Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:29

Кыргызстан

Ачкачылык кармагандар абакта калды

Иллюстрациялык сүрөт.

Төрт оппозициячыга карата райондук соттун чечими күчүндө калды.

Бишкек шаардык соту "бийликти күч менен басып алууга аракеттенген" деп камакка алынган Бектур Асановго, Эрнест Карыбековго, Кубанычбек Кадыровго жана Дастан Сарыгуловго карата Биринчи май райондук сотунун чечимин өзгөртүүсүз калтырды.

Сарыгуловдон башкалары сот чечимин угууга катышкан жок. Алардын жарыш сөзгө даярданууга убакыт берүү өтүнүчү четке кагылып, сот залынан чыгарылган.

Кошумча убакыт берилген жок

7-февралда өткөн шаардык соттогу жыйынга камактагы саясатчылардын ичинен Бектур Асанов келген жок. Жактоочусунун айтуусунда, ал ачкачылык кармап жатып, ден соолугу начарлап, дарыгерлердин көзөмөлүндө калды. Анткен менен сотко алып келинген Кубанычбек Кадыров менен Эрнест Карыбеков деле соттун чечимин угууга чейин эле сот залынан чыгарылды.

Адвокат Марс Кыдыкбаевдин “Азаттыкка” билдиришинче, акыркы сөзгө айыпталуучулар даяр эместигин айтып, ачкачылыктан өздөрүн начар сезип жаткандыктан кошумча убакыт сурашкан. Сотто төрагалык кылуучу Адис Момуналиев муну сотко баш ийбөөчүлүк катары баалап, Карыбеков менен Кадыровду сот залынан чыгарганын жактоочу Кыдыкбаев маалымдады.

- Сот өзүнүн чечимин мыйзамга ылайык ачык окуш керек болчу, бирок өзүңөр көргөндөй жабык окуду. Жалпы чечимди он мүнөткө жетпей окуп кетип калды.

Оппозициячыларга чыккан сот чечими күчүндө калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:09 0:00

Айыпталуучулардын бири, коомдук ишмер Дастан Сарыгулов шаардык соттун чечиминен кийин гана “Азаттыктын” суроолоруна жооп берүүгө макул болду. Анткени буга чейин сот Сарыгуловго маалымат каражаттарына өз оюн билдирүүгө тыюу салган эле. Айыпталуучу шаардык соттун чечимин мыйзамсыз деп, буга чейин келтирилген далилдерин эске албай койгонуна нааразы.

- Мени райондук сотто “кылмышты жаап-жашырып койду” деп төрт жылга үй камагына кескен. Мен 79 барактан турган чындыгымды айттым. Кылмышкерди, кылмыштын куралын, кылмыштын изин жашырса болот. Бирок кылмышты кантип жашырсын? Анын бир белгиси жок эле сот чечим чыгарып салды. Мен Асанов, Кадыров, Карыбеков менен акыркы жолу 2013-жылы жолугуптурмун, анан кантип менин буларга тиешем бар?

Сарыгулов сот чечимине макул эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:59 0:00

Камактагы үч оппозициячы шаардык соттун чечиминен кийин ачкачылыкты токтотпостугун билдиришкен. Дагы бир адвокат Данияр Маманов үчөөнүн тең талабы “УКМК төрагасы Абдил Сегизбаевдин кызматтан кетүүсү” болгондуктан, акция талап аткарылганга чейин мөөнөтсүз жарыяланганын айтат.

Камактагы Бектур Асанов 30-январда “кургак ачкачылыкты” баштаса, кийинки эки күндө Карыбеков менен Кадыров кошулуп, ушул күнгө чейин уланып келет. Алардын ден соолугу начарлай баштагандан улам УКМКнын тергөө абагынан №47 колонияга которулган. Үчөө тең жүрүп жаткан сот процесси УКМК төрагасы Абдил Сегизбаевдин көрсөтмөсү алдында өтүп келатканын өз кайрылуусунда жазышкан.

Анткен менен камактагы саясатчылардын ачкачылыгын айыптагандар четтен табылат. Мисалы, КСДПдан депутат Анвар Артыков оппозиция саясатчылары өздөрүнүн кыңыр иштери менен кармалып, эми сотко басым жасоо шылтоосунун артында ачкачылыкка барып жатканын айткан эле.

Шаардык сотто топтолгон "саясий иштер"

7-февралда Бишкек шаардык соту ачкачылык жарыялаган саясатчылардын сотунан тышкары дагы үч саясий процессти өткөрдү. Алсак, шаардык сот депутат Алмамбет Шыкмаматовдун апелляциялык арызын кароодо.

Мындан тышкары мурдагы депутат Карганбек Самаковдун адвокаттары ага карата чыккан өкүмдү жокко чыгаруу арызы менен шаардык соттогу иштердин катарын толукташты.

Ошондой эле "Ата Мекен" фракциясынын депутаты Аида Саляновага карата 7-февралда шаардык сот өз чечимин чыгарды.

Анткен менен саясатчылар сот босогосунан алыстабай, кезектешип соттолуп жатканына "Замандаш" партиясынын төрагасы Жеңиш Молдокматов саясатчылардын өздөрүн күнөөлөйт:

- Сот азыр эле адилетсиз болуп чыга калдыбы? Бизде илгертен бери эле соттор "сатылма" болуп келатпайбы. Эмне үчүн ушул саясатчылар маалында өздөрү тийиштүү жетекчилик кызматта жүргөндө сот реформасын жасабайт? Алар өздөрүнүн башына ушул сот азабы түшөрүн билишкен эмес. Эми өздөрү соттолуп жатканда гана саясий куугунтукту көрө калышат.

Камактагы оппозициялык саясатчылар Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров, Эрнест Карыбеков соттун чечимине доо арыз менен Жогорку сотко кайрылар-кайрылбасы жакынкы күндө белгилүү болот. Адвокаттар бул үчүн камактагылардын өздөрү менен кеңешүүсү зарыл экендигин айтышты.

Бишкектин Биринчи май райондук соту былтыр Эрнест Карыбековду 20 жылга, Кубанычбек Кадыров менен Бектур Асановду 12 жылга эркинен ажыраткан. Булар менен кошо айыпталган Дастан Сарыгулов төрт жылга шарттуу кесилген. УКМК аларды бийликти күч менен басып алууга байланыштуу айыптаган.

Саясатчылар соттун чечимине макул болбой, шаардык сотко арызданышкан. "Мамлекеттик сыр" деген негизде райондук сот бул ишти жабык карап өкүм чыгарса, шаардык сот да аны коомчулуктан жашыруун териштирди.

Тасмада: Абактагылардын жакындары өткөргөн митинг. 5-февраль

Камактагы саясатчылардын тарапташтарынын талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот системасы кризистеби?

Сот системасы кризистеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:43 0:00

Оппозициячыларга чыккан сот чечими күчүндө калды

Оппозициячыларга чыккан сот чечими күчүндө калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:09 0:00

Сарыгулов сот чечимине макул эмес

Сарыгулов сот чечимине макул эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:59 0:00

Баткен: жолдун сапаты көкөйгө тийди

Баткен: жолдун сапаты көкөйгө тийди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

Тогуз-Торо: алтын фабрикасы азырынча курулбайт

Тогуз-Тородо 1-февралда болгон митинг, 2018-жыл.

"Джи Эл Макмал девелопинг" компаниясынын жетекчиси Максат Жээналиев тиешелүү уруксат кагаздары толук бүтө электигине байланыштуу ушундай чечим кабыл алынганын "Азаттыкка" кабарлады.

Мунун алдында, 7-февралда Тогуз-Тородо ондогон адам фабрика курууга таптакыр тыюу салууну талап кылып чыкты. Ушундай эле митинг мындан туура бир жума мурун да өткөн эле.

Айрым жергиликтүү тургундар "фабриканын зыяны мал-жанга тиет" деп эсептешет. Жогорку Кеңештеги Отун-энергетикалык комплекс жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин төрагасы, КСДП фракциясынын депутаты Кожобек Рыспаев аларды "тар кызыкчылыкты көздөп жатышат" деп айыптап жатат.

Эми куруп жатса да кыйкырык салып жатышат. Куруп жаткан инвесторду "токтот" деп кыйкырып жатсак, биз өсөбүзбү?
Кожобек Рыспаев

Казарман айылында нааразылык акциясына чыккан жергиликтүү тургундар "Макмал" кенинин базасында тоо-кен байытуучу фабрика курууга тыюу салууну талап кылышты. Атай айылдык кеңешинин төрагасы Уланбек Шерипов бул талапты айылдык кеңештердин сессиясында карап, анда кабыл алынган чечимди жогорку бийлик өкүлдөрүнө жөнөтүүнү сунуш кылып, чогулгандарды тарап кетүүгө чакырды:

- Урматтуу Тогуз-Торонун тургундары, мыйзамдуу түрдө 1-февралда да чыктыңыздар. Биз талап коюп келдик. Акимибиз Тилек Казыбекович "мына, токтоду" деп айтып жатат. Каршы экенибиз. Эл каршы, "курдурбайбыз" дейт. Каршы экенибизди билдирип, протоколду толтуралы. Эми ушул протоколду ар бир айылдык кеңештин сессиясында карап, "каршы" деген протоколдорду толтуруп, документтештирип туруп жогору жакка жөнөтөлү. Тынч тарайлы.

Бирок чогулгандардын айрымдары тарабай, алтын фабрикасы курулуп жаткан жерге барды жана курулушту токтотууну талап кылганы белгилүү болду.

Тогуз-Тородогу алтын элеген фабриканын курулушуна байланыштуу соңку жагдай өкмөттө да талкууланды. "Джи Эл Макмал девелопинг" компаниясынын жетекчиси Максат Жээналиев биринчи вице-премьер-министр Аскар Шадиевдин катышуусунда жыйын болгонун, анда тиешелүү документтердин баары даяр болгуча ишти убактылуу токтото туруу жөнүндө чечим кабыл алынганын "Азаттыкка" билдирди.

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Кыргызстандын ондогон тонна алтын корун ичине камтыган тоо-кен тармагы эл аралык чайкоочулардын оңой олжосуна айланууда.

- Дал ошол Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу комитетинин кагаздары бүтпөй жатат. Биринчи вице-премьер-министр менен жолукканда ошол тууралуу сөз болуп, ага комитеттин төрагасы да катышты. Аларга да "тездеткиле" деп тапшырма берилди. Жетпей жаткан кагаздар мамлекеттик органдарында кол коюу үчүн жатат. Мамлекеттик уюмдардан, тактап айтканда Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу комитетинен эки, Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы агенттигинен бир экспертиза корутундусун, документ алабыз. Комитет документти "кол койгонго, бекиткенге бердик" дейт, агенттиктеги документтин тактай турган жерлери бар экен, ошону чогуу тактап жатабыз.

Алтын элеген фабриканын курулушуна каршы алгачкы нааразылык акциясы 1-февралда өткөн. Анда "ишкананын мал-жанга зыяны, кесепети тиет" деп кооптонгон пикирлер айтылган. "Джи Эл Макмал девелопинг" компаниясынын жетекчиси зыян тууралуу сөздөр негизсиз экенин билдирген.

Жогорку Кеңештин Отун-энергетикалык комплекс жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитетинин төрагасы, КСДП фракциясынын депутаты Кожобек Рыспаев алтын фабрикасынын курулушун колдойт. Анын пикиринде, нааразылык акциясын өткөргөндөрдүн артында атайын бир топ турат​.

Кожобек Рыспаев.
Кожобек Рыспаев.

- Ал жерде митингди кимдер уюштуруп жатат, кимдер баштап жатат? УКМК иштеп жатат да. Ошолор маалымат бербейби? Аны болсо Макмалдан куулуп кеткен Алтынбектер, уурулар, ызы-чуу кылып кытайлардан акча алам дегендер уюштуруп жатат. Алар акча берип, элди унаа менен ташып алып келип уюштуруп жатышат. Ал жерде эч нерсе жок. Тиги кытай башы иштебеген инвестор эмес да, 10-11 миллион долларды коротуп, зыяндуу кылып курбайт да. Анда эл эртең эле кууп чыкпайбы. Убактылуу токтоткондо эмне, кура беришсин да. Булар жөн эле оюн кылып жатышат. Мен барып туруп "бул сонун инвестор" деп колдоо көрсөтүп, капсула салып келгем. "Алтын кошулмалары сыртка ташылып кетип жатат" деген кыйкырык-өкүрүк болуп жатат. Алар болсо "технологиясын иштеп чыктык, экологияга зыян кылбайбыз" деп ушуну куруп жатат. Эми куруп жатса да кыйкырык салып жатышат. Куруп жаткан инвесторду "токтот" деп кыйкырып жатсак, биз өсөбүзбү?

Тогуз-Тородогу Каргалы айылдык кеңештин депутаты Бегалы Мусалиев фабрика куруп жаткан компанияны "жергиликтүү эл менен эсептешпей жатат" деп сынга алды. "Нааразылык жыйындарын уюштурган атайын топ бар" деген сөздөрдү ал жокко чыгарды:

- Буга чейин ал компания эл менен эч кандай коомдук талкуу өткөргөн эмес. Элдин пикирин эсепке албай, өзүм билемдик менен сала баштаган. Бизде буга чейин деле 30 жылдан бери комбинат иштеп келген. Азыр банкрот болсо деле иштеп жатат. Жаңы салынып жаткан фабрикага элдин көбү каршы. Комбинаттын жерин "Кыргызалтындан" ижарага алып эле куруп жатышкан экен. Анын зыяндуулугу абдан эле чоң экен. Бизге техникалык-экономикалык негиздемесин берген эмес, коомдук талкуу да өткөргөн эмес.

Тоо-кен тармагындагы чыр-чатактарды жөнгө салуу боюнча колдонмо.
Тоо-кен тармагындагы чыр-чатактарды жөнгө салуу боюнча колдонмо.

Бул жаңжал эми эмне менен бүтөөрү белгисиз.

Ал арада президент Сооронбай Жээнбеков Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы Уланбек Рыскулов менен 7-февралда өлкөдөгү кен тармагын талкуулаганы маалым болду.

Рыскулов президентке геологиялык изилдөө иштерин кеңейтүүнүн келечеги, өлкөнүн кен байлыктарын иштетүүгө укук алуу үчүн ачык аукциондор менен конкурстарды өткөрүү жана лицензиялоо жөнүндө да айтып берди. Ал президенттин “2018-жылды Региондорду өнүктүрүү жылы деп жарыялоо жөнүндө” жарлыгынын негизги максаттарына шайкеш келген 2018-2025-жылдарга карата Кыргызстандын өнөр жайын туруктуу өнүктүрүү боюнча программасы иштелип чыгып жатканына токтолду.

Президент Сооронбай Жээнбеков болсо өлкөнүн экономикалык турмушундагы тоо-кен тармагынын маанисин белгилеп, тоо-кен компанияларынын ишине байланыштуу маселелерди саясатташтырууга жол бербеш керек экенин айтты.

- Кен иштетүүчү компаниянын ишмердиги республиканын мыйзамдарынын талаптарына жооп бербей, экологиялык коопсуздукка зыян алып келгени далилденсе, мындай долбоорлор колдоого алынбашы керек. Кыргызстандын кен байлыктары элдин кызыкчылыгында, экологияны коргоо боюнча бардык ченемдерди сактоо менен колдонулушу керек, - деди президент.

Сооронбай Жээнбеков менен Улан Рыскулов.
Сооронбай Жээнбеков менен Улан Рыскулов.

Ушул тапта кыргыз бийлиги кен чыккан, кен иштетилген аймактарда жергиликтүү эл менен инвесторлордун чыр-чатактарын жөнгө салуунун жолдорун издеп жатат. Бул максатта атайын колдонмо да даярдалды. Анда кенге байланыштуу чыр-чатак чыккан аймактар тизмектелген, буга чейинки талаш-тартыштардын төркүнү, себеби учкай жазылган.

Колдонмодо сурамжылоонун негизинде жергиликтүү элди нааразы кылган жагдайлар айтылган. Маселен, анда "компаниялар ээнбаш, убадаларын аткарбайт, экологияга зыян келтирет, иши ачык эмес" деген сыяктуу дооматтар бар. Колдонмодо кен казган компаниялар, инвесторлор менен жергиликтүү тургундардын, жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн иштешүү тартиби жазылган, укуктары, милдеттери көрсөтүлгөн.

Буга чейин өлкөдө кен казган компаниялар менен жергиликтүү тургундар тил табышпаган учурлар көп болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Салянова депутаттык мандатынан кол жууйбу?

7-февраль, 2018-жыл.

Бишкек шаардык соту Жогорку Кеңештин депутаты Аида Саляновага карата райондук соттун чечимин күчүндө калтырды.

Натыйжада Салянова сот чечими күчүнө киргенден кийин депутаттык мандатынан ажырайт. Бирок айыпталуучу тарап соттун чечимине каршы доо арыз менен Жогорку сотко кайрыла турган болушту.

Чуу коштолгон чечим

Соттор коллегиясынын чечими залдагы чогулгандардын ызы-чуусу менен коштолгондуктан судья Ирина Воронцова кесиптешине чечимдин жыйынтыгын гана окууну табыштады. Натыйжада судья Нурбек Эсеналиев айыпталуучу Аида Саляновага карата райондук соттун чечими күчүндө калганын билдирди.

- Ленин райондук сотунун 2017-жылдын 10-октябрдагы Аида Саляновага карата өкүмү өзгөртүүсүз калсын. Мамлекеттик айыптоочулардын жана жактоочулардын доо арызы четке кагылсын. Соттун чечими менен тараптар Жогорку сотко даттанса болот.

Мындан тышкары, сот Салянованын жактоочуларына карата соттун жеке аныктамасы чыкканын маалымдап, залдагы чуудан улам аныктаманын мазмунуна кеңири токтолгон жок.

Соттун чечимине макул болбогон депутат Аида Салянова үч айдан ашык шаардык сотто күбөлөрдүн берген көрсөтмөлөрү эске алынбаганын, сот саясий буйрукту аткаруу менен чечим кабыл алганын айтууда.

- Демек ушул убакка чейин биздин келтирген жүйөлөрүбүздү, далилдерибизди эч ким уккан эмес экен да. Бул сот башынан эле цирк болгонун далилдеп койду. Сотко эч кандай далилдер кереги жок болчу. Негизги максаты мени соттош керек эле, ошонусун аткарды.

Салянова: Сот эмес эле цирк болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:37 0:00

Депутаттын жактоочусу Чынара Жакупбекова шаардык соттун чечими расмий колго тийгенден кийин ич ара макулдашуу менен жогорку инстанцияга доо арыз берилерин маалымдады. Ал сотто жактоочулар Салянованын күнөөсү жок экенин бардык тараптан далилдеп бере алганын айтып, соттор айтылгандарды эске албай жатканына нааразы болду.

Бул арада Жогорку Кеңештин “Республика - Ата Журт” фракциясынын депутаты Алтынай Өмүрбекова соттор өзүм билемдик менен жарандардын укуктарын тебелеген көрүнүштөр парламенттин тийиштүү комитетинде каралышы керек экенин айтууда.

Алтынай Өмүрбекова. Архивдик сүрөт.
Алтынай Өмүрбекова. Архивдик сүрөт.

- Сот учурунда процедуралык нормалар бузулганы туурасында бир катар аудио жана видео материалдар бар экен. Биз депутаттар менен соттордун жүрүм-турумун талкуулоону сүйлөшүп жатабыз. Мен парламенттин Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана Жогорку Кеңештин Регламенти боюнча комитетинин мүчөсү болгондуктан, Салянованын ишин караган соттор коллегиясы боюнча атайын дисциплинардык комиссияга кайрылабыз. Анын арты менен жаңы түзүлгөн дисциплинардык комиссия кандай иштей турганын көрүшүбүз керек.

Чечим саясатка айланбашы керек

Анткен менен дагы бир депутат, КСДП фракциясынын депутаты Бакытбек Жетигенов соттун чечимин саясатташтыруунун кажети жок деп эсептейт. Ал азыркы саясатчылардын арасында соттун чечимине саясый боёк берүү көндүм адатка айланганын айтты.

- Саясаттан бир аз алысыраак болсок жакшы болмок. Канча деген адамдын соту болуп жатат, ар бирин “саясий буйрук” деп айта берген болбойт да. Сот өз чечимин чыгарды, убакыт менен сот кандай чечим чыгарганын билебиз. Мен “бийликтин заказы менен сот болду" дегенге кошулбайм.

УКМК Cаляновага айыбын угузду

УКМК Cаляновага айыбын угузду

"Ата Мекен" фракциясынан депутат Аида Саляновага козголгон кылмыш иши тергелип бүтүп, айыбы угузулду. Анын негизинде Салянова мамлекеттен сырткары эч жакка чыкпоого милдеттендирилди. Бирок депутат өзүнө козголгон кылмыш иши боюнча тергөөдө мыйзам бузуулар болгонун айтууда.

Шаардык соттун чечимине ылайык, Аида Салянованын “соттолгондугу” боюнча статусу күчүнө кирип, мыйзамга ылайык депутаттык мандатын тапшырышы керек.

Салянова өзү бийликтин негизги максаты аны депутаттык мандатынан ажыратып, парламент трибунасынан алыстатуу болгон деп эсептейт. Бирок ал коомчулуктагы актуалдуу маселелерди, жарандардын кайрылууларын бийликке жеткирүү ишин токтотпой тургандыгын “Азаттыкка” билдирди.

- Бийлик Салянованын мандатын алса эле менин турмушумдагы маанилүү нерсени үзүп салабыз деп ойлоп жатат окшойт. Албетте, менин мандатым жарандардын кайрылууларын ишке ашырууга, алардын көйгөйлөрүн укканга жардам берчү. Бирок мен эч качан мандатка таянып мыйзамсыз иш кылган эмесмин, алдыда мандаты жок деле ишимди кыла берем.

Мыйзамга ылайык, шаардык соттун чечими Борбордук шайлоо комиссиясына келип түшкөн күндөн тартып БШК бир ай ичинде Салянованын мандатына байланыштуу чечим чыгарышы керек.

Саясатчыларды өкүнткөн “сот адилеттиги”

Саясатчыларды өкүнткөн “сот адилеттиги”

Экс-президент Роза Отунбаева сот жана прокуратура кызматкерлерине люстрация мыйзамын киргизмейинче сот адилеттигин камсыз кылуу мүмкүн эместигин билдирди.

Аида Саляновага карата кылмыш иши былтыр жазында ачылган. Ал 2010-жылы юстиция министринин милдетин аткарып турганда "мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевдин өнөктөшү Алексей Елисеевдин адвокаттык лицензиясын мыйзамсыз узарткан жана бул ишти жетиштүү иликтеген эмес" деп айыпталган.

Прокуратура буга далилдер жетиштүү деп эсептеп, ишти караган соттук коллегиядан Ленин райондук сотунун чечимин жокко чыгарып, Аида Салянованы үй-мүлкүн мамлекетке чегерүү менен сегиз жылга кесүүнү суранган. Ошондой эле прокуратура Салянова өз жазасын дароо өтөшү керек экенин белгилеген эле. Азырынча Башкы прокуратура шаардык соттун чечимин Жогорку сотто талашар-талашпасы белгисиз.

2017-жылдын 10-октябрында Бишкектин Ленин райондук соту депутат Аида Салянованы беш жылга эркинен ажыратуу жана үй-мүлкүн конфискациялоо тууралуу чечим чыгарган. Эгер Жогорку сотто чечим өзгөрбөсө, Салянова өз жазасын үч жашар кызы 14 жашка толгондон кийин өтөй баштайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: мыйзамдуу иштегендер кор болбойт

Анталиядагы эс алуу жайларынын бири.

Түркиянын Анталия аймагына жыл сайын орто эсеп менен эки миллиондон ашык эс алуучу келет. Туристтерди тейлеген мейманканаларда миңдеген кыргызстандыктар эмгектенишет. Ушул тапта жайкы сезондо иштөөгө чет өлкөлүк эмгек мигранттарын кабыл алуу башталды.

Түркияга келип иштегиси келген жарандарга эмгек визасын ачууну жана эмгек келишимин түзүүнү Кыргызстандагы иш таап берген агенттиктер мойнуна алышат. Ошентсе да Анталиянын мейманканаларында мыйзамсыз иштеген мекендештер туристтик сезонду утурлай күн санап көбөйүүдө.

22 жаштагы Урмат Боронбеков Бишкекте Түркиянын мейманканаларына кызматчыларды жиберген фирмада иштейт. Өзү да чет өлкөлөрдө сезондук жумуштарда иштеген.

- Мен Анталиянын Белек районунда беш жылдыздуу мейманканаларда иштегем. Өзүм "Фейсбуктан" алардын кызматкерлери менен байланышып, алар мага келишим жибергенден кийин гана аттангам. Иштөө шарттары, айлыгым жакшы болчу. Бирок чет өлкөдө кыргызстандык мигранттар алданып, ишсиз, акчасыз калганын көрүп жаным кейичү. Кийин Абу-Дабиде мейманканаларда менеджер болуп иштедим. Келишимим бүткөндөн кийин Бишкекте эле калып, дал ошол мен көргөн мигранттарга жардамым болсун деп, алар менен иштешип жатам. Азыр менин милдетим - Түркиядагы иш берген мейманканалардын талаптарын жаңыдан жумуш издеп жүргөн кыргызстандыктарга түшүндүрүү.

Кыргызстандыктарды Анталиянын мейманканаларына кабыл алуу башталды.
Кыргызстандыктарды Анталиянын мейманканаларына кабыл алуу башталды.

Түркияга былтыр 32 миллиондон ашуун чет өлкөлүк турист келген. Алардын дээрлик баары Анталия аймагындагы мейманканаларда эс алышкан. Ал эми март айынан октябрь айына чейин созулган сезондук иштерге Кыргызстандан келип иштеген мигранттар жыл сайын көбөйүп баратат. Алар Анталиянын мейманканаларында негизинен официант, тазалоочу, аниматор жана туристтик гид болуп иштешет.

Түркиялык жумуш берүүчүлөр мигранттарды ишке алууда эмнеге көңүл бурушат? Бул суроону мигранттар боюнча серепчи Химет Өзтүрк мырзага бердик.

Анталияга орус тилдүү туристтер көп келгендиктен, иш бергендер орусча билген жумушчуларды ишке алганды көздөшөт.

- Түркияда расмий же жеке менчик мекемелер чет өлкөлүк жарандарды ишке алаардан мурун кызматтын актуалдуулугу каралат. Башкача айтканда, эгер ал ишке Түркиядан киши табылбаса, анан чет өлкөлүктөрдү издештирет. Мыйзамга ылайык ишке алчу мекеме жарыя бериши керек. Бирок Анталиядагы жүздөгөн мейманканалар дал ошол эмгек мигранттарынын талыкпас иштермандыгынан пайда көрүшөт. Анткени мигранттар жергиликтүүлөргө караганда аз айлыкка макул болуп иштешет. Албетте, Анталияга орус тилдүү туристтер көп келгендиктен, иш бергендер орусча билген жумушчуларды ишке алганды көздөшөт.

Ушул тапта түркиялык иш берүүчүлөр жана агенттиктер жайкы туристтик сезонго кыргызстандыктарды жумушка чакыра башташты. Кыргызстандагы агенттиктер Түркиядагы өнөктөшү менен келишим түзүп, ага ылайык жумушчуларды мыйзамдуу түрдө ишке орноштурушат. Ошону менен катар эле Анталиядагы мейманканалардын өкүлдөрү Кыргызстанга келип, иш издегендер менен түздөн-түз келишим түзгөн учурлар да кездешет.

Анталиянын мейманканаларында иштегиси келген мекендештер күн санап көбөйүүдө.
Анталиянын мейманканаларында иштегиси келген мекендештер күн санап көбөйүүдө.

Жеке менчик агенттиктин өкүлү Урмат Боронбеков алар аркылуу кетип жаткан жумушчулардын шарттарын түшүндүрдү.

- Кээ бир фирмалардын Түркияда өнөктөш агенттиктери бар. Бирок биздин агенттик түздөн-түз мейманканалар менен иштешет. Ал мейманканалардан тиешелүү кишилер келип окутуп, тил үйрөтүп, анан тандалып алынгандар менен келишим түзүлөт. Жумушка чакырылгандар эмгек визасын жасагандан кийин гана Түркияга иштегени кетишет.

Кыргыз өкмөтүнүн токтомуна ылайык жеке менчик агенттиктер лицензия алууга милдеттүү. Жарандарда чет өлкөгө ишке орноштуруучу агенттиктер былтыркыдан эки эсе көбөйгөн. Кыргызстанда жалпысынан 62 агенттик мыйзамдуу каттоодон өткөн. Алардын сексен пайызынан көбү Түркиядагы ишканалар менен келишим түзүп, жумуш таап берет.

Анткени менен Анталиянын мейманканаларында эмгек визасы жок, мыйзамсыз иштеген мекендештер да миңдеп саналат. Эмгек визасы жок, медициналык камсыздамасыз иштер жүргөндөрдүн арасында укуктары тепселип, айлыгын ала албай калгандар да кездешет. Кыргызстандын Миграция кызматынын маалымат борборунун жетекчисинин орун басары Алмаз Алыбаев 2017-жылы Түркиядагы мигранттар арасында жүргүзүлгөн мониторингдин жыйынтыгына токтолду.

​Түркиядагы эмгек мигранттарынын укуктары бузулган фактылар болсо өздөрү эле электрондук түрдө же жекече кат менен кайрылса, сөзсүз чара көрөбүз.

- Биздин кээ бир мигранттар Түркияга барып, визасыз жумушка кирип, укуктары тебеленген учурлар кездешип жатат. Иш бергендер да мыйзамсыз мигранттарды иштеткен фактылар катталган. Биздин мониторингдин жыйынтыгында Анталияда беш мейманкана "кара тизмеге" кирди. Ал борбордун сайтында http://oec.kg/index.php дарегинде жазылып турат. Ал эми Түркиядагы эмгек мигранттарынын укуктары бузулган фактылар болсо өздөрү эле электрондук түрдө же жекече кат менен кайрылса, сөзсүз чара көрөбүз.

Түркияда бир миллионго чукул чет өлкөлүк жаран жашап, расмий эмгектенишет. Анталия аймагында эле 57 миң чет өлкөлүк катталган. Анталиянын Миграция департаменти 2017-жылы беш миңден ашык кыргызстандыкты каттоодон өткөргөн. Бирок каттоодон өтпөй мыйзамсыз иштеп жүргөн кыргызстандыктар да миңдеп саналары белгилүү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Салянова: Сот эмес эле цирк болду

Салянова: Сот эмес эле цирк болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:37 0:00

Салянованын иши: шаардык соттун өкүмү чыкты

Аида Салянова Бишкек шаардык сотунда. 7-февраль, 2018-жыл

Бишкек шаардык соту бүгүн, 7-февралда Жогорку Кеңештеги оппозициялык "Ата Мекен" фракциясынын мүчөсү Аида Саляновага козголгон кылмыш иши боюнча сот өкүмүн чыгарды.

Шаардык соттун коллегиясы Ленин райондук сотунун судьясынын буга чейинки чыгарган чечимин өзгөртүүсүз калтырды.

- Ленин райондук сотунун 2017-жылдын 10-октябрдагы Аида Саляновага карата өкүмү өзгөртүүсүз калсын. Мамлекеттик айыптоочулардын жана жактоочулардын доо арызы четке кагылсын, - деп өкүмдү бир мүнөткө жетпеген убакытта окуп бүтүрдү соттук коллегиянын мүчөсү, судья Нурбек Эсеналиев.

Ал эми коллегияга судья Ирина Воронцова жетекчилик кылды.

Өкүм жарыялангандан кийин Салянова:

- Үч ай биз кимге сүйлөп жатканыбызды да билбей калдым. Үч айдан ашык цирк кимге керек болгон? Адвокаттардын эмгеги кайда кетти? - деди.

Салянова кылмыш ишинин козголушун жана сот өкүмдөрүн аны депутаттык мандаттан ажыратуу үчүн жасалган иштер деп баалады.

Салянова: Сот эмес эле цирк болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:37 0:00

Депутаттын жактоочусу Чынара Жакупбекова шаардык соттун чечимин алышкандан кийин кеңешип, жогорку инстанцияга доо арыз беришерин маалымдады.

Салянова Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси ("Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу") менен 2010-жылы юстиция министринин милдетин аткарып турганда "мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевдин өнөктөшү Алексей Елисеевдин адвокаттык лицензиясын мыйзамсыз узарткан жана бул ишти жетиштүү иликтеген эмес" деп айыпталган.

Бишкектин Ленин райондук соту былтыр 10-октябрда аны беш жылга эркинен ажыратуу жана үй-мүлкүн конфискациялоо тууралуу чечим чыгарган. Салянова өз жазасын үч жашар кызы 14 жашка толгондон кийин өтөй турган болгон. Буга макул болбогон депутат доо арыз менен Бишкек шаардык сотуна даттанган.

Аида Салянова мүчө болгон "Ата Мекен" Жогорку Кеңеште оппозициялык фракция катары саналат. Анын лидери, экс-депутат Өмүрбек Текебаев менен мурдагы өзгөчө кырдаалдар министри Дүйшөнкул Чотоновду да сот былтыр сегиз жылдан күчөтүлгөн тартиптеги абакка кескен.

"Атамекенчилер" кылмыш иштеринин козголушун "саясий куугунтук" деп баалап келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Он эки жылдан бери чыкпай турган томдуктар

Салижан Жигитов.

Салижан Жигитов адабияттын кайсы салаасына кайрылбасын, андан өрнөктүү дегидей иштерди жасап, сөз менен ойду туюнтуунун үлгү болорлук мисалдарын артына калтырып кетти. Анын поэзиядагы, прозадагы, котормодогу, адабият таануу теориясы, сын жаатындагы эмгектери ушул азыр да кызыгуу менен окулат.

Убада берилгенди узак күтөбү?

Өкүндүргөнү, улуу ойчулдун көзү өткөндөн кийин чыгарылчу эмгектери кендирди кескен каражаттын жогунан чыкпай турат. Кылымда бир жаралчу улуу таланттын жазгандарынын жаңы муунга жетиши кыйын ишке айланууда.

2006-жылдын 11-февралы ушул азыр да көз алдымда. Салижан акенин үйүнүн жанында тигилген боз үй, казганактаган эл, улуу инсанды кайтпас сапарга узатууга келген көпчүлүк. Салижан аке топураган көпчүлүктү анча жактырчу эмес, бирок анын талантын сыйлагандар, жан жыргаткан азилдерин, курч кептерин, анан да калеминен чыкканды калтырбай окугандар арбын экен, эл көп чогулган.

С.Жигитов тууралуу китеп. 16.3.2012.
С.Жигитов тууралуу китеп. 16.3.2012.

Мына андан бери арадан билинбей 12 жыл өтүп кетти. Асыл ойчулдун сексен жылдыгы деле билинбей, андан бери дагы эки жыл колдон суурулду. Ошол улуу устатты узатуу, кийин эскерүү учурларында айтылган көп томдуктарын чыгаруу иши негедир кечеңдеп, кийинки кездери сөз болбой деле калды.

Жубата турган нерсе - устатынын сабактарын чогултуп Алым Токтомушев китеп кылып чыгарып, өкүттүү дүйнө, аз өтпөй артынан өзү да бу жарыкчылыкты таштап кете берди.

Таберик китептин чыгышына көмөк-жардамын аябаган ал кездеги өкмөт башчыга ыраматы Алыке ыраазылыгын айтып түгөтө албаганына, устатынан эстелик окурман колуна тийгенине ал кишинин кантип кубанганына китептин бет ачарына катышкандар күбө.

Убакыт деген ушул экен, кечээки көргөн бүгүн жок, Салижан Жигитовдун өмүрлүк жары Кимия эженин, жалгыз уулу Акбардын да көзү өтүп кетти. Чыгат деген китептердин кол жазмасы ушу тапта жазуучунун жалгыз кызы Салиманын колунда, ал болсо алышкан оору менен алек.

Чыкчу китептер бу жалганды таштап кеткен Салижан Жигитовго эмес, артында калган тирүүлөргө керек. Зарыктырган ал китептер чыгып калса жок эле дегенде кыргыз тилинде өрнөктүү текст жаратууга болорун ырастап берүүгө жарамак. Ырды кантип жазыш керек, сын кандай болот, котормочу, кара сөз – кагаз менен калемге өч жазарман журтка сабак, улуттун бүгүнкүсү менен эртеңкисине кабатыр интеллигенция өкүлдөрүнө жардамчы, элим деген азаматтын үстөлүнөн түшпөс китептер болмок.

Салижан Жигитов.
Салижан Жигитов.

Салижан Жигитовдун жоктугу ушу 12 жыл ичинде кадимкидей сезилди. Көпчүлүктүн көөнүндөгү акыйкатты айтыш деле кыйла оор иш окшобойбу, Салижан Жигитовдон кийин кемчилигибизди көзгө сайып, ачуу акыйкатты алдыга жайчу азамат деле көрүнбөйт.

Иши кылып, Салижан Жигитовдун китептери чыгып калса биздин коомдук аң-сезимибизде кыйла өзгөрүүлөр болмок, илгери-кийин окуган ойлорду кайра таразалап, өткөндөн сабак алып, келечек багытыбызды дагы бир ирет аныктап алышыбызга өбөлгө түзүлүп калар беле деген ой.

Узакка созулган иш

Салижан Жигитовдун көзү өткөн соң эмгектерин чогултуп чыгаруу боюнча оболу Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде демилге көтөрүлгөн.

Улуу устаттын сүймөнчүк шакирти, белгилүү ишкер Разак Сайдилкановдун айтмында, алгач иш демдүү башталган, түйшүгү түмөн жумушту Салижан Жигитовдун дагы бир шакирти, белгилүү акын жана илимпоз Абдил Шерматов ишке ашырган:

Ишкер Разак Сайдилканов.
Ишкер Разак Сайдилканов.

- Кол жазмаларын Салима менен Кимия эжеден алып, аны папкаларга бөлүп “чыгарганча сенде болсун” деп Сулайманга алып барып бергем. Кол жазма Сулайманда болчу, ал “бир сыйра карап бериңиз” деп Кеңеш Жусуповго бериптир. Анан ал киши биз билбей калган, таппай калган нерселерди кошуп, анан ошол папкалардын ичиндегилерди хронологиялык тартипте мазмунун түзүптүр. Бул иш көп убакытка созулуп кетти.

Анан бир күнү “эмне болду” деп Сулайманга барсам: “Салима алып кетип калды” дешти. “Силер басып жата берет экенсиңер. Өзүм чыгарам” деп. Барып кол жазманы кайтарып алып келдим. Анан бир жолу Салима келди, күздүн күнү эле, мен Түркияга кетмек элем. Кол жазмалар менде эле. “Байке, кол жазмаларды мага бериңиз. Мен чыгарам”.

“Сен кайсы акчага чыгарасың, айланайын?” десем “менин акчам бар, мага бериңиз” деди. Анан "макул" деп ошондо Салимага бергемин. Менде биринчи мүмкүнчүлүк болору менен Салижан агайдын китептерин чыгарууну мен өзүмдүн парзым деп эсептейм. Эч ким чыгарбаса, эртеби-кечпи өзүм чыгарам.

Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин окутуучусу, филология илимдеринин кандидаты Таалайбек Абдиев ушу тапта окуу жайы Салижан Жигитовдун тандалмаларын чыгарууну көздөп жатканын ырастап, маселенин баары барып-келип каржыга такалып жатканын жашырган жок.

Профессор Т.Абдиев.
Профессор Т.Абдиев.

- Бул эмгектердин чыкпай жатышы бир жагынан, албетте, акча маселесине барып такалат. Экинчиден, бул жерде автордук укук маселеси да бар. Анткени Салижан Жигитовдун кызы Салима Жигитованын колунда атасынын бардык кол жазмалары турат. Кыргыз-түрк “Манас” университети Салижан Жигитовдун эмгектерин, чыгармаларын чыгарып беребиз деп убагында иреттеп бериш үчүн Кеңеш Жусупов агайга берген экен.

"Тандалмаларын бир том кылып чыгарып берели" деп университетте маселе көтөрүлдү. Биринчи проректор Кулмурзаев агай мени өзүнө чакырып: “Кызы менен байланышсаңыз, жок дегенде бир томдук кылып тандалмаларын чыгаралы” деген. Бирок негедир Салима университетке келип агайга жолуккан жок. Эми бул жерде ал кишинин чыгармаларын, бардыгын эмес, өтүмдүүлөрүн бир томдукпу, эки томдукпу, ал китептерди чыгарып койсо, ал китептер сөзсүз сатылат.

Атасынын китептерин өзүнчө чыгарууга аракеттенген Салима Жигитова соңку кездери оору менен алышып, убактысы болбой жатканын, шарты чыкса эле 8 томдукту чыгарууга демөөрчү издей турганын айтты.

- Даяр эле болчу, жаткан да. Анда Сулайман Кайыпов ректор болуп турган. Жатты, жатты, анан “комиссия түзөм, ана-мына” деп чыгарбай койду. Билбейм, мен өзүм аябай ооруп атам. Онкология жагынан, дагы диабетим бар. Азырынча ден соолук жагынан начармын. Азыр араң-араң өзүмө келип атам. Жок, ойдо бар, мен деле чыгарайын деп турам. Ден соолук жакшы болбой атпайбы. Себеби "демөөрчү болуп бересиңби" деп кыдырыш керек, бир топ кишилер менен сүйлөшүш керек. Алардын көз карашы, шарты кандай, кандай шарт менен акча берет? Азыр эми капитализм да. "50% түшкөн акчаны мага бересиңерби" деп, ар кандай сөздөр болуп атат.

Техникалык жагынан чечилген, илимий, анан көркөм чыгармалары санарипке өткөрүлгөн. Анан азыр каражат эле жок болуп атат. 8 томдук болду. Бүт баары кыргызча, котормолору. Эң акыркы эмгеги - “Адабият теориясын” жазып аткан. Баары бар, "сюжет деген эмне, пролог, эпилог, кульминация" деп, орус-кыргыз тилинде жазып аткан. Ошону аябай шашып көп иштеген, анан ооруп калды.

"Жаңы заман" келди, китептер кантти?

Ошентип маселенин баары чогулуп келип каржы деген каадалуу маселеге байланууда. Коомдук турмуштагы аракет-кыймылдын баки-жогу улуу-урматтуу акчага байланарын, мамлекеттин гана көзүн кароого көнүп алгандарга бул заманда кыйын болорун чейрек кылым илгери эле Салижан Жигитов “Жаңы заман келатат, биз кантебиз?” деген маегинде кемелине келтире сыпаттап берген. Ошо жаңы заман тушунда устатынын жазгандарын чыгарууга дилгир Разак Сайдилканов каржы маселесинен баштаган ишин аягына чыгара албай отурат.

Салижан Жигитовдун жаңы заман тууралуу ойлоруна, коомдук-экономикалык өзгөрүүлөрдү кылдат туюп, анын тереңде катылган маани-мазмунун так чечмелеген терең талдоолоруна коомубуз дагы эле муктаж.

Публицист, журналист Эсенбай Нурушев. 16-сентябрь, 2010-жыл.
Публицист, журналист Эсенбай Нурушев. 16-сентябрь, 2010-жыл.

Айтылуу публицист, журналист Эсенбай Нурушев Салижан Жигитовдун эмгектеринин барк-баасы мезгил арылаган сайын тереңдей берет деген ойдо.

- Эми Салижан агайдын өзүнүн чыгармачылыгынын жалпы илимий жолдорун алсак, өзү айткандай, бул жерде бир нече “коён” бар. “Көп коёндун артынан кубалап жүрүп, бирөөнө да жете албай калдым, кысталак” деп арман кылчу эле.

Мына адабиятчы жагын алганда, 1924-жылдан баштап, ага чейинки маалыматтар, "кыргыз адабияты кантип пайда болгон" деген чоң эмгектери, макалалары бар. Ошондо башка адабиятчылардын баамы жетпеген, башка адистер айтпаган көп маалыматтар, эл биле элек кызык жактары бар.

Жалаң адабият теориясынан алганда да шумдук жактары бар. Ал эми адабий сын макалалары, талаш-тартышка катышкан макалаларычы? Адабий сын, жалпы адабиятчылар боюнча бул кишинин теориялык макалалары жалаң илимий негизде сыпатталып, шөкөттөлүп, ошонун негизинде жазган абдан оригиналдуу, кайталангыс ойлору бар. Кыргыз адабиятынын тарыхы, адабият деген эмне, аны кантип түшүнөбүз, бу көркөм адабият деген кыргызда кантип жаралган - ошонун жолун көрсөткөн уникалдуу чоң эмгектери бар.

Жалаң сынчылыгын алганда деле бул эми шумдук да. “Акындарга үч суроо”, анан сынга байланыштуу “Ала-Тоо” журналында чыккан макалалары, кийин китептерине үзүл-кесил жарыяланган. Ошолордун өзүндө деле табылгыс бир талант экени, тапкыр ойчул киши экени көрүнүп турат.

Салижан агайдын жалаң котормо өнөрүн өзүнчө сөз кылса болот. Бул бир доктордук диссертацияга татыктуу “коёндун” бири. Назым Хикметти, Мустай Каримди, Антуан де Сент Экзюперини шумдук которгон. Мындай окуп олтурсаң кыргыз эле жазган болуш керек деп ойлоп коёсуң, авторунун аты менен "которгон Жигитов" дегенди алып койсоң. Ушунчалык кыргызга жеткиликтүү, жетимдүү кылып которуп салган. Мындай талант котормочулар жагында сейрек кезигет. Бул бир жагы.

Экинчи жагы – поэзиясын алалы. “Аз жазса да саз жазды” деген принцип ушул кишиде болгон. Бардык ырларын, анын ичинде поэмаларын, мындан тышкары кара сөз “Күн тууду”, анан бүтпөй калган романы – ушулардын баарын чыгарып койсо, көркөм адабият, аңгеме, повесть, поэма, жөнөкөй ыр, пародия деген эмне - ушунун баары ачылмак. Классикалык пародиянын үлгүлөрүн жазган. Ошолору сабак, анан кичине бир санат болот эле.

Анан эң башкысы - бул киши өмүр бою коомдук-социалдык деп коёбуз го, ушул кыргыздын көкөйүндө, азыркыга чейин айтылып жүргөн маселелерди көп козгоп өттү. Ошолордун баары эми калып кетсе эч ким билбей калат. Аларды кайра алып чыгып коюп койсо болот эле.

Анан мен бир нерсени айта кетейин. Салижан агайдын 8 томдугу бар деп уккан элем. Анын баарын чыгарыш албетте, барып-барып акчага, каражатка такалат. Учурунда ушуну ыраматы Эгемберди Эрматовго айттым эле. “Колуңан келип турат, чыгарып койбойсуңбу” деп. “Шумдук болот эле, сонун болот эле” деп ал да айткан. Колуна тийбей жүрүп бул да өтүп кетти.

Ушундай чакта жакшы бир демөөрчү табылбаса же жогорто турган бирөөлөр колго албаса, Салижан агайдын артында калган мурасын элге жеткирүү дагы бир топ заманга артка жылып калабы деп ойлоп каласың кээде. Колубуздан эчтеке келбейт, ушинтип арман кылып жүрө берет экенбиз.

С.Жигитовдун "Күн тууду" аттуу китеби.
С.Жигитовдун "Күн тууду" аттуу китеби.

Канткен менен Салижан Жигитов сындуу ойчулдар кыргыз кыйырында саналуу гана. Жарыкчылык менен кош айтышкандан кийин андайлар кылымда бир жаралчу руханий таберикке айланып кетерин эске алганда, күттүргөн томдуктардын жарыяланышы барып-келип улуттук ар-намыска байланышкан маселеге айланып баратат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт сунуштаган "Жаңы доор" корпорациясы эмне иш аткарат?

Өкмөт башчы Сапар Исаков Мамлекеттик каттоо кызматынын Автоунааларды каттоо департаментинин иши менен таанышууда. 6-февраль, 2018-жыл

Кыргыз өкмөтү Мамлекеттик каттоо кызматынын алдында мамлекеттик корпорация түзөрүн жарыялады. Корпорация түзүү боюнча мыйзам долбоору иштелип чыгып, азыр ал коомдук талкууга коюлду.

Кыргыз өкмөтү түзүүгө ниеттенип жаткан корпорация “Жаңы доор” деп аталмакчы. Мамлекеттик каттоо кызматынын башчысы Дастан Догоевдин айтымында, мекеме корпорация түзүү боюнча мыйзам долбоорун иштеп чыгып, коомдук талкууга койду:

Дастан Догоев.
Дастан Догоев.

- Башкы максат - калкка сапаттуу, социалдык багыттагы кызмат көрсөтүү. Ошол эле учурда бул корпорациянын негизги кирешеси - бизнес-чөйрөгө кызмат көрсөтүүдөн түшкөн каражат болот. Башкача айтканда, биздеги маалыматтарды колдонуп, жеке түзүмдөргө, компанияларга бизнес-аналитика жана кайсы бир кадамдарды иштеп чыгуу боюнча талдоочу материалдарды даярдайбыз.

Өкмөттүн сайтындагы негиздеме-маалыматта “идея улуттук каттоо системасын жакшыртуу, кызматтардын сапатын көтөрүү, материалдык базаны өз учурунда алмаштыруу үчүн иштелип” чыкканы жазылган.

Дастан Догоев мамлекеттик корпорация түзүлсө жарандарга көрсөтүлүп жаткан мамлекеттик кызматтардын сапаты оңолуп, бирок баасы кымбаттабай турганын айтты.

Азыркы тажрыйбабыз көрсөткөндөй, биздин системаны, технологияны, инновациялык кадамдарыбызды башка өлкөлөрдө да колдонсо болот.

- Бул система кирешелүү боло баштаганда анын эсебинен биз калкка көрсөтүлүп жаткан кызматтардын чыгымын жаап, элге бекер кызмат көрсөтө алабыз. Азыркы тажрыйбабыз көрсөткөндөй, биздин системаны, технологияны, инновациялык кадамдарыбызды башка өлкөлөрдө да колдонсо болот. Ошондуктан бул корпорациянын негизги кирешеси ишкерлик түзүмдөргө кызмат көрсөтүүдөн жана эл аралык рынокко чыгуудан түшө турган каражат болмокчу.

Өкмөттүн ишкер чөйрөгө кызмат көрсөтүүчү корпорация түзүү тууралуу чечимин талдоочулар ар кандай талкуулап жатышат.

Кыргызстандагы Жаш ишкерлер ассоциациясынын төрагасы Темирбек Ажыкулов түзүлө турган мамлекеттик корпорациянын ишин консалтинг компаниясына салыштырды:

Темирбек Ажыкулов.
Темирбек Ажыкулов.

- Мамлекеттин негизги милдеттери бар да. Алар, мисалы - чек араны коргоо, коопсуздук, жарандардын саламаттыгына кам көрүү, билим берүү иштери. Анан кийинки милдеттери - ишкерлерге, инвестицияга шарт түзүп берүү. Болду, ушуну менен токтошу зарыл. Мамлекет андан ары кетпеши керек. Анткени Мамлекеттик каттоо кызматы айткан функциялар коммерциялык иш-аракет болуп жатпайбы. Негизи эле бул милдеттер - жеке компаниялардын иши.

Ал эми экономист жана талдоочу Искендер Шаршеев мамлекет ишкер чөйрөгө колдоо көрсөтсө, жеке ишкерлерге инвестиция тартууга жеңил болмок деген ойдо.

- Инвестициялар эч качан мамлекеттик линия менен келбейт, алар жеке сектордун демилгеси менен келет. Ошондуктан ишкерлик чөйрө менен иштешиш керек. Мамлекеттик каттоо кызматынын ишин стратегиялык кадам десек болот.

Мамкаттоо ишкана түзүү реформанын алкагында жасалып жатканын, корпорация түзүлсө мекемедеги 700дөй кызматкер кыскарарын билдирди. Учурда бул системада 9284 адам эмгектенет.

Мекеме ошондой эле корпорация киреше таба баштаса азыр бюджеттен мекемени каржылоого жумшалып жаткан 500 млн. сом үнөмдөлөрүн кошумчалады. Мындан тышкары, демилгечилер келечекте корпорация Кыргызстандагы ири салык төлөөчү ишканага айланат деп ишенишет.

Ушу тапта Мамлекеттик каттоо кызматына караштуу төрт департамент, бир агенттик, эки мамлекеттик ишкана жана бир мамлекеттик мекеме бар.

Сапар Исаков башында турган өкмөт алдыдагы беш жылда "Жаңы доорго кырк кадам" программасы, "Таза коом" долбоору аркылуу өлкөнү өнүктүрүүнү убада кылган.

Ал эми 2018-2040-жылдарга эсептелген өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнүн «Таза коом – Жаңы доор» стратегиясы экс-президенттин катышуусунда былтыр 15-ноябрда Бишкекте “Ала-Арча” мамлекеттик резиденциясында талкууланып, жактырылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент жарым доосунан баш тартты

Сооронбай Жээнбеков.

Президент Сооронбай Жээнбеков 24.kg маалымат агенттигине каршы 5 миллион сомдук айыппул өндүрүү талабынан баш тартты.

Бул тууралуу агенттик өзү Свердлов райондук сотунун сот аткаруучулар кызматынын маалыматына таянып, маалымат таратты. Ал эми соттошууга себеп болгон макаланын автору, журналист Кабай Карабековдон 5 млн. сом өндүрүү тууралуу сот чечими күчүндө калды. Ошентсе да жарандык активисттер менен журналисттер чөйрөсү президенттин алгачкы кадамын кубаттап, башкаларга үлгү болот деп үмүт артышууда.

Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков 24.kg маалымат агенттигине каршы 5 миллион сомдук айыппул өндүрүүдөн баш тартканын агенттиктин негиздөөчүсү Асел Оторбаева “Азаттык” радиосуна ырастады. Анын негизинде иш кыскартылды.

- Азырынча маалымат агенттиги төлөй турган айыппулдан гана баш тартты, - деди ал.

Бул маалыматты президенттин басма сөз кызматы да бышыктап, бул Жээнбековдун жеке чечими болгону айтылды.

Жарандык активисттер жана журналисттер мамлекет башчынын бул кадамын жакшы жышаан катары кабыл алып жатышат. Алар мындай чечим башкаларга үлгү болот, сөз эркиндигине басым азайып, мамиле өзгөрөт деп үмүт артышууда.

"Сөз эркиндигин коргоо" комитетинин мүчөсү Адил Турдукулов президенттин бул чечими анын өз алдынча лидер экенин көрсөтүүдө деп эсептейт.

- Өнүккөн өлкөлөр сөз эркиндиги жок мамлекет боло албайт. Сооронбай Жээнбековдун мындай кадамы анын өз алдынча лидер болуп жатканынын белгиси деп ишенип жатам. Анткени буга чейин ал "мураскер" экени, "Атамбаевдин кылганынан чыкпайт, ошол эле салтты улантат" деген көп сөз болгон. Ал эми бул доо боюнча арызды чакыртып алганы - "сөз эркиндигине башкача мамиле кылат" деген ойду жаратат.

Буга чейин адам укуктары боюнча иш алып барган эл аралык уюмдар 2017-жылы Кыргызстандагы сөз эркиндиги катаал сыноого туш болгонун белгилеп, миллиондогон доолор үчүн тынчсызданганын билдиришкен. Сот тарабынан жабылган "Сентябрь" телеканалынын жетекчиси Кайыргүл Урумканова Жээнбековдун соңку чечими сотторго да белги болуп калганын айтып жатат. Мындан сырткары, ал маалымат каражаттарына карата чыккан буга чейинки сот чечимдерин талдап чыгууну мамлекет башчыга сунуш кылды.

Анткен менен президент ушул эле сайтка чыккан макаланын автору, журналист Кабай Карабековдон 5 миллион сом өндүрүү боюнча арызын чакыртып алган эмес. Сот бул каражатты төлөп бергенге чейин ага Кыргызстандын аймагынан чыгууга тыюу салды. Автор өзү сотко берүүгө негиз жок болчу деп эсептейт.

Кабай Карабеков.
Кабай Карабеков.

- Бүт өлкө жакырчылыкта жашап жатат. Ал эми булар "миллиондор асмандан түшөт" деп ойлоп жатышат. Адегенде мага ошол "акчага муктаж болуп жаткан" үй-бүлөгө төлөш үчүн каражат иштеп табышыма шарт түзүп беришсин. Андай шарт түзүп беришкен жок да? Мени сотко берүүгө эч кандай негиз жок болчу. Бул үй-бүлөгө акча керек болуп жатат деп эле түшүндүм.

Карабековдун "Сочиге сапар. Кремлге мураскердин артыкчылыгын кайра түшүндүрүп жатышат" деген макаласы былтыр сентябрда 24.kg сайтына жарыяланган. Анда “президенттердин жабык жолугушуусунда Москва кыргыз тарапка эки өлкөнүн атайын кызматтарынын бир тууган Жээнбековдордун радикал араб уюмдары, анын ичинде Орусияда террордук уюм деп табылган "Социалдык реформалар коому" менен тыгыз байланышы тууралуу маалыматына тынчсызданарын кыйытты" деп жазылган.

Ошол учурда президенттикке талапкер болгон Сооронбай Жээнбековдун шайлоо штабы макаланы "ушак жана жалган жалаа" деп сыпаттап, сотко кайрылган. Доочу моралдык зыян катары макаланын автору Кабай Карабеков менен 24.kg агенттигинин ар биринен 5 миллион сомдон өндүрүүнү талап кылган. Свердлов райондук жана Бишкек шаардык соту Жээнбековдун штабынын талабын канааттандырган.

Журналист Аскер Сакыбаева Кыргызстанда ММКларга карата дагы башка миллиондогон доо арыздар каралып, алардын өкүлдөрү айыпка жыгылып турган шартта сөз эркиндиги жакшырды деп айтууга эрте деп эсептейт. Анын айтымында, мамлекет бул багытта кескин өзгөрүүлөрдү жасашы керек.

Аскер Сакыбаева. Архивдик сүрөт.
Аскер Сакыбаева. Архивдик сүрөт.

- Журналист катары мен Жээнбековдун кылганын сөз эркиндигине жасаган жакшы кадам деп эсептебейт элем. Эгер андай кадам кылгысы келсе, ал киши кардиналдуу, таптакыр башкача аракет кылмак. Чыныгы маалымат мейкиндигин бекемдеш үчүн журналисттерди колдоо, салык багытында, алардын ишине шарт түзүү багытында кескин чара көрүшү керек эле деп ойлойм. Азыр Бишкек шаарында жашаган көпчүлүк Интернет айдыңына ооп кетти. Ошол эле учурда гезит-журналдардын, башка ММКлардын абалы начар болуп жатат. Мен социалдык кам көрүү жөнүндө айткан жокмун. Кесиптик ишмердигин коркпой-үркпөй жүргүзүүгө түзүлө турган шарттар тууралуу айттым.

Ал ортодо укук коргоочулар тобу Жогорку Кеңешке жана акыйкатчы Кубат Оторбаевге кайрылып, журналисттердин укугун коргоону өтүнүштү. Ошондой эле алар депутат Дастан Бекешев Жарандык кодекске сунуш кылып жаткан өзгөртүүлөргө юридикалык баа берилиши керек экенин, себеби алар сөз эркиндигине байланыштуу конституциялык принциптерге каршы келерин айтууда.

Бишкектеги “Медиа полиси” уюмунун маалыматына караганда алты жыл ичинде Башкы прокуратура баш болуп, депутаттар, мамлекеттик мекемелердин жетекчилери жана бийликтеги аткаминерлер маалымат каражаттарына каршы 25 арыз жазышкан. Аларга коюлган доонун жалпы суммасы 80 миллион сомго чукулдаган. Кыргызстандагы мыйзамдарга ылайык, журналисттерге каршы кылмыш иши козголбойт, бирок акчалай айып төлөтүү сыяктуу административдик жаза каралган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мадумаров: соттор бир кишинин камчысына айланды

Мадумаров: соттор бир кишинин камчысына айланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

"Билим үчүн азык" долбоору 2021-жылга чейин узарды

Базар-Коргондогу мектеп күнөсканасы.

Кыргызстанда расмий эсеп боюнча балдардын 43 пайызы аз кандуулук менен жабыркайт. Адистер мунун башкы себеби кенже жаштагы балдардын туура эмес тамактанышы экенин айтышат.

2012-жылдан бери АКШнын Айыл чарба департаментинин "Билим үчүн азык" аттуу долбоору "Мерсико" эл аралык кайрымдуулук уюмунун катышуусунда ишке ашып, 32 миңден ашык башталгыч класстардын окуучуларына ысык тамак уюштурулган. Бул долбоор эми 2021-жылга чейин да уланмакчы.

Өлкөдөгү жалпы 2236 мектептин 1146сында азыр башталгыч класстардын окуучулары үчүн айыл өкмөттөр, ата-энелер жана эл аралык уюмдар бир маал ысык тамак уюштуруп жүрүшөт. Бул тууралуу Билим берүү министрлигинин башкы адиси Назгүл Мусаева расмий маалымат берди.

АКШнын Айыл чарба департаменти менен "Мерсико" кайрымдуулук фондунун долбооруна кирген мектептерде ар бир балага күн сайын микроэлементтер менен байытылган 50 грамм ун, 10 грамм күрүч, 5 грамм буурчак жана 5 грамм өсүмдүк майы менен ар түрдүү тамак-аш даярдалууда.

Саламаттыгы начар балдар көп

Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда беш жашка чейинки балдардын 43 пайыздан ашыгы аз кандуулук менен жабыркайт. Бала бакчадан жана мектептин алгачкы жылдарында баланын азыктануусун туура багытка буруу менен анын саламаттыгын да оңдосо болорун саламаттык сактоо министринин орун басары Олег Горин белгиледи:

- Тилекке каршы, мектепти бүтүрүп жаткан окуучулардын арасында өнөкөт ооруга чалдыккандар көп болуп атат. Анемия менен ооругандар, дене түзүлүшү толук жетилбей калгандар арбын. Айрымдары ичеги-карын, ашказан ооруларына чалдыгып жатышат. Мунун баары мектеп жашындагы баланын тамактануусу талаптагыдай болбогону үчүн келип чыгат. Бул программа мектеп окуучулары менен бакча жашындагы наристелердин тамактанышын жакшыртат. АКШнын Мамлекеттик департаментинин өкүлү азыр эле айтты, алдыдагы төрт жылда бул багытта бир жарым миллион доллар берилет экен. Бул акчага бизге азык-түлүк алынып келет. Мындан тышкары, мектептердеги ашканалардын жабдуулары жаңыланып, санитардык нормага шайкеш ашканалар уюштурулат. Ошондой эле мектептердин, бакчалардын ашпозчуларына туура тамак жасоону үйрөтүшөт. Эң негизгиси - долбоор биздин балдарга мектеп партасынан эле туура тамактануу маданиятын үйрөтөт.

Туура тамактануу маданияты эмгек аркылуу окутулууда

Витаминдүү жашылча-жемиштер дээрлик өспөгөн бийик тоолуу Ак-Талаа районунун Жерге-Тал мектеби балдарга ысык тамак уюштуруу жаатында бир топ кыйынчылыктарга учурап келгенин мектеп директору Нарынкүл Асаналиева айтып берди:

Балдар витаминдүү азыктансын деп мектептин артына атайын бакчаларды уюштурганбыз. Ал жакка картөшкө, сабиз, кызылча жана көк таттарды эгип, балдар отоп, сугарып кам көрүүдө.

- Биздин мектеп айылда ашар жолу менен курулган. Ашканасы жок, ашпозчуларыбыз айласы кеткенде кадимки эле үйдө тамак жасаган мештерге нан жаап, ботко кайнатып, артынан компот кайнатып жатышат. Эми "Мерсико" долбоору бизге заманбап ашкана куруп бермек болду. Албетте, бул биздин ишти оң жолго салат. Мындан тышкары, балдар витаминдүү азыктансын деп мектептин артына атайын бакчаларды уюштурганбыз. Ал жакка картөшкө, сабиз, кызылча жана көк таттарды эгип, балдар отоп, сугарып кам көрүүдө. "Сабиз жесеңер боюңар узарат" деп балдарга туура тамактанууну үйрөткөнгө аракет кылып жатабыз.

"Билим үчүн азык - балдардын тамактануусу" программасы 2012-жылы башталган. Ошондон бери 481 бала бакчадагы 50 миңден ашык балага, 154 мектептеги 32 миңден ашык окуучуга бир маал витаминдерге байытылган тамак-аш уюштурулду. АКШнын Мамлекеттик департаментинин Борбор Азия маселелери боюнча бөлүмүнүн директору Скотти Рейд Кыргызстанда бул долбоор 2021-жылга чейин уланарын билдирди:

- Жетиштүү тамактанууга ар дайым талап бар. Ушундан улам алгач эле бул ишке киришкенде анын узак мөөнөттүү экенин билгенбиз. Кыргызстандагы өнөктөштөрүбүздүн талабы жана колдоосу менен дагы төрт жыл жергиликтүү жеткинчектерге витаминге байытылган азык-түлүк менен тамактанууга шарт түзөбүз. Билим берүү министрлиги жана саламаттык сактоо органдары менен кошо долбоорго кирген балдардын саламаттыгын, алардын туура тамактануудан кийинки акыбалын көзөмөлдөп, ошого жараша кийинки иш планыбызды түзүп турабыз.

Арзан азыктан да көп витамин тапса болот

"Мерсико" уюмунун сөз болуп жаткан долбоорунун директору Назгүл Абазбекова азык-түлүк менен ашканага керектүү буюмдарды мектептерге, бала бакчаларга берүүдөн тышкары ашпозчуларды, ата-энелерди, балдарды туура тамактанууга үйрөтүүчү тренингдер да болорун, жөнөкөй, арзан азыктардан баланын жетилүүсүнө керектүү заттарды табууга мүмкүн экенин белгиледи:

Мисалы, бала эт жесе артынан чай ичпей, алма же апельсин жеши керек.

- Биздин балдардын диетасында С, В (Б), А витаминдери жетишпейт. Маселен, А витаминин бойдун өсүшүн шарттайт, С витамини болсо денеге микроэлементтерди туура сиңирет. Темирге бай азыктар жетишсиз. Мисалы, бала эт жесе артынан чай ичпей, алма же апельсин жеши керек. Ушунун баарын атайын тренингдерде адистерге үйрөтөбүз. Балдардын 43 пайызы азыр аз кандуулук менен жабыркайт. Ушундай көрсөткүчтөрдөн улам Улуттар Уюму түзгөн ачка өлкөлөрдүн картасында турабыз. Ата-энелерге да туура маалымат берүүнү көздөп жатабыз. Мыкты азык сөзсүз эле кымбат турбайт. Маселен, эң эле арзан ашкабакты алсак, ал өсүп келе жаткан балага керек болгон бардык витаминдердин казынасы эмеспи.

2018-2021-жылдар аралыгында "Мерсиконун" долбоору менен Кыргызстандагы 430 мектептин башталгыч класстарындагы 86 миңден ашуун балага ысык тамак уюштурулат. Жалпы суммасы 1,5 миллион доллардан ашык жардам көрсөтүлүп, айрым мектептердин ашканасы, дааратканалары толук оңдолуп, санитардык-гигиеналык шарт түзүлөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чернобылдын Кыргызстандагы изи

Чернобылдын Кыргызстандагы изи
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:24 0:00

Абактагы саясатчылардын эрктүү жубайлары

Абакта жаткан Бектур Асановду, Эрнест Карыбековду, Кубанычбек Кадыровду колдогон акция. 5-февраль, 2018-жыл.

"Күчтүү эркектин артында андан да күчтүү аял турат" дешет. Учурда ар кандай себептер менен абакта отурган саясатчылардын жубайлары ким? Алар башына келген сыноону кантип көтөрүп жатышат?

Деги эле саясатчынын жубайы болуунун жүгү оорбу? Темир тор артында отурган күйөөсү менен үйдөгү балдарына көпүрө болуп, көз жашын көрсөтпөгөн күч-кубатты алар кайдан алышат?

Аял болуу азыр да кыйын

Гендердик теӊсиздикке арналган эл аралык жыйындардын биринде "аял болуу мындан бир кылым мурда кыйын эле, бүгүн да аял болуш кыйын" деген философиялык жыйынтык чыгарылганы бар.

Ал эми аял, эне, ошол эле учурда саясатчынын жары болуу эки эсе кыйынга турарын соңку окуялар ырастады көрүнөт. Өзгөчө камактагы саясатчы күйөөлөрүнө биринчи адвокат, укук коргоочу, жөлөк-таяк болгон дал ушул жубайлары.

Башкалар чарчап, сынып, жагдайга баш ийсе да, дал ушул жубайлары баш ийбей, өз чындыгын, адилеттигин издеп, күйүп-бышып, белди бекем бууп чуркап жүрүшөт.

"Бийликти күч менен басып алууга аракеттенген" деген айып менен эки жыл мурда камалган Бектур Асановдун, Кубанычбек Кадыровдун жана Эрнест Карыбековдун аялдарын алардын башына бирдей түшкөн мүшкүл бириктирди. Учурда алар "Саясий туткундагылардын жубайлары" деп түзүп алышкан комитеттин алкагында аракеттенип жүрүшөт.

Экс-депутат жана ички иштер министринин мурдагы орун басары Кубанычбек Кадыров менен жубайы Жаңыл Кумашеванын төрт баласы бар.

Жаңыл айым кесиби боюнча мугалим. Учурда үйгө кирип эненин, сыртка чыгып атанын ролун аткарып жатканын жашырбады.

Күйөөсү камакка алынган эки жылга чукул убакытта неберелүү болгонун, балдарына көз жашын көргөзбөгөнгө аракет кылып, аларга кайрат берген жалгыз адам болгонун айтты.

Кубанычбек акыбалын мага деле айтпайт. Билдирбегенге, биздин көңүлүбүздү түшүрбөгөнгө аракет кылат.

- Кыргызда "түрмөгө жыландын баласы да жатпасын" деген сөз бар. Кубанычбек акыбалын мага деле айтпайт. Билдирбегенге, биздин көңүлүбүздү чөктүрбөгөнгө аракет кылат. Бирок көз баарын айтып турат да. Түрмөдө кандай жашоо болсун? Беш чарчы метр. Бир күндө 20 мүнөт эле эшикке чыгарат. Видеокөзөмөлдү күчөтүп коюшуптур. Психологиялык жактан да кысым болуп жатат деп ойлойм. Эң негизгиси - баштары аман. Бул күн да өтөөр, баары жакшы болот деп ойлойм. Эки жыл ичинде улуу кызыбыз көз жарып, жээн неберелүү болдук. Неберебизге сегиз ай болуп калды.

Жаңылдын айтымында, улуу балдары атасы менен мүмкүнчүлүк болгондо көрүшүп, ак-караны айырмалаганга жарап калышкан. Кичүүлөрүнө атасы абакта экенин айтпаганга, үйдө да ал тууралуу сүйлөшпөгөнгө аракет кылышат. Анткен менен кичинекей балдар атасына болгон сезимин жашырбай, сагынычын сүрөттөрдөн чыгарышат экен.

Ыйыбызды көрсөтпөйбүз, балдарга. Азыр эненин да, атанын да ролун аткарып жатабыз да.

- Атасына арнап сүрөттөрдү тартышат. Түрмөгө алып барайын десем психологдор көрсөтпөй эле койгонум оң болорун айтышты. Атасын "сапарга кеткен" деп эле коёбуз. Бирок баары бир Интернеттен билип алышат экен. "Келет" деп үмүттөнүп отурабыз. Белибизди болушунча бекем буудук. Ыйыбызды балдарга көрсөтпөйбүз. Азыр эненин да, атанын да ролун аткарып жатабыз. Бүгүнкү күндө балдардын ишенгени эле бизбиз. Биз да ыйласак, анда балдар "абал оор экен" деп ойлойт.

Жаңылдын айтымында, ал буга чейин саясатка аралашууну ойлонуп жүргөн. Бирок соңку окуядан кийин саясаттан такыр алыс болууну чечти.

- Башында саясатка аралашуу боюнча ойлор болгон. Бул ишке аралашкандан кийин саясат таза болбогондуктан абдан алыс болоюн деп чечтим.

"Саясатчынын аялы болуу кыйын"
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:46 0:00
Түз линк

Энергетика тармагында эксперт болуп жүргөн Эрнест Карыбековдун жубайы - Элмира Карыбекова кесиби боюнча музыкант. Ал соттун адилетсиз өтүп жатканын, күйөөсүнө байланышкан соңку кырдаал аны аял катары да чыйралтканын белгилеп жатат. Экөөнүн ортосунда үч бала бар. Кичүүсү 18 жашта. Калган экөө окуусун аяктап, иштеп жатышат.

- Албетте, кыйын эле болду, баарына жетишүү керек - ишке да, үй-бүлөгө да. Ооруп да калабыз. Турмуш ушундай болуп жатат, баарына туруштук берип жашап жатабыз. Саясатчынын аялы болуу кыйын. Анткени жөнөкөй аялдын башына мындай окуялар келбейт. Бирок биз канчалык кыйын болгон сайын ошончолук чыйралып, күчтүү болуп жатабыз.

"Бектур элдик киши"

Ал эми камакта жети күн бою "кургак ачкачылык" кармап жаткан Бектур Асановдун жубайы Алтынай Асанова жолдошунун ден соолугуна кабатыр. Ал Бектур мырза менен акыркы жолу Жаңы жыл майрамынын алдында жолугушканын белгилеп, атасыз үй кандай болушу мүмкүн экенин айтып берди:

- Атасыз үй кандай болушу мүмкүн!? Үйдөгү бардык нерсени Бектур жасап, өзү чеччү. Мен аял катары балдарды тарбиясына, үй ишиндеги жумуштарга, тууган-урук менен мамилеге гана карачумун. Бектур абакта отурган алты айдай убакытта өзүмдүн ордумду таппагандай болуп, аябай кыйналдым. Кудайга шүгүр, достор, туугандар моралдык жактан колдоп турушту. Биздин эки уул, эки кызыбыз бар. Улуусу 24, андан кийинкилери 22, 18, кичүүсү 10 жашта. Эки жыл ичинде балдар абдан токтолду. Алар өздөрүн чоң кишилердей эле алып жүрүшөт. Экөө иштеп, үй-бүлөнүн бюджети ошолордун айлыгынан эле турат. Бектур ушунча кызматтарда жүрдү, ушул 25 жыл ичинде материалдык жакка маани берген эмес экен. Ушул аябай сезилип жатат. Бизде бизнес жок, чынын айтыш керек. Бар тапканыбызды балдардын билимине сарптаганбыз.

Алтынай жакшы да, жаман да, дос-тууган да башка оор иш түшкөндө иргелип каларын белгилей кетти.

Мындай учурда бир туугандар менен эң жакын адамдар болуп калат экен. Үй-бүлөдө балдарың менен өзүң калат экенсиң.

- Кызматта турганда дос-тууган аябай эле көп болот. Бул баарына эле белгилүү. Урматтап, үйүңүз кишиге толуп турат. Бирок мындай учурда бир туугандар эле жакын адам болуп калат экен. Үй-бүлөдө балдарың менен өзүң калат экенсиң. Кайгырганыңды балдардан жашыра албайсың, алар дароо эле сезип коюшат. Чындыгында мен аларга эмес, алар мага күч-кубат берип, колдоп, көңүлүмдү көтөрүп турушат. Улуу кызым психолог. Тиричилик өтө берет экен. Бектур мурда деле саясатта жүргөн, мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн күрөшкөн. Сыртта көп болчу. Балдар аны түшүнөт, сыймыктанат. Көр тириликтин айынан бир эле үй-бүлөнүн маселесин чечкен эркек эмес. Бул элдик киши. Аны биз туура эле кабыл алабыз.

Камалган саясатчылардын артында жапа чеккен жубайлары эле эмес, энелери да бар. Бектур Асановдун жубайы Алтын саясатчынын 80деги энеси анын ачкачылык жарыялап жатканын катуу кабыл алганын айтты.

Кээ бирөөлөр башкача кабыл алышат. "Өзүнчө айдоочусу бар, жансакчы менен жүрөт" деп кабыл алышат. Барды-жокту түшүнбөйт деп ойлошот.

- "Камалды" деген аябай оор сөз. Өзгөчө улуу балдарым го атасын түшүнөт, кичине кызым үчүн аябай оор болгон. Капыстан эле УКМКнын кызматкерлери барып, үйдү аңтар-теңтер кылып, беш сааттай тинткен учурда балдарым кичүү кызыма айтып коюшуптур. Ошондо кызым муну катуу кабыл алып, эки-үч күн температура болуп кыйналган. Анын үстүнө Бектур кыздарына жапакеч, азыр атанын мээрими жок өскөн кыздарына кыйын эле болуп атат. Болгондо дагы Бектур гурман эле. Балдар атасынын кылык-жоругун айтып эле түгөтө алышпайт.

Саясатчынын аялы болуу кыйын, эки эсе кыйын. Кээ бирөөлөр башкача кабыл алышат. "Өзүнчө айдоочусу бар, жансакчы менен жүрөт" деп кабыл алышат. Барды-жокту түшүнбөйт деп ойлошот. Биз деле кадимки аялбыз. Тагдырдын буйругу экен, азыр төрт балам менен эки бөлмөлүү батирде турам.

Бектур Асановго, Кубанычбек Кадыровго жана Эрнест Карыбековго байланыштуу сот жабык өтүп, ага жакындары да киргизилбейт. Ошого карабай ар бир соттук териштирүүдө жубайлары моралдык колдоо болсун деп ошол имаратты айланчыктап жүрүшөт.

Айгүл Текебаева. Архивдик сүрөт.
Айгүл Текебаева. Архивдик сүрөт.

"Ата Мекен" партиясынын камактагы лидери Өмүрбек Текебаевдин жубайы Айгүл Текебаева жолдошу камалган алгачкы күнү колдоп келген тарапташтарына ыраазычылык билдирип, көзүнө жаш алган эле. Күйөөсүнүн чындыгына ишенип, ар бир соттук териштирүүдө саясатчынын өзүнөн кем калбай тынчсызданып отурганы байкалып турат. Текебаева менен байланышуу мүмкүн болгон жок, бирок соңку бир жыл ичинде саясатчынын жубайы балдардын энеси эле эмес, кайраттуу аялзаты экенин далилдей алды көрүнөт.

Текебаевге улай УКМК экс-депутат Садыр Жапаровду кармап, анын оор кылмыш кылбаганын жана коомчулуктун колдоосуна муктаж экенин биринчилерден болуп жубайы Айгүл Жапарова айтып чыккан. Ошондой эле бийликтин кысымын ачык айткан:

- Мен Садыр менен 25 жыл жашагам. Анын кандай сүйлөп, кандай жооп берерин жакшы билем. Ал абдан күчтүү, эрктүү адам. Болгону жакындарын СИЗОго салып алып Садырды сындыруу максаты болуп жатат. Бул бийликтин түздөн-түз кысымы.

Ал эми дагы бир мурдагы депутат, "Кыргызстан" партиясынын лидери Канатбек Исаев былтыр сентябрда камакка алынган. Анын өмүрлүк жары Жамиля Исаева саясатчынын камалганын анын кичүү кызы менен апасына айтпай жатканын билдирүүдө. Исаевдин апасы 78 жашта. Саясатчынын камалышы жашоого болгон көз карашты, жашоодогу баалуулуктарды өзгөрттү деп эсептейт.

- Мурда бир нерсеге умтулуп, башкача ойлонсоң азыр эң башкысы - ден соолук экенин билип, анан эркиндикти, жашооңду баалап калат экенсиң. Жакын кишинин баркын билип, үй-бүлөнүн чогуу болгонун барктап каласың. Мурда атабыз кечирээк келсе "эрте келсең боло" дечү элек. Азыр эркиндикте, бош эле жүрсө болду эле деп тилеп калат экенсиң.

2010-жылдан бери 40тан ашуун саясатчы камалып, сот жообуна тартылган.

Абактагы саясатчылардын жакындары өткөргөн митинг. 5-февраль, 2018-жыл

Камактагы саясатчылардын тарапташтарынын талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:17 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бажыдагы миллиарддар: учугу уланабы?

Бажыдагы миллиарддар: учугу уланабы?
please wait

No media source currently available

0:00 0:39:30 0:00

Тышкы карыздын көбү Кытайга төлөнөт

Тышкы карыздын көбү Кытайга төлөнөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

Айбек Калиевдин алын сынаган аяз

Айбек Калиев

Жогорку Кеңештин соңку жыйынында "Улуттук энергохолдинг" компаниясынын жетекчиси Айбек Калиев тууралуу кызуу талаш-тартыш болду.

Бир катар депутаттар Бишкектин Жылуулук электр борборундагы кырсык, энергетика тармагындагы орчундуу маселелер үчүн аны иштен алуу маселесин көтөрүштү. Премьер-министр Сапар Исаков Калиевдин кызматтан кетүү арызына кол койбой койгонун, иликтөөнүн жыйынтыгын күтөрүн айтты.

Энергетика тармагын башкарган "сыпайы балдар"

Былтыр жыл этегинде "Улуттук энергохолдинг" компаниясынын төрагасы Айбек Калиев Жогорку Кеңештин Экономикалык жана фискалдык саясат боюнча комитетинин жыйынында баяндама жасаган. Анда өзү башкарган ишкана 2017-жылдан жалаң жакшы көрсөткүчтөр менен чыкканын айткан. Ал Бишкектеги жылуулук электр борборунун жаңыланышын башкы жетишкендиктердин бири деп атаган:

- Биз быйыл Бишкек жылуулук электр борборун ийгиликтүү ишке бердик. Жаңы эки энергоблок ишке кирди. Сыноо иштерин жүргүзүү зарыл болуп, эки блокту тең болгон кубаттуулукта иштеттик. Жаңы энергоблокто кандайдыр бир жетишпестиктер, кемчиликтер болбосун деп текшерүү иштерин жүргүздүк.

Бирок жыйында Айбек Калиевдин ишине сын айтылган. КСДП фракциясынын депутаты Азамат Арапбаев "энергетика тармагын сылык-сыпайы, боорукер балдар башкарып жатат, алар эч кимдин көңүлүн кыя албай жүрүп системаны кризиске кептеди" деп билдирген.

ЦАРИИден уланган жол...

Кыргызстанда энергетика тармагын башкарып турган 35 жаштагы Айбек Калиев Бишкектеги Исхак Раззаков атындагы техникалык университетти аяктаган. Кесиби боюнча инженер-электрик. 2005-жылы жогорку окуу жайын бүтөрү менен түз эле өкмөткө келген жана беш жыл бою негизинен энергетика тармагындагы мекемелерде, бөлүмдөрдө адис, эксперт, референт болуп иштеген.

Айбек Калиев 2009-жылы ошол кездеги президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиев жетектеген, коомчулукта ЦАРИИ деген кыскача аталышы менен таанылган Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттиктин ресурстарды башкаруу кызматында эксперт болуп иштеген.

2010-жылы апрель ыңкылабы болуп, бийлик күч менен алмашканда Айбек Калиев өкмөттөн кеткен эмес жана ташы өйдө кулап, кызматтан жогорулаган.

Ал 2012-жылы энергетика жана өнөр жай министринин орун басары болуп дайындалган. Үч жылдан кийин экономика министринин орун басары болгон.

Бишкек ЖЭБи.
Бишкек ЖЭБи.

Калиев "Улуттук энергохолдинг" компаниясынын төрагасы болуп 2016-жылдын башында дайындалган. Өкмөт 2015-жылдын этегинде Энергетика министрлигин жойгон. Электр энергиясын өндүрүүчү, ташуучу жана бөлүштүрүүчү ишканалардын баары ушул холдингге бириктирилген. Бийлик ушундай жол менен тармактагы коммерциялык жоготууларды азайтып, коррупцияны жеңсе болорун жүйө кылган.

Ошол кездеги өкмөттү жакшы билгендердин айтымында, Калиев бул кызматка күтүүсүз дайындалган.

Холдингдин башчылыгына мурдагы энергетика министри Кубанычбек Турдубаев барат деп айтылып жаткан. Бирок парламентте айрым депутаттар экс-министрге каршы козголгон кылмыш иштерин эстеп, анын жаңы кызматка дайындалышына каршы чыгышкан. Ошондон улам анын ордуна жаш кадр катары Айбек Калиев көрсөтүлгөн.

Айбек Калиев кийинчерээк ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевдин ишенимине киргени, энергетика тармагында өз командасын кураганга да жетишкени да айтылып жүрөт. Маселен, Калиев Энергетика, өнөр жай, жер казынасын пайдалануу комитетинин энергетика тармагына жооптуу орун басары Азамат Оморов группалашы экенин бышыктаган.

Эмнеси болсо да, Бишкек Жылуулук электр борборундагы кырсык энергетика тармагын башкарган жетекчилерге байланыштуу маселени козгоду. Кырдаал Жогорку Кеңеште талкууланып жатканда премьер-министр Сапар Исаков Айбек Калиевдин кызматтан кетүү жөнүндөгү арызын канааттандырбай койгонун айтты:

- Мага бир киши келип арызын берди. Калиев Айбек Рыспекович. Бирок мен ал арызды кабыл алган жокмун. Аны азыр жактагым келбейт. Бирок аябай аракеттенип, күйүп-бышып, күнү-түнү уктабай жүрөт. Албетте, көйгөйлөр көп, Айбек Рыспековичте да күнөө бар.

Анткен менен парламентте Айбек Калиевдин өз эрки менен кызматтан кетишин талап кылгандар да чыкты. "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев аны "ишин эптей алган жок" деп айыптады:

Бакыт Төрөбаев.
Бакыт Төрөбаев.

- Калиев Айбек, "Бишкек шаарынын канчалаган тургундары жабыр тартты, менин күнөөм бар" деп арыз жаздың да. Өзүңдүн күнөөңдү сездиң да. Арыз жазгандан кийин премьер-министр Сапар Исаков арызыңды кабыл алабы же жокпу, Эмгек кодексинин негизинде өзүң иштен кете бер. Чынын айтканда, мен энергохолдинг түзүүнү колдогом. Мен энергетиканы түшүнөм. Талкаланып жатат. ЖЭБде, дагы жакшы, адистер өз маалында чара көрүп калды. ГЭС деген бар, башка системалар бар. Канчалаган подстанциялар турат. Ошол системаларды ким карайт? Жалаң жаңы кадрларды алып келдиңер, эски кадрларды жок кылдыңар. Бардыгын кетирдиңер.

"Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Тынчтыкбек Шайназаров болсо Калиевдин тажрыйбасы жоктугуна токтолду.

- Мендеги маалымат боюнча, Айбек Калиев жана анын Нурлан Сыдыков деген орун басарынан башка орун басарларынын баары ушул жогорку кызматка келгенге чейин энергетика тармагында бир күн да иштеген эмес. Козубаев деген орун басары "Coco-Cola" компаниясында иштеген, Төкөлдөшов деген орун басары мугалим, Есенбаева деген орун басары инженер-тикмечи. Айбек Калиевди мен сыйлайм, бирок бул киши да министрдин орун басары болуп келгенге чейин бир да күн энергетика тармагында иштеген эмес. Эгерде бул багытты, бул чөйрөнү билбесе, кол астында иштеген адамдарга кантип үйрөтөт, кантип, кандай жолго салат? Мага бул түшүнүксүз болуп жатат.

Анткени менен "Айбек Калиев жумуштан алынсын" деген пунктту киргизүүгө каршы чыккандар болду. "Республика - Ата-Журт" фракциясынын депутаты Талант Мамытов кесиптештерин депутаттык комиссиянын корутундусун күтүүгө чакырды.

Талант Мамытов.
Талант Мамытов.

- Биз тергөө органы эмеспиз. Бир адам тууралуу чечим кабыл алыш үчүн аны терең изилдеп чыгыш керек. Бул жерде биз анын күнөөсүн тактабай эле саясий жоопкерчилик тагып жатабыз. Бул туура эмес. Биз - Жогорку Кеңешпиз. Туура, бул жерде жоопкерчиликке тартыш керек. Бирок өзүбүз мыйзам чыгаргандан кийин мыйзамды сыйлайлы. Калиев эгер арыз жазып берген болсо - анда жалгыз бир адам жоопкерчиликти сезип, арыз жазып бериптир. "Арыз жазып бериптир" деп эле муну кызматтан айдаган туура эмес. Бул жерде жоопкерчилик командада. Ошондуктан комиссиянын чечимин күтүп, Калиев кандай кемчилик-чекилик кетирген, балким катачылык командадан кеткенби - ошонун баары иликтенишин күтүшүбүз керек.

Жогорку Кеңеште Айбек Калиевдин энергетика тармагында жетекчилик кызматта турган кайнатасын эстегендер да болду. Бирок Калиев кайнатасы Айдар Тынаев ушул тушта "Ысык-Көл энергетика тармактары" ишканасынын жетекчиси экенин, бул кызматты соңку 12 жылдан бери башкарып келатканын айтты.

Былтыр Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун байкоочу кеңеши мамлекеттик мекеме-ишканалардын мыкты жана эң начар деген жетекчилеринин рейтингин жарыялаган. Анда Айбек Калиев эң мыкты деген жетекчилердин сап башында болгон. Байкоочу кеңештин төрагасы Исламбек Мурсабеков бул рейтинг кантип аныкталганын "Азаттыкка" айтып берди:

Биз саясий баа бербейбиз. Экономикалык көрсөткүчтөрдү салыштырабыз.

- Биринчиден, биз саясий баа бербейбиз. Экономикалык көрсөткүчтөрдү салыштырабыз. Кандай пайда келтирди, кандай жылыштар бар, ошолорду мурдагы жылдарга салыштырып, ага жараша рейтинг түзүлөт. Кээ бирлерин "жакшы иштеди" деп коомдук кеңештин атынан ыраазычылык билдирип, "дагы жакшы иштегиле, коомчулук муну күтүп жатат, жакшы көрсөткүчкө жеткиле" деп айтабыз. Акыркы авария эми күтүлбөгөн окуя болду. Мүмкүн бул жерде ишке шалаакылык кылган мамиле барбы, мунун баарын прокуратура текшерип, укуктук баа берет. Бирок энергетика тармагы чоң да. Эми анын карамагындагы мекемелерде ар кандай жагдайлар болушу мүмкүн. Биз болсо ким жакшы иштеди, ким жаман иштеди деген бааны жалаң эле сандарга таянып беребиз. Бизге ал Калиевби же Ивановбу, чынында баары бир.

Эмнеси болсо да Айбек Калиев бул ишканага жетекчилик кылган доор өкмөт энергетика тармагы үчүн ири насыяларды алып, ири долбоорлорду ишке ашыра баштаган жана ал сын, доомат менен коштолгон учурга туш келди.

Айбек Калиевди жакындан билгендер анын ийгилигинин сырын ийкемдүүлүгүнө, сылык-сыпаа мүнөзүнө, айрым бир аткаминерлерден айырмаланып чет тилдерин билгенине да байланыштырып жүрүшөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бажыдагы миллиондор кайдан көбөйдү?

Чек ара.

Кыргызстанда өткөн айда бажы төлөмдөрү алда канча көп чогулду. Айрыкча Ош бажысы 10 эсе көп акча топтогону белгилүү болду.

Бул маалымат 5-февралда премьер-министр Сапар Исаков менен Бажы кызматынын төрагасы Кубанычбек Кулматовдун жолугушуусунда айтылды. Бажы төлөмдөрү арбын жыйнала баштаганы бул тармактагы коррупция, кадр саясаты тууралуу талкууну кайра козгоду.

Былтыр Бажы кызматынын төрагасынын орун басары Райымбек Матраимов кызматынан алынган. Анын бир тууган агасы, Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Искендер Матраимов бул жагдай саясатташып, иниси жалган доого кабылганын айтып чыкты.

"Ош бажысынан түшкөн акча көбөйдү"

Кубанычбек Кулматов өкмөт башчыга өткөн айда бажы төлөмдөрүн чогултуу планы 146 пайызга аткарылганын кабарлады. Маселен, анын айтымында былтыр январда болгону 1,6 млрд. сом жыйналса, ал азыркы акчадан эки эсе аз болгон:

Өкмөт башчы Сапар Исаков менен Бажы кызматынын төрагасы Кубанычбек Кулматов.
Өкмөт башчы Сапар Исаков менен Бажы кызматынын төрагасы Кубанычбек Кулматов.

- Сиздин тапшырмаңыз боюнча биз акыркы бир жарым ай ичинде бажы төлөмдөрүн администрациялоо тутумун жакшыртуу боюнча ишти күчөттүк, ал өз жыйынтыгын берип жатат. Тактап айтканда, 2018-жылдын январь айында 2,8 млрд. сомдон ашуун бажы төлөмү жыйналган, бул пландаштырылган суммадан 907,3 млн. сомго көп.

Бажы кызматынын маалыматына ылайык, ушул тушта Ош бажысы күн сайын 15 млн. сом төлөм чогултуп жатат. Мурда болжолдонгон 7 млн. сомдун ордуна болгону 1,5-2 млн. сом гана жыйналчу. Ал эми Борбордук бажыга бир ай мурда күн сайын 30 миллиондой сом түшүп турса, азыр ал 60 млн. сомго жетти.

Өкмөт башчы Сапар Исаков бажы төлөмдөрүнүн көбөйүшүн бул тармакты башкаруунун оңолушу менен байланыштырды жана аны паракорчулукка каршы реформанын алгачкы жыйынтыгы катары баалады:

- Бажы төлөмдөрүн администрациялоону жакшыртуу, коррупциянын деңгээлин төмөндөтүүгө байланыштуу реформалардын алгачкы жыйынтыктары бир жарым ай ичинде мамлекеттик бюджетке өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу дээрлик эки эседен көп каражат түшүрдү. Биз бажы органдарынан түшкөн каражаттардын өсүү динамикасын көрүп жатабыз жана бул абдан кубандырат. Айрым бажы органдары боюнча түшкөн каражаттар бир канча эсе арбыды. Мен бажы тармагында резервдер жана чоң мүмкүнчүлүктөр бар экенине ишенем. Коррупцияга каршы күрөшүүдө чечкиндүү кадамдар жасалышын талап кылам.

Өкмөттүн жетишкендигиби?

Бажы төлөмдөрү алда канча көп чогула баштаганы тууралуу кабар коомчулукта түрдүү пикир жаратты. "Республика-Ата-Журт" фракциясынын лидери Руслан Казакбаев муну өкмөттүн жетишкендиги катары баалады:

Руслан Казакбаев.
Руслан Казакбаев.

- Бул өкмөттүн ишинин жакшы жыйынтыгы. Кубанычбек Кулматов өзү тажрыйбалуу жетекчи. Эми жыйынтыгы толук чыксын. Эгер каражаттардын көмүскө схемалар менен айланганы токтоп, коррупциялык айла-амалдар жоюлуп, акчанын баары бюджетке бурулуп жаткан болсо, муну баарыбыз колдошубуз керек. Бир канча жылдан бери эле бул арманыбызды какшап айтып келдик. "Көмүскө экономикада орточо эсеп менен эки миллиард доллардын тегерегинде акча айланып жүрөт" деп баарыбыз айтып жатабыз. Коррупция менен күрөштө ушундай айла-амалдарды жоюп, акчаны казынага бурууда саясий чечим маанилүү. Көмүскө коррупциялык схемаларды бир эле адам жасаган жок да. Мен бул жерде кимдир бирөөнүн аты-жөнүн атагым келбейт. Муну тиешелүү кызматтар иликтеши керек. Ага ондогон, жүздөгөн мамлекеттик кызматкерлердин, ишкерлердин байланышы бар болушу керек. Ошондуктан буга каршы туруктуу бир саясий чечим керек.

Ал эми "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Исхак Масалиев бажы төлөмдөрүнүн көбөйгөнүн коррупция менен байланыштыруу эртелик кылат деп эсептейт:

- Муну иликтеп туруп, анан "коррупция" же "коррупция эмес" деп айткан туура. Эгер жүк ташуу көбөйсө, бажы төлөмдөрү көбөйгөнүнүн объективдүү себептери болсо, анда каяктагы коррупция? Бүгүн бажы тармагында илгеркидей коррупция кыла албайт. Баары электрондошуп жатат. Кубанычбек Кулматов "электрондук отчет тапшырганга өткөнбүз" деп айтпады беле. Ал Бажы кызматын төрт жыл башкарды. Алмазбек Атамбаев "бажы төлөмдөрүн бир топ эсе көбөйттүк" деп канча жолу айтты. Ушундай учурда "Ош бажысы буга чейин он эсе аз топтоп келген" дегени чындыкка коошпойт деп ойлойм. Бажы төлөмдөрүнүн көбөйгөнүнүн объективдүү себептери болушу мүмкүн. Эгер Ош бажысын кылдат текшерип, "буга чейин он эсе аз чогултуп келген" деп аныктап чыкса, ошондо гана ага кол чаап баа берсек болот.

Кыргызстандын жетекчилиги ЕАЭБдин алкагында ар кандай сынга кабылып жатпайбы. Ар кайсы жактан басым да болду. Ошондуктан мен жаңы жетекчи келип эле абалды оңдой койду деп айткандан алысмын.
Эркин Абдразаков

Эмнеси болсо да бажы төлөмдөрү арбын жыйнала баштаганы коррупция тууралуу талкууну кызытты.

Талдоочу Эркин Абдразаков буга жетекчиликтин эмгегинин үзүрү деп баа берүүгө болбой турганын белгиледи:

- Бул жерде "Райым миллион" деген ат менен таанылган Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басарын жана анын командасын кетирип, схемасынын бузулганы да себеп болушу мүмкүн. Экинчиси - Кубанычбек Кулматов бажы тармагына кайра барды. Эгер ал ушул жолу жакшы ийгиликтерди жаратпай, схемаларды жойбой, бюджетти толтурууга аракет кылбаса, анда бул кызмат эл ишениминен таптакыр кетери тууралуу маселе көтөрүлүп калган. Андан сырткары, бажы терминалдарында эл аралык донорлордун жардамы менен таразаларды коюу, адам факторун азайтуу сыяктуу жакшы иштер пландаштырылып, курулуш иштери жүрүп жатат. Ошого да байланыштуу болушу мүмкүн. Анан Кыргызстандын жетекчилиги ЕАЭБдин алкагында ар кандай сынга кабылып жатпайбы. Эркечтамдагы маселе боюнча Кытай тараптан да талаптар коюлду. Алар Кыргызстанга кирген товарлар тууралуу так статистикалык маалымат берилбегенин далай жолу айтып келген. Ар кайсы жактан басым да болду. Ошондуктан мен жаңы жетекчи келип эле абалды оңдой койду деп айткандан алысмын.

Коррупция жана саясат

Бажыдагы коррупция маселеси былтыр жыл этегинде Казакстан Кыргызстан менен чек арасында текшерүүнү күчөткөндө козголгон.

Расмий Астана Бишкекти аткезчиликке байланыштуу айыптаган. Андан көп өтпөй Бажы кызматынын төрагасынын орун басары Райымбек Матраимов кызматтан алынган. Премьер-министр Сапар Исаков өз буйругун "анын иши саясий жетекчилик кабыл алган чечимдерге жана жүргүзгөн саясатка ылайык келбейт" деп негиздеген.

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

Бул билдирүүдөн кийин Бишкекте айрым жарандык активисттер жемкорлукту иликтөөнү талап кылып чыгышкан жана атайын топ да түзүлгөн.

Топтун мүчөсү, юрист Клара Сооронкулованын пикиринде, өкмөт башчы "коррупция менен күрөштүн алгачкы жыйынтыгы" деп айткандан кийин айрым адамдардын ысымдары ачык аталып, көрсөткүч так берилиши керек:

- Бул жерде четин эле чыгарып жатышат. Бажы төлөмдөрү эмне себептен көп топтоло баштаганы айтылган жок. Биз ошол Ош бажысы боюнча маселе көтөргөнбүз. Эми четин чыгаргандан кийин эмне себептен бажы төлөмдөрү көбүрөөк чогулуп калган себебин да кошо айтышы керек. Кулматов коомчулукка Ош бажысындагы схемалардын баарын ачык-айкын айтып берсин. Кандай схемалар болгон, эмне себептен бир канча эсе көбөйдү, анан ошого күнөөлүү адамдар качан, кандай жоопкерчиликке тартылат? Ушундай суроолорго жооп болушу керек. Себеби, бул Матраимовду "ишенимди актаган жок" деп жөн эле кызматтан четтетип коюшту. Жөн гана саясий сөз болуп калды. Ишенимди актабагандан кийин, демек анын кылган иштерине юридикалык баа берилиши керек. Кулматовдун айтканы - демек ушуга чейин мамлекет алардын кесепетинен канча жоготууга учурады. Бул жерде ага күнөөлүү адамдар качан жоопкерчиликке тартылат деген логикалык суроо жаралды.

"Азаттык" бажыдагы соңку маалымат боюнча Ош бажысын бир канча жыл жетектеген, андан кийин Бажы кызматынын төрагасынын орун басары болуп турган Райымбек Матраимов менен байланышууга аракет кылды. Бирок андан майнап чыккан жок.

Матраимовдун бир тууган агасы, Жогорку Кенештеги КСДП фракциясынын депутаты Искендер Матраимов бажы төлөмдөрүнүн көбөйүшүнө чек аралардын ачылышы, жүк ташуучу унаалардын өтүшүнө уруксат берилиши сыяктуу объективдүү себептери түрткү болгонун айтууда. Ал инисинин атын түрдүү күдүк ойлор менен байланыштырбоону суранды:

Искендер Матраимов.
Искендер Матраимов.

- Бул маселени саясатка айландырып жатышат. Биринчиден, мен кудайдан тилеп сүйүнүп жатам. Кыргызстанга бир сом болсо да көбүрөөк түшсө, бул биздин пенсиябыз, жөлөк пулубуз. Курулбай турган мектептерге чоң салым. Бирок бул жерде маселени башка жакка буруп, саясатташтырып, менин инимди кошуп жатышат. Инимдин бажыдан кеткенине үч ай болду. Ал эс алып жатат. Анын убагында деле жылдан жылга, айдан айга пландар толуп жаткан. Берилген тапшырманын баары аткарылган. Бажы төлөмдөрүнүн көбөйүшүн чек аралардын ачылышы, жүк ташыган унаалардын көп киргени менен түшүндүрсө болот. Өзбекстан менен чек арабыз ачылып калды. Көп товарлар ал жакка Эркечтам аркылуу келип жатат. Ошонун эсебинен бажы төлөмдөрү табигый жол менен өсүп жатат. Бул өтө сүйүнүчтүү кабар. Дагы көбөйсүн. Бажы кызматынын азыркы жетекчилиги деле эмненин негизинде бажы төлөмдөрү көбөйгөнүн так айтып койсо болмок.

Расмий маалымат боюнча, 2017-жылы Кыргызстанда бажы төлөмдөрүнүн өлчөмү 34 миллиард сомду түзгөн, тактап айтканда, берилген план 98 пайызга аткарылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чуркасак деп кыялданган ага-ини

Чуркасак деп кыялданган ага-ини
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:45 0:00

Автордук укук коомдук коргоого муктаж

Иллюстрациялык сүрөт

Чыгармачыл адамдардын автордук укуктарын коргоого кепилдик берет деген жаңы долбоор ишке кирди. Эми Кыргызстанда телерадиолордон уктурулган чыгармаларды компьютердик программанын негизинде так эсептеп, авторлорун аныктаса болот.

Ушул тапта жеке менчик эсептөө сервери Коомдук телерадиокомпания менен келишим түзүп, өз ишин баштады. Айрым адистер бул долбоор аткарылган чыгармалардын санын аныктаганы менен, сапатын баалай албасын айтып, автордук укукту коргоо боюнча негизги маселелер дагы эле чечилбей жатканын белгилешет.

Автордук укук боюнча жаңы долбоорду Тынчтыкбек Кожобеков ишке салган. Анын айтымында, эгерде 24 саат бою ар бир телерадио компаниядан кеткен ырларды угуп, эсептеп, жазып чыга турган адамдарды жалдай турган болсо, чыгымы көп болуп кетмек.

Кожобеков өзү түптөгөн серверде бул машакаттуу жумуш атайын компьютердик программага жүктөлөрүн айтты:

- Программа миңдеген адамдын эмгегин өзү жалгыз жасайт. Иши болсо жөнөкөй. Мен инженердик жактан атайын аппарат жасаткам. Ал радиолорду угуп, сигналын алып, "мээсине" жаза берет. Андан чыккан үндү биздин программа алат да, сервердин "мээсинде" турган чыгармаларга окшоштуруп издеп табат. Ошентип статистика чыгып калат. "Канча ырчы ырдап, кайсы композиторлордун, кайсы акындардын чыгармалары аткарылды" деген эсеп убактысы менен кошо чыгат. Кыргызпатент ошол статистиканын негизинде авторлорго калем акы төлөсө болот. Бирок алар менин бул демилгеме үч жыл бою таптакыр көңүл бурбай коюшту. Аларды деле түшүнсө болот. Себеби, мыйзам боюнча Кыргызпатент жеке компаниядан маалымат сатып албайт экен.

Кожобеков учурда "Тынчтыктын мониторинг сервиси" ушул жылдын башынан тарта Коомдук телерадио каналы менен келишим түзүп, ал жерде аткарылган чыгармаларды автоматтык түрдө санап, Кыргызпатентке калем акы алуу үчүн өткөрүп берүү келишимин түзүүгө жетишкенин айтты.

Акыркы жылдарда кыргыз коомчулугунда автордук укук маселеси боюнча кеп көп айтылып жүрөт. Жакында эле Композиторлор бирикмесинин айрым мүчөлөрү бул жаатта өкмөт башчыга, Жогорку Кеңештин депутаттарына атайын кайрылуу кат жолдогон. Аталган бирикменин төрагасы Турдубек Чокуев ал кайрылууда козголгон маселеге кыскача токтолду:

- Чынында бул маселенин "шиши толду". Себеби, бардык жерде жаратмандар экинчи планда калып, аткаруучулар алдыңкы планга чыгып кетти. Көпчүлүк учурда ырлардын автору айтылбай эле аткарылып жатат. Далай чыгармалар депутаттык, президенттик шайлоодо ырдалат. Аткаруучулар каймагын калпып алып, чыгарманын авторлоруна калем акы төлөнбөйт.

Адис ушул тапта автордук укук маселеси жалпы чыгармачыл чөйрөдө бышып жетилгенин белгилеп, "Тынчтыктын мониторинг сервиси" тууралуу жеке пикирин айтты:

- Кызык жери мындай болуп калып жатпайбы: туура, азыр радиодон көп неме жок. Алардан ар кандай ырлар кетип жатат. Макул, көп кеткен ырлар программанын негизинде алдыга чыксын. Бирок радиолордон сапатсыз чыгармалар көп ырдалат. Ар кайсы жактан уурдалган обондор, сөзү да эптемей. Аларды ким тескейт? Демек эфирден көп аткарылган чалжыраган чыгармаларга автордук укук аркылуу көп калем акы төлөнүп, ал эми чыныгы адистердин чыгармалары дагы эле моралдык жана материалдык жактан артта калат окшойт.

Композиторлор бирикмесинин төрагасы Турдубек Чокуев автордук укук маселесин мамлекет жөнгө салып, аны мыйзамдар менен бекемдеш керек деген ойдо.

Досалы Эсеналиев
Досалы Эсеналиев

Анткен менен бул жаатта мамлекет коомчулуктун жардамына муктаж экен.

Кыргыз өкмөтүнө караштуу интеллектуалдык менчик жана инновациялар мамлекеттик кызматынын (Кыргызпатенттин) жетекчиси Досалы Эсеналиев мамлекетте автордук укук багытында керектүү мыйзамдык база бар экенин, ал эл аралык чен-өлчөмдөргө ылайык сакталарын айтууда:

- Автордук укук деген адам укугу сыяктуу эле зор багыт. Аны сактоодо, колдонууда, мыйзамдык базаны жакшыртууда, калем акыны эсептеп, төлөө системаларын өркүндөтүүдө биз кол кабыш кылып келатабыз. Келечекте автордук укукту колго ала турган, авторлордун баарынын башын бириктирген бир чоң коомдук уюм пайда болуп, ал иштеп кетсе жакшы болмок. Себеби мамлекеттик орган саясатты аныктап, мыйзамдык шартын түзүп, башка керектүү нерселерди жасап берсе, ал эми өзүн өзү башкарган коомдук уюм бардык авторлордун башын кошуп ишти жөндөп кетсе, бул көптөгөн маселелерди чечмек.

Эсеналиев "Тынчтыктын мониторинг сервиси" автордук укук жаатында бир нече маселени чечерин белгилеп, ал бул багытта иш жүргүзө баштаган алгачкы коомдук долбоор экенин айтат.

Учурда Кыргызпатентте үч миңден ашык автор, 18 миң музыкалык чыгарма расмий түрдө катталган. Ал эми "Тынчтыктын мониторинг сервисинде" эгемендик жылдарынан бери чогулган миңге чукул музыкалык чыгарма бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБдин куну: суроого жооп табыла элек

Бишкек жылуулук борбору

Бишкек Жылуулук электр борборун модернизация кылууда бир МВттын баасы 1 млн 286 миң долларга айланган.

Кыргызстанда учурда ЖЭБди жаңылоонун баасы, ага жумшалган акчанын суммасы боюнча талаш уланууда. Кубаттуулугу 300 МВтка арткан Жылуулук электр борбору былтыр оңдолуп бүткөн.

КСДП фракциясынын депутаты, мурдагы энергетика министри Осмонбек Артыкбаевдин пикиринде, эл аралык тажрыйбада 1 МВттын баасы 1,2 млн доллардан 2 млн долларга чейин болот. Ал Бишкек жылуулук борборунун кубаттуулугунун 300 МВтка көбөйүшүн эң төмөнкү баада жасалды деп эсептейт:

- Бишкек ЖЭБдин 1 МВт​ы 1 млн 286 миң доллардан айланган. Бул эң төмөнкү баа. Анан эми "мынчага курабыз, тигинчеге курабыз" деп айтып жатышпайбы. Техникалык көрсөткүчтөрүнө жараша ар кандай баалар болгон. Кээ бир нерселерди алып же кошуп койсо, ошого жараша ЖЭБдин баасы төмөндөп же көтөрүлөт.

Осмонбек Артыкбаев.
Осмонбек Артыкбаев.

Бишкек Жылуулук электр борборун Кытай мамлекетинин насыясына кытайлык TBEA компаниясы модернизация кылган. Анын жалпы суммасы 386 млн доллар деп бааланган.

Энергетика маселелери боюнча эл аралык талдоочу Жаныбек Оморов жумшалган акчага өз баасын берди:

- Эгер биздин тегеректи карап көрсөк, 100 МВт​тын баасы 110-120 млн долларга чейин болуп жатат. Мен модернизация кылбай, жаңы ЖЭБ курса, 300 МВт​тагы кубаттуулуктун баасы 340 млн долларга болмок деп ойлойм. Биздики ошондон кичине кымбатыраак болуп жатат.

26-январда ЖЭБдин эски агрегаттарга суу бөлүп берүүдө колдонулган жабдуулары иштен чыкканына байланыштуу Бишкек шаарындагы үйлөргө, социалдык объекттерге бир жумадай жылуулук жетпей калган. Ошондон кийин аны жаңылоого жумшалган акча боюнча суроолор көтөрүлгөн.

Бишкек жылуулук борбору 1961-жылы ишке киргизилген жана башында кубаттуулугу 666 МВт деп эсептелген. Талдоочу Жаныбек Оморов жабдуулары эскиргенине байланыштуу учурда анын кубаттуулугу төмөндөгөн деген ойдо. Кыргыз өкмөтү модернизациядан кийин ЖЭБдин жалпы кубаттуулугу 812 МВтка жетти деп билдирген. Бирок 26-январдагы өндүрүштүк кырсыкка чейин 350 МВттагы кубаттуулукта иштеп жатканы, кырсыктан кийин 154 МВтка чейин кыскартылганы белгилүү болгон.

Ал учурда үйлөрдү жылыткан буу казандардагы суунун температурасы 84 градустан 52 градуска төмөндөп кеткен.

ЖЭБдеги кырсык боюнча өкмөттө да, Жогорку Кеңеште да комиссия түзүү чечими кабыл алынган.

Парламенттеги депутаттык комиссиянын мүчөсү, КСДП фракциясынын депутаты Аида Касымалиева эл өкүлдөрү ар бир маалыматты текшерүүгө аракет кыларын билдирди:

- Биздин комиссия техникалык себептерден улам ишин кийинки дүйшөмбү баштайт окшойт. Комиссиянын төрагасы ким болот - ушул суроолорду тактайбыз. Себеби бул жумада депутаттар шайлоочулар менен жолугушуу үчүн аймактарга кетишти. Биз бардык маалыматтарды алып, мыкты эксперттерди өзүбүзгө кошуп, алардын маалыматтарын, талдоосун угуп чыгышыбыз керек. Ошондо гана бир жыйынтыкка келе алабыз.

Бишкек жылуулук борбору.
Бишкек жылуулук борбору.

Ал эми Бишкек шаардык ЖЭБиндеги штаттан тышкаркы кырдаалдын жаралыш себептерин аныктоо боюнча өкмөт түзгөн ведомстволор аралык комиссия биринчи жыйынын өткөрдү.

Комиссияга күнөөлүү адамдарга карата белгиленген тартипте чара көрүү жөнүндө сунуштарды киргизүү, Жогорку Кеңештин 2018-жылдын 31-январындагы жыйынында депутаттар айткан сунуштарга талдоо жүргүзүү жана аларды ишке ашыруу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу милдети жүктөлгөн. ​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баласын сабаган аял камакка алынды

Баласын сабаган аял камакка алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG