкмөттүн мекеме аралык иликтөө комиссиясы 26-январдагы Бишкек Жылуулук электр борборундагы (ЖЭБ) авариянын себебин аныктап, алдын ала жыйынтыгын жарыялады.

Жума күнү депутаттык комиссия ЖЭБди көрүп келип, парламентте жыйын курду. Парламенттик комиссия кырсыктын себептери менен кошо жылуулук борборун модернизациялоого жумшалган 386 млн доллардын сарпталышын да иликтеп жатат.

Иликтөө комиссиясынын алдын ала жыйынтыгы боюнча ЖЭБдин кызматкерлеринин, жабдууларынын катуу суукка даяр эместиги жана жаңы блокту ишке киргизүү үчүн химиялык тазалоодон өткөн, тузсуз суунун жетишпестиги аварияга түрткү болгон.

Депутаттык комиссия мүчөлөрү ЖЭБди модернизациялоого бөлүнгөн акча максатсыз пайдаланылганын белгилешти.

“Өнүгүү – Прогресс” фракциясынын өкүлү Исхак Масалиев Бишкек Жылуулук электр борборун жаңылоого байланыштуу жаңы жагдайды ачыкка чыгарды. Депутаттын белгилешинче, долбоордун техника-экономикалык негиздемеси эл аралык макулдашуу Жогорку Кеңеште ратификациялангандан жарым жылдан кийин бекитилген. Башкача айтканда кыргыз өкмөтү 386 млн. доллар акчаны Кытайдын “Эксимбанкынан” алгандан кийин гана долбоордун техника-экономикалык негиздемесин даярдаган.

“2013-жылы декабрда ЖЭБди модернизациялоо боюнча макулдашуу ар кандай жолдор менен ратификацияланды. Бирок 2014-жылдын 1-июнунда, жарым жылдан кийин гана долбоорлоо иштери башталган. Ал эми Мамлекеттик архитектура агенттиги 16-июнда гана техника-экономикалык негиздемени бекиткен. Анда Жогорку Кеңеш эмнени бекиткен? Буга ким жооп бере алат? – деген депутаттын суроосуна жыйынга катышып жаткан бийлик өкүлдөрүнүн эч кимиси жооп берген жок.

“Бир бол” фракциясынын мүчөсү Мыктыбек Абдылдаев өлкөнү 2017-жылга чейин туруктуу өнүктүрүү боюнча улуттук стратегияда Бишкек ЖЭБин жаңылоого 150 млн. доллар сарпталат деп көрсөтүлгөнүн, анан "386 млн. доллар кайдан чыкты?" деген суроону кабыргасынан койду.

​“TBEA менен түзүлгөн келишим 2013-жылдын 11-декабрында ратификация болгон. Стратегия болсо 2013-жылдын 18-декабрында бекиген. Ошондо эки сан жүрөт. ЖЭБди жаңылаш үчүн стратегияда "150 млн. доллар", ратификация боюнча "386 млн. доллар" деп жүрөт. Стратегияны болсо президент менен парламент бекиткен. Муну кантип түшүнсөк болот?" - деген суроо дагы жоопсуз калды.

Жыйынга катышып отурган Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Улан Рыскулов "маалыматты текшериш керек" деп айтуу менен чектелди.

Баш калаадагы ЖЭБди жаңылоого кеткен 386 миллион доллар кандай сарпталганын өлкөнүн Эсеп палатасы толук текшере албайт. Палатанын башчысы Улукбек Марипов TBEA менен түзүлгөн келишимде аудит жүргүзүү жол-жобосу так жазылбаганын, андыктан Кытайдан алынган жабдыктардын баасын текшерүү мүмкүн эмес экенин билдирди.

“Биз болгону насыя Кыргызстанда кандай сарпталганын гана текшере алабыз. Ал эми жабдыктар Кытайдан кандай баага алынганын текшере албайбыз", - деди Марипов.

Буга чейин премьер-министр Сапар Исаков парламентте Бишкек ЖЭБи 30% гана жаңыланганын, аны толук модернизациялоого 600 миллион доллардан ашуун каражат керектигин билдирген.

Эл өкүлдөрү жыйында жылуулук борборундагы аварияга байланыштуу козголгон кылмыш ишинин мыйзамдуулугуна да токтолушту.

Баш прокурордун орун басары Нурлан Дүйшөмбиев ишке тиешелүү материалдар УКМга өткөрүлгөнүн, “бул абдан көлөмдүү иш, көп убакытты талап кылат. Ошондуктан азыр тигил же бул күнөөлүү деп айта албайбыз”, – деди депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып. Башкы көзөмөл органдын өкүлү “тергөөнүн жыйынтыгы менен күнөөлүүлөр аныкталат”- деп ишендирди.

Улуттук коопсуздук кызматынын өкүлү болсо тергөө иштери качан аяктарын, ал канчага созуларын так айта алган жок. “Тиешелүү материалдар жаңы эле алынып, кишилер суралып жатат. Мыйзам чегинде иш жүрө берет” деп гана чектелди.

Депутаттар мыйзам боюнча “Шалаакылык” беренеси менен кылмыш иши жооптуу кызмат адамдарына гана козголорун эскертишип, УКМК Бишкектин ЖЭБдеги чарбалык кызматкерлерди суракка алып жатканын сындашты.

“Эгерде өкмөттүн мүчөсү катары комитеттин жетекчисин, анын орун басарларын, өкмөттүн жетекчилерин, мэриянын жетекчилерин сурасаңар – башка жумуш. Анда туура болот. Силер ЖЭБде нөөмөттө иштеп жүргөн жөнөкөй адамдарды кызмат адамдары деп сурайсыңарбы? – деген суроону УКМКнын өкүлүнө депутат Мыктыбек Абдылдаев узатты.

26-январда Бишкек ЖЭБда авария болуп, баш калаа беш күн бою жылуулуксуз калган. Буга байланыштуу ЖЭБдин директору жана “Электр станциялары” ачык акционердик коомунун жетекчисинин орун басары "шалаакылык кылган" деп иштен алынган.

Сирия согушунда жалданган орусиялыктар

Узап бараткан жумада Сирияда АКШ башында турган антитеррористтик коалициянын абадан урган соккусунан орусиялыктар мерт болгону тууралуу карама-каршылыктуу маалыматтар жарыяланды.

7-февралда Дейр эз-Зор провинциясында өткөрүлгөн аба операциясында Сириянын өкмөтүн колдогон топтор бутага алынып, анын жүрүшүндө жүздөгөн адамдар мерт болгонун Пентагон өткөн аптада эле жарыялаган.

Кремль адегенде чет элдик жана жергиликтүү медианын “орусиялык жалданма аскерлер жок кылынган” деген кабарларын четке каккан.

Орусиянын президенти Владимир Путин жана коргоо министри Сергей Шойгу, 30-январь, 2018
Орусиянын президенти Владимир Путин жана коргоо министри Сергей Шойгу, 30-январь, 2018

Бейшембиде Орусиянын Тышкы иштер министрлиги америкалыктардын соккусунан беш киши өлгөн болушу мүмкүн деп, бирок алар аскер адамдары эместигин билдирди. Тышкы иштер мекемесинин өкүлү Мария Захарова "алар 400, 200 же 100, 10 дагы эмес. Алдын ала маалыматка караганда, ошол куралдуу кагылышта сөз Орусиянын жараны деп болжолдонгон беш адамдын өлүмү тууралуу жүрүшү мүмкүн”, - деди маалымат жыйында.

Захарова кеп орус аскер кызматкерлери жөнүндө эместигин, алардын жарандыгын, Сирияда жүргөн максатын тактоо зарылдыгын кошумчалады.

Эл аралык агенттиктер АКШнын бир жума мурунку аба соккуларынан жүздөгөн адам өлгөнүн, алардын көпчүлүгү орусиялыктар деп жазышкан. "Рейтер" агенттиги 300гө чамалуу киши мерт болгон десе, “Нью-Йорк Таймс” гезити сириялык аскер адамынын айтканына таянып, өлгөндөрдүн ичинен 100 киши орусиялыктар экенин жазат. Агенттиктер алар Кремль менен байланыштагы “Вагнердин жеке аскер компаниясы” деген топто Башар Асаддын тарабында кызмат өтөшкөн деп кабарлашкан.

Сирия, 14-февраль, 2018.
Сирия, 14-февраль, 2018.

Орусияда чыккан “Новая газета” абадан урулган соккуда мерт болгон орусиялыктардын санын 13 киши, “Коммерсант” басылмасы 11 киши деп көргөзгөн. “Коммерсанттын” маектеши “Вагнердин компаниясында” 600гө чейин жалданма аскер болгонун айтат.

АКШнын коргоо министри Жим Меттис 13-февралда кабарчылардын суроолоруна “Борбордук командачылыкта же Пентагондо мындай маалымат алган жокпуз” деп жооп берген.

Орусиялык аскерий дарыгердин “Рейтер” агенттигине айтымында, жалданган орусиялыктардан 100дөй киши өлүп, 200дөй адам жарадар болгон. Сириядан соңку күндөрү эвакуациялангандар Орусиянын төрт аскерий госпиталына жеткирилген. 10-февралда эле 50дан ашык бейтап түшкөнүн, алардын 30% оор жарадар экенин айткан.

Аты-жөнүн жашырган башка дарыгер өткөн этегинен дүйшөмбүгө чейин үч учак менен жарадарлар жеткирилгенин билдирген.

Алеппо шаары
Алеппо шаары

"Вагнердин аскер компаниясы" чабуулга кабылганы тууралуу өзүн Донецк элдик республикасы деп атаган аймактын мурдагы талаа командири Игорь Гиркин (Стрелков) "ВКонтакте" сайтына жазды.

Маалыматтарга караганда, "Вагнердин аскер компаниясы" бейрасмий аскерий уюм. Анын мүчөлөрү буга чейин Украинанын чыгышындагы Донбасс аймагында жикчилдердин катарында жана Сирияда Асаддын тарабында согушуп жүрүшөт.

АКШнын Орусиядагы мурдагы элчиси Майкл Макфол немистердин телеканалына курган маегинде "Сирияда америкалыктар менен орустардын кагылышуусу улана берет" деген оюн айтты.

"Американын да, Орусиянын да аскерий күчтөрү турган жерде мындай болуп кетиши турган иш болчу. Ал жерде өлгөндөр бейрасмий аскерлер болгондуктан, президент Путин муну "ачуулуу америкалыктар жасады" деп айта албайт. Андыктан бул окуяга Путин сабырдуу мамиле жасады. Анысы жакшы. Бирок эми мындан ары эмне болоору азырынча чечиле элек. Тынчтыкты орнотууга, өткөөл өкмөт түзүүгө чындап киришкен аракетти мен көрө албай турам. Бийлик Асаддын колунда турганда согуш улана берет. Трамптын администрациясы америкалык аскерлер Сирияда дагы узакка калаарын расмий айтты. Андыктан алдыда дагы олуттуу кагылышуулар болушу мүмкүн", - деди мурдагы элчи.

Елена Матвеева
Елена Матвеева

Ал эми Свердлов облусунун тургуну Елена Матвеева “Азаттыктын” “Настоящее время” телеканалы менен 13-февралдагы маегинде күйөөсү Сирияга былтыр күзүндө кетип, азыр эми анын ошол жакта каза тапканы тууралуу бейрасмий кабар келгенин ыйлап айтып берди. “Менин күйөөм эле эмес, ал жакка жөнөтүлгөн бардык жигиттер тууралуу эл билиши керек. Аларды эмне үчүн жиберишкен?” – дейт үч баласы менен жесир калган келин.

Кремль Сириядагы орус армиясынын жоготуулары менен аскердик чыгымдарын, жоокерлеринин санын жашыруун кармоого аракеттенет.

Өткөн аптада Воронеж шаарында Сирияда атып түшүрүлгөн учкуч Роман Филипов акыркы сапарга узатылган.

Орусиянын Сириядагы аскердик операциясы расмий маалымат боюнча 2015-жылдын күзүндө башталган. Былтыр декабрдын башында президент Путин Сириядагы Хмеймим базасына күтүүсүз барып, орус күчтөрүнүн орчундуу бөлүгүн чыгарып кетүү ишин баштоону буюрган. Жыл этегинде болсо Тартус портундагы орус базасын кеңейтүү боюнча келишимди ратификациялаган мыйзамга кол койду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бейтаптардын арманын түшүнгөн Умида

Бейтаптардын арманын түшүнгөн Умида
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:17 0:00

"Ромео менен Жульеттанын" сахнага даярдыгы

"Ромео менен Жульеттанын" сахнага даярдыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:06 0:00

Өкмөт Айыл чарба министрлигин реформалайт

Жалал-Абаддагы күнөскана. Архивдик сүрөт.

Айыл чарба министрлигинде иштеген 500дөн ашуун кызматкер кыскартылат. Бул тууралуу премьер-министр Сапар Исаков парламентте депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып билдирди. Анын айтымында, министрлик реформаларга муктаж. Буга чейин да бир канча жолу Айыл чарба министрлигин реформалоо же такыр жоюп салуу тууралуу сунуштар айтылган.

Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин иши чабал экенин 15-февралда премьер-министр Сапар Исаков жазгы талаа иштерине даярдык боюнча Жогорку Кеңеште баяндама жасап жатып моюнга алды. Анын айтымында, министрлик реформага муктаж:

Сапар Исаков.
Сапар Исаков.

- Акыркы күндөрү Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигине көп сын пикирлер айтылып жатат. Биз ал сын пикирлердин көбүнө кошулабыз. Акыркы жылдары министрликте реформа жүргөн эмес. Айыл чарба министрлиги, биз баарыбыз билгендей, статист болуп алган. Биз үч ай мурун функционалдык талдоо баштаганбыз. Ошол функционалдык талдоонун негизинде бардык иштерди бир айда бүтүрөлү деп жатабыз.

Финансы министрлигинин маалыматы боюнча, Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин бир жылдык чыгымы 1,7 млрд. сом болсо, анын жарымы айлык акыга кетет. Өкмөт башчы Сапар Исаков министрликтин курамында иштеген 500дөн ашуун кызматкердин жумуш орду кыскартыларын айтты:

- Айыл чарба министрлигинде 5280 адам иштейт. Биз азыр иш милдеттерин карап жатабыз. Бүтүп калды. Болжол менен 500дөн ашуун кызмат орду кыскарат. Бирок бул кыскартуу ишке зыянын тийгизбегидей кылабыз. Бир топ нерселер эски бойдон кала бериптир.

Жогорку Кеңештеги жыйында жазгы талаа иштерине даярдык тууралуу негизинен өкмөт башчы өзү айтып берди, ал эми министр Нурбек Мурашев айрым суроолого гана жооп берип жатты.

Кыргызстанда Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги - эң көп сынга кабылган мекемелердин бири. Аны такыр жоюп салуу маселеси да кез-кез көтөрүлүп келатат.

Айыл чарба адиси, талдоочу Манас Саматов да өкмөт башчы убада берген кыскартуу жана реформа майнап берерине ишенбейт. Ал жалпы эле бийликте айыл чарбасын терең түшүнгөн адистер жок калды деген ойдо:

Манас Саматов.
Манас Саматов.

- Айыл чарбасы таптакыр жетекчиликсиз калды. Аны түшүнгөн адистер өкмөттө да, Жогорку Кеңеште да, министрликте да жок. Бул азыркы эле министрдин күнөөсү эмес. Жалпы эле өлкө жетекчилеринин көп жылдан бери кетирген катасы. Муну оңдоонун бир гана жолу бар, ал – хирургиялык жол. Аны жоюп салып, кайра башкача түзбөсө болбойт.​ Жер семирткичтерди алып келип жаткандар – жеке фирмалар, үрөн алып келип жаткандар – менчик фирмалар, жаңы техника алып келип жаткандар – жеке фирмалар. Булар болсо бир гана нерсеге – уурдамайга, жула качмайга гана аралашат.

Кыргызстан - агрардык өлкө. Расмий маалыматтар боюнча өлкө калкынынын 60 пайызы айыл жеринде жашайт. Айыл чарба тармагынын үлүшүнө ички дүң өнүмдүн болжол менен 30 пайызы туура келет. Академик Жамин Акималиев Айыл чарба министрлиги советтик иш ыкмасынан арылышы керек деп эсептейт.

Жамин Акималиев.
Жамин Акималиев.

- Айыл чарба министрлигин реформалабасак, ишибиз алга жылбайт. Азыркы кезде жердин 97 пайызы, малдын 99 пайызы менчикке өтүп кеткен. Айыл чарба министрлиги илимий жардам берип, тармактын саясатын иштеп чыгышы керек. Ошентип өзгөртпөсөк, бул министрликтин бизге кереги жок болуп калат. Алар азыр БУУнун байкоочуларындай болуп эле карап калышты, бизге андайдын кереги жок.

Жамин Акималиевдин пикиринде, өкмөт "Айыл чарба министрлигинен кыскартылат" деген 500дөн ашык кызматкерди Кыргызстандагы ар бир айыл аймагына бөлүшү керек:

- Менимче, ошол "кыскартабыз" деген кишилерди Кыргызстандагы 480 айыл аймагына бөлүш керек. Айылда малчылар жер алган, мугалимдер жер алган, дарыгерлер жер алган, алар жер иштетүүнү билбей жатышпайбы. Которуштуруп айдоо деген эмне, жерди канча тереңдикте айдаш керек, канча үрөн себиш керек? Ушул нерселерди билишпейт.

Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министри Нурбек Мурашевдин айтымында, Кыргызстанда 335 миң дыйкан чарба бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эски менен жаңыны элдештирген көпүрө

Касым Каимов

Касым Каимов чыгармачылык өмүрүн жалаң кара сөз жазууга арнап, бир топ аңгеме, повесть, романдарды жаратты. Ал атпай кыргызга таанымал Атай Огонбаевдин өмүр жолун баяндаган “Атай”, муундар аралык татаал байланышты, адеп-ыймандык маселени козгогон “Акырын күтпө” романдарынан тышкары бир топ аңгеме, повесттерди жазган. Бул жолу Касым Каимовдун “Анарбайдын көпүрөсү” аңгемесинин маани-жайын кеп кылабыз.

Жыгач көпүрө агып кетти

Касым Каимовдун “Анарбайдын көпүрөсү” аңгемеси 1970-жылдары жазылып, алгач “Кыргызстан маданияты” гезитинде жарыяланган. Чыгарма көпүрө тууралуу. Жөн көпүрө эмес, каршылашкан эки өрөөндүн эки уруу элин ынтымакка чакырган, жаңы заманда бузулгус болуп бекем салынган көпүрөнүн маани-жайын чечмелеп берген көп пландуу чыгарма. Эски заманда каршылашкан эки өрөөндүн ортосун байланыштырып, жаңы заманда ортодогу мамилени жөнгө салган жыгач көпүрөнү жазгы суу ташкыны алып кетип, ортодогу байланыш үзгүлтүккө учурайт.

“Бир оокумда качыр-кучур эткен шумдуктуу дабыш чыкты. Шойком болорун сезип, аны күтүп тургандар сестейе калышты. Шумдуктуу добуш чыкканда түркүк кыйраган окшойт, чейрек кылымга моюн бербей турган даңкайган чоң көпүрө бел ортосунан бүктөлө түшүп, мүрдөмгө келбей ылайлуу сууга аралашып жок болуп кетти. Ар кайсы жерден сорок эткен жыгачтар гана көрүнүп баратты. Көпүрөнүн эки башынын орду эңшерилип, чаңы уюлгуп калды. Ошентип, талаштын акырын ташкындаган өзөн өзү чечти”.

Ортолук катнаш убактылуу токтогону менен, совет бийлиги кыйынчылыкка кабылган элди байланыштырып турган жыгач көпүрөнүн ордуна тез арада жаңысын темир-бетондон салып берет. Жазуучу жаңы көпүрөнүн курулушун мурдагы көпүрөнү курган Анарбай аксакалдын көзү менен карап, жаңылыкты кары адам кандай кабыл алганына басым жасайт. Суу күркүрөп кирип турганда көпүрө салабыз деп келгендердин аракети карыны абдан таң калтырат.

“Курулуш жумуштары адаттан тышкары, суу тартыла электе башталды. Өйүз-бүйүздө өңчөй техника: таштарды, курулуш материалдарын жүктөгөн машиналар, бульдозерлер, крандуу машиналар. Баары темир, уютулган таш. Эл арасында «таш көпүрө», «темир көпүрө» салынат экен деген сөз тарады.”

Демдүү башталган жаңы заман курулушуна таң калган абышканын жок болуп кетиши ишке берилгендердин эсине деле келбейт.

Кызылбаш менен Карабаштын чабышы

Качан жаңы көпүрөнүн курулушу аягына чыкканда бир чанач кымызы менен козусун алып келген абышка жаштарга ортолук көпүрөнүн таржымалын айтып берет:

“- Илгери биздин өрөөндүн эли жоокер болчу экен, - деп койду Анарбай, - тышкы душмандар менен кармашпастан, өз ара чабышчу экен. Менин жаш кезим... Өрөөндүн бир тарабын Кызылбаш болуш, бир тарабын Карабаш бийлечү. Алар өмүр бою касташты, чабышты. Далай эр өлдү, майып болду. Далай көз жаш төгүлүп, далай кун төлөндү. Эки тараптын бири бирде жыгып, бирде жыгылып, бирок биротоло жеңилип, кол куушуруп бергени болбоду.

Чабышуу ушу суунун өйүзүндө же бүйүзүндө болор эле. Анда ушу темир көпүрөнүн ордунда эки узун жыгачтан салынган солкулдак көпүрө боло турган. Качкан тарап шашылыш түрдө солкулдак көпүрөдөн өтүп, анан жыгачты бери жээкке тартып коёр эле. Кууган жак суудан өтө албай калчу. Ошол заманда солкулдак көпүрө оюнчук болгон. Эрегишкен тараптын кайсынысы болбосун аны каалаган убагында тартып коёр эле. Ошентип өйүз-бүйүз болуп, өрөөн экиге бөлүнүп калчу. Жаатташуу, барымта күчөй турган. Өрөөндүн эки жагы бири-бирине душмандашып, бирдик, ынтымак кетип, кайран эл азапка түшкөн, алсыраган...”

Ортодогу эрегиштен тажаган эл жаңы заман келгенде жыгачтан бышык көпүрө салып, урушкандарды ийге келтирип, ортодо ынтымак орнойт. Ал ынтымак кийин темир-бетон көпүрө аркылуу дагы бир жолу ырасталып, мындай улуу иш кайсы жылда болгону аңгеменин жыйынтыгында так көрсөтүлөт: «Анарбайдын көпүрөсү, 1969-жыл» деген жазуу пайда болду”.

Мындан келди, көпүрө жаатташкан тараптарды ынтымакка чакырган, жаңы заман эрегиш эмес, эмгектин учуру экенин айгинелөөчү символдук мааниге ээ. Бекеринен Анарбай аксакал өткөнгө кайрылбайт, ал үчүн жаңы көпүрө элдин ынтымагын мурдагыдан да бекемдеши, уруулук бытырандылыкты көпчүлүктүн тарыхый жадынан чийип салышы керек эле.

Көпүрөгө катылган сыр

Айтса, жазуучунун аңгемесинде козголгон манилүү социалдык, адеп-ыймандык проблемалар жыйынтыгында элеттиктердин сырттан бейгам сезилген турмушун, алардын түпкүрдө катылган аздек сырларын ачууга жардам берет. Көпүрө жөн эле катнаш жолу эмес, тарыхый маани-маңызы терең иш экени ачыкка чыгат. Адабиятчы Искендербек Жумабаевдин пикиринде, көркөм адабият фактыны эмес, анын артында катылып жаткан проблеманы аңдашы абзел.

- Касым Каимов - артына эсте каларлык из калтырып кеткен жазуучу. Прозачы, сөз чебери катары белгилүү калемгер. “Атай” романы баштаган көптөгөн чыгармалары бар. Мисалы, “Талаа жылдызы” повестинде сүрөтчүлөр турмушун чагылдырган. Касым Каимов турмуштук фактылардын көмүскө жактарын көргөнгө аракет кылат, чыгармачылыктын негизги мааниси ошол да. Көркөм чыгармачылыктын мааниси - фактыларды көрсөтүү эмес, анын артында көрүнбөй жаткан маанилерди ачып бериш. Бул жагынан алганда Касым Каимов турмуштун тереңдеги маанисин көрсөткөнгө аракеттенген жазуучу.

Касым Каимовдун чакан эпикалык жанрдагы жетишкендиги анын “Анарбайдын көпүрөсү” аңгемесинде бажырайып ачык көрүндү, психологиялык жагынан тереңдеди десек жарашат. Анда сүрөттөлгөн окуялар мейкин-мезгилдик жагынан ыраатка салынып, өткөн менен бүгүнкү, ал аркылуу болочоктун контурлары алдыга чыгат.

Уруулук жаңылыш түшүнүк, көз караштар менен жашап келген элдин ынтымагын кармап турган Анарбайдын жыгач көпүрөсүн суу алып кетиши биринчи иретте аксакалды ойго салат. Албетте, жаңы заманда уруулук уруштар токтолгону менен, анын калдыгы адамдардын аң-сезиминен биротоло өчө элек болчу. Анарбай аксакалды жаңы көпүрөнүн курулушу кызыктырат. Мурдагыдай көп эл чогултуп, кол менен таш-кум ташып, токойдон дарак кыркуу болобу деген ой көңүлүндө турган эле. Иш жүзүндө баары тескерисинче болду, жайнаган техника, үйүлгөн темир-тезектер, чулу бетондор.

Касым Каимовдун чыгармачылыгын мыкты билген жазуучу Жылкычы Жапиевдин айтуусунда, аңгемеде өткөн менен бүгүнкү күн эриш-аркак, мамыр-жумур көрсөтүлгөн.

- Касым Каимов аябай сыпаа киши эле. Ачуусу аябай келгенде да оозунан жаман сөз чыкканын мен укпадым. “Анарбайдын көпүрөсү” - бул кыргыз аңгемесинде өзүнчө сөз кыла турган мыкты чыгарма. Эски-жаңы турмушту салыштыруу көпүрө аркылуу көрсөтүлөт. Ортодогу тымызын талашка аягында темир-бетон көпүрөнүн курулушу аркылуу чекит коюлду. Касым Каимов кара сөздүн дыйканы эле. Аны ангеме, повесттеринен деле байкай алабыз.

Анарбайдын көпүрөгө кызыгышынын жөнү бар эле. Анткени анын жаңы коомго сиңирген эмгегинин жандуу белгиси ушул көпүрө болчу. Ал белгини ташкын суу изин калтырбай алып кетти. Көпүрө жоголуп, ортодогу байланыш үзүлгөндөн аз өтпөй убактылуу көпүрө, ага улай жаңы курулуш башталып отурбайбы. А бирок жаңы көпүрөнүн курулушу Анарбай аксакалга таптакыр түшүнүксүз болчу.

Эски-жаңынын эрегиши

Баары башкача, кийин иштин натыйжасы көрүнө баштаган чакта гана Анарбай аксакал жаңы заман курулушунун маани-жайын боолгойт. Замандан артта калганын сезет. Ошон үчүн жаңы замандын курулушу Турардын атында болушун каалайт.

Филология илимдеринин доктору, профессор Али Турдугуловдун айтуусунда, аңгеменин финалдык чечилиши символдук маани-мазмун алып кетет.

- “Анарбайдын көпүрөсү” аңгемесинин өзгөчөлүгү - андагы курч социалдык маселенин адеп-ыймандык жагынан каралышы, баа берилиши. Эл турмушу, үрп-адаттар, салт-санаа – мунун баары чыгармада абдан жакшы иштелген. Чыгарманын башкы каарманы - Анарбайдын өзү. Көпүрө болсо чыгармада коюлган проблеманы чечүүнүн символу. Эки өрөөндү жайлаган эки эл, уруу-уруулар ортосундагы талаш. Ошол чатактарга чекит коюш үчүн көпүрө салынган. Аңгеменин сюжети жаңы көпүрөнүн салынышынан башталат, ошону менен жыйынтыкталат.

Касым Каимов социалдык көп маселелерди козгогон мыкты чыгармаларды жазды. Алардын баарында бул маселе адеп-ыйман, психологиялык ынанымдуу деталдар аркылуу чечилип, баасын алат.

Касым Каимов “Атай” жана “Акырын күтпө” романдарын эске албаганда, негизинен орто жана чакан эпикалык жанрда үзүрдүү эмгектенди. Сүрөткердик таланты ушул багытта кыйла кенен жана ар тараптуу ачылды. 1970-80-жылдары жазуучу “Бири бирине окшобогон күндөр”, “Кыш ыргактары”, “Жигит баратат”, “Белгилүү эркек”, “Ийри жылан”, “Начальниктин кабагы”, “Бөтөлкөдөгү киши”, “Ак жоолук”, “Анарбайдын көпүрөсү” сындуу кызыктуу чыгармаларды жаратты.

Бул учур анын сүрөткер катары калыптанышы, көркөм тажрыйба топтошу гана эмес, адабиятка жаңыдан баш багып жаткан таланттарга колдоо, жардам көрсөтүү жылдары деп койсок да жарашат. Жазуучу бир топ жылдары “Кыргызстан маданияты”, “Чалкан” сындуу мезгилдүү басма сөз каражаттарын жетектеп, Жазуучулар бирикмесинде адабий кеңешчилик кызмат өтөгөн.

Анын жаш таланттарга кандай камкордук көргөнүн жазуучу жана илимпоз Сулайман Рысбаев минтип эскерди:

- Касым Каимов менен 1980-жылдардын орто ченинде айылдык мектепте иштеп жүргөнүмдө Токтогулда өткөн жаш жазуучулардын семинар-кеңешмесинде баарлашкамын. Эки-үч күн чогуу жүрдүк. Ал киши Жалал-Абад чөлкөмү боюнча Жазуучулар бирикмесинин кеңешчиси болчу. Жаш жазуучуларды жанына алып Токтогулга барып, ал жердеги жаш таланттар менен семинар-кеңешме өткөргөн. Ошол иш-чарада Касым агайдын көп кеп-кеңешин уктук, чыгармаларыбызды кызуу талкууладык.

Ал эми “Анарбайдын көпүрөсү” аңгемеси Касым Каимовдун чыгармачылыгында өзгөчө орунда турат. Салттуу баяндоо стилинде жазылганы менен, философиялык жактан терең, мезгил менен адамдардын өзгөрүшү жөнүндөгү чыгарма. Адамдардын ортосундагы байланыш көпүрө аркылуу ачылат. Символдук маанидеги көпүрөнүн артында көп ойлор жатат, чыгармада подтекст көп.

Касым Каимов 1926-жылы Таластын Арал айылында төрөлгөн. Чыгармачылыгын мектепте окуп жүргөндө баштап, алгач ыр, фельетон, очерк, аңгеме жаза баштаган. Тунгуч жыйнагы “Соңку жолугушуу” деген ат менен 1955-жылы чыккан. Андан соң “Адашуу”, “Мектеп жолунда”, “Талаа жылдызы”, “Бири-бирине окшобогон күндөр”, “Кыш ыргактары”, “Белгилүү эркек”, “Ийри жылан” сындуу ангеме, повесттерден куралган жыйнактары жарык көргөн. “Атай”, “Акырын күтпө” романдарын жазган. Жазуучунун бир топ чыгармалары чет тилдерге которулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Асанбаев: Мигранттардын таламын талашабыз

Алмаз Асанбаев.

Мамлекеттик миграция кызматынын төрагасынын орун басары Алмаз Асанбаев миграция жаатындагы маселелер тууралуу "Азаттыкка" кеп салды.

"Азаттык": Орусиядагы кыргызстандыктардын башкы мүшкүлдөрүнүн бири - «Жүк-200» маселеси. Былтыр Кыргызстанга Орусияда каза болгон канча жарандын сөөгү барды? Алардын үй-бүлөлөрүнө жол чыгымдарын жабууда кандай жардам берилди?

Асанбаев: Былтыр чет өлкөдө каза болгон 245 жарандын сөөгү келди. Бул элчиликтерден, Чек ара жана Бажы кызматтарынан, диаспоралардан Мамлекеттик миграция кызматы тактаган маалымат. Алардын ичинен 51 арыз түшкөн, чыгымдарын өкмөт төлөп берди. Бул мамлекеттик бюджетте каралган 1 миллион 600 миң сомдун тегерегиндеги каражат. Бирок, менимче, бул жетишсиз. Анткени алардын 20 пайызы гана жардам алды.

Мигрант өмүрү кылдын учунда...

Мигранттын өмүрү кылдын учунда...

15-февралда Анарбек Жукушев аттуу 31 жаштагы жигит бычак жеп каза тапкан. Боорунан алган жарааттан улам ал ооруканага жетпей эле үзүлүп кеткен.

Каза болгон адам эмгек мигранты экенин тастыктаган расмий кагаз же диаспоралардагы юридикалык катталган коомдук бирикмелерден кат керек. Андан тышкары жол чыгымдарын тастыктаган квитанциялар талап кылынат. Кээ бир жарандарыбыз кагаздарды топтой албай же сөөктү диаспоранын күчү менен кетиргенде кайрадан өкмөттөн акча алуудан намыстанып кайрылбай койгон учурлар болгон.

Миграция кызматы жөлөкпулдун шарттарын жеңилдетиш үчүн өкмөткө атайын жобо даярдап берди. Жободо жөлөкпулду адам чет өлкөдө каза болгонун тастыктаган күбөлүк менен гана алуу каралган. Андан тышкары, транспорттук чыгымдардын ордуна 50 миң сом берүүнү сунуш кылдык. Буга кошумча катары, жөлөкпулду сөөктү мекенине жеткиргенден кийин эмес, аны алдын-ала берүү тууралуу сунуш киргизилди. Бирок бул Евразия аймагына гана тиешелүү болот. Ал эми алыскы өлкөлөр боюнча мурунку система менен иштей беребиз. Биз бул жобо колдоо табат деп ишенебиз.

Экинчи кадам - азыр эмгек мигранттарынын өмүрүн кепилдөө боюнча демилге көтөрүлүп жатат. Мен буга толугу менен кошулам. Кыргызстанда өмүрдү кепилдөө боюнча мыйзамда "бул ыктыярдуу түрдө гана болушу керек" деп жазылган. Бул мыйзамды өзгөртүш керек. Азыр жер-жерлердеги диаспоралар менен сүйлөшүп жатабыз. Демилге мигранттардан колдоо тапса, өкмөткө, Жогорку Кенешке кат жазып, ишти алга жылдыруу зарыл.

Четке чыккан жарандын өмүрүн милдеттүү кепилдөө боюнча мыйзам кабыл алынышы керек, андан кийин муну ишке ашырган мамлекеттик орган же фонд түзүү зарыл. Чек ара бекеттерине өкмөттүк терминалдар коюлуп, чет жакка чыгып бараткан жаран биздин эсеп боюнча 300 сом төлөп, үч жылга өмүрүн камсыздандырып кетсе, анда 300 миң сомго чейин жөлөкпул каралат. Эмгек мигранттары – үй-бүлөсүн баккан адамдар. Кокустан чет жакта жүрүп көзү өтүп кетсе, сөөктү мекенге жеткирүүдөн тышкары үй-бүлөлөрүнө каржылык жактан жардам болот.

Узак жолдогу мигранттын тагдыры

"Азаттык": Орусияга жеңил унаа жана кичиавтобустар менен чыгып, жол кырсыгында жабыркаган адамдар бар. Жол коопсуздугун камсыз кылууда кандай иштер аткарылып атат?

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Чет жерде чогулуп иштеген мигранттардын коопсуздугу кантип көзөмөлдөнөт? Бөтөн өлкөдө аларды күтүп турган тобокелчиликтер кайсылар? Кыргыз бийлиги чет жерде жүргөн жарандардын коопсуздугу боюнча кандай аракеттерди көрүп келүүдө?

Асанбаев: Бул маселе президенттин аппаратында, өкмөттө да каралууда. Бизде темир жол натыжайлуу иштебегендиктен алыска автобус жана жеңил унаа менен жүрүп калдык. Москвага жумасына эки поезд каттайт, бир каттамда жыйырмадай киши келет. Алар - мигранттар эмес, алар - ошол жүгүн алып келип жаткан «челночниктер».

Поезддин билети 12 миң сомдон жогору. Мен мындай бааны эч түшүнбөйм, экономикалык жактан да чыгашалуу. Бирок мен «Кыргыз темир жолу» мекемесинин өкүлдөрү менен сүйлөшкөндө алар билет баасын Казакстан менен Орусиянын аймагындагы төлөмдөр менен түшүндүрүп жатышат.

Муну менен кол шилтеп таштап койбошубуз керек. Темир жолду биз кайрадан жүргүнчү ташыган транспорт катары көтөрүшүбүз керек. Москвага билеттерди 4-5 миң сом кылып койсо, поезддер жарандарыбызга алда канча ыңгайлуу жана коопсуз болот. Темир жолдун өзүнө да киреше алып келет. Казакстан, Орусия менен да сүйлөшүш керек.

"Кара тизменин" талаптары

"Азаттык": Былтыр жыл башына «кара тизмеде» 116 миңдей кыргызстандык бар экени маалымдалган. Андан канча жаран чыгарылды?

Асанбаев: Убагында «кара тизме» 180 миңге чейин көбөйүп кеткен. Анда маселе президенттин денгээлинде каралып, 40-50 миңге чейин жаранды тыюу салынган мөөнөттөн мурун чыгарганбыз.

Негизи "кара тизмеге" мигранттар үч пункт боюнча киргизилет. Биринчи пункт - "чек арадан өткөндө өзү жөнүндө жалган маалымат берген" деген негизде. Мисалы, Орусияга кирүүнүн максаты «окуу» же башка деп көрсөтүп алып, кийин өзү иштеп жүргөнү аныкталып калган учур.

Экинчи пункт - экиден ашык административдик мыйзам бузууга байланыштуу. Үчүнчүсү - 90 күндүк эрежени бузуу. Бул убакта мигрант ишке орношуп, эмгек келишимин алышы керек же конокко келген болсо өлкөдөн чыгышы керек. Былтыр "кара тизмеден" 44 миң адам чыкты, быйыл 18 миң адам чыгат. Акырындык менен "кара тизме" кыскарып, ага жаңыдан киргизилгендер азайып баратат.

Акчасын алдырган журтташтар

"Азаттык": Мигранттар эмгек акысын ала албай калып жатканы көп маселелерди жаратууда. Канча кайрылуу болду? Канчасына жардам бере алдынар?

Асанбаев: Жалпысынан 1185 коллективдүү арыз түшкөн. 2,5 миңден ашуун мигрант 120 миллион рублдай айлыгын ала албай кайрылган. Ошонун 41 миллионун биздин өкүлчүлүктүн кызматкерлери жарандарга алып берди. Өтө оор учурлар бар. Биздин элди эксплуатациялап, айлыгын ар кандай алдамчылык схемалар менен бербей койгондор толтура. Мындай кылмыштуу система бир топтон бери түзүлүп калган. Булар боюнча Тергөө комитетине, тийиштүү органдарга кайрылып жатабыз.

Москвада 14-февралда өткөн ЖККУнун жыйынында мен бул маселени айттым. Мигранттардын эмгегин жеген жумуш берүүчүлөрдү Орусиянын органдары менен текшерүү, өзгөчө көзөмөлгө алуу тууралуу сунуш киргиздим. Биздин өкүлчүлүктүн кызматкерлери ар бир арызды карап, ошондой «шылуун» жумуш берүүчүлөр кыргызстандыкты ишке алганда анын артынан сурап келчүлөр бар экенин сезип, биздин жарандарды кийин алдабай калгыдай иш кылууга аракеттенип жатабыз. Чындыгында бизге «силер айлык эле чогултуп калыпсыңар» деп сын, шылдың сөздөр айтылып жатат. Бирок биздин ишибиздин жыйынтыгы бар.

Дагы бир нерсе, муну моюнга алышыбыз керек - бизге айлык ала албай кайрылгандардын 99 пайызы жумуш берүүчү менен эмгек келишимин түзбөй иштегендер. Ага карабастан, мүмкүн болушунча эмгек акысын алып берип жатабыз.

Карылык камы

"Азаттык": Евразия экономикалык биримдигинин алкагында "эмгек келишими менен расмий иштеген мигранттарга пенсия чегерилет" деп айтылды эле. Долбоор үч жылдан бери иштелип жатат. Жыйынтык болдубу?

Асанбаев: Бул абдан татаал, көп кырдуу маселе. Пенсия боюнча келишимдин баштапкы шарттары бизге эч туура келген эмес. Андан бери көптөгөн талкуулар болду. Келишимге кыргыз өкмөтү жаңы шарттарды, сунуштарды киргизди. Бирок бул келишим Евразия экономикалык биримдигиндеги бардык мамлекеттердин пенсия чегерүү эрежесин эске алып, анан жалпы кабыл алынышы керек. Советтер Союзу таркагандан кийин пенсия менен камсыз кылуу системасы ар кайсы өлкөдө ар башка өнүккөн. Бул системаларды бир нукка салуу зарыл. Бул убакытты талап кылат.

Чемпионат маалындагы жаңы талап

"Азаттык": Орусияда жакында президенттик шайлоо, андан кийин ФИФАнын чемпионаты өтөт. Азыртан эле рейддер күч ала баштады. Тажик өкмөтү жарандарын эскертип, аларды 25-майдан 25-июлга чейин Орусиянын аймагына кирбей турууга чакырды. Бул убакта миграциялык каттоого бир күндө туруу талап кылына баштайт. Бул боюнча кандай чара көрүлүп атат?

Асанбаев: Бул боюнча сүйлөшүү болду. Орусия тарап чемпионат маалында миграциялык каттоого бир күндө турууну чет өлкөлүктөрдөн эле эмес, орусиялыктардан да талап кылат. Евразия экономикалык биримдигиндеги келишимдер боюнча "ар бир мамлекет өз аймагында коопсуздукту сакташ үчүн атайын чара киргизе алат" деген жобо бар. Булар "кыргызстандыктарга жеңилдик бере албайбыз" дешти. Ошондуктан 25-майдан 25-июлга чейин миграциялык каттоого бир күндө туруу талабы кыргызстандыктарга да тиешелүү болот.

Мамлекеттик миграция кызматынын Москвадагы өкүлчүлүгүнүн дареги: Малая Полянка көчөсү, 12 а. Байланыш телефондору: 8(495) 780-74-11, 8(495) 780-74-12, 8(495) 780-74-10.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коррупционерлердин "кара тизмеси" түзүлөт

Коопсуздук кеңешинин жыйыны. 8-февраль, 2018-жыл.

Кыргызстанда мындан ары кызматтык кылмыштарга, коррупцияга байланыштуу айыпталган милиция, прокуратура кызматкерлерине, судьяларга карата бөгөт чарасы катары камакка алуу гана колдонулат. Айыбы аныкталып, соттолгондордун атайын "кара тизмеси" түзүлүп, аларга мамлекеттик кызматта иштегенге таптакыр тыюу салынат.

Бул тууралуу Коопсуздук кеңешинин соңку чечиминде жазылды. Чечимге президент Сооронбай Жээнбеков 13-февралда кол койду. Анда Жогорку Кеңешке, Башкы прокуратурага, өкмөткө бир катар сунуштар, тапшырмалар берилди, аткаруу мөөнөтү белгиленди.

Эксперттер Кыргызстандагы коррупцияга каршы күрөштүн жаңы этабын ар түрдүүчө талдап жатат.

Коопсуздук кеңешинин чечими

Коопсуздук кеңешинин сот, көзөмөл жана укук коргоо органдарындагы коррупцияны жоюу тууралуу чечими негизинен он чакты бөлүктөн жана 45 иш-чарадан турат. Коопсуздук кеңешинин катчысынын орун басары Дамир Сагынбаев "Азаттыкка" андагы негизги жагдайларды айтып берди:

- Ушул жылдын аягына чейин сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын негизги бөлүмдөрүндө кызматкерлер менен жарандар жолуккан жерлердин баарында видеокөзөмөл камералары орнотулат. Анда тергөө, суракка алуу, сот иштери кандай жүрүп жатканы жана башкалар байкоого алынат. Экинчи маанилүү жагдай - ошол органдардын кызматкерлери, алардын үй-бүлөлөрү чет өлкөлүк компаниялардын жана уюмдардын баалуу кагаздарын, акцияларын жана уставдык капиталдарындагы үлүштөрүн сатып алышына мыйзам менен тыюу салынат. Бул өтө олуттуу чектөө. Мыйзамсыз жол менен табылган акчаны коротууга, пайдаланууга тыюу салынат, көзөмөлдөнөт. Ошондой эле бул органдардын кызматкерлеринин акча каражаттары накталай эмес формада болушу керек. Алардын айлыгы банктагы эсепке которулат, ал банкты болсо өкмөт аныктайт. Ошондой эле алар банктык, салыктык, бажылык купуя сырлар деген маалыматтарды ачып берүүгө милдеттендирилет. Бул алардын киреше-чыгашалары тууралуу декларацияларын текшерүүгө мүмкүнчүлүк берет.

Дамир Сагынбаев өкмөткө быйыл 30-июнга чейин мындан 1,5 жыл мурун ошол кездеги Коргоо кеңешинде кабыл алынган укук коргоо органдарын реформалоо боюнча чечимдерди аткаруу тапшырылганын кошумчалады. Ал сот, көзөмөл жана укук коргоо органдарынын кызматкерлери коррупцияга жол бергени, кызматтык кылмыш кылганы, мамлекеттик, муниципалдык менчикти уурдаганы аныкталса, аларды кайра мамлекеттик кызматка келтирбей турган чаралар бар экенин билдирди:

- Сот, көзөмөл жана укук коргоо органдарынын коррупция, кызматтык кылмыш боюнча айыпталган кызматкерлерине карата бөгөт чарасы катары камакка алуу гана колдонулат. Бул чара алар тергөө жана сот жараянына таасир этишине жол бербеш үчүн киргизилип жатат. Эгер тергөөдө алардын кылмыш кылганы аныкталса, сөзсүз эркинен ажыратылат, үй-мүлкү конфискацияланат. Ошондой эле кызматтык кылмыш, анын ичинде коррупция, мамлекеттин мүлкүн уурдоо боюнча кылмыш жоопкерчилигине тартылган, соттолгон кызмат адамдарынын реестри түзүлөт. Мындай адамдар кайра эч качан мамлекеттик, анын ичинде күч органдарына кызматка келе албагыдай болушу керек.

"Кыңыр иштер калбайт"

Коопсуздук кеңешинин чечимине ылайык, УКМКнын төрагасы менен Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматынын төрагасына кызматтык кылмыш, коррупция тууралуу кылмыш иштерин тергөөнү негизсиз создуктуруу, токтотуу фактыларынын алдын алуу тапшырылды.

Башкы прокурор мындай кылмыш иштеринин баарынын эсеп-кысабын алууга, аларды негизсиз токтотуунун, кыскартуунун жана мөөнөтүн создуктуруунун себептерин аныктоого милдеттендирилди. Ошондой эле "өрттөлдү, жоголду, уурдалды" деген кылмыш иштеринин баары иликтенип, кайра жанданмай болду.

“Реформа жана жыйынтык үчүн” жарандык бирикмесинин өкүлү Урмат Казакбаевдин пикиринде, коррупция менен күрөш ириде сот системасын түп-тамырынан бери өзгөртүүдөн башталышы керек. Ал коррупционерлердин "кара тизмесин" түзгөн органдарга коомчулукта ишеним жок деп эсептейт. Активист коррупцияга каршы күрөш жарыялаган бийлик башчыларынын жоопкерчилигине токтолду:

Урмат Казакбаев.
Урмат Казакбаев.

- "Коррупция менен күрөш" дегенде кылмыш иштери козголушу керек. Ал иш сотко барат. Бүгүн сотто кимдер отурат? Биз аларга ишенебизби? Биринчиден, сот системасын реформалаш керек. Анан эмне үчүн коррупционерлердин реестри түзүлүп жатат? Ошол тизмени түзгөн прокуратура таптазабы? Ушундай көп суроолор пайда боло берет. Анан мейли, коррупцияга каршы иш-чаралар айтылсын, жазылсын. "Эгерде ушул иш-чаралар эртең ишке ашпаса же натыйжа бербесе - анда ким кандай түрдө жооп берет?" деген да суроо туулат. Ушунун башында турган адам кызматтан кетеби? Маселен, "мага үч жыл бергиле, коррупцияны тыям, эгер жыйынтык болбосо, максатыма жетпесем анда мен кызматымды тапшырам" десе - анда чоң кадам болмок. Анткени муну биздин бийликтеги жетекчилер эч качан айткан эмес.

Президент Сооронбай Жээнбековдун коррупцияга каршы күрөштү күч түзүмдөрүнөн, прокуратура, сот системасынан баштаганы кызуу талкуу жаратты. Коомдук ишмер Алмазбек Акматалиев бул жолу күрөш натыйжалуу болот деп өзүн ынандырган себептерин атады:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Азыркы президентибиз Сооронбай Жээнбеков конституциялык, юридикалык укуктан тышкары ушундай катуу талап койгонго моралдык да укугу бар. Бул киши өзү таза. Ушуга чейин канчалаган чоң кызматтарда иштеп келди, бирок азыр эч ким ал өзү кандайдыр ыплас иштерге кошулганын, жаман иштерге барганын айта албайт. Бул өтө чоң укук. Өзү таза адам гана коррупцияга, криминалга каршы ийгиликтүү иш жүргүзө алат. Кыргызстандын шартында президенттин инсандык тазалыгы өтө чоң мааниге ээ. Бул керек болсо анын конституциялык укуктарынан да чоң укук. Мени ынандырган экинчи себеп - биринчи жолу Коопсуздук кеңешинде укук коргоо органдарынын ичиндеги коррупция маселеси мынчалык так, мынчалык ачык коюлган эмес.

"Ууру түрмөдө отурушу керек"

Кыргызстан коррупцияга каршы күрөштүн ураанын, ыкмасын өзгөрткөнгө бир канча жолу аракет кылган.

2011-жылы президент болуп шайланган Алмазбек Атамбаев УКМКга караштуу Коррупцияга каршы күрөш кызматын түзгөн. Анын биринчи этабы "ууру түрмөдө отурушу керек" деген ураан менен өткөн.

“Райым миллиондун” ийгилигинин “сыры”

“Райым миллиондун” ийгилигинин “сыры”

Айрым байкоочулар Райымбек Матраимов Ош бажысын бир канча жыл жетектеп турганда коррупция тыйылбаганын, бул тармак оңолбогонун белгилеп жүрүшөт.

Андан кийин, 2013-жылы бийликтеги саясий жана системалуу коррупциянын себептерин жоюу тууралуу президенттин жардыгы чыккан. Ага ылайык Коргоо кеңешинин алдында жумушчу топ түзүлүп, бир жыл ичинде мамлекеттик бийликтин жогорку бутагындагы коррупциянын себептерин аныктап, мамлекеттик мекемелер менен министрликтердеги коррупциялык схемалардын бетин ачууга тапшырма берилген.

Саясат таануучу Бекбосун Бөрүбашев коррупцияга каршы күрөштүн жаңы этабы азырынча сөз жүзүндө эле калганын белгиледи:

- "Коррупция Ак үйдүн 7-кабатына жетип калыптыр" деп бир айттык. "Саясий коррупция", "системалуу коррупция", "турмуш-тиричиликтеги коррупция" деп устукандадык. Өзүнчө жумушчу топторду түзүп, ар бир министрлик-мекемеде "кандай коррупциялык схема бар, канча коррупциялык чекит бар" деп анын баарын санап чыктык. Кыскасы, коррупцияны болушунча эздик. Ошонун баары эми сөз, кагаз жүзүндө болду да. Сооронбай Жээнбеков туура маселе көтөрүп жатат. Мен буга толугу менен кошулам. Бирок бул маселелер көтөрүлүп эле келген да! Биз аны качан чечебиз? Менимче, бул азыр жөн гана сөз. Ооба, мен деле "укмуш болду, сонун болду" деген пикирлерди угуп жатам. Коррупцияны атып-сайып салгансып, баарыбыз эле дүңкүлдөп жатабыз. Бирок коррупция ордунда эле турат.

Бекбосун Бөрүбашев коррупцияга каршы күрөштүн жаңы этабынын оош-кыйышын талдады:

Бекбосун Бөрүбашев.
Бекбосун Бөрүбашев.

- Бул билдирүүнүн оң жагы - Сооронбай Жээнбеков бийликке келгенден кийин 70 күндөн кийин ушул маселени көтөрүп чыкты. Бул абдан туура. Мына, кечээ эле Алмазбек Атамбаевди абдан мактап, "баатыр" деген наам берип, "укмуш сонун болду" деп узатпадык беле? Көрсө коррупция ошол боюнча эле калган турбайбы? Муну биздин президент расмий айтып чыкты. Бирок муну биз деле, баарыбыз эле айтчубуз. Бирок бизди "булар көрбөй атат, көзү сокур, коррупционерлердин баарын отургузуп койдук" деп эле күпүлдөп жатышпады беле? Көрсө андай эмес экен да. Жетишпеген жагы - ал "коррупция менен күрөш эмнеге ишке ашпай жатканын эми түшүндүм, көрсө коррупция менен күрөшкөндөр өздөрү коррупционер болуп кетиптир" деп айтып жатпайбы. Эми муну менен биз Америка ачкан жокпуз да. Милицияда, прокуратурада, сотто коррупция бар экенин, коррупцияга малынып калганын баарыбыз эле билчүбүз. Бирок бул киши эмне үчүн коррупцияга каршы күрөшүүчү органдар коррупцияга малынып калганын ачып берген жок. Бул жагы ачылбай калды. Бизде мамлекеттик, саясий-укуктук системабыздын өзү коррупциянын негизинде түзүлүп калган.

Коопсуздук кеңеши 8-февралда жыйынга чогулган. Анда президент Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөшкөн мамлекеттик органдардын баарын сынга алган. Ал коррупционерлерге "саткындар" катары мамиле жасаш керек экенин айткан:

Сооронбай Жээнбеков башкы прокурор Индира Жолдубаеваны кабыл алып жаткан учур.
Сооронбай Жээнбеков башкы прокурор Индира Жолдубаеваны кабыл алып жаткан учур.

- Коррупцияга малынгандарга өз элинин, мамлекетинин, ишинин кызыкчылыгын, кесиптештерин саткандар катары мамиле кылыш керек. Алардан тазаланышыбыз зарыл. Мамлекеттик органдарга кайрадан ишке орношууга эч кандай мүмкүнчүлүк калтырбашыбыз керек. Коррупцияга каршы чечкиндүү күрөштү күчөтөбүз. Мен укук коргоо, көзөмөл жана сот системаларын тазалоо боюнча токтоосуз чара көрүүнү талап кылам. Дагы бир жолу кайталап айтайын. “Бир карын майды бир кумалак чиритет” дегендей, айрым таза эмес кызматкерлерден арылышыбыз керек. Өз тармагыӊарды оӊдоп, ишти иретке келтиргиле. Силерге дагы бир мүмкүндүк берип жатам. Бирок мөөнөт кыска болот, жыйынтыктарды создуктурбай чыгарабыз. Менин талаптарым катуу болот.

Сооронбай Жээнбеков сот, укук коргоо жана көзөмөл органдарынын жетекчилери жарандарды жеке кабыл алууга маани бербей, өздөрүн жансакчылар менен курчап алганын айткан жана элге жакын болууну тапшырган. Мамлекет башчы "ар бир олуттуу арыз менин көзөмөлүмдө болот" деп эскерткен жери бар.

Коопсуздук кеңешинин чечиминде буга байланыштуу да бир катар чаралар жазылды. Маселен башкы прокурор, атайын кызматтын төрагасы, ички иштер министри, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматынын жетекчиси өзүнө караштуу түзүмдөрдөгү ыкчам-кызматтык иштер жана келген доомат-арыз, көрүлгөн чара тууралуу квартал сайын маалымат жыйынын өткөрүп турушу керек. Алар аймактарды кыдырып, жарандар менен маал-маалы менен жолугуп турушу зарыл.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карысы бардын ырысы барбы?

Карысы бардын ырысы барбы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:15 0:00

ЖЭБ: депутаттардын суроолору жоопсуз калды

Бишкек ЖЭБи.

Бишкек ЖЭБиндеги аварияны жана аны жаңылоого жумшалганы кеп болгон 386 млн. доллардын максаттуулугун иликтеген депутаттык комиссия жыйын курду.

Депутаттык комиссия алгач Бишкек Жылуулук электр борборуна барып, көчмө жыйын өткөрдү. Тиешелүү мекемелердин жетекчилери комиссия мүчөлөрүнө жылуулук борборундагы абалды журналисттердин катышуусунда тааныштырышты. Бирок маселени талкуулоого журналисттер киргизилген жок. Андан соң жыйын парламентте уланды.

Чаташкан миллиондор...

“Бир бол” фракциясынын депутаты Мыктыбек Абдылдаев өлкөнү 2017-жылга чейин туруктуу өнүктүрүү боюнча улуттук стратегияда ЖЭБди жаңылоого 150 млн. доллар сарпталары жазылганын, ага президент кол койгонун эске салып, "386 млн. доллар кайдан чыкты?" деп суроону кабыргасынан койду.

- Бизде 2017-жылга чейин өнүгүү боюнча бекитилген стратегия бар. Президенттин жарлыгы менен такталган. TBEA менен түзүлгөн келишим 2013-жылдын 11-декабрында ратификация болгон. Стратегия болсо 2013-жылдын 18-декабрында бекиген. Ошондо эки сан жүрөт. ЖЭБди жаңылаш үчүн стратегияда "150 млн. доллар", ратификация боюнча "386 млн. доллар" деп жүрөт. Стратегияны болсо президент менен парламент бекиткен. Муну кантип түшүнсөк болот?

Абдылдаевдин суроосуна бир да жетекчи так жооп бере алган жок. Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Улан Рыскулов "маалыматты текшериш керек" деп айтуу менен чектелди.

Жыйында ЖЭБге сарпталган каражатты Эсеп палатасы толук текшере албай тургандыгы белгилүү болду. Эсеп палатасынын башчысы Улукбек Марипов TBEA менен түзүлгөн келишимде аудит жүргүзүү жол-жобосу так жазылбаганын жүйө кылып, Кытайдан алынган жабдыктардын баасын текшерүү мүмкүн эмес экенин билдирди.

Улукбек Марипов.
Улукбек Марипов.

- Биз 2015-жылкы аудиттин жыйынтыгын Жогорку Кеңешке расмий жөнөткөнбүз. Бирок ал жерде толук маалымат жок. Мен муну баса белгилеп коюшум керек. Анда тендер кандай өткөнү, насыя келишими кандай кабыл алынганы гана каралган. Ал эми толук аудит жүргүзүү боюнча жаңы гана топ түзүлдү. Биз болгону насыя Кыргызстанда кандай сарпталганын гана текшере алабыз. Ал эми жабдыктар Кытайдан кандай баага алынганын текшере албайбыз.

Буга чейин Эсеп палатасы TBEA менен “Электр станциялары” ачык акционердик коому кол койгон келишим EPC эл аралык контрактынын негизинде кабыл алынганын билдирген. Бул болсо кытайлык компания жабдыктарды, курулуш материалдарын өзү сатып алып, алардын сапатын, иштин аткарылышын өзү көзөмөлдөйт деген сөз.

Эл өкүлдөрү мындан тышкары Башкы прокуратура ЖЭБдеги аварияга байланыштуу козголгон кылмыш ишинин мыйзамдуулугуна да токтолушту. “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Исхак Масалиев “Шалаакылык” беренеси менен кылмыш иши кызмат адамдарына карата гана козголорун эске салды. Ал атайын кызмат ЖЭБдин карапайым кызматкерлерин суракка алып жатканын сынга алды.

Башкы прокурордун орун басары Нурлан Дүйшөмбиев териштирүүнүн жыйынтыгы менен күнөөлүүлөр аныкталарын айтты.

Нурлан Дүйшөмбиев.
Нурлан Дүйшөмбиев.

- Кылмыш иши козголгондон кийин иш УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгына жөнөтүлгөн. Ал жерде тергөө тобу түзүлдү. Азыр тергөө иштери жүрүп жатат. Биз болсо тергөөнүн жүрүшүн көзөмөлдөп жатабыз. Бул абдан көлөмдүү иш, көп убакытты талап кылат. Ошондуктан азыр тигил же бул күнөөлүү деп айта албайбыз. Тергөөнүн жыйынтыгы менен күнөөлүүлөр аныкталат.

26-январда Бишкек Жылуулук электр борборунда авария болуп, борбор шаар беш күн бою жылуулуксуз калган. Буга байланыштуу борбордун директору жана “Электр станциялары” ачык акционердик коомунун жетекчисинин орун басары "шалаакылык кылган" деп иштен алынган. Аварияны иликтеген өкмөттүк комиссиянын баштапкы жыйынтыгы боюнча кырсыкка адам фактору себеп болгон. Депутаттык комиссия авариянын себептери менен кошо ЖЭБди жаңылоого жумшалган 386 млн. доллардын чоо-жайын да иликтеп жатат.

"Ыңгайсыз суроолор": 386 млн. доллар кайда короду?

386 млн. доллар кайда короду?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:19 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Абдылдаев: ЖЭБдеги кырдаал боюнча адегенде өкмөттү сураш керек

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG