Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:15

Кыргызстан

Ырысбек: Тоону көрбөсөм жашай албайм

Ырысбек: Тоону көрбөсөм жашай албайм
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:18 0:00

Диний билимсиздик. Агым. Аргасыздык

Диний билимсиздик. Агым. Аргасыздык
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:06 0:00

УКМКга чакырткан "улут аралык кастык"

Темир Болотбек.

Атайын кызмат Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университетинин окутуучусу Темир Болотбекке "улут аралык кастыкты козуткан" деген айып менен кылмыш ишин козгоду.

Мунун алдында айрым маалымат каражаттары ал тууралуу "орус улутундагыларды "Фейсбук" социалдык түйүнүндө кемсинтти" деген мазмундагы макалаларды жазышкан эле.

Техника илимдеринин доктору, профессор Темир Болотбек мындай дооматтардын баарын четке кагып жатат.

Өткөн айда социалдык түйүндөрдө жалаң кыргызча сүйлөө тууралуу чакырык жарыяланган жана бул "улут аралык кастыкты козутуу" тууралуу талкууга жем таштаган. Былтыр УКМК ошол кездеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын лидери, президенттикке талапкер Өмүрбек Бабанов Ошто үгүт маалында сүйлөгөн сөзүндө "конституциялык түзүмдү күч менен алмаштырууга үндөгөн жана улут аралык кастыкты козгогон" деген айып менен кылмыш ишин козгогон.

"Фейсбукта" мындан эки айдай мурун Кыргызстан эгемендик алганга чейинки заманда Бишкекте салынган имараттар боюнча талаш-талкуу болгон. Анда социалдык түйүндүн айрым колдонуучулары Советтер Союзунун тушунда курулган имараттарга суктанып, шаардын азыркы абалын, курулуштарды сынга алган. Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университетинин окутуучусу, техника илимдеринин доктору Темир Болотбек аларды "совок" же тактап айтканда, Советтер Союзун эңсеген, ошол доорду самаган адамдар деп атап, "Рашага" көчүп кеткиле деген маанидеги сөздү жазган.

Темир Болотбек анын сөздөрүндө орус улутундагыларды жек көрүү жок экенин айтып жатат. Ал кылмыш иши козголуп, тергелип жатканын 28-февралда кокусунан билгенин, январь айында адегенде ИИМге, андан көп өтпөй УКМКга барып күбө катары суракка чакырылганын айтып берди:

- Мага кылмыш иши козголгонун кечээ кечинде үйгө барганда "Фейсбуктан" көрдүм. Алар мени "суроолорго жооп бериңиз" деп чакырышкан. Суроолоруна жооп бергем. Алар "бул маалыматты жайбаңыз" деп айткан, эми менин жая турган деле эч нерсем жок, ошондуктан кол да коюп бергем. Буга чейин мени күбө катары чакырышкан. Эми "кылмыш иши козголду, сизди айыпкер катары чакырып жатабыз" десе, анда адвокат жалдаганга туура келет го?

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Темир Болотбек тууралуу биринчилерден болуп "Vesti.kg" маалымат сайты сындап жазып чыккан. Анда окутуучу "белгилүү улутчул" деп аталган. Макаланын автору аны "Орусияны жана орус улутундагыларды кемсинткен, улутчул билдирүүлөрдү буга чейин дагы айтып келген" деп белгилеген жана буга байланыштуу УКМКга маалыматтык суроо-талап жөнөтүлгөнү кабарланган.

Аталган сайттын жетекчилиги бул макалаларга байланыштуу "Азаттыкка" комментарий берүүдөн баш тартты.

Темир Болотбек мындан үч-төрт жыл мурун "Кыргызстан Бажы биримдигине каршы" кыймылынын мүчөсү болгонун, анда орус улутун эмес, Орусиянын азыркы саясий системасын сынга алган пикирлерди жазганын айтты:

- Менин 2013-2014-жылдагы жазгандарым орус улутундагыларга кандайдыр бир шек келтирбейт. Ал Орусиядагы саясий системага багытталган. Мен "Кыргызстан Бажы биримдигине кирбеши керек" деген ойду жазгам. Себеби биз эгемендигибиздин кандайдыр бир пайызын жоготтук.

"Vesti.kg" маалымат сайтынын мурунку редактору Мария Озмитель Темир Болотбектин жазгандарына көптөн бери көз салып келет. Ал окутуучуну "улут аралык кастыкты козгоп жатат" деп эсептейт:

Мария Озмитель.
Мария Озмитель.

- Анын айткандары канчалык экстремисттик экенин тергөө аныктаса керек. Бирок мен ал туура эмес деп эсептейм. Анын көп билдирүүлөрү улут аралык кастыкты козгойт. Анын бардык мамлекеттик башкаруудагы Орусияны же тактап айтканда падышалык башкаруудагы Орусияны да, Советтер Союзун да, азыркы кезин да жактырбаганы ачык көрүнүп турат. Анын орус улутундагыларды "тарыхый мекенине көчүп кетсин" деген чакырыгына жол берилбеши керек. Мен "ал "орустар жаман" деп айтты" деп так айта албайм. Бирок ал "орустар көчүп кетсин" деген талкууларды колдогон. Бул адам социалдык тармактарда кечээ же бүгүн эле пайда боло калган жок. Ал соңку үч-төрт жылдан бери "Фейсбукта" өтө жигердүү. Орустардын чөйрөсүндө ал чуулгандуу инсан катары белгилүү.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет бул факты боюнча кылмыш иши январь айында эле козголгонун, учурда тергөө уланып жатканын маалымдады.

"Биздин мурас" фондунун жетекчиси, жарандык активист Чоробек Сааданбектин пикиринде, Темир Болотбек анын артынан сая түшкөн, атайын уюшулган топтун чабуулуна кабылды:

Чоробек Сааданбек.
Чоробек Сааданбек.

- Ал жерде сөз орустар тууралуу эмес, "совокту сүйгөндөр өздөрүнө жаккан өлкөгө кетип калбайбы" деп айтылган. Темир Болотбекке каршы кандайдыр уюшулган чабуул болуп жатат окшойт. Ал советтик доордон калган мурастарды жактырбаганын ачык айтканы үчүн ага каршы атайын чабуул жүргүзүлүп, анын жазгандарын атайын карап, аны тескери жакка оодарып, айтор ушундай аракеттер болуп жатат. Ал жерде атайын улут аралык каршылыкты козутууну көргөн жокмун. Анын постторун окудум. Эгер адам советтик архитектураны жактырбаса эле "эл душманы" болобу? Ошол эле учурда "азиаттарды жумушка албайбыз" деп ачык эле жазып, ачык эле кемсинтүү болуп жатпайбы? Ушул мазмундагы посттор толтура, бирок эмнегедир ага көңүл бурулбай жатат.

Өткөн айда социалдык тармактарда “орусча сүйлөгөндөргө кыргызча жооп кайтаралы", “кыргызча сүйлөбөгөн сатуучулар менен соода кылбайлы" деген өңдүү чакырык чыккан. Айрым жарандар муну расмий деген макамга ээ орус тилин кемсинтүү катары кабыл алышкан. УКМК жалаң кыргызча сүйлөө чакырыгы териштирилип жатканын билдирген.

Былтыр ошол учурда Бишкектеги Медициналык академиянын окутуучусу болуп иштеген Таттыгүл Дооталиева "Фейсбукта" авиакырсыкта мерт болгондорду табалап, мазактады, "аймак аралык кастыкты козутту" деген сын-дооматка кабылган жана мунун айынан кызматынан бошотулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Достук" бекетиндеги тыгын жоголо элек

"Достук" бекети.

Ош облусундагы кыргыз-өзбек “Достук” чек ара өткөрмө бекетинде Өзбекстан тарапка өтүш үчүн кезекте тургандар көбөйүп, тыгындардан улам жолоочулар кыйналып жаткан кези. Сутка ичинде нормага ылайык 7 миң киши эмес, 12 миңдей киши ары-бери өтүп жатат.

Ош шаарынан анча алыс эмес “Достук” чек ара көзөмөл өткөрүү бекетинде Өзбекстанга өтүш үчүн кезек күткөндөрдүн саны бир жарым миң адамга чукулдады. Көпчүлүгү соодагерлер. Тыгындын айынан тосмодон ашып өтүүгө аракет кылгандар да бар.

Мархаба Кодирова эки өлкө ортосундагы мамиле жакшырып, “Достук” чек ара бекети ачылгандан бери ары-бери каттап, соода кылат. Ал жолоочулар тартипти сактабагандыктан тыгын болуп жатат деп эсептейт:

- Бул жерден баары жүк ташып өтүшөт. Баарына тиричилик керек. Эки элдин катнашы үчүн чек араны ачып койду. Күнөө элде, эгерде тартиптүү болушса баары жакшы болот. Кезек талашып жаңжалдашса болбойт.

Кезекте тургандардын арасында кан басымы көтөрүлүп, саламаттыгы начарлап кыйналгандар да бар. Бирок аларга медициналык чукул жардам көрсөткөндөр жок.

"Ысык чай ичкени кетсем ордумду башкаларга алдырып коём",- дейт кезекте турган Кенжекан:

- Чай ичкени бара албай отурам. "Кетип калсаң кезегиң жоголот" деп айтышты. Ооруп жатканыма карабай ушул жерде турам.

Чек арачылар чыңалууга жол бербеш үчүн кары-картаңдарды, майыптарды жана кош бойлууларды кезексиз өткөрүп жатышат. Чек ара көзөмөл өткөрүү бекетинен өтүүнү тартипке салыш үчүн Мамлекеттик чек ара кызматы кошумча кабиналарды орнотуп, жүк ташыган соодагерлер үчүн өзүнчө коридор ачууну пландап жатканын кабарлады.

“Достук” чек ара көзөмөл өткөрүү бекетинин башчысы Бакыт Зулпукаров:

- Бул жерде тартипти жөнгө салуу максатында кирип бараткан дарбаза тараптан эки бөлүккө бөлүп, бир тарабынан соодагерлерди, экинчи тарабынан кары-картаң, туугандарына өтүп бараткан жарандар үчүн коридор курабыз, - деп билдирди.

Тыгында тургандардын арасында "чек арачылар акча алып өткөрүп жатат" дегендер да бар. Өзбекстандан чөп-чар алып чыгып, аны Оштогу базарда сатып тиричилик кылган Феруза ары-бери өткөн сайын чек арачылар акча алаарын айтты.

- Акча алып өткөрүп жатышат. Биздин акчабыз жоктугунан кезекте турабыз. Мисалы, ар бир баштыгым үчүн 15 миң сум алышат. Өзүм кыргызстандыкмын.

Бирок “Достук” чек ара көзөмөл өткөрүү бекетинин башчысы Бакыт Зулпукаров чек арачылардын акча алганы тууралуу сөздү төгүнгө чыгарды.

- Биздин маалымат боюнча үчүнчү тараптан жөнөкөй эле адамдар кезек күтүп турган элди “эгерде кезексиз өткүң келсе акча бер, мен чек арачылар менен сүйлөшүп койгом” деп акча алышат экен. Ушундай маалымат түшүп жатат, бирок тактала элек, - деди ал.

Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасы 2005-жылы март жана Анжиян окуяларынан кийин жабылып, ары-бери өтүү кыйындаган. 2010-жылкы июнь коогасынан кийин чек арадан өтүш үчүн телеграмма, чакыруу сыяктуу кошумча документтер талап кылына баштаган. 2017-жылдын сентябрь айында кыргыз-өзбек “Достук” чек ара бекетинде эки тарапка өтүүнүн жол-жобосу жеңилдетилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эмделбеген бала кургак учукка бат чалдыгат

Эмдөө (сүрөттүн макалага тиешеси жок)

Бишкекте Чыгыш Европа менен Борбор Азиядагы кургак учукка каршы күрөш боюнча эл аралык симпозиум башталды.

Бишкекте өтүп жаткан эки күндүк илимий симпозиумда Саламаттык сактоо министрлиги, Республикалык фтизиатрия борбору жана эл аралык "Чек арасыз дарыгерлер" уюмунун өкүлдөрү Кыргызстан менен Борбор Азиядагы кургак учукту токтотуу жолдору тууралуу сөз кылышууда.

Кыргызстанда балдар арасында кургак учук менен ооругандардын саны туруктуу экенин Республикалык фтизиатрия борборунун директору Абдуллаат Кадыров маалымдады:

- Эгер 2011-жылы 100 миң баланын ичинен 84ү кургак учукка чалдыкса, 2017-жылдагы эсеп боюнча бул көрсөткүч 20 бала болду. Бул 2011-жылга салыштырмалуу кургак учук менен ооруп калган балдар төрт эсе азайды деген сөз.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Беш жашка чейинки балдардын дээрлик 96 пайызы кургак учукка каршы эмдөөдөн өтүп жатат. Кадыров диний көз караштан улам эмделбеген балдардын көбү кургак учуктун менингити сыяктуу оор илдеттерге кабылып жатканын баса белгиледи.

Дартты аныктоодо балдар арасында молекулярдык-гендик негиздеги жаңы, заманбап ыкма пайдаланылып жатат.

Эң күчтүү дарыларды тоготобу же жокпу, аны аныктоо мурда убакытты талап кылса, азыр эки сааттык жумуш болуп калды.

- Мурда какырыкта таякча барбы, ал дарыларга сезгичпи деп, айтор анын туруктуулугун аныкташ үчүн үч-төрт айлап лабораториядан күтчүбүз. Азыр "Платформа Ген Эксперт" аттуу диагностикалык ыкма менен баланын шилекейинен эле кургак учуктун таякчасын, анын кайсы дарыларга туруктуу же туруксуз экенин, микобактериянын ДНКсын эки саатта эле аныктайбыз. Эң күчтүү дарыларды тоготобу же жокпу, аны аныктоо мурда убакытты талап кылса, азыр эки сааттык жумуш болуп калды, - деди Кадыров.

Ал эми Кыргызстандагы "Чек арасыз дарыгерлер" уюмунун медициналык координатору, догдур Назгүл Самиева дарылоонун өтө натыйжалуу каражаттары бар экенине карабай, ага баарынан көбүрөк муктаж болгондор, анын ичинде балдар жете албай жатканын белгиледи. Адис азыр балдардын салмагына, организмине ылайыкташкан атайын өзүнчө заманбап дарылар колдонулуп жатканын айтты:

- Балдардагы кургак учукту дарылоо жаатында жаңы дары формалары иштелип чыгууда. Негизи дүйнө жүзү боюнча ал дары формалары сунуш кылынган эле. Себеби, жаш баланы дарылаш үчүн чоң кишинин дарысын эки бөлүп, талкалап, сууга эзип берчү элек. Балага антип ичиш, дарынын дозасын сактоо кыйын болуп келген. Ошондуктан заманбап дарылардын мезгили келип жетти.

Саламаттык сактоо министринин орун басары Амангелди Мурзалиев Республикалык фтизиатрия борборундагы молекулярдык гендик дарт аныктоочу ыкмадан тышкары медициналык бардык жайларда, мектептерде, бала бакчаларда медайымдар жана дарыгерлер баладагы оорунун белгилерине көз саларын кошумчалады:

- Миллиондон ашык эли бар Бишкекти эле карасак, ар бир бейтапканага бекитилген үй-бүлөлүк дарыгерлер борбору бар. Ар бир мектепте дарыгер, медайым иштейт. Балада жаңыдан оорунун белгиси пайда болуп калса, маселен жөтөлүп, алсырап, дене табы көтөрүлсө, дароо адистерге кайрылуу керек. Мындай балдарга эне-ата, мугалимдер көңүл буруп, баланы өзү бекитилген бейтапканасынан текшертиши керек. Буга кошумча жыл сайын профилактика иретинде ренгтенден да өткөрүп турабыз.

24-март - Эл аралык кургак учук менен күрөш күнүнө карата март айында Кыргызстанда бул оору жөнүндө эл арасында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп, профилактика жагына көңүл бурулмакчы.

Илимий симпозиумда дарыга туруктуу кургак учукту айыктырыш үчүн бедаквилин жана деламинд аттуу эки жаңы дары киргизилип жатканы айтылды. ДСУнун 2016-жылдагы эсеби боюнча 2016-жылы 7995 адамда дарт алгач ирет аныкталган.

Кургак учук дүйнө жүзүндө өлүмдүн негизги он себептеринин бири болуп эсептелет. 2016-жылы бул оорудан 1,7 миллион киши, анын ичинде 250 миң наристе көз жумган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: студенттин өлүмүн комиссия териштирет

Ош: студенттин өлүмүн комиссия териштирет
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

Саясий ачкачылыктын таасири азайды

Кубанычбек Кадыров, Эрнест Карыбеков, Бектур Асанов.

Соттун өкүмү күчүнө киргенине байланыштуу Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы камактагы саясатчылар Бектур Асановду, Эрнест Карыбековду, Кубанычбек Кадыровду №47 колониядан башка абак жайга которду.

Камактагы саясатчылар 30-январда башталып, кыйла узакка созулган ачкачылык акциясын 22-февралда токтотушкан. Жарандык коом жана укук коргоочулар "камактагы саясатчылардын нааразылык акциясын көрмөксөнгө салды" деп, бийлик буга реакция кылбаганын сынга алышты.

Адвокат: бийлик көңүлгө албасын билгем

Узак убакытка созулган ачкачылыктан кийин Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров жана Эрнест Карыбеков акцияны токтотушканы тууралуу билдирүүнү 47-колониянын жетекчисине 22-февралда расмий тапшырышкан.

Камактагы саясатчылардын адвокаты Данияр Мамановдун пикиринде, алардын ачкачылыгына бийлик маани бербей турганы башынан күтүлгөн эле көрүнүш болчу.

- Мен ачкачылыктан эч кандай майнап болбой турганын үчөөнө тең айткам. "Өзүңөрдүн ден соолугуңарга кастык кылбагыла, силерге баш ийип бири да басып келбейт" дегем. Негизинен ачкачылык кармоо деген айла түгөнгөндөгү иш. Адам үнүн бийликке жеткире албай калганда ушундай кадамга барат. Демек бийлик да бир сыйра булардан кабар алып, өз жарандарынын абалын сурашы керек. Бирок бул саясий иш болгондон кийин башынан эле бийлик көрмөксөнгө салаарын билгем.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кыйноонун алдын алуу борбору "камакта ачкачылык кармаган саясатчылардан бийлик кабар албай койду" дегенге кошулбайт. Борбордун жетекчиси Нурдин Сулайманов үч саясатчы тамактан баш тарткан күндөн баштап УКМКнын тергөө абагынан №47 абакка которулуп, дарыгерлердин көзөмөлүндө болгонун, алардын абалынан айрым депутаттар барып кабар алып жатканын эске салды.

- Алар өз эрки менен ачкачылык жарыялап, талаптарын коюшту, бул кыйноонун түрүнө кирбейт. Экинчиден, Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы бийликтин органы болгондуктан алар дары-дармегин берип, ден соолугуна көзөмөл кылып жатты. Ачка отурган адамдарга дагы кандай көңүл бурушу керек? Эгерде "алар ачка отурат" деп талаптарын бийлик аткара берсе, анда он миңден ашык адам түрмөдө жүрөт - баары ачкачылык жарыялап, талаптарын аткарта баштабайбы? Анда бул кош стандарттуулук болуп калып жатпайбы.

Ачкачылык - укукту коргоонун айласыз чарасы

Бектур Асанов 2000-жылы парламенттин үчүнчү чакырылышынын депутаты, андан соң кыргыз өкмөтүндө мүчө, 2010-жылы Жалал-Абад облусунун губернатору болгонун, коомдук жана саясый чөйрөдө өз изи бар экенин мурдагы акыйкатчы Турсунбек Акун белгиледи.

Ал мындай иш таржымалы бар адам ачкачылык жарыялаганда, бийлик өз өкүлдөрүн абактагылардан кабар алууга жибергени ашыкча болбойт эле деген ойдо. Мурдагы акыйкатчы демократиялуу өлкөлөрдө ачкачылык акциясы бийликке оор тийген көрүнүш болсо, Кыргызстандын бийлиги акциянын бул түрүн ашкере каралап салганына токтолду.

Турсунбек Акун.
Турсунбек Акун.

- Алардын күнөөсү барбы же жокпу - ал башка маселе. Камактагы саясатчылар бийликке кайрылуу жасап жаткандан кийин унчукпай жатып алган болбойт. Аларды түрмөдө жаткан башка адамдар менен бирдей карап койгон туура эмес. Албетте, иш эми саясатташып кетпедиби, алардын күнөөсү толук далилденди деп айта албайм. Ошондуктан булар ачкачылык жарыялаганга моралдык акысы бар экенин билип, бийликке кайрылуунун акыркы рычагын колдонушту. Мындайларды бийлик көз жаздымда калтырганы өтө өкүнүчтүү.

Ошол эле учурда Турсунбек Акун ачкачылык жарыялаган үч саясатчы башынан талапты туура эмес койгонун айтууда. Алар УКМКнын төрагасы Абдил Сегизбаевдин кызматтан кетишин талап кылгандан мурун, "акыйкат жана ачык сот үчүн" ачкачылык жарыяласа натыйжалуу болмок деп эсептейт.

Дагы бир укук коргоочу Рита Карасартова үч саясатчынын соттук иши баштан-аяк жабык өткөндүктөн коомчулукка акциянын эмоциясы жетпей калды деген ойдо. Ал ачкачылык акциясы жарандар үчүн өз укугун коргоонун акыркы куралы экендигине карабай, кыргыз бийлиги акциянын бул түрүн “коркутуу" жана "догурунуу” катары кабыл аларына кошулат.

Сот өкүмү күчүнө кирди

"Бийликти күч менен басып алууга аракет кылган" деген айып менен 2016-жылы камакка алынган үч саясатчы "саясий негизде иш козгоду" деп УКМКнын жетекчиси Абдил Сегизбаевдин кызматтан кетишин талап кылып 30-январдан тартып узак мөөнөттүү жана "кургак" ачкачылык жарыялап, саламаттыгы начарлаганына байланыштуу 22-февралда акцияны токтотушкан.

Андан кийин Жаза аткаруу мамлекеттик башкармалыгы сот өкүмү күчүнө киргенине байланыштуу №47 колонияда отурган Бектур Асановду, Эрнест Карыбековду, Кубанычбек Кадыровду башка түрмөлөргө жайгаштыруу максатында №1 тергөө абагына которду. Бул тууралуу Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын басма сөз катчысы Александр Никсдорф билдирди:

- Шаардык соттун чечиминен кийин өкүм толук күчүнө кирди деп эсептелет. Натыйжада алар жаза мөөнөтүн өтөй баштады. Карыбеков №8 колонияга которулушу мүмкүн. Ал эми Бектур Асанов да Кадыров сыяктуу №27 колонияга барып калышы мүмкүн.

Никсдорф Кубанычбек Кадыров Молдовановкадагы №27 колонияга которулгандыгы тууралуу буга чейин тараган маалыматты тастыктады.

Оппозициячыл саясатчылар Бектур Асанов, Эрнест Карыбеков жана Кубанычбек Кадыров "Бийликти күч менен басып алууга аракет кылган" деген айып менен 2016-жылы камалган. Райондук жана шаардык сот Асанов менен Кадыровду 12 жылга, Карыбековду 20 жылга түрмөгө кескен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Технократ" өкмөттүн алты айы

Сапар Исаков.

Сапар Исаков жетектеген өкмөт иштей баштаганына алты айдын жүзү болду.

Премьер-министр Сапар Исаковдун "жаштардан жана технократтардан түзүлдү" деген өкмөтү кызматка былтыр 25-августта киришкен. Бирок анын курамы алты ай ичинде бир топ өзгөрдү. Атап айтканда, вице-премьер-министрлер улам алмашып отуруп, акыркысы Санжар Муканбетов 28-февралда гана ант берип, толук кызматына киришти.

Экономист Жумакадыр Акенеев өкмөт кадр саясатынан аксап жатат деген ойдо:

- "Иштебей жатат" дегенден алысмын, бирок абдан көп каталарды кетирип жатышат. Алты айдын ичинде натыйжа көрсөтө алган жок. Ошондуктан мен өкмөт “3” менен “4” деген баанын ортосунда иштеп жатат деп эсептейм. Булар экономика эмне экенин түшүнбөй жатышат.

Өкмөт мүчөлөрү алдыга коюлган милдет-максаттарды аткара албай жатканын өкмөт башчы Сапар Исаков да моюнга алып, өткөн жумада онго жакын министрге сөгүш жана эскертүү берген. Кадр саясаты демекчи, бул өкмөттүн курамына жана аппаратына чет өлкөдөн билим алган адистердин киргени да анын өзгөчөлүгү катары бааланган.

Премьер-министрдин кеңешчиси, Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо агенттигинин жетекчиси, Батышта билим алып, иштеп келген Эсенкул Момункулов өкмөт туура жолдо бара жатат деп эсептейт. Ал учурда жасалып жаткан иштер жакын арада сөзсүз натыйжасын берет деп ишендирди:

Эсенкул Момункулов.
Эсенкул Момункулов.

- Учурда системалуу жумуштар жүргүзүлүп жатат. Алардын көпчүлүгү ушул жылдын аягына чейин натыйжасын бере баштайт. Курулуш тармагында чоң жетишкендик болгону турат. Этабы менен долбоорлоо деген кирип жатат. Ал азыр президенттин кароосунда. Мыйзам долбооруна президентибиз кол койсо, анда анын натыйжасын бир-эки айда эле көрө баштайбыз.

Кыргыз өкмөтү мамлекетти санариптик жогорку технология аркылуу өнүктүрүүнү караган "Таза коом" улуттук долбоорун былтыр жарыялаган.

Анын башында өкмөт башчы Сапар Исаков өзү турат. Ал 2-февралда Казакстандын Алматы шаарындагы “Ааламдашуу доорундагы санариптик күн тартип” эл аралык форумунда сүйлөп жатып, "Кыргызстан бул жаатта чоң секирик жасады" деп жарыялады:

- Биз биометрикалык маалыматтарды киргизгенибизге байланыштуу секирик жасадык. Кыргызстандын 80% жакын жарандары биометрика тапшырышты. Тийиштүү түрдө бардык мамлекеттик тейлөө ошого байланыштырылып, мамлекеттик тейлөө порталында ар бир адамдын өзүнүн жеке кабинети болот. Ага жараша кагаз формасындагы көп сандаган маалымдамаларга муктаждык жоюлат. Натыйжада бизнес жана жарандар үчүн мамлекеттик тейлөөнүн сапаты жана ылдамдыгы көтөрүлөт.

Өкмөт убада берген иштердин ичинде катарында коопуздукту жана технологиялык жактан өнүгүүнү камсыз кылат деген “Акылдуу шаар” долбоору да бар. 11-январда "Акылдуу шаар" боюнча кытайлык "Huawei Technologies" компаниясы менен келишимге кол коюлган. Аны аткаруу милдети Мамлекеттик каттоо кызматына жүктөлгөн. Мекеменин басма сөз катчысы Мелис Эржигитов бул долбоор келишимде көрсөтүлгөн 1,5 жылдан да эрте аткарылып бүтүшү мүмкүн экенин билдирди:

- "Акылдуу шаар" боюнча өкмөттө штаб түзүлгөн. Азыр иштеп жатышат. Инвестор "1,5 жылда ишке ашырабыз" деп айткан. Биз аны "кыскартып бергиле, бир жылдын ичинде бүтүрүп бергиле" деп жатабыз.

2016-жылдагы Конституцияга ылайык, өкмөт башчынын айрым укуктары кеңейтилген. Ал эми коомдук ишмер Эдил Байсаловдун пикиринде, мурдагы өкмөт башчыларга караганда премьер-министр Сапар Исаковдун саясий укуктары да көп. "Бирок өкмөт популизм менен алектенүүнү адат кылып алды" дейт Байсалов:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Программасы башынан эле популисттик болгон. “Кырк кадам” дешти, “Таза коом” дешти. Эми жакында “таза жашоо” деп жатышат. Булардын ураандан тышкары, концептуалдык программасы жок. Болгону бет ачары өткөрүлгөн программалары бар. Аларына ишенсек, көрсө Интернетти да ушулар ойлоп табышыптыр. Паспорт эмне экенин да кыргызга ушулар үйрөтүп жатыптыр. Мамлекеттик каттоо кызматын биз Акаевдин заманынан бери эле эң прогрессивдүү мекеме экенин билебиз да. Акчасын берсең башынан эле паспортту эки саатта даярдап беришчү. Эмнеге аны милдет кылышат? Булар жаңы реформаларды жасоо, жаңы технологияларды киргизүү тууралуу сөз менен гана айтышат, ишке келгенде эч кандай жыйынтык жок. Булардын деңгээлин "Лигласстан" байкагыла, Бишкек Жылуулук электр борборундагы авариядан байкагыла. "Технократпыз" деген өкмөттөн эч нерсе калган жок. Өзүнүн алып келген кадрларына Сапар Исаков жума сайын эле катуу сөгүш берип жатат. Өзү алып келген өкмөттүн ишин жактырган жок. Булардын сөздөрүнүн көбү популизм жана пиар. Оорукчан балдарды өпкүлөмүш болуп, ошону менен кыргыз элине жагынгысы келип жатат.

Экономист жана талдоочу Кубанычбек Идиновдун көз карашында, өкмөт дүйнөлүк тенденцияларды эске алуу менен алдыңкы технологияларга басым жасап жатат. Ал бул иштер келечекте жемишин берет деп ишенет:

- “Таза коомду” алып карап көрсөк, жасала турган кадамдары так белгиленген жана алдыңкы технологиялар менен иш жүргүзгөнгө аракет кылып жатышат. Бул иштердин арты менен биз ички дүң өнүмдү эки-үч эсе өстүргөнгө жетишип калсак, анда туура жолго түштүк десек болот.

Өкмөт беш жылдык “Жаңы доорго кырк кадам” деген программасын да жарыялап, 2018-жылы экономикалык өсүү 3,6% түзүшү керек экенин билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көтөрмө айыл өкмөтүндөгү арыздашуу

Кадамжайдын Көтөрмө айыл өкмөтүн мурда соттолгон адам башкарууда. Ал учурунда баңгизат менен кармалып, соттолуп, айып менен кутулуп чыккан. Учурда бул айыл өкмөттүн иши айылда нааразылык жаратууда. Айыл өкмөт башчысы болсо жан үрөп иштеп, тынымсыз окуп айылын жакшы багып жатканын айтат.

Баткен облусунун Кадамжай районундагы Көтөрмө айыл өкмөтүн 1998-жылы тамаркасына баңгизат эккени үчүн соттолгон Махмуд Токторов акыркы 14 жылдан бери башкарып келатат. Айыл тургундары мурда соттолгон жетекчинин алгачкы иштерин абдан жакшы деп баалап жүрүшкөн. Бирок акыркы жылдары анын иши жергиликтүү элди нааразы кылып келатат. Бир ай мурун өткөн айыл өкмөт шайлоодо атаандашынан бир добуш ашык алып, айыл өкмөттүк кызматка Токторов үчүнчү жолу шайланган.

Көтөрмө айыл өкмөтү башкалардан айырмаланып, орто мектептердин спорттук аянтчаларын жаңылоону биринчи болуп баштаган. Бул көрүнүш райондо чоң жаңылык болгон. Бирок айылдагы Молдо Нияз орто мектебине 2 миллион сомдон ашык каражатка курулган футбол аянтчасы эки жылга жетпей колдонуудан чыгып калды. Айыл тургуну Алымбек Мусулманкулов курулушка жакшы көзөмөл болгон эмес деп эсептейт.

- 2016-жылы 2 миллион, 200 миң сомго курулган футбол аянтчабыз эки жылга жетпей колдонуудан чыгып калды. Жаңысында көзгө жакшы эле көрүнүп аткан. Колдоно келгенде сапатсыз болуп чыкты. Көрсө буга футболдун газонун эмес, беш башка түстөгү сапатсыз газонду төшөп койгон экен.

Айыл өкмөт бышчы Махмуд Токторов болсо ал аянтчаны эмдиги жылы каражат таап кайра оңдотууну пландап жатканын билдирди.

- Ал аянтчаны "Ош аалам" деген курулуш компаниясы тендерден утуп алган. Тендерде ошол компанияны тандап алганыбызга аябай өкүнүп жатам. Анткени ал мени аябай уят кылып койду. Мен абдан өкүнүп жатам. Быйыл кайрадан каражат таап оңдоп беребиз.

Көтөрмө айыл өкмөтүнүн башчысы Махмуд Токторовдун Тамашай айылына бала бакча ачуу демилгеси да көпчүлүктү иренжиткен. Көрсө, ал 10 жыл мурун колдонуудан чыккан эски мектептин авариялык абалдагы имаратын шыбатып, бала бакча ачууга киришкен экен. Айыл өкмөт ага 700 миң сом коротуп жибергенден кийин район акими жана Жогорку Кеңештин депутаттары киришип жатып ремонтту араң токтотушкан.

Тамаша айылынын тургуну Сайдилла Ысманов оңдоого жарабай калган имаратка каражат коротуу башынан эле жаңылыш болгонун билдирди.

- Бул мектеп 30-жылдары ашар жолу менен курулган эле. Анан Өзгөчө кырдаалдар министрлиги кооптуу деп эскертүү бергенден кийин 1984-жылы курулган мектепке толук көчүп, азыр үч нөөмөт менен окутуп жатабыз. Айыл өкмөт жыгач устундары чирип калган эски имараттын сыртын шыбатып, бала бакча курмакчы болду. Айыл аксакалдары башында эле каршы болушкан, жаңы салбаса эски имарат колдонууга такыр жарабай калганын айтышса укпай шыбатып баштаган да.

Буга айыл өкмөт башчы Махмуд Токторов Тамашадагы эски имаратты ремонттоп, убактылуу болсо да бала бакча кылып турууну көздөгөнүн "эл түшүнбөй койду" деп жооп берди.

- Азыр жаштардын көбү мигрант. Алардын балдары бул жакта чал-кемпирлердин колунда калган. Аны биз убактылуу гана колдонуп турмакпыз. Ага бир аз чыдап турушса болмок. Мен башка жаңы имарат курдуруп берет элем. Ансыз деле жаңы имарат курууга башка жактардан каражат издеп атам. Азыр эки кабаттуу кылып, долбоорун даярдатып койгом. Муну көрө албастар уюштуруп, элди бузуп коюшту.

Ал арада кургак учукка каршы бүт Кыргызстанга белгилүү Кызыл-Булак ооруканасынын эки гектар жери сатылып, андагы сейрек кездешүүчү 215 түп көп жылдык дарактар кыйылып кеткени да айтылды. Кургак учук ооруканасынын бөлүм башчысы Абдумомун Ахунов буларды айтты.

- Оорукананын жалпы аянты 17 гектар эле. Азыр анын 7-8 гектары гана калган. Калган жер элге берилип кетти. Андагы каштан, жапон жаңгагы, грек жаңгагы, эмен сыяктуу сейрек кездешүүчү көп жылдык дарактардын 215 түбү кыйылып кетти. Буга эч ким көңүл бурбай жатат. Саламаттык сактоо министри деле муну коргогон жок. Укук коргоо органдары да текшерип кеткени менен майнап жок. Бул оорукана ушул Баткен элине керек да.

Көтөрмө айыл өкмөтүнүн башчысы Махмуд Токторов ал жерлер мыйзам чегинде оорукана кызматкерлеринин балдарына бөлүп берилгенин, бактар болсо Экотехинспекциянын уруксаты менен кыйлып жатканын билдирди.

- Оорукананын аянты мурда канча болсо, азыр деле ошол бойдон турат. Оорукананын сыртындагы аянт каралбай калган болчу. Ошол эки гектардай жерди 50-60 жыл ошол ооруканада иштеп, эч жерден жер ала албай көзү өтүп кеткен дарыгерлердин балдарына мыйзам чегинде бөлүп бергенбиз. Ал эми андагы дарактарды кыйганга Экотехинспекциядан уруксат алынган.

58 жаштагы Махмуд Токторов Көтөрмө айыл өкмөтүн 2004-жылдан бери башкарып келет. 14 жыл ичинде айылга үч транспорттук көпүрө, сегиз жөө көпүрө, эки бала бакча, айылдагы беш мектептин төртөөнө заманбап спорттук аянт, эки ФАП жана СПА курдура алган. Андан сырткары Өзбекстандын ижарасында турган 150 гектар жерди кайтарып алганы да айтылып жүрөт. Ишмердүүлүгү айылда ар кандай бааланган Токторов өзүнүн мурда соттолгону тууралуу суроого "көрө албастар сүйлөй берет" деген таризде жооп берди.

20 миң түтүндө 10 миң калкы бар Көтөрмө айыл өкмөтү 61% дотацияда отурат. Айыл өкмөткө республикалык казына жыл сайын 6 миллиондой каражат берет. Айыл өкмөтү өзү берген маалыматка караганда айыл элинин 35% жакыр жашайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Эйр Кыргызстандын" тагдыры талашта

Иллюстрация

"Эйр Кыргызстан" улуттук авиакомпаниясын сатып алууга чет элдик инвесторлор кызыкдар болууда.

Авиакомпаниянын жетекчилиги билдиргендей, Кыргызстан акциялардын 49 пайызын сатыкка чыгарган, чет элдиктер анын 51 пайыздан ашыгын алууну көздөп жатат. Мүлк фондуна азырынча инвесторлордон расмий арыз түшө элек.

Ал эми Жарандык авиация агенттиги компания сатылса, Кыргызстандын "Аба кодекси" бузула турганын айтууда.

51 пайыз акция же мыйзам

"Эйр Кыргызстан" компаниясынын директору Жолдошбек Бектургановдун айтымында, мамлекеттик жалгыз авиакомпанияны сатып алууга германиялык, индиялык жана болгариялык инвесторлор кызыкдар. Компаниянын 49 пайыз акциясын сатуу аракети жети жыл мурда башталганы менен ушу кезге чейин натыйжа чыга элек. Эл аралык ишкерлер авикомпаниянын акцияларынын кеминде 51 пайызын алууну сунуштаган:

Жолдошбек Бектурганов
Жолдошбек Бектурганов

- Баары эле акциялардын 51 пайызынан жогорусун алабыз деп жатышат. Биз беш жыл ичинде беш учак алып берсин, жаңы технологияларды киргизсин, жаңы каттамдарды ачсын деп сунуштап жатабыз. Ошого ким көнсө, компанияны бериш керек. Бизде атаандаштар көбөйүп кетти. Мурда бир эле өкмөттүк компания болчу. Азыр менчик компаниялар өтө көп. Паритеттик түрдө Орусиядан да учуп жатышат. Дубай, Түркиядан компаниялар кошулду. Атаандаштык күч, анын үстүнө мамлекеттик компанияга колдоо болбосо, ал менчикке берилиши керек деген маселени башынан эле көтөрүп келебиз.

Жолдошбек Бектурганов кошумчалагандай, Экономика министрлиги өкмөткө сатыла турган акцияларды 51 пайызга көтөрүү боюнча сунуш даярдоодо.

Бирок "Эйр Кыргызстан" менен Экономика министрлигинин бул аракетине Транспорт жана жолдор министрлигине караштуу Жарандык авиация агенттиги макул эмес. Мекеменин өкүлү Алымбай Абакиров буга "Кыргызстандын Аба кодекси бузулат" деп жүйө келтирди:

- Компания - коммерциялык структура. Алар акциялардын жүз пайызын сата алат. Бирок анда ал Кыргызстандын компаниясы болбой калат. Биз аларга документ бере албайбыз. "Эйр Кыргызстан" компаниясы кыйналып жатат. Чет элдиктер бул жерде иштеп, бирок көзөмөл пакетке да ээлик кылууну каалап жатышат. Башка компанияларда 51 пайызга ээлик кылууга уруксат бергенге болот. Бирок "Аба кодексине" ылайык, чет элдик авиакомпаниялар акциялардын 49 пайызына гана ээ болушу керек. Эл аралык авиация уюмунун (ИКАО) тиешелүү талабы бар, анда ар бир өлкөнүн компаниясынын коомдук көзөмөл пакети мамлекетте болушу керектиги жазылган. Булар болсо 51 пайыз акцияны сурап атат. Биз акциялардын 51 пайызын сатып жиберсеңер, анда силерди тейлей албайбыз, документ да бере албайбыз деп жатабыз.

"Авиаторлор өкмөткө бут тосууда"

Жарандык авиация агенттигинин бул көз карашын Инвестицияны илгерилетүү жана коргоо агенттигинин башчысы Эсенкул Момункулов четке какты. Ал жергиликтүү авиаторлор бул тармакты өнүктүрүү боюнча иш-аракеттерге тоскоол болуп жатканын белгиледи:

Эсенкул Момункулов
Эсенкул Момункулов

- Кызыкдарлар көп эле. Биз ансыз деле банкрот болгон компанияны эл аралык стратегиялык инвестор алышы керек деген позициядабыз. Мурда эки учагы болсо азыр бирөө эле калды. Эл аралык авиация уюмунун талабын сөзсүз караш керек. Башка дүйнөлүк тажрыйбада ушул күнгө чейин сатылып эле келген. Мисалы, "Астана эйр" сатыкка чыгып, Казакстанда да бул тажрыйба колдонулган. Биз дагы ошол эле шарт менен берсек болот. Биз маселени комплекстүү карап жатабыз. "Ачык асман" долбоорун киргизишибиз керек десек, авиаторлор ага каршы чыкты. Компанияны сатууга да макул эмес. Аэропортту эл аралык операцияга берүүгө да каршы. Анткени, иштин баары ачык-айкын болуп калат. Балким көбү ошону каалабайт. Биз чынында эл аралык тажрыйбаны карап, сунуштап жатабыз. Кыргызстандын башка тандоосу жок. Чек араны жаап койгондо кандай абалга кептелдик? Товарларды жөнөтүү кымбатка түшүп, билет баасы да асмандап кетти. Бизде түз рейстер жок. Казактар, өзбектер Америкага түз учат. Өзбекстан төрт аэропортун эл аралык операцияларга бергенге даяр. Бул - атаандаштык. Эгер аны колдон чыгарсак, атаандаштыкка туруштук бере албай калабыз.

Азыркы тапта “Эйр Кыргызстанда” бир гана учак бар. Анын да кыймылдаткычы оңдолуп жатканына байланыштуу каттамдар белгисиз мөөнөткө токтотулганы кабарланган. Каржылык оор абалдан улам компания кызматкерлерине айлык бере албай, бир тобун кыскарткан.

"Баарына коррупция күнөөлүү"

Авиация тармагы боюнча эксперт Бегалы Наргозуев мамлекеттик авиакомпаниянын бул абалга кабылышын башкаруудагы мүчүлүштүктөр жана коррупция менен байланыштырды. Авиакомпанияны азыркы абалы менен чет элдик инвесторлор сатып алышынан күмөн санады:

Борбор Азияда жалгыз "Эйр Кыргызстан" банкрот болду. Жети жылдан бери авиакомпания эки ача сөз айтып келди. Бирде киреше менен чыктык десе, бирде банкрот болдук дейт. Ар түрдүү маалыматтарды өздөрү таратып, компаниянын кунарын качырышты.
Бегалы Наргозуев

- Бир кезде авиакомпания бир аз ирдене баштаган. Банктан кредит алып, учак сатып алышып, анан экинчисин алып иштей баштаганда жетекчиликти алмаштырып салышты. Өз кишилерин коюшту. Ошентип телчигип келе жаткан компанияны талкалашты. Менимче, жетекчилик туура тандалганда компания бул абалга кабылмак эмес. Себеби, коңшу мамлекеттеги "Эйр Астана", бизден артта калган Тажикстандын компаниясы өнүгүүгө жетишти. Өзбекстан менен Казакстан, Тажикстан дүйнөнүн бир канча өлкөсүнө учуп жатат. Борбор Азияда жалгыз "Эйр Кыргызстан" банкрот болду. Жети жылдан бери авиакомпания эки ача сөз айтып келди. Бирде киреше менен чыктык десе, бирде банкрот болдук дейт. Ар түрдүү маалыматтарды өздөрү таратып, компаниянын кунарын качырышты. Же учагы жок, же кирешелүү багыты жок. Авиацияда жүргүнчү ташуу рыногунда Бишкек-Москва, Бишкек-Үрүмчү, Бишкек-Дубай деген сыяктуу кирешелүү багыттар болот. Ошолордун баарын жеке менчик авиакомпанияларга алдырып коюшкан. Менчик компаниялардын артында ушул эле авиация тармагынын жетекчилери турат. Бул өтө чиеленишкен маселе. Авиакомпанияны сатып алгандар анын атын гана сатып алат, кайсы бир багыттарды кошо алышы мүмкүн. Андыктан чет элдиктер ага кызыкпайт. Алса бирөө сатып алгандай көрүнүп, жергиликтүү чиновниктердин бири эле алышы ыктымал.

Мамлекеттик мүлк фонду берген маалыматка ылайык, көз карандысыз баалоо компаниясы "Эйр Кыргызстандын" сатыкка коюлган 49 пайыз акциясын 188,8 миллион сом деп баалаган. 2016-жылдын 6-сентябрында арыз түшпөгөндөн улам инвестициялык сынак өтпөдү деп табылган.

Учурда авиакомпаниянын акцияларын 2018-2020-жылдарда менчиктештириле турган мүлктөрдүн программасына киргизүү иштери жүрүүдө. Ушу тушта акцияларды сатып алуу боюнча потенциалдуу инвесторлордон расмий арыз түшкөн эмес.

Айта кетчү жагдай, кыргыз өкмөтү ушу тапта “Ачык асман” долбоорун жүзөгө ашырууга умтулууда. Жергиликтүү авиакомпаниялар аталган долбоор ишке кирсе "банкрот болобуз" деген кооптонууларын айтып келет. Кыргызстандык авиакомпаниялар Евробиримдиктин “кара тизмесинен” да 2006-жылдан бери чыкпай турат. Кыргызстанда аба каттамы аркылуу бир жылда 2 миллион киши сапарга аттанат.

Анын жарым миллионго жакыны өлкөнүн ичинде учат. Жүргүнчүлөрдүн 60-65 пайызын чет элдик, 35-40 пайызын ата мекендик компаниялар ташыйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дилором: Баягыдай эл кыдырып ырдасак...

Дилором Саипова (ортодо) кесиптештери менен. Сүрөт Саипованын үй-бүлөлүк архивинен.

Совет доорунда өзбек улуттук эстрадасында таанылган ырчы Дилором Саипова Ошто чыгармачылыгын улантууда.

Өткөн кылымдын 1980-жылдары ​Дилором Саипованын атагы таш жарып, телевидение жана радиодо ырлары такай жаңырып турчу. Совет доору ыдырагандан кийин, айрыкча 2000-жылдары экрандан көрүнбөй калган. Бирок Дилором чыгармачылыгын таштабаптыр. Ага өзү менен жолукканда күбө болдук.

- Былтыр 60 жашка толдум. Мектепте окуп жүргөн кезде ырдай баштагам. 1973-жылы сахнага чыгып, профессионал ырчылыкка кадам таштадым. Өзбекстандын Ташкент облусунда төрөлгөм. 1979-жылы Ошко келин болуп келип, чыгармачылыгым ушул жактан уланды. Элүүдөн ашуун ырым бар. 2004-жылы Кыргызстандын эмгек сиңирген артисти наамын алдым. Кудайга шүгүр!

Дилором Саипованын “Тоодогу жоогазын” деген ыры Кыргызстандын тоолорун, жаратылышын өзбек тилинде даңазалайт.

Ырчынын чыгармачылыгына назар салсаңыз, негизинен табиятка суктануу, жашоо, мекенди сүйүү жана тынчтык темасы басымдуулук кыларын байкайсыз.

- Мен аткарган ырлардын баарын жолдошум Мамуржан Шакиров жазып берет. Ал киши универсал. Музыкалык аспаптарда ойнойт, обон чыгарат, аранжировкалайт. Бул жагынан мен жолдуумун. Экөөбүз азыр Бабур атындагы өзбек драма театрында чогуу иштейбиз.

Даниярбек жана Надырбек аттуу эки уулум бар. Үй-бүлөбүз менен бир кездери DDD деген студия ачканбыз. Жолдошум жана балдарым көп ырчылардын клибин ошол студияда тартып берди. Иш жакшы жүрүшүп жаткан. 2010-жылы июнь окуясынан кийин жаап койдук. Кайра ачууга аракет да кылбадык. Ошол калабаны жана анын таасири менен жашаган учурду эстегим келбейт. Жакшы күндөрдү сүйлөгөнгө эмне жетсин?

"Устанын догосу жок" деген макал бар эмеспи. Анын сыңары үй-бүлөм клип тартуу менен алектенсе да, өзүм клиби жок эле ырдап келем.

Саипова ырларын телерадиоканалдарга деле алып барбайт экен. Чыгармачыл кечелерде жана той-топурда күйөрмандары үчүн гана обон созуп келет.

Дилором Саипова Ташкенттеги телеканалдардын бирине маек куруп жаткан учуру. Февраль, 2018-жыл.
Дилором Саипова Ташкенттеги телеканалдардын бирине маек куруп жаткан учуру. Февраль, 2018-жыл.

- Ырларым чогулуп калды. Балким бир-бирден эфирге берем. Өткөн айда Ташкентке чакырышты. Бир телеканалга барып, маек бердим. Март айына дагы чакыруу алгам. Андан тышкары, Оштогу жергиликтүү телеканалдардан да чакыруу түшүп жатат. Жакында эле “Ынтымакка" бардым.

Той-топур үчүн өзүмдүн эрежелерим бар. Нике той, сүннөт тойдо ырдабайм. Тар чөйрөдө, негизинен аялдар топтолгон жерде ырдайм. Жолдошум чыгармачыл адам болгону менен, динди катуу карманат. Ошондуктан, спектаклдерде бирөөнүн жубайынын ролун ойнобойм. Жалгыз бой аялдын образына жакын ролдорду аткарам.

Дилором Саипова бир кезде Оштогу ансамбл менен Бишкекке, Ысык-Көл, Чүй облустарына концерт коюп барган күндөрүн сагынат. Аларды эскергенде көздөрү күлмүңдөп, канат байлай түшөт экен:

- Мурда фестивалдарга катышуу үчүн Бишкекке барчубуз. Ошонун шылтоосу менен үч-төрт күнгө калып, борбордун тегерегиндеги райондорго, башка облустарга концерт койгон күндөр болгон. Эл бизди аябай жакшы кабыл алчу. Азыр деле ошондой концерттерге катышкым келет. Нарынга, Таласка барып, маданиятыбызды көрсөтүп келсек кандай сонун болмок! Маданий жолугушуулар бат-бат болуп турса, улут аралык достук да бекемделет. Негизи, өнөр адамдары тынчтыктын символу болушат. Биз элге майрам, ачык маанай сунабыз. Элдин ортосундагы достуктун көпүрөсүбүз.

Баянды бул жерден угуңуз:

Бишкекте ырдагысы келген Дилором
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:52 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кадр саясаты кимге көз каранды?

Кадр саясаты кимге көз каранды?
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:03 0:00

Амазонду эңсеген балыкчылар

Амазонду эңсеген балыкчылар
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:57 0:00

Калпакчан робот

Калпакчан робот
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:01 0:00

"Чыгышэлектр" чыгымын элге төлөткөнбү?

Иллюстрациялык сүрөт.

Эсеп палатасы "Чыгышэлектр" ишканасы массалык-маданий жана демөөрчүлүк иштер үчүн жумшалган акчаны электр энергиясынын өздүк баасына кошуп эсептеп салганын аныктады.

Өз кезегинде "Чыгышэлектр" ишканасы болсо мыйзам бузуу болбогонун, чыгашанын баары "Энергохолдинг" АКнын жыйынында каралып, тарифтерди аныктоочу мамлекеттик агенттиктин макулдашуусу аркылуу ишке ашарын билдирди.

- Маданий-массалык жана демөөрчүлүк үчүн каражаттар ишкананын пайдасынын эсебинен сарпталууга тийиш. Бирок "Чыгышэлектр" ишканасы андай максат үчүн каралган 1,5 млн. сомду электр энергиясынын өздүк баасына кошуп, эсептеп салган. Муну менен электр энергиясынын өздүк наркын аныктоо жана тарифтерди түзүү жөнүндөгү усулдун талаптары бузулган, - деди Эсеп палатасынын басма сөз катчысы Роза Алмакунова.

Аудиттин натыйжасында компания зыяндын ордун толтурууга милдеттендирилди. Бирок "Чыгышэлектр" компаниясы Эсеп палатасынын тыянагына макул эмес.

Ишкананын каржы-экономикалык бөлүмүнүн башчысы Мира Байбачаева "Азаттыкка" балдардын жаңы жылдык белектерине, Нооруз, 9-май жана башка майрамдык иш-чараларга, спортчуларды, "ооганчыларды", жетим-жесирлерди колдоого көрсөтүлгөн демөөрчүлүк каражаттар ишкананын жылдык бюджетинде бекитилгенин билдирди.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Байбачаева бюджет "Чыгышэлектр" акционердик коомунун директорлор кеңеши менен макулдашылып, андан кийин гана бекитилерин айтты:

- Уставга ылайык, биз бюджеттин долбоорун директорлор кеңешинин кароосуна жиберебиз. Алар макул болсо, акционерлердин жыйынына сунуш кылышат. Акционерлер макулдук бергенден кийин бюджет өкмөткө караштуу Отун-энергетикалык комплексти жөнгө салуу боюнча агенттиктин кароосунан өтөт. 2016-жылы декабрда акционерлердин кезексиз жыйынында бекитилген бюджетке бул каражаттын баары киргизилген. Бюджет - негизги мыйзамдуу документ, биз ошого карап иштейбиз. Андан тышкары иш-аракеттер жок.

Мира Байбачаеванын айтуусунда, массалык-маданий жана демөөрчүлүк үчүн жумшалган акча керектөөчүлөрдүн эсебинен жыйналып алынган эмес. Анын сөзү боюнча, электр энергиясына коюлган баа өзгөрбөйт:

- Кардарлар ашыкча төлөбөйт. Бекитилген тариф өзгөртүлбөйт. Ошондуктан электр энергиясынын өздүк баасына бүт чыгашалар киргизилет. Бирок бул массалык-маданий жана демөөрчүлүк иштерге бөлүнгөн каражаттар биздин компаниянын чыгашасына кошулган. Бекитилген бюджет өздүк баага киргизилген.

"Чыгышэлектр" ишканасы Нарын, Ысык-Көл облустарындагы 305 миң 818 абонентти электр энергиясы менен камсыз кылат.

Электр энергиясынын өздүк баасы канча?

Электр энергиясынын тарифин өкмөткө караштуу Отун-энергетикалык комплексти жөнгө салуу боюнча агенттик бекитет. Аталган агенттиктин сайтында турган маалыматка ылайык, 700 кВт саатка чейин колдонулган электр энергиясынын 1 кВт сааты 77 тыйын, андан ашса 2 сом 16 тыйын. Ал эми өнөр жай ишканалары үчүн 1 кВт саат электр энергиясы 2 сом 24 тыйын.

Өкмөт башчы Сапар Исаков 31-январда парламентте сүйлөгөн сөзүндө жылуулук кризисин жөнгө салуу үчүн электр энергиясына жана жылуулукка тарифти көтөрүү зарылдыгын билдирген. Бирок жарандык активисттер өкмөттөн электр энергиясынын өздүк баасы жөнүндө так маалымат берүүсүн талап кылышууда.

Рита Карасартова
Рита Карасартова

Энергетика министрлигинде Байкоочу кеңеште мүчө болуп жүргөн активист Рита Карасартованын "Азаттыкка" билдиришинче, өкмөттөн электр энергиясынын өздүк баасы кантип аныкталат деген суроого жооп алуу өтө оор:

- Мен 2011-жылы Байкоочу кеңешке мүчө болуп киргем. Биз бир нече жолу министрликке суроо жиберип, "электр энергиясынын өздүк баасы кантип аныкталат?" деген суроого жооп ала албадык. Анткени, бул аябай маанилүү документ. Энергетиктер дайыма бааны көтөрүү маселесин коюп келишет. Ошондуктан, биз кайрылып, "бааны көтөрүүгө эмне себеп, кайсы чыгашалардын негизинде өздүк баа көтөрүлөт?" деген суроо койгонбуз. Бирок ушуга чейин электр энергиясынын өздүк баасы эмнеге негизделип, эмнеден турарын ачыктабай келе жатышат.

Кошумча чыгашалардын сарпталышы

Каржылык мыйзамдар боюнча, ишканалар маданий-массалык, демөөрчүлүк жана башка максаттарга сарпталуучу каражаттарды пайданын эсебинен жумшоого тийиш. Бирок активисттер мамлекеттик ишканаларда бул мыйзамдар дайыма эле сакталбасын айтып жүрүшөт.

Мамлекеттик ишканалар аны өзүнүн чөнтөгүнөн чыгарбайт, жалпы чыгашаларга кошуп, "өздүк баасы мынча" деп иштей беришет. Ал кимдин чөнтөгүнөн кетет? Албетте, элдин.
Рита Карасартова

Рита Карасартова түрдүү иш-чараларга сарпталуучу акча көп учурларда мамлекеттик ишканалардын мойнуна жүктөлөөрүн, алар муну элдин эсебинен алышаарын айтууда:

- Мисалы, Бишкекте Манастын айкели тургузулганда аныктаганбыз. Байкоочу кеңештин мүчөсү катары биз энергетикалык компаниялардын чыгашасын текшерип жаткан учурда, "Түндүкэлектро", "Түштүкэлектро" жана башка бардык энергетикалык компаниялар бул эстелик үчүн 500 миң сомдон бөлүп беришкени аныкталган. Мындай расмий эмес чыгашалар толтура. "Көчмөндөр оюндары" да ушундай жолдор менен чогулган акчага өткөн. Мамлекеттик ишканалар аны өз чөнтөгүнөн чыгарбайт, жалпы чыгашаларга кошуп, "өздүк баасы мынча" деп иштей беришет. Ал кимдин чөнтөгүнөн кетет? Албетте, элдин.

“Улуттук энергохолдинг" компаниясы учурда калкты, мамлекеттик мекемелерди жана жеке ишканаларды кошкондо бир жарым миллиондой абонентти тейлейт. Бирок электр энергиясын сатуудан жылына канча киреше түшөрү жана канча чыгаша болору тууралуу так маалымат айтылбай келет.

Сурамжылоо: Электрге баа көтөрүлүшү керекпи?

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Жеңиштерим кыргыз элиме арналат"

Бусурманкул Абдубаит уулу.

Кыргызстандык мушкер Бусурманкул Абдубаит уулу Москвада эрежесиз эр урушта орусиялык атаандашын жеңип, күйөрмандарын кубантты.

Кыргызстандык Бусурманкул Абдубаит уулу орусиялык мушкер Максим Дивнич менен Москвада "M-1 Challenge 88" аттуу эрежесиз эр урушта беттешип, жеңишке жетти. Бул 24 жаштагы кыргыз мушкеринин эр уруштардагы онунчу жеңиши.

66 килограммга чейинки салмак чениндеги мушкерлердин таймашы "турнирдин башкы беттешүүсү" деп аталып калды.

29 жаштагы Максим Дивнич - Орусиядагы "M-1 Global" эр уруш чеберлеринин мурунку чемпиону. Бусурманкул тажрыйбалуу орус мушкери менен беттешүүгө эки ай даярданган.

- Мурунтан грэпплинг менен машыкчумун. 2015-жылдан тартып ММАга өтүп, ушул багытта машыгып, ошол эле маалда кесипкөй таймаштарга катышып келатам. Буга чейин тогуз жеңишим бар болчу, эки жолу утулгам. Максим Дивнич жөнүндө айтсам, биз эч качан утулабыз деп урушка чыкпайбыз, "жеңем" деген ишеним менен гана чыгабыз. Буга чейин эки айдан ашык даярдангам. Машыктыруучум - Кенжебек Чекиров агай.

Беттешүүдө.
Беттешүүдө.

Былтыркы "M-1 Challenge 86" турниринде Бусурманкул биринчи айлампада эле бразилиялык Диего Давеллди нокаут менен жыккан. Андан кийин Орусиядагы "M-1 Global" спорт уюму кыргызстандык мушкерди кызматташууга чакырган. Бул келишим боюнча Бусурманкул эми алдыдагы таймаштарга даярданып туран кези. Өзү "M-1 Global" чемпиондук курун алууга ынтызар.

- "M-1 Global" - дүйнөдөгү спорттук уюмдардын алдыңкы беш сабына кирген чоң уюм. Анын 20 жылдык тарыхы бар. Мен үчүн бул уюмдун алкагында таймаштарга чыгуу – сыймык! Келишим түзөөрдө бардык тарабынан кылдат карап чыкканбыз. Бардык шарттары туура келгендиктен макул болгом. Буюрса, 2020-жылга чейин беш беттешүүгө чыгам. "M-1 Global" чемпиондук курун алсам, андан ары да чоң ийгиликтерге жетсем деген тилегим бар. Ал жеңиштерди бир гана кыргыз элиме арнап келем!

Жеңиш.
Жеңиш.

Бусурманкул Ош облусундагы Чон-Алай районунда туулуп өскөн. Ал "FIGHTER KG" клубунда Кенжебек Чекировдун жетекчилиги алдында машыгып келет.

Жыл башында Бусурманкул Абдубаит уулу 2017-жылдын мыкты мушкери деп аныкталып, Спорт боюнча мамлекеттик агенттиктин сыйлыгына ээ болгон.

"M-1 Challenge 88" турнири "Олимпийский" спорт аянтчасында 22-февралда өттү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Индиялык студенттин өлүмүн комиссия териштирет

Ош мамлекеттик университетинин эл аралык медицина факультети.

Ош мамлекеттик университетинин эл аралык медицина факультетинде окуп жүрүп каза болгон индиялык студенттин саламаттыгы начар болгону айтылууда. Учурда анын өлүмүн атайын комиссия териштирип жатат.

Ош мамлекеттик университетинин эл аралык медицина факультетинин студенти Нупта Раджат жакында каза болгон жердеши Сураб Тивари менен чогуу батирде жашачу. Ал дарыгерлик кесипти тандап алган жердеши өз ден соолугуна кам көрбөй, тескерисинче, спирт ичимдигине берилип кеткенин айтты:

Нупта Раджат.
Нупта Раджат.

- Ал акыркы убакта көп иче баштаган. Мындан улам анын ашказанында, боорунда оорулар пайда болду деп ойлойм. Ал өзүнүн оорулуу экенин билген жок. Биздин жана окутуучулардын айткандарын жасабай койду. Ага операция жасаганда көп оорулар аныкталды.

Ош мамлекеттик университетинде чет өлкөдөн келген үч миңдей студент билим алат. Аларга түзүлгөн шарт жергиликтүү студенттердикинен айырмаланбайт. Бирок чет элден келгендердин маселесин чечип, укугун коргоочу юрист бар. Ошондой эле окуу жайдын бейтапканасында төрт медицина кызматкери студенттердин ден соолугуна кам көрөт.

Абдыганы Абдувалиев.
Абдыганы Абдувалиев.

ОшМУнун эл аралык байланыштар боюнча проректору Абдыганы Абдувалиев буларды айтты:

- Биз атайын чет элдик студенттер үчүн юрист алганбыз. Алардын укуктарын коргоп, кандай маселе болсо да юрист ошол студенттер менен болот. Андан сырткары кадрлар бөлүмүндө адис иштейт. Керектүү кагаз, документтерди бүтүрүп, кеп-кеңеш берет. Биздин мыйзамдар менен тааныштырышат.

Окуу жайдын ооруканасына бир күндө жыйырмадай студент кайрылат. Чет өлкөлүктөр алгач келгенде айлана-чөйрөгө жана жергиликтүү ашканага көнө албагандыктан тез сыркоолоп калышат.

Студенттик бейтапкананын дарыгери Замирбек Маткасымов айрыкча ашказан оорусу менен кайрылгандар арбын экенин айтты.

- Ачкалыктан каны аз болуп, ашказаны ооруп келишет. Көбүнчө эсин жоготуп калган учурлар болот. Бул илгертен эле келген студенттин оорусу да - булар тамак ичишпейт. Эртеден кечке ысык-суукка карабай чуркап жүрүшөт. Кан басымы төмөндөп келишет.

Жергиликтүү жаштар менен табышып, достошуп, карым-катнашта болуп, тойлорго катышып, жергиликтүү элдин каада-салтына, маданиятына кызыккан индиялык студенттер да бар. Алар билим алуу менен катар кыргыз тилин үйрөнүүгө да аракет кылышат.

Суднир Сураб.
Суднир Сураб.

ОшМУнун эл аралык медицина факультетинин студенти Суднир Сураб эки жылдан бери кыргызча анча-мынча үйрөнгөн.

- "Саламатсыңбы. Сенин атың ким? Сен канча жаштасың? Ден соолугуң кандай? Ооба, түшүндүм. Жок, түшүнбөдүм" деген сөздөрдү үйрөндүм. Кыргызча санаганды билем.

Ош мамлекеттик университетинин эл аралык медицина факультетинде 20 мамлекеттен келген 1500дөй студент билим алат. Алардын көпчүлүгү Индиядан жана Пакистандан келген студенттер. Чел элден Кыргызстанга билим алганы келгендер жатаканадан кыйналышат. Алар окуган окуу жайдын жатаканасы болгону менен жергиликтүү студенттерден артпайт.

Ош: студенттин өлүмүн комиссия териштирет
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт экономиканы ачыкка чыгаргысы келет

Өкмөт Кыргызстандын көмүскө экономикасынын көлөмүн кайрадан изилдеп чыгууну пландап, ошого жараша мамлекеттин фискалдык саясатын өзгөртүүнү болжоп жатат. Экономисттер болсо фискалдык саясатты өзгөртүү натыйжа бербей турганын айтышууда.

Өткөн аптада Жогорку Кеңеште экономика министри Артем Новиков Кыргызстандын көмүскө экономикасынын үлүшү ички дүң өнүмдүн 23,3 пайызын түзөрүн белгилеген. Анын айтымында, ишкерлерди көмүскөдөн чыгарыш үчүн мамлекет фискалдык саясатын өзгөртүшү керек.

Мындай демилгени Кыргызстандын Экономика министрлигинин көзөмөл бөлүмүнүн башчысы Кубат Шатманалиев да колдойт.

- Биз көмүскө экономика жөнүндө сөз кылганда салык төлөгөндөн качкан ишкерлерди, мыйзамсыз иштегендерди айтабыз. Мунун баары эле келип фискалдык саясатка такалат, - деди ал.

Экономика министри келтирген көрсөткүчтөр менен айрым экономисттер макул эмес. Экономист Эркин Абдразаков көмүскө экономиканын үлүшү 70 пайыздан эчак эле ашып кеткенин айтып, маселе фискалдык саясатты оңдоп-түзөө менен эле чечилбейт деген оюн “Азаттыкка” билдирди.

- Казакстан жакында эле бажыдагы коррупциялык элементтерди, товар ташуудагы аткезчиликти ачыкка чыгарып койду. Жакында эле ЕАЭБдин алкагында Бажы жана Салык кодекстери иштей баштады. Ошого байланыштуу төлөмдөр азыраак болсо да көбөйдү. Эми өкмөт жакында өз отчетун берет. Ошого ишарат кылып коюп эле, ар кимге сөгүш берип койгону менен, бул өкмөттүн эмгеги эмес. Муну ЕАЭБдеги өнөктөштөрдүн эмгеги десек болот. Былтыркы жылдын ортосунан бери бир да чоң инвестор келип, Кыргызстан менен сүйлөшүп, ишти аткарайын деген жок. Биз үстү-үстүнө насыя ала берип, Кыргызстандын экономикасын дефолттук абалга алып келип койгонбуз. "Фискалдык саясатты өзгөртүү менен көмүскө экономиканын өлчөмүн азайтабыз" деген - бул болбогон жомок. Жакын арада боло койбойт.

Быйыл Экономика министрлиги Дүйнөлүк банктан көмүскө экономиканын үлүшүн эсептеп, ошого жараша чара көрүш үчүн каражат сурап, долбоор бекитилген. Ага ылайык министрлик жергиликтүү консалтинг компаниясын жалдап, ага тапшырма берет.

Ошондой компаниянын өкүлү, экономист Искендер Шаршеев фискалдык саясатты өзгөртүү менен көмүскө экономиканы үч пайызга гана азайтса болоорун айтып, бирок буга бир да саясий топтун эрки жетпей койгонун кошумчалады

Искендер Шаршеев.
Искендер Шаршеев.

- Үч пайызга түшүрсө болот. Биз ал жөнүндө атайын стратегия жазып, жарыялаганбыз. Ал стратегияны ар кайсы убакта ар кайсы саясий топтор кескилеп-кескилеп колдонгонго аракет кылган, бирок бир да саясий топ алып, аны аткарганга эрки да, ниети да жеткен жок. Бизде ал стратегия бар.

Бишкектеги Эл аралык бизнес кеңешинин аткаруучу директору Аскар Сыдыков ишкерлердин көмүскө экономикага өтүп кетип жатканын өлкөдөгү мыйзамдын аткарылбаганы жана баарына бирдей шарт түзүлбөй жатканы менен түшүндүрөт.

- Мыйзам адилетсиз болуп жатканын көргөн ишкер мыйзамдуу иштегенди да каалабайт, ийгиликке да жете албайт. Ошондуктан менин оюмча көмүскө экономиканы азайтыш үчүн мыйзам үстөмдүгүн орнотуш керек. Ишкерлер айрыкча сот системасына ишениши керек.

Былтыр өлкөнүн ички дүң өнүмүнүн 50 пайызы көмүскөдө экенин парламент депутаты Акылбек Жапаров айтып чыккан. Андан мурда 2015-жылы Кыргызстандын премьер-министри болуп турган Жоомарт Оторбаев өлкө экономикасынын 60 пайызы көмүскөдө экенин билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Туугандарды касташтырган кенебестик

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкектин Рашид Байымбеков аттуу тургуну жеңеси үйүн сот аркылуу тартып алганын айтып, калыстык издеп жүрөт.

Ал 20 жыл мурун салып, төрт баласы менен жашап жаткан үйүнө байланыштуу сот туура эмес чечим чыгарды деп эсептеп, бийликке кайрылуу жолдоду. Сот чечиминин үстүнөн Конституциялык палатага да арызданган. Турак жай талашка "туугандар да эсептешмек беле" деген түшүнүктөн улам менчик укугу өз учурунда документтештирилбей калганы себеп болгон.

Жогорку соттун чечимин көтөрүп "Азаттыкка" келген Рашид Байымбеков талашка түшкөн турак жай толугу менен өзүнө таандык экенин айтып жатат. Ал Бишкектин Ак-Өргөө конушунда жайгашкан жерди туура 20 жыл мурун бир тууган жеңесинен сатып алып, бир жыл ичинде там салып көчүп кирген экен. Бирок жерге болгон менчик укугун 10 жылдан кийин гана каттаган. Муну ал бир тууганына ишенгени менен түшүндүрдү:

Рашид Байымбеков.
Рашид Байымбеков.

- Жеңемден жерди 1997-жылы сатып алып, үй кургам. Байкемдин көзү тирүүсүндө жерге уруксат берүү кагазын жеңем ар кайсы шылтоону айтып бербей жүрдү. Эгер берсе убагында эле документтештирип алмакмын. Байкем "жеңең силерден үй талашмак беле, жазып берет" деп койчу. Бир тууган болгондон кийин ишенесиң да! Анан агам каза болуп калгандан кийин 2006-жылы гана жерди мага каттоо тууралуу жеңемден нотариус аркылуу ишеним кат жаздырып, кол койдуруп алгам. Ошол ишеним кат аркылуу жерге уруксат кагазды алып, андан кийин үйдү өзүмө каттаткам. Эми жеңем "ишеним катка кол койгон эмесмин, нотариуска мен барган эмесмин" деп танып чыкты. "Үйдү күйөөм менен чогуу салганбыз, андан кийин Ысык-Көлгө көчүп кеткенбиз, биз курган үй" деп жалган жалааларды кошуп, догурунуп сотко үч жыл мурда доо арыз жазган. Мен бул үйдүн пайдубалынан бери өзүм кургам. Аны тегерегимдеги коңшуларымдын баары билет. Айрымдары ошол кезде мага пайдубал түптөшүп жүргөн.

Эки соттун эки башка чечими

Үч жылдан бери уланып келаткан соттук териштирүүдө Бишкектин Ленин райондук соту Асанкадырованын, шаардык сот Байымбековдун пайдасына чечим чыгарган. Бирок ага макул болбогон жеңеси Жогорку сотко кайрылып, былтыр декабрда анын арызы канааттандырылган. Туугандар ортосундагы араздашууга баштан-аяк күбө болгон Рашид Байымбековдун эжеси Гүлмира Жогорку соттун чечимине нааразы:

- Эгер үйдү Атыркүл салган болсо 18-20 жыл мурун кайда жүрдү? Эмнеге эми келип талашып атат? Төрт баласы менен менин иним кайда барат? Соттук иш эки жолу айланды. Биринчисинде райондук, шаардык сот биздин пайдага чечим чыгарып, Жогорку сот "эч негизсиз ушунча убакыт бул аял кайда жүрдү, эмнеге 20 жылдан бери кайрылган эмес?" деген негизде ишти кароону кайра райондук сотко кайтарган. Ленин райондук соту болсо жеңемдин ишеним каттагы кол белгисин экспертизага жөнөттү. Биз "макул" деп көндүк, сүйүндүк. Себеби, ишеним катта жеңемдин кол белгиси коюлган, эмнеге коркмок элек? Бирок экспертиза "ишеним катка коюлган кол белги аныкы эмес болушу мүмкүн" деген корутунду чыгарып коюптур. Ошонун негизинде инимдин үйүн тартып алуу жөнүндө чечим чыкты. Бул эмне деген сот, эмне деген система, кандай мамлекетте жашап атабыз? Жогорку сотто ишти караган судья Исаковадан: "Кантип ушундай чечим чыгардыңар?" деп сурасам: "Жеңеңер менен эле сүйлөшүп албайсыңарбы" деп койду.

Талашка түшкөн үй.
Талашка түшкөн үй.

Туугандар арасындагы мүлккө байланышкан чатакта аты аталган Атыркүл Асанкадырова менен байланышууга мүмкүнчүлүк болгон жок. Анын адвокаты Муктарбек Сулайманов сот чечимин туура деп баалады:

Иш боюнча эки экспертиза жүргүзүлдү. Экөөндө тең "Атыркүл Асанкадырованын кол белгиси жасалма" деген тыянак чыкты.

- Иш боюнча эки экспертиза жүргүзүлдү. Экөөндө тең "Атыркүл Асанкадырованын кол белгиси жасалма" деген тыянак чыкты. Булар жасалма кол белги менен ишеним кат алып, ошонун негизинде үйдү башка адамдарга которуп жиберишкен. Экспертиза дайындалып, сот үйдү кайра Атыркүл эжеге өткөрүп берди. Чечим адилеттүү, мыйзамдуу болду. Эч кандай мыйзам бузуу болгон жок. Үй Асанкадыровага таандык болчу. Күйөөсү тирүү кезинде рак болуп ооругандыктан Ысык-Көлгө көчүп кетип, бул үйгө кайнисин киргизип кеткен экен. Күйөөсү өлгөндөн кийин кайниси ишеним катты жасап, белек кылуу келишими аркылуу үйдү өзүнө которуп алыптыр. Биринчи бул ишти райондук сот карап, Атыркүл Асанкадырованын пайдасына чечип берген. Андан кийин шаардык сот аны туура эмес деп тапты. Мен шаардык соттун үстүнөн даттанып, натыйжада Жогорку сот райондук соттун чечимин күчүндө калтырды.

Байымбековдор Жогорку соттун чечимине каршы президентке, Жогорку Кеңешке жана Конституциялык палатага кайрылышты. Ошондой эле укук коргоо органдарына да арыз жазып, үйдү ким салганын жана анын мыйзамдуу ээсин аныктап берүүнү өтүнөрүн билдиришти.

Мүлк талашкандар көп

Негизи Кыргызстанда милицияга расмий арыз жазылбаганы менен тууган-туушкан, куда-сөөк өзгөчө бир туугандар арасында үй жана мал-мүлк талашып кол үзүшкөн учурлар жүздөп саналат. Жогорку Кеңештеги "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Тынчтыкбек Шайназаровдун баамында, буга кыргыздардагы "жазылбаган мыйзамдар" менен кошо элдин документтерге олуттуу мамиле кылбаганы себеп:

- Бул өңдүү чыр-чатактар кенебестиктен чыгып жатат. Бардык нерсени өз убагында, так, мыйзамга ылайык жасап койсо эч кандай араздашуу болбойт. Айылдарда мурас укугу же үйдү бири-биринен өткөрүп алганы, каттаганы тууралуу документтер көп үйлөрдө жок.

Ал эми адвокат Нурбек Абдалиев өз ишинде туугандар арасындагы мүлк талашка көп жолу күбө болгон. Анын байкоосунда, үй жана жер талашкан учурлар кыргыздарда көп байкалат:

- Менчикке болгон укукту, керээз жазып мурас калтыруу боюнча мыйзамдарды Бишкекте орус улутундагы жарандар бүт эле колдонот. Ал эми аны билген кыргыз улутундагылар 50-60 пайыздын тегерегинде. Айыл жергесинде дээрлик 90-95 пайыз эл муну ойлоп деле койбойт. Ата-эне, үй-бүлө ээлери баарын мыйзам чегинде жазып, бөлүштүрүп койсо мындай көрүнүштөр болмок эмес.

Кыргыз коомчулугунда бир туугандар арасында атасынан калган мүлккө ээлик кылуу мыйзамда көрсөтүлгөндөй бөлүштүрүлбөйт, ал үйдүн кенжесине калат деген түшүнүк калыптанып калган. Дал ушундай көз караштын аягы айрым учурда терс көрүнүштөргө кептеген учурлар да болгон. Эки жыл мурун Баткенде мүлк талашкан иниси агасы менен жеңесин өлтүрүп койгону ачыкка чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ниязовду арыз жаздырган жагдайлар

Сооронбай Жээнбеков менен Фарид Ниязов.

Кыргыз президентинин аппарат башчысы Ниязовдун кызматтан кетүү жөнүндө арыз жазганы көп талкууга жем таштады.

Президент Жээнбеков арызды эмне үчүн канааттандырбады? Мурдагы мамлекет башчынын командасынын азыркы президентке таасири азайдыбы? Дагы кайсы аткаминерлер кызматтан кетиши мүмкүн? Бийликтеги салмакты көрсөтүү үчүн дагы кандай саясий жүрүштөр болушу ыктымал?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев жана саясий серепчи Сейтек Качкынбай катышты.

“Азаттык”: Каныбек агай, маалым болгондой бүгүн таң эрте Интернетте "президенттик аппараттын башчысы Фарид Ниязов кызматтан кетүү туралуу арыз жазды" деген маалымат окудук эле, эки саат өтпөй "президент арызды канааттандырган жок" деген маалымат тарады. Бул окуяны кандай түкшүмөлдөп, төркүнүн кандай чечмелеп жатасыз? Эмне үчүн ал кеткиси келди?

Каныбек Осмоналиев.
Каныбек Осмоналиев.

Каныбек Осмоналиев: Мен бул көрүнүштү таң калбай эле кабыл алдым. Ниязов мурдагы президенттин эң жакын кишиси болгон, акыркы эки жылда анын аппаратын башкарган адам. Азыркы жаңы президенттин шайлоо штабын башкарган, эстафета уланып жаткандай сезилген. Бирок Жээнбеков аны дароо аппарат башчысы кылып дайындаган эмес, кеңешчи кылып койгон, андан көп өтпөй кайра аппарат жетекчилигине койгондо эле бир маселе бар экендиги, көпкө узабай турганы байкалган.

"Эмне үчүн өз арызы менен келген кишини президент кызматтан кое бербей жатат? Эмне себептен аппараттын ичинде жөнөкөй эле боло жүрчү маселе резонанстуу болуп жатат? Маселени сыртка чыгарбай эле койсо болот беле?" деген суроолор жаралат. "Ниязов күчтүү кадр болгондуктан алмаштыра албай жатат" деп айткандарды уктум. Мен буга ишенбейм, болбогон кеп. Астейдил издесе андан күчтүү кадрларды тапса болот. Менимче, мурдагы президенттин таасири күчүндө тургандай сезилүүдө. Кандайдыр бир соодалашуу жүрүп жаткандай.

“Азаттык”: Сейтек мырза, арыз жазып жаткандан кийин кайсы бир жагдай түрткү болсо керек да? Ниязовдун аппаратта таасири начарладыбы же Жээнбековдун кланы менен түшүнүшө албай калдыбы?

Сейтек Качкынбай: Мындай учурду саясат таануу илиминде бийликтин командасындагы адамдарды “кыргыйлар” жана “көгүчкөндөр” деп шарттуу түрдө экиге бөлөт. Азыр бийликте Атамбаевдин учурунан бери келаткан команданын адамдары, анан Жээнбековду жанында колдоп келаткандар жүрөт. Мендеги маалыматтар боюнча Фарид Ниязов мурдагы бийликтегидей таасир берүүчү күчкө ээ болбой калды, аны менен азыркылардын көбү эсептешпей калышкандай. Көп чечимдер “Ниязовду айланып өтүп” кабыл алынып жатат деген маалыматтар бар. Ошондуктан Ниязов азыркы аппаратта өзүн жалгыз сезип жатышы да мүмкүн. Ал жердегилер эсептешпей калгандан кийин балким кетейин деп чечкендир? Башка жагынан алганда президенттин жаңы командасы тарабынан “силердин заман бүттү, эми башкалар да иштесин” деген сигнал деп түшүнсөк болот.

Каныбек Осмоналиев: Президент Жээнбековдун шайлоо учурундагы эң күчтүү куралы “мен президент Атамбаевдин ишин улайм”, “көч улана берет” деген ураандар болчу. Ошондой сөзү үчүн азыркы президент экс-президенттен катуу, күчтүү колдоо алган. Атамбаевдин кубаттуу ресурсу пайдаланылган, анын арты менен президент болду.

Бүгүнкү абалдын түзүлүшүнө Жээнбековдун акыркы Коопсуздук кеңешинин жыйынында сүйлөгөн сөздөрү, кадамдары түрткү бердиби деп ойлойм. Анда президент Жээнбеков каалайбызбы-каалабайбызбы, саясий күчтөрдүн поляризациясы болорун эскерткендей болду. Бардык маселелерге жооп бере турган учурлар келатканын “кыргыйлар” сезе баштагандай. Жээнбековдун ооругун бекемдөөгө камынып жаткан адамдар айланасына топтолууда. Алардын дымагы, талаптары болуп жатса керек. Ошондуктан президент Жээнбеков Ниязовдун арызына кол койбой, бир жумага эмгек өргүүсүнө кетирип, тыныгуу ала турууну туура көрдү окшойт.

Сейтек Качкынбай
Сейтек Качкынбай

Сейтек Качкынбай: Азыр Жээнбековдун айланасындагы аура башка. Ниязовдун феномени өткөн чакта болуп калды. Менимче, Ниязов президент азыр кое тур десе эле кайра ордуна барып үн дебей отура берчү жигит эмес. Жээнбековдор да Атамбаевдин командасы менен эч убакта ачык жаңжалга барбайт. Бирок алар кырдаалды дипломатиялык түрдө “эми бул команда иштеп көрсүн” деп жеңилдетеби деп ойлойм.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Ниязовдун кызматтан кетүү ниети, кабыл алынбаган арыз
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:31 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эдварддын балдарга арнаган дүйнөсү

Эдварддын балдарга арнаган дүйнөсү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:21 0:00

Пенсиясына түйшөлгөн эмгек мигранттары

Орусиядагы эмгек мигранттары.

ЕАЭБге кирген өлкөлөрдүн жарандары эмгектенген мамлекетинен пенсия алышы боюнча келишим даярдалып бүтүп калды.

Эки жылдан бери айтылып жаткан документ ишке кирсе, Орусиядагы миңдеген кыргыз мигранттарынын пенсия маселеси чечилчүдөй.

Мигранттарды ойго салган пенсия

Руслан - Орусиянын Сахалин шаарында эмгектенген кыргызстандыктардын бири. Ал он жылдан бери жеке фирмада эмгек келишими менен иштеп келет. Башкача айтканда социалдык бардык төлөмдөрдү төгүп, Орусиянын эмгек мыйзамдары менен иштейт.

Руслан жакында Кыргызстанга кайтып келип, карылык камын көрсөм деген ниети бар. Бирок эмгек тажрыйбасы, бул жакта иштегендеги социалдык төлөмдөрү кандай эсептелерин билбейт.

- Бишкекке барганда мамлекеттик кызматта иштеген тааныштарга дайыма бул маселени айтып турам. Азырынча мигранттардын пенсия маселеси кандай чечилип жатканы белгисиз. Мендей мыйзамдуу иштегендер Орусияга салык төгүп жатышат. Кийин пенсияга чыкканда кантебиз? Ушул жагы ойлондурат.

Орусияга мигрант болуп кеткендердин көбү Руслан сыяктуу ой менен жашап келет.

Айрым мигранттар дал ушул пенсияга байланыштуу орус жарандыгын алганын айтышат. Маселен, жыйырма жылга жакын Москвада иштеген Токтокан Турсунбаева улгайган кезинде туулуп-өскөн жерине кайткысы келген. Бирок мекенинде эки миң сомдой гана пенсия алаарын билип, Орусиянын жарандыгына өткөнүн жашырбайт.

- Бул жакта жетиштүү эле иштедим. Карылыгымды балдарымдын, туугандарымдын кашында өткөрөйүн дегем. Бишкекке барып “Пенсияга чыксам канча сом алам?” деп сураштыргам. Мен 1800 сом алат экенмин. 1800 сом эмнеге жетет? Бир кап ун да келбейт. Мендейлер толтура, бул маселени чечип берсе болмок.

Ишке ашпай жаткан келишим

Азыр мигранттар пенсия маселеси Евразия экономикалык биримдигинин алкагында түзүлүп жаткан келишим менен чечилет деп үмүт кылып турушат. Бирок эки жылдан бери мигранттарды пенсиялуу кылчу документ ишке аша элек.

Көпчүлүк мигранттар ойлонбой жатышат. Азыркы 35-40 жаштагы мигранттар пенсия көйгөйүнө жакында туш болушат.

Кыргызстандын Социалдык фонду "20-февралда ЕАЭБге кирген өлкөлөрдүн социалдык төлөмдөргө тийиштүү өкүлдөрү жана Евразия экономикалык комиссиясы чогулуп, келишимдеги акыркы маселелерди талкуулап бүтүп калды" деп маалымдады. Социалдык фонддун коомчулук менен иштешүү башкармалыгынын башчысы Жеңишбек Мукамбетов буларга токтолду.

- Келишимдин ишке ашып кетишине да кадам жасалды. Кыргызстан, Казакстан, Армения бул келишимдин айрым жагдайларына макул болбой келгенбиз. Акыркы жолугушууда Орусия тарап менен бир нече маселени такташып алдык. Эми Евразия экономикалык комиссиясы өз чечимин кабыл алышы керек. Ошондон кийин гана келишимге кол коюу иштери башталат.

Баштапкы маалыматтар боюнча мигранттарга пенсиянын базалык бөлүгүн жарандын өз өлкөсү, ал эми топтолмо бөлүгүн жаран иштеген өлкө төлөйт. Бул үчүн мигрант биримдиктеги өлкөлөрдө эмгек келишими менен иштеп, тийиштүү социалдык төлөмдөрдү жана салыктарды төлөп турушу керек.

Азырынча бул келишим качан ишке кирери так белгисиз. Документти ЕАЭБ өлкөлөрүнүн парламенттери карап, бекитиши керек.

Келишимдеги пенсияга айрым мигранттар илинбей калышы мүмкүн

Анткен менен орус өлкөсүндө мыйзамдуу жүрүп, расмий иштесе да социалдык төлөмдөрү төлөнбөй калган кыргызстандык эмгек мигранттары абдан көп. Көпчүлүк иш берүүчүлөр жумушчунун мамлекетке төгө турган салыктарын кымырып алган учурлар да болгон.

Орусияда метро салып жаткан мигранттар.
Орусияда метро салып жаткан мигранттар.

Орусиядагы кыргыз диаспораларынын биринин мүчөсү Турсунбай Кубатбеков пенсияга байланыштуу бир катар маселелер чыгарын белгиледи:

- Пенсия келишими жөнүндө угуп жатабыз. Бирок качан ишке кирери белгисиз. Азыр мыйзамдуу иштеп жүргөндөрүнүн ар кандай төлөмдөрү төгүлбөй калган учурлар болгон. Ал эми мыйзамсыз иштегендери да толтура, алар эмне болот? Келишим ишке ашып калса, буга чейин иштегендердики кайра эсептелеби? Орус да, кыргыз да жарандыгы менен жүргөндөр бар.

Москвадагы активисттердин бири Канзада Сманова карылык камын көрүүгө биринчиден мигранттар өздөрү дилгир болушу керек дейт. Сманова айрым мигранттар мыйзамдуу иштөөгө умтулбай жатканына кабатыр.

- Азыр түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Көпчүлүк мигранттар ойлонбойт. Бир даары толук бойдон орус жарандыгын алып пенсия маселесин чечип алышты окшойт. Бирок азыркы 35-40 жаштагы мигранттар пенсия көйгөйүнө туш болушу ыктымал.

Мигранттар жана саясий эрк

Чет өлкөдө эмгектенген кыргызстандыктардын жакынкы жылдары пенсия жагынан кыйынчылыкка туш болуу коркунучуна байланышкан маселе парламентте дагы көтөрүлгөн. 2017-жылы апрель айындагы Бишкекте өткөн Евразия экономикалык биримдигинин жыйынында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев келишимди кабыл алууну тездетүүнү тапшырган болчу. Пенсия системасы боюнча адис, коомдук ишмер Ишенбай Кадырбеков мындай деди:

Ишенбай Кадырбеков.
Ишенбай Кадырбеков.

- Буга саясий эрк керек. Бизде пенсия системасында мыкты адистер бар. Алар эки өлкөнүн пенсия мыйзамдарына ылайык жоболорду иштеп чыга алышат. Тез арада келишимди кабыл алышыбыз керек. Алардын Кыргызстанга которгон акчасы 2 млрд. доллардай болот экен. Бул биздин кыргызстандыктар Орусиянын Социалдык фондуна эбегейсиз ачка таштап жатышат деген кеп.

Кыргызстанда пенсиянын орточо суммасы 4500 сом. Пенсиялык системага ылайык, жаранга 1500 сомду мамлекет берип, калган бөлүгү эмгек тажрыйбасына, Социалдык фонддо чогулткан каражатына жараша төлөнөт.​

2017-жылы чет жакта жүргөн кыргызстандыктар мекенине 2 миллиард 482,2 миллион доллар которгон. Бул тууралуу маалымат Улуттук банктын сайтына ушул айда жарыяланды.

Кыргызстанга келген бул сумманын 90% Орусияда жүргөн мигранттар жөнөткөн. Башкача айтканда алар которгон акча 2 миллиард 435 млн. доллар болгон.

Мигранттар Кыргызстанга которгон каражаттын суммасы 2015-жылы 1 млрд. 168 миллион долларды, ал эми 2016-жылы 1 млрд. 991 миллион долларды түзгөн.

Дүйнөлүк банктын баасы боюнча, мигранттар которгон акча Кыргызстандын ички дүң өнүмүнүн үчтөн бир бөлүгүн түзөт.

"Орусияда 600 миң кыргыз жараны иштеп жүрөт" деп айтылганы менен, расмий эмес маалыматтарда бул көрсөткүч миллион адамга жакын деген божомол бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек Азиянын мыкты балбандарын чогултту

Күрөштүн түрлөрү боюнча Бишкекте өткөн Азия чемпионаты.

Бишкекте күрөштүн түрлөрү боюнча Азия чемпионаты өтүүдө. Мелдешке 20 өлкөнүн алдыңкы балбандары келди. Оюндардын алгачкы күнүндө кыргызстандыктар эки күмүш, эки коло медал утту.

Күтүлбөгөн жеңүүчүлөр

Мелдиштин биринчи күнүндө кыргызстандык балбандар эки алтын медалды алдырып жиберди. Жоломан Шаршенбеков менен Урмат Аматов грек-рим күрөшү боюнча финалдык таймаштарда атаандаштарына жеңилип, күмүш байге алып калышты.

Ага карабай 55 кг салмакта килемге чыккан Жоломан Шаршенбеков менен 63 кг салмакта күрөшкөн Урмат Аматовдун финалга чыкканына машыктыруучулары таң калуусун жашырган жок. Анткени бул Шаршенбеков үчүн чоңдор арасындагы биринчи турнир болсо, Аматов ден соолугуна байланыштуу эки жылдан ашык убакыттан бери ири мелдештерге чыга элек болчу.

Күрөштүн түрлөрү боюнча улуттук курама команданын жетекчиси Нурланбек Исмаиловдун “Азаттыкка” айтканына караганда, эки балбандын алтын байге үчүн күрөшкөнү чоң эрдик:

- Биз Жоломанды чоңдор арасында күрөшүп, утулуп калышы мүмкүн деп ойлогонбуз. Бирок бүгүн ал чоңдорду ашып өттү. Ал эми Урмат Аматов эки-үч жылдан бери ооруга байланыштуу эс алып келди. Бирок бүгүн кандай мыкты күрөш көрсөткөнүнө өзүңүздөр күбө болдуңуздар.

Мындан башка Мурат Романов (130 кг) менен Азат Бейшенбеков (87 кг) Кыргызстандын капчыгын дагы эки коло медал менен толуктады.

Кыргызстандык Жоломан Шаршенбеков жана жапониялык Шумо Танакура
Кыргызстандык Жоломан Шаршенбеков жана жапониялык Шумо Танакура

Спорт сарайга жан кирди

Күрөштүн түрлөрү боюнча Азия чемпионаты Бишкектеги Кааба уулу Кожомкул атындагы спорт ордосунда өтүүдө. Кыргызстанга Азиянын Жапония, Иран, Кытай, Түштүк Корея сыяктуу 20дай өлкөсүнүн мыкты спортчулар чогулду. Мындай иш-чара кылдат коопсуздукту талап кылгандыктан, тартип сакчылары спорт сарайдын ичи-тышын күчөтүлгөн тартипте көзөмөлдөп жатат. Уюштуруучулар кошумча ыктыярчыларды да жардамга тартышкан.

Акыркы технологиялар күрөшкө чейин жетип, эл аралык талапка ылайык чоң монитордон балбандардын күрөшү бардыгына көрүнүп турушу кажет. Ушул өңдүү талаптарды аткаруу үчүн мамлекет чемпионаттын даярдыгына 20 млн. сом бөлгөнүн Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктин жетекчисинин орун басары Канат Арпачиев айтты:

- Биздин спорт сарайыбыз дүйнөлүк стандартка жооп бербейт. Ошондуктан ремонт иштерине эле 11 млн. сом жумшалды. Биз анткени эл аралык мелдешти өткөрүп жаткандан кийин алардын стандартына жооп беришибиз керек. Ал талаптарды аткара албасак, бизге жана спортчуларыбызга кыйынчылыктар болуп калат.

31-Азия чемпионатынын ачылыш аземи
31-Азия чемпионатынын ачылыш аземи

Кааба уулу Кожомкул атындагы спорт сарайдын эскилиги жеткенине карабай, Азия чемпионатын уюштуруу иши жогорку деңгээлде жүргүзүлгөнүн эл аралык адистер да айтышты. Күрөштүн түрлөрү боюнча Азиялык кеңештин президенти Даулет Турлыханов:

- Спорттук иш-чара жогорку деңгээлде уюштурулуптур. Учурдан пайдаланып кыргыз тарапка ыраазычылыгымды билдирем, ал эми спортчуларга ийгилик каалайм. Мен жалпы Азия күрөшүнүн бирикмесинин атынан мелдеш жакшы өтүп жатканын айтат элем, - деди мелдештин биринчи күнүндө.

Күрөш күйөрмандарын чогултту

Кыргызстанда күрөштүн түрлөрү спорттун “А” категориясына киргендиктен, мамлекет ага өзгөчө көңүл буруп, көбүрөөк каржы бөлөт. Ошентсе да жылына күрөшкө бөлүнүп жаткан 60 млн. сом жетишсиз экендигин Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктин жетекчисинин орун басары Канат Арпачиев белгиледи. Анткени ал мындай өлчөмдөгү каражат Казакстандын бир облусундагы күрөштү каржылоого барабар сумма экендигин айтып кейиди.

Бирок ага карабай жергиликтүү балбандар ийгилик жаратып, күрөш спортуна кызыккан кыргызстандыктар арбын.

Бишкектеги Азия чемпионаты 4-мартка чейин уланат. 28-февралда Каныбек Жолчубеков, Акжол Махмудов, Роман Царев, Азиз Бейшебеков, Үзүр Жусупбеков килем үстүндө өлкөнүн намысын коргойт. Андан кийинки күндөрү эркин күрөш боюнча жана кыз-келиндер арасында күрөш өтмөкчү.

Көрүүчүлөр
Көрүүчүлөр
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБге көмүр ташуучулар өкмөткө кайрылды

Бишкек-Нарын-Торугарт жолундагы оор жүк ташуучу автоунаалар.

Бишкек Жылуулук электр борборуна көмүр ташыган «Кыргыз HOWO транспорт» коомдук бирикмеси жүк ташуудагы тоскоолдуктарга байланышкан маселени чечүүнү өтүнүп өкмөткө кайрылды.

Эгер андай чечим кабыл алынбаса, компания жүк ташуунун баасын көтөрүүгө мажбур болоорун, анын артынан жылуулук менен ысык суу да кымбатташы мүмкүн экенин эскертти. Транспорт жана жолдор министрлиги жүк ташуунун баасын компания өзү жөнгө саларын айтып жатат.

«Кыргыз HOWO транспорт» коомдук бирикмеси Кыргызстандын аймагынан Бишкек Жылуулук электр борборуна жылына 500 миң тоннадан ашык көмүр жеткирет. Коомдук бирикменин төрагасы Абасбек Доромбаев 27-февралда Бишкектеги басма сөз жыйынында бийлик өкүлдөрүнө кайрылып, 2014-жылы күчүнө кирген өкмөт токтомун жокко чыгарууга чакырды. Анын айтымында, киргизилген чектөө оор жүк ташуучуларга пайда бербегендиктен, жүк ташуунун баасын көтөрүү маселеси каралууда:

Абасбек Доромбаев.
Абасбек Доромбаев.

- Биздеги оор жүк ташуучу машинелерге 25 тонна жүк батат. Бирок өкмөттүн токтомуна ылайык, 10 тоннадан ашык жүк салбашыбыз керек. Ушинтип 25 тоннанын ордуна он тоннадан ташый берсек, жүктүн баасы эки жарым эсе жогорулайт. Жылуулукка азыр бир бөлмө батирдин ээлери орто эсеп менен 2 миң сом төлөсө, жүк ташуунун баасы жогоруласа 4-5 миң сом төлөп калышы мүмкүн. 2014-жылдан тартып салмак-габариттик көзөмөлдөн оор жүк ташыган айдоочуларга чара көрүлө баштады. "Ашыкча жүк" деп 10 миң сом айыппул салып атышат. Биз деле туура иштеп атабыз. Машинелердин техникалык паспортунда "25 тоннага чейин жүк көтөрөт" деп жазылып турат. Ошол 25 тоннадан ашык салбайбыз.

Буга чейин өкмөт "жолдор талкаланат" деген жүйө менен оор жүк ташуучу автоунаалардын салмагына чектөө киргизген. Анткен менен айдоочулар оор салмактагы машинелер "жолду бузуп жатат" деген дооматтарга макул эмес. Алардын бири Азамат Түркмөнов:

Азамат Түркмөнов.
Азамат Түркмөнов.

- Жолду өздөрү сапаттуу сала албай жатышат. Мисалга Бишкекти эле алалы. Былтыр жазында оңдолгон Щербаков көчөсү мына чөгүп, жарылып турат. Анын кантип курулганын көргөнбүз. Өздөрү жолду технологиясы менен курбай, эптеп-септеп салып коюшат. Анан "Хово" машинелерин "жолду бузат" деп жаманатты кылышат. Совет, Тынчтык көчөсүн алалычы, "Ховолор" жүрбөйт, троллейбус эле жүрсө да талкаланып атпайбы? "10 дөңгөлөктүү оор жүк ташуучу машине канча жолдо канча салмак басат" деп экспертиза жасаганбыз. Машинени жүгү менен кошкондо жалпы салмак 40 тонна болгон учурда бармак менен баскандай эле күч келтирди. Ошондон жол талкаланабы?

Оор жүк ташыган айдоочулардын арасында өкмөт токтомун мамлекеттик органдар бузуп жатканын билдиргендер да бар. Өзүн Марат деп тааныштырган жаран он тоннадан ашкан жүк дале ташылып жатканын, салмак-габариттик көзөмөлдөн акча берип өтүп келатышканын айтып берди:

- Карьерден чыгып Балыкчыга жетиш үчүн ар бир "Ховодон" жок эле дегенде 2 миң сом алышат. Кез-кезде айыппул деп 10 миң сом салынат, ошол гана мамлекетке түшсө керек. Биринчи маселе салмак-габариттик көзөмөл жайында. Экинчиси - Жол коопсуздук кызматынын өкүлдөрү күнү-түнү турат, жылуулук мезгилинде укташпайт. Ошолорго беребиз. Андан тышкары былтыр декабрдан бери Каржы полициясынын өкүлдөрү (Ред: Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматы) да туруп калды. Алар салмак-габариттик көзөмөлдөгү пара алгандарды кармап жоопко тартышы керек болчу, бирок жең ичинен келишип, жүк ташуучулардан акча алып отурушат.

Транспорт жана жолдор министрлигине караштуу Автомобиль, суу транспорту, салмак-габариттик көзөмөл агенттигинин директорунун орун басары Арсланбек Касымалы уулу бул айтылгандарды четке какты.

Булар 25 тоннадан ашыгырак салып ташыгысы келет. Ага уруксат берип койсок жолдун баарын бузуп алабыз.

- Өкмөттүн №454 токтому бар. Ал жерде жүк ташуучу машинелерден кандай күч келип жатканы бүт жазылган. "Ховонун" салмагы чоңураак. Алар 30-40 тоннага чейин жүктөшөт. Анын баарын жүктөп алса жолду талкалашат. 25 тоннадан ашпаса эч ким эч нерсе дебейт. Жалпы салмагы 25 тонна, ал эми өзөктүү салмагы 10 тонна болушу керек. Булар 25 тоннадан ашыгырак салып ташыгысы келет. Ага уруксат берип койсок жолдун баарын бузуп алабыз. Эсеп боюнча, жолго жүк ташуучу машиненин ар бир огуна түшкөн жүктөм он тоннадан ашпашы керек. Бизде пара алынбайт. Таразага түшөр замат маалымат жарым-жартылай автоматташтырылган борбордук серверге түшөт. Андан тышкары таблолор бар, андан айдоочу автоунаасынын, жүктүн салмагын, ар бир машинедеги автоунаанын огуна канча басым келип жатканын көрө алат.

Арсланбек Касымалы уулу өкмөттүн токтомуна нааразылык иретинде жүк ташуунун баасы көтөрүлсө, ага министрлик да, Монополияны жөнгө салуу агенттиги да кийлигише албайт деп ишендирди.

Экс-вице-премьер-министр, транспорт министринин мурдагы орун басары Абдрахман Маматалиев болсо жүк ташуу, жолдордун бузулушуна байланышкан көйгөйлөр дал ушул маселеден чыгып жатат деген ойдо:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Монополияны жөнгө салуу агенттиги муну көзөмөлгө алышы керек. Бул мекеме ошого түзүлгөн да. Бизде көмүр арзан, өз алдынча казып атышат. Арзан көмүрдү ашыкча кымбат коюп жатышат. Жүк ташуунун баасы да арзан эле. Аны да көзөмөлдөшү зарыл. Бирөө монополия кылып алып, каалаган бааны коюп ташыганы туура эмес.

Жобого ылайык, оор жүк ташуучу автоунаалар ченемден ашык жүк артынган учурда алардын ар бирине 12 миң сомго чейин айыппул салынат. Салмак-габариттик көзөмөлдөө агенттигинин маалыматына караганда, былтыр Кыргызстандагы салмак-габариттик көзөмөл жайларынан казынага 107 миллион сом түшкөн. Мунун 40 миллионго жакыны гана артыкбаш жүк үчүн салынган айыппул. Буга чейин өкмөт автоунаалардан ашыкча жүк үчүн алынган акчанын 30 пайызы сол чөнтөккө кетээрин, маселени чечиш үчүн жолдордогу салмак-габариттик көзөмөл жайларына электрондук таразалар коюларын маалымдаган.

Февралдын башында вице-премьер Дайыр Кенекеев Кыргызстанда “жол мафиясы” күчөп кеткенин айтып, аны менен катуу күрөш жүргүзүүгө убада берген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айгүл Текебаева: Өмүрбекке жолукканыма бактылуумун

Айгүл Текебаева: Өмүрбекке жолукканыма бактылуумун
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:15 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG