Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:29

Кыргызстан

Кайра келген Путиндин саясаты кандай болот?

Орусиянын Борбордук шайлоо комиссиясындагы көрсөткүч. 19-март, 2018-жыл.

Путиндин Орусияга төртүнчү жолу президент болуп шайланышы эл аралык деңгээлде мурдагыдан курч талкууларды жаратууда.

Орусиядагы бул жолку шайлоодо демократиялык жылыш болдубу? Путиндин кайрадан бийликке келиши глобалдык саясатта кандай өзгөрүүлөрдү алып келиши мүмкүн?

Орусиянын Борбор Азия багытындагы мындан аркы саясаты кандай болот? Анын ичинде Кыргызстанга таасири күчөшү мүмкүнбү? Ушул ж.б. суроолорго “Арай көз чарай” берүүбүздөн жооп издөөгө аракет кылабыз.

Талкууга Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Талант Кушчубеков жана саясат илимдеринин кандидаты Орозбек Молдалиев катышты.

“Азаттык”: Орусияда 18-мартта өткөн президенттик шайлоонун тегерегинде карама-каршылыктуу пикирлер көп. Жалпылап айтканда Батыш “ыплас шайлоо” десе, Чыгыш “мыйзамдуу, демократиялуу өттү” дегендей баа беришти. Сиздердин баамыңыздарда бул жолку шайлоо эмнеси менен өзгөчөлөндү?

Батыш, Чыгыш да Путин жеңээрин билген, эң негизгиси - күчтүү альтернатива болгон жок. Атаандаш боло тургандары шайлоого чейин эле четтетилип калды.

Орозбек Молдалиев: Батыш өзүнүн стандарттары менен алганда мурдагы СССРдеги мамлекеттердеги бир да шайлоого ичи чыккан эмес.

Ал тургай Кыргызстандагы жаңы технология менен өткөн акыркы шайлоодон деле кемтик тапкан. Шайлоодо Батыштын өзүндө, Америкада деле кемчиликтер көп чыгат.

Орусиядагы акыркы шайлоодо "элди массалык түрдө машиналар менен ташып келгендер болду" деп кине коюлду эле, БШКсы "жергиликтүү бийлик шайлоочуларга ыңгайлуу болсун деп ушундай ишти уюштурду" деп кутулуп койду. Батыш, Чыгыш да Путин жеңерин билген, эң негизгиси - күчтүү альтернатива болгон жок. Атаандаш боло тургандары шайлоого чейин эле четтетилип калды. Кыргызча айтканда, байге ала турган ат белгилүү болгондон кийин калгандарын калың чаңга кошуп койгондой эле болду. Шайлоодо административдик ресурс катуу колдонулду.

Ал эми Чыгыш эмне үчүн жакшы кабыл алып жатат? Кытайдын башчысы "Орусия менен алака-катышыбыз мурда болуп көрбөгөндөй бийик деңгээлде" деп жогору баа берип жатканы жөн жерден эмес. Батыштын нааразы болуп жатканына төрт-беш себеп бар. Алардын жаңысы - Скрипалдын ууланышы, Британия да Орусиянын 21 дипломатын чыгарды. Андан кийин Крым маселеси да бар.

Талант Кушчубеков: Бул шайлоонун башкы өзгөчөлүгү: биринчи шайлоолордо Путин “Единая Россия” деген партиянын колдоосуна таянган, кийинкилеринде “элдик фронт” деген коомдук кыймылдарга ишенгенин байкайбыз. Азыр болсо партияга, фронтко эмес, жалпы элдин колдоосуна ээ болуп, мурда болуп көрбөгөн 76 пайыз шайлоочунун добушун алып жатат. Бирок ал добуштарды кандай жол менен алды - себептери баарыбызга белгилүү.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

“Азаттык”: Орозбек агай, Путиндин акыркы беш жылдык бийлиги Орусиянын Украина, Сирия, бүткүл Жакынкы Чыгыш, Америка, Евробиримдик менен мамилелери бузулганы менен эсте калды. "Эми ошол эле Путин менен кырдаал кантип жөнгө салынат, канткенде жумшарат?" деген чоң суроолор коюлууда. Же жаңы Путин стратегиялык чоң максаттарынан баш тартышы мүмкүнбү?

Орозбек Молдалиев: Путин менен Батыштын мамилеси жакынкы жылдары оңолбойт, оңоло турган түрү да жок. Анткени Батыш өлкөлөрү чыгыш Украинадагы, Крымдагы маселе чечилмейинче санкцияларын токтотпойт. Орусия да өз позициясынан артка кайтпайт, бирок Путин башка жол табышы керек. Орусиянын Батыш менен тирешип турганы шайлоодо Путин үчүн чоң фактор болду. “Көрдүңөрбү, Орусия чоң держава катары көз каранды эмес саясат жасап жатат” дегени чоң үгүт болду.

"Сирия көйгөйүн чечип жатабыз" деп мактанып жатышат. Бир нерсени унутпашыбыз керек - КМШ мамлекеттери мурдагы СССРден чыкканбыз, андагы “салттар” дагы көпкө уланат, Орусия болсо анын негизги мураскери. Кыргызстандын ошондой “мурастардан” кутулууга аракети бар. Калгандарында аракет деген жок, көз боёмочулук көп.

“Азаттык”: Талант мырза, Путин шайлоо алдындагы сүйлөгөн сөздөрүндө Орусиянын аскер кубатынын артыкчылыгын айтып мактанганын геосаясатта кандай бааласак болот?

“Биз СССР учурундагы кубаттуулугубузду жоготтук эле, эми жаңы технологиядагы күчтүү курал- жаракка ээ болуп жатабыз” деп элдин көңүлүн алышты.

Талант Кушчубеков: Анын эки максаты бар. Биринчиси - ички саясатта эл арасында үгүт иши үчүн колдонулду. “Биз СССР учурундагы кубаттуулугубузду жоготтук эле, эми жаңы технологиядагы күчтүү курал-жаракка ээ болуп жатабыз” деп элдин көңүлүн алышты.

Экинчиси - тышкы саясатка арналганы максаты - Орусия аюунун образында дүйнөдө жок согуштук курал-жаракка ээ экендигин далилдөө, даңазалоо. Орусия катышкан Сирия, Украина маселелери дипломатиянын күчү менен чечилбей жатканын көрүп жатабыз го.

“Азаттык”: Орозбек агай, "Путин башкарган жылдары Орусиянын мурдагы СССРдин аймагында таасири кескин төмөндөдү" деген пикирлер көп. Абалдын андай өзгөрүшү мыйзам ченемдүү нерсе беле же Путиндин саясатынын алешемдиги болдубу?

Орозбек Молдалиев: СССРдин курамына кирген мамлекеттердин Орусиянын таасиринен алысташы - Ельцин баштаган саясаттын натыйжасы. Башында Орусияда “союздук республикалардан кутулуп, Батыш менен кызматташып, керек болсо НАТОго кирсек өнүгүп кетебиз” деген иллюзия да болгон. Убагында Батыш аны колдогон. Турмушта алар ойлогондой болгон жок. Орусия эсине келгенче башка мамлекеттер эсине келип, эгемендүүлүктү бекемдеп алышты. Казак президенти Назарбаев ошол учурда эле “ким СССР өлкөсүнүн кыйрап калганына өкүнбөсө анын жүрөгү жок, бирок аны калыбына келтирем дегендин башы жок” деп айткан....

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Кайра келген Путиндин саясаты кандай болот?
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:18 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кара-Булак: сүмөлөктүн тилеги ак

Кара-Булак: сүмөлөктүн тилеги ак
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:42 0:00

Өзбекстанда атайын кызмат өзгөрдү

Өзбекстанда атайын кызмат өзгөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:27 0:00

Жээнбеков: Мискенбаев чагымчы

Жээнбеков: Мискенбаев чагымчы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:04 0:00

Студенттерди тажаткан жыйындар

Социалдык түйүндөрдө тараган документтин көчүрмөсү.

Билим берүү жана илим министрлигинин студенттерди мажбурлап эскерүү жыйынына жөнөтүү аракети сынга кабылды.

Аксы окуясынын Бишкекте өткөн 16 жылдыгын эскерүү жыйынына "студенттерди мажбурлап катыштыруу тууралуу документ" деп Интернетке тараган сүрөт-көчүрмө талкууга түштү.

19-мартта социалдык желеде жайылып, сынга кабылган буйрукта Бишкектеги төрт жогорку окуу жайдан 70тен студент жыйынга барышы керек экендиги жазылган. Өкмөт муну тарыхый окуянын мааниси менен түшүндүрсө, коомдун айрым катмары мындай чечимдерди укук бузуу деп баалайт.

Сунушту колдогон министрлик

Билим берүү жана илим министринин орун басары Кудайберди Кожобеков кол койгону кеп болгон буйрукта иш-чарага Жусуп Баласагын атындагы кыргыз улуттук университетинин, Кусаин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин, Ишеналы Арабаев атындагы кыргыз мамлекеттик университетинин жана Насирдин Исанов атындагы кыргыз мамлекеттик архитектура, курулуш жана транспорт университетинин студенттери катышуусу керек экендиги жазылган.

Аксы окуясын эскерүү. 17-март, 2018-жыл.
Аксы окуясын эскерүү. 17-март, 2018-жыл.

Жыйынга барууга студенттер мажбурланганы айтылат. Эгер катышпаса, баасы төмөндөп, сынак тапшырууга таасири тиери тууралуу эскертүүлөр берилген.

Андай чогулуштарга такай катышып жүргөн Жусуп Баласагын атындагы кыргыз улуттук университетинин студенти "Азаттыкка" мындайча ой бөлүштү:

- Аудитория керек болгондо университетке тапшырма берилет экен. Мажбурлап алып барышат. Барбагандарга окутуучулар "минус болоорун" айтышат. Айрымдар зарыл жумушун айтып, суранып барбай калышы мүмкүн. Бирок көп учурда канча студент керек болсо, тизме түзүп алып барышат. "Барган жериңердеги окуя тууралуу дилбаян жазып келесиңер" дешет. Бул, менимче, туура эмес.

Мажбурлап түрдүү жыйындарга алып барууну туура эмес деп эсептеген студент кыз "окуума зыяны тийбесин" деп, аты-жөнүн ачыкка чыгарбоону өтүндү.

Министрдин орун басары, буйрукка кол койгон Кудайберди Кожобеков Тажикстанда иш сапарында жүргөндүктөн, комментарий алууга мүмкүн болгон жок. Министрликтин басма сөз катчысы Айзура Чыкынова жагдайды төмөнкүчө түшүндүрдү:

- "Айкөл Ала-Тоо" коомдук бирикмеси министрликке Аксы окуясына арналган иш-чарага студенттерди катыштыруу боюнча сунуш менен кайрылган. Аксы окуясынын тарыхта маанилүү экенин эске алып, министрлик бул сунушту колдогон.

2002-жылдын 17-мартында Аскар Акаев президент кезинде Аксыда бийликке каршы чыккан элге ок атылып, алты адам каза тапкан. Анда ошол кезде камакка алынган депутат Азимбек Бекназаровду бошотуу жана Үзөңгү-Куушту Кытайга бербөө талаптары коюлган болчу.

Студенттерди жыйынга алып келүү уланат

Быйыл 17-мартта Бишкектеги “Медиа форум” ишканасынын алдында эскерүү жыйыны өткөн. Ага апрель ыңкылабынын катышуучулары, “Айкөл Ала-Тоо” бирикмесинин өкүлдөрү, КСДПнын активисттери катышкан.

Мээрбек Мискенбаев Жогорку Кеңеште депутат болгон учуру. 2016-жыл.
Мээрбек Мискенбаев Жогорку Кеңеште депутат болгон учуру. 2016-жыл.

Студенттерди жыйынга алып келүү боюнча министрликке сунуш берилгенин "Айкөл Ала-Тоо" бирикмесинин төрагасы, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Мээрбек Мискенбаев бышыктады. Жыл сайын эле мындай эскерүүлөргө студенттер катыша тургандыгын белгилеген Мискенбаев муну менен жаштар тарых тууралуу маалымат алаарын белгиледи:

- Бул жерде жаман ойлой турган эч нерсе көрбөй турам. Жаштар тарыхтан сабак алсын, көрсүн деген эле мааниде сунуш киргизилген. Аларга көрсөтүш үчүн атайын тасма даярдалып, чоң экран орнотулган.

Мискенбаевдин айтымында, 24-марттагы ыңкылаптын 13 жылдыгына карата уюштурулуп жаткан ишембиликке жана апрель окуясынын сегиз жылдыгына карата Филармонияда өтчү жыйынга да студенттер чакырылат. Тийиштүү сунуш министрликке жөнөтүлгөн.

Баш мыйзамга каршы адат

Мектепте, орто жана жогорку окуу жайларда окугандарды бийлик же башка уюмдар уюштурган иш-чараларга мажбурлап катыштыруу, майрамдык салтанаттарда бийлетүү сыяктуу Совет доорунан калган адат Кыргызстанда дагы эле бар. Шайлоолордо да мажбурлап катыштыруу, добуш бердирүү өнөкөтү жоюлбай келатат. Мындай көрүнүш Борбор Азиядагы мамлекеттердин баарында кезигет.

Маматкалил Разаев.
Маматкалил Разаев.

Билим берүү тармагы боюнча эксперт Маматкалил Разаев мындай мажбурлоодон жарандар өздөрү баш тартышы керек деген пикирин ортого салды:

- Студент болобу, бюджеттик ишкананын кызматкери болобу, кайсы бир жыйынга өз ыктыяры менен барса - ошол чогулуштун да мааниси жогору экенинин белгиси. Жигердүү катышуу адамдардын өз каалоосунда болушу керек. Саясатчы Өмүрбек Текебаев совет доорунда мугалим болуп иштеп жүрүп, окуучуларды пахтага мажбурлап алып чыгууга каршылык көрсөтпөдү беле? Ошондой бир кадам керек го дейм. Маселе бышып жетилди.

Кыргызстандын Конституциясынын 34-беренесинде "Эч ким чогулушка катышууга мажбурланууга тийиш эмес" деп жазылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Асылбек Жээнбеков: мандатымды эл чечет

Асылбек Жээнбеков.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Асылбек Жээнбеков аны мандатынан эл гана ажырата алат деп эсептейт. Бул тууралуу ал бүгүн фракциянын жабык жыйынынан чыккандан кийин “Азаттыктын” суроосуна жооп берип жатып айтты.

Жээнбеков Мээрбек Мискенбаевдин айткандарын "чагым" деп атап, “президенттин ишине эч кийлигише албайм, Бакиев менен Акаев баарыбызга сабак болушу керек” деп кошумчалады.

Бүгүн КСДП фракциясы жабык жыйын өткөрдү. Фракция лидери Иса Өмүркуловдун айтымында, анда бир гана маселе – партиянын курултайына даярдык талкууланды, андан башка сөз болгон жок.

Буга чейин "Айкөл Ала-Тоо" бирикмесинин төрагасы, КСДПнын мүчөсү, мурдагы депутат Мээрбек Мискенбаев президент Сооронбай Жээнбековго кайрылып, аны үй-бүлөлүк башкарууга жол бербөөгө, иниси, КСДП фракциясынын мүчөсү Асылбек Жээнбековду депутаттык мандатын тапшырууга чакырган.

КСДП партиясынын жыйыны 31-мартта болору, анда Алмазбек Атамбаевди партиянын төрагасы кылып бекитүү маселеси карала тургандыгы айтылууда.

Жээнбеков: Мискенбаев чагымчы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:04 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нооруз - Жаңы күн же Жыл ажыраш

Нооруз - Жаңы күн же Жыл ажыраш
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:39 0:00

Ирандык күткөн Нооруз

Ирандык күткөн Нооруз
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:04 0:00

Исаковдун сын ээрчиткен сапары

Сапар Исаков Ошто. 17-март, 2018-жыл.

Өкмөт башчы Сапар Исаковдун Ага Хан фондуна тиешелүү тик учак менен Ошко барышы коомчулукта талкуу жаратты.

Өкмөттүк аппараттын маалымат бөлүмү Оштогу кызмат сапарында премьер-министр Сапар Исаков Ага Хан фондунун тик учагы менен жүргөнүн ырастады.

Бирок ал чет өлкөлүк уюмдун тик учагы өкмөттүк иш-чаралар үчүн кандай шартта берилгенин ачык айткан жок. Ал эми Ага Хандын Кыргызстандагы өкүлчүлүгү бул тууралуу кийинчерээк маалымат берерин билдирди.

Өкмөт башчынын эл аралык уюмдун тик учагы менен сапарга чыгышы социалдык түйүндөрдө талкууга жем таштады. Айрымдары "тик учакты ижарага алган" деп божомолдоп, анын чыгымын сындаса, кээ бири "эл аралык уюмдардын кызматынан пайдалануу кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу эрежеге каршы келет" деп айыпташууда.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов бул сынды туура деп эсептейт. Иманкулов өкмөткө тиешеси жок тик учак менен жүрүү жогорку кызмат адамдарынын коопсуздугуна да коркунучтуу экенин эске салды.

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

- “Бекер сыр капканда гана болот” деп коет. Ар бир нерсенин баасы бар. Алар учагын жөн эле берип койбойт да. Жөн эле рейс менен барса эмне болот? Тик учактын бир жагына эле барышы 200 миң сомдой болушу керек. Аны жөн эле бере бербейт.

Ал эми экономист Искендер Шаршеевдин пикиринде, айрым өлкөлөрдө ачык-айкын келишим түзүү менен өкмөт эл аралык уюмдардын кызматынан пайдалана берет. Кыргызстан сыяктуу казынасы чакан мамлекеттерде өкмөттүн иш сапары үчүн атайын тик учактарды кармоого караганда, менчик же ар кандай кандай уюмдардыкын келишим менен пайдалануу натыйжалуу.

- Бул жерде так караш керек. Бир жактуу карай берген болбойт. Анткени эл аралык тажрыйбада болуп жүргөн көрүнүш. Кээде ар кандай келишимдер менен мындай тик учактар колдонула берет.

Мурдагы экономика министри Эмил Үмөталиев болсо бийлик башындагылардын эл аралык уюмдардын тик учагы менен иш сапарларына чыгып жатканына таң калбайт.

Анын пикиринде, эгемендүүлүк алган жылдардан тартып мамлекет эл аралык уюмдардан бардык тармакка кайтарымсыз каражат, ар кандай техника алып келатканын эске алганда, бул кадыресе көрүнүш катары кабыл алынып калган.

- Иш сапарында пайдаланылган бир көмөк, чоң жардамдардын ичиндеги кичинекей үлүш. Андан чоң көмөктөрдү мамлекет катары алып эле келатабыз. Демек ошолордун бири деп кабылдасак болот. Эми жардам албай жүрсөк бир жөн.

Бирок Үмөталиев "коомчулукта ар кандай түкшүмөл ойлорду жаратпаш үчүн тик учакты пайдалануунун шарттары ачык айтылышы керек болчу" деп кошумчалады.

Кыргызстанда өкмөттүк иш сапар үчүн атайын тик учак каралган эмес. Айрым чукул кырдаалдарда аскердик учактар колдонулуп жүрөт. Ал эми Өзгөчө кырдаалдар министрлигиндеги тик учак оңдоого муктаж.

Саясат талдоочу Орозбек Молдалиев келечекте кыргыз өкмөтү өзүнүн тик учагын сатып алышы керек деген пикирде.

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Эми ижарасы төлөнсө-төлөнбөсө да кеп боло турган окуя. "Эмнеге анын тик учагында жүрөт?" дегенден башка этикалык жагы да бар. "Байкуш, эч нерсеси жок мамлекет фонддун учагы менен жүрөт" деген кеп болот. Протокол боюнча деле туура эмес. Өзү эл аралык мамилелер боюнча адис жигит. Эми тик учак жок болсо Өзгөчө кырдаалдар министрлигине лизинг менен болсо да бирди алып бериш керек. Азыр "өнөктөшпүз" деген Орусиядан деле алса болот.

Ага Хан фондуна тиешелүү тик учакты буга чейинки жогорку кызмат адамдары да өлкө ичиндеги жумуш сапарларында пайдаланып жүрүшкөн.

Бул уюмдун ак түстөгү тик учагы чакан жана ыңгайлуу экенин айткандар бар. Азырынча тик учактын үлгүсү жана аны техникалык камсыздоосуна сарпталган каражат туурасында маалымат жок.

Ага Хан фонду Нарында 200 гектардан ашык аянтка жогорку окуу жай салган. Ошондой эле өлкөдө ар кандай социалдык жана коммерциялык долбоорлорду ишке ашырып жүрөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Наристени" чоңойткон Пругло

"Наристе" үн аспаптар ансамбли 1971-жылы түзүлгөн.

Совет мезгилинде атагы таш жарган алгачкы эстрадалык ансамблдердин бири -"Наристенин" негиздөөчүсү Владимир Пругло жыйырма жылдан бери Германияда жашайт. Ал "Азаттыкка" "Наристе" үн аспаптар ансамбли тууралуу эскерүүлөрү менен бөлүштү.

Жетимишинчи жылдар. Бүткүл Союз боюнча үн аспаптар ансамблдери түзүлүп, советтик эстраданын кулачы кеңири жайылган учур. Бардык ишканалар, завод-фабрика жана окуу жайлар өз ансамблин түзүп, ырга-күүгө шыктуу жаштардын таланты ачылып турган.

Нарын облусунун Миң-Куш шаарчасындагы Тоо-кен комбинатында ыр-күүгө шыктуу жаштардын тобу түзүлөт. Комбинаттын жетекчилиги бул ишке жоопкерчилик менен мамиле кылып, ансамблди түзүү үчүн Фрунзеден (азыркы Бишкек шаары) профессионал музыкант Владимир Пруглону чакырат.

Тоо койнунда эстрадалык ансамблди түзүү машакаты тууралуу учурда Германияда жашаган журтташыбыз Владимир Пругло минтип эскерди:

- Ансамбль 1971-жылы негизделген. Мен ал кезде Фрунзедеги Филармонияда иштечүмүн. Анан эле Миң-Куштагы тоо-кен комбинатынын алдындагы "Оргтехника" заводуна чакырышып, ал жакта улуттук, заманбап кыргыз ырларын аткарган топ түзүүнү сунуш кылышты. Бардык жабдыктарды алып берүүгө, шарт түзүүгө убада беришти. Мен музыканттар тобун алып, ал жакка жөнөдүм. Миң-Куштагы жумушчулардын арасынан таланттууларды издеп, алгач алты кишиден турган топ түздүм. Аларга музыкалык аспаптарда ойногонду үйрөттүм. Ошентип, ишти баштадык. 1971-жылы Фрунзеге келип, биринчи жолу телеге тартылдык. Бир жылдан кийин Москвада Бүткүл союздук көргөзмө борборунда (ВДНХ) өткөн концертке Кыргызстандын атынан барып катыштык. Андан кийин Фрунзеге Лениндин туулган күнүнө карата уюштурулган концертке чакыруу алып, Опера жана балет театрынын сахнасында өнөрүбүздү тартууладык. Бара-бара күйөрмандарыбыздын катары калыңдап, элге тааныла баштадык.

Владимир Пругло “Наристенин” биринчи курамында Азык Төлөгөнов, учурда белгилүү кинорежиссер Эрнест Абдыжапаров, Кыргыз эл артисти, маркум Шамшыбек Өтөбаев сыяктуу өнөрпоздор болгонун эскерет.
Владимир Пругло “Наристенин” биринчи курамында Азык Төлөгөнов, учурда белгилүү кинорежиссер Эрнест Абдыжапаров, Кыргыз эл артисти, маркум Шамшыбек Өтөбаев сыяктуу өнөрпоздор болгонун эскерет.

​Музыкалык ансамблди Миң-Куштагы заводдун жетекчилиги толук камкордукка алып, музыкалык аспаптардан, концерттик кийим-кечеден кем кылган эмес. Топтун курамында ырдагандардын ысымы эл арасында тааныла баштаган. Кийинчерээк алардын арасында маданиятка эбегейсиз салым кошкон ишмерлер чыккан.

Владимир Пругло “Наристенин” биринчи курамында Азык Төлөгөнов, белгилүү кинорежиссер Эрнест Абдыжапаров, Кыргыз эл артисти, маркум Шамшыбек Өтөбаев сыяктуу өнөрпоздор болгонун эскерет.

Кийинчерээк топко Кыргыз эл артисти Сайра Чоткараева кошулган. Атактуу актриса Айтурган Темирова 80-жылдардын башында ушул топтун курамында ырдаганын көпчүлүк биле бербейт. Таанымал ырчы Шахрезада Аскарова да “Наристенин” бир кездеги солисти болгон.

- 1977-жылы Биринчи бүткүл союздук фестивалга катышып, алтын медаль жеңдик. Көп өтпөй “Наристени” профессионалдык музыкалык ансамбль катары Филармонияга иштөөгө чакырышты. Ошондон кийин бир нече жолу Кыргызстандын атынан сынактарга, кароо-фестивалдарга катыштык. Орто Азияны, СССРди кыдырдык. Украинанын, Молдованын бир топ шаарларында концерттерди койдук. 1983-жылы Вьетнамга жана Лаоско бардык. Ал жакта бир айдай жүрдүк. Биз менен кошо Кыргызстандын жана СССРдин эл артисти Болот Миңжылкыев, Кыргыз Республикасынын эл артисти Алтынбек Сапаралиев да бар эле. Андан кийин Германия Демократиялык Республикасында концерт бердик. 1984-жылы мен үй-бүлөлүк маселелериме байланыштуу ансамблдан кетүүгө аргасыз болдум. Ошентип жалпысынан бул топто 1971-жылдан 1984-жылга чейин он үч жыл иштедим. Андан соң Аламүдүн райондук маданият үйүн жетектедим, - деп эскерет Пругло.

"Наристе" ансамбли Вьетнамда. 1983-жыл.
"Наристе" ансамбли Вьетнамда. 1983-жыл.

Владимир “Наристеде” иштеген жылдарын абдан сагынарын кошумчалады. Ал ансамбл аткарган ар бир ырды шөкөттөп, көркөмдүк деңгээлине көз салган.

“Ар бир чыгарманы жүрөгүм менен кабыл алып, өзүмдүн чүрпөм катары көрөм”, - дейт “Наристенин” негиздөөчүсү.

Ансамбл актарган алгачкы чыгармалардын бири - “Таң Чолпонум” аттуу элге кеңири тараган ыр болгон. Аны бир кезде Асанбек Жумакадыров аттуу солист аткарган.

Владимир Пругло уулу менен.
Владимир Пругло уулу менен.

- Кыргызстандын кайсы аймагына барбайлы, жакшы тосуп алышчу. Жайында Ысык-Көлдөгү пансионаттарды кыдырып концерт койчубуз. Филармония койгон планды 200 пайызга аткарчубуз деп айта алам. Ал кезде кварталына 48 концерт коюу милдет болчу. Ошол кездерди абдан сагынам. Ар бир ырды өзүм тандап, шөкөттөйт элем. Топтун алгачкы ырларынын бири “Аппагымды” абдан жакшы көрчүмүн. Тилекке каршы, ал эч жерде сакталбай, ырдалбай калды.

Владимир Пругло 20 жылдан бери Германияда жашайт.
Владимир Пругло 20 жылдан бери Германияда жашайт.

“Жамгыр” деген чыгарманы 1979-жылы биринчи жолу Сайра Чоткараева аткарган. Анын да обонун ушул күнгө чейин сүйүп угам. Бир жолу Ошко барып, ал жактын музыканттары менен таанышып, бир топ музыкалык аспаптарды алып келдим. Албетте, ал кезде нукура кыргызча ырлардын эстрада стилине салып ырдаган алгачкы жамааттардын бири болгону үчүн “Наристе” элге тез сиңди. Репертуары жакшы болчу. Алардын обондорунун баарын шөкөттөп чыгыш биздин иш эле. 2022-жылы “Наристенин” түзүлгөнүнө 50 жыл толот экен. Ошондо бир нерсе өткөрсөкпү деген сунуштар түшүп жатат. Мен топтун ар кайсы убактардагы айрым катышуучулары менен Интернеттеги социалдык түйүндөр аркылуу байланышып турам. Кээ бирлери арабыздан өтүп кетти. Эми көрөбүз го, кандай болот, - деген Пругло учурда Германиянын Хале шаарында жашайт.

Ал Кыргызстандан үй-бүлөсү менен 20 жыл мурун көчүп кеткен. Четте да чыгармачылыгын таштаган эмес. Германияда ар кыл улут өкүлдөрүнөн турган топ түзгөн. Бул топ менен Европанын шаарларын кыдырып, концерт да коюшат. Бирок алыскы аймакта эстралык кыймылдын көч башы болгон “Наристе” Владимир Пруглонун чыгармачылыгында өзгөчө орунду ээлейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ош: имамдар илимден четтеп турат

Оштогу мечиттердин бири. Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда ислам дининин популярдуулугу артып, аны туткандар күн санап көбөйүп жатканына карабай диний сабаттуулук аксап жатканы айтылууда.

Айрым дин аалымдары илим казып, китеп жазып отура турган молдокелердин аш-тойдон колу бошобой жатканын айта баштады.

Ошол эле убакта "ислам дини жаңы илимий ачылышка муктаж эмес" деген молдокелер да бар.

Тарыхчы Жолдошбек Бөтөнөев диниятчылар элди үндөгөнү менен классикалык исламды заманга жуурулуштуруу маселеси артта калып жатканын сындап жүрөт.

- Дүйнөлөшүү доорунда классикалык ислам менен Кыргызстандын заманбап талаптарын жуурулуштуруу маселеси чечилбей келет. Молдокелер исламды заман талабына ылайыктап алып чыга албай жатат. Айрымдарынын аш-тойдон колу бошобой, анысы аз келгенсип саясатка аралашып, аткаминерлерди жандап, кошоматтанып жүрүп калышты.

Жолдошбек Бөтөнөев мечиттерден жана диний китеп дүкөндөрүнөн майда-чүйдө котормолордон башка жергиликтүү молдокелердин колунан жаралган ири эмгектерди көрө электигин айтууда:

Жолдошбек Бөтөнөев.
Жолдошбек Бөтөнөев.

- "Тиги казы тигиндей китеп жазыптыр, бул имам мындай китеп чыгарыптыр" дегендей сөздөрдү мен кезиктире элекмин. Эл арасында пикир жаралып, "мобул молдонун китебинде мындай илимий жаңылык бар экен" деген сөздү уга элекмин. Мен болгону мечиттердин жанында майда-чүйдө 100-200 сомдук даарат алууну, намаз окууну үйрөткөн кичинекей китепчелердин жайнап жатканын гана көрүп жүрөм.

Кыргызстанда ислам таануу боюнча ири эмгектер жаралбаганы менен популярдуу молдокелердин динди оозеки түшүндүргөн, оозеки тараткан ыкмасы кеңири колдонулуп келет.

Маселен, күндөлүк турмушта ислам менен мыйзамдын же салттын ортосундагы талаш жагдайлар боюнча коомчулук дароо эле кайсы бир молдокенин оозунан жооп алышы адатка айланган.

Муну Оштогу теология факультетинин деканы Самаган Мурзаибраимов ар бир талаш маселеге олуттуу жүйө менен жооп берген илимий эмгектерди жазууга дараметтүү илимпоздун жоктугу менен түшүндүрдү.

Самаган Мурзаибраимов.
Самаган Мурзаибраимов.

- Биздин коомчулук кээ бир нерселерге бат жооп берүүнү талап кылат. Ошого жараша суроосуна телефон, теледеги түз эфир аркылуу жооп алганга көнүп кетти. Ага жооп берген адам үчүн да оңой. Анткени бир нече хадис билет. Ошонун негизинде сүйлөп коюш оңой.

Кайсы бир суроого бир нече илимий жүйөнү таап, аны китеп кылып жазуу көп эмгекти талап кылат. Муну азыркы молдокелерден да, теологдордон да талап кылуу бир аз орунсуз. Себеби китеп жазууга дараметтүү адамдар Кыргызстанда дээрлик жокко эсе. Муну моюнга алуу керек.

"Коомчулук тиричилик деңгээлинде калды" деп, ошолордун деңгээлинде сүйлөп эле жашообузду улантып жатабыз. Бул биринчи этап. Эми "СМС аркылуу талак берсе болобу?" деген деңгээлден көтөрүлүп, салмактуу илимий исламга өтүшүбүз керек.

Дин ишмерлеринде болсо ислам боюнча илимий китеп жазуу маселесинде пикирлер бир кылка эмес. Маселен, Ош шаарынын казысы Убайдулла Сарыбаев "китеп көп, аны окуган киши жок" деген пикирде.

Бардык нерсе пайгамбардын хадиси менен Алланын куранына барып такалат.

- Котормолор тынбай эле жаралып жатат. Ислам илими ошол эски илимдерден которулуп алынат. Ислам илимин адамдар ойлоп чыгара албайт, чыгарма жаза албайт. Ошон үчүн бардык нерсе пайгамбардын хадиси менен Алланын куранына барып такалат. Негизи бизде китеп маселеси чечилген. Окубай туруп, "китеп жок" деген туура эмес. Окушубуз керек.

Акыркы учурларда Ош МУнун теология факультети диний темада кырктан ашык китепти түрк тилинен кыргызчага которгон. Азыр да “Хадистердин негизиндеги ислам” аттуу жети томдук илимий китеп басмадан чыкканы турат.

Бирок жергиликтүү молдокелер, имамдар, казылар тарабынан ислам дини боюнча илимий жүйөлөргө негизделген бир да салмактуу эмгек жарала элек.

Молдолордун билими - мезгил талабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:02 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уча албаган "Санавиация"

Уча албаган "Санавиация"
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

"Жаңы жылдын" сценарийи жаңыра элек

Ала-Тоо аянтындагы Нооруз майрамы. 21-март, 2017-жыл.

Кыргызстанда Нооруз майрамы расмий түрдө биринчи жолу 1989-жылы 21-мартта Фрунзе шаарында белгиленген. Архивдик сүрөттөрдөн Кожомкул атындагы спорт ордосунда ар кандай жаныбарлардын куурчактары бийлеп, оркестр ойноп, акындар менен артисттер өз өнөрлөрүн тартуулап жатканын көрсө болот. Борбордук аянттагы Нооруз салтанатында быйыл кандай өзгөчөлүктөр бар?

Нооруз майрамы дегенде аластаган Умай эне, кементай кийген Кыдыр ата көз алдыга тартылат. Ала-Тоо аянтында ар улуттун өкүлдөрү ырдап-чордоп, көчөт кыздардан, адискөй бийчилерден түзүлгөн топтор тегерене бийлешет. Эстрада ырчылары обон созот. Улуттук спорттук оюндар боюнча мелдештер өтөт. Бул Нооруз келген сайын кайталанчу көрүнүш.

Бишкектин чок ортосунда сейилдеп жүргөн Сезим Семетей кызы жогорудагыдай сценарий жыл сайын кайталана бергени үчүн майрамдык иш-чараны көрүүгө кызыкпай калганын айтып берди:

- Жыл сайын эле кайталана берген көрүнүш. Теледен көрүп калабыз. Бирөөсү чыгып ырдайт, бирөөсү жасалма сүйлөйт. Кыргызча кийинип алышат. Нооруз майрамына сүмөлөктү такап коюшат. Мен өзүм жекече бул майрамга маани деле бербейм.

Сезимдин курбусу Бекзаданын пикири да ушундай:

- Азыр жашоо өнүгүп атпайбы. Нооруз майрамына деле башка бир жаңылыктарды кошуп, өнүксө жакшы болот эле да.

Театр режиссеру Шамил Дыйканбаев жаштардын Ала-Тоо аянтында жана жер-жерлерде өткөрүлүп жаткан Нооруз майрамы көп жылдан бери окшош сценарий менен өтүп келатканын танбайт.

Шамил Дыйканбаев. Сүрөт "Facebook" социалдык түйүнүндөгү өздүк баракчасынан алынды.
Шамил Дыйканбаев. Сүрөт "Facebook" социалдык түйүнүндөгү өздүк баракчасынан алынды.

- Ооба, бизде күнөө бар. Туура эле айтып жатышат. Биз, режиссерлор, изденбейбиз да. Болгону көп жылдардан бери келаткан салттарды көргөзүп гана коюп, аныбызга ыраазы болуп басып жүрөбүз. Чынында анын айынан расмий белгиленип жаткан майрамдардын сценарийлери бир гана калыпка түшүп калды. Жаштардын айтканында жүйө бар. Аны моюнга алыш керек. Негизи эле эгемендик майрамыбыздан баштап расмий маданий иш-чараларыбыздын баары эле, көптөгөн концертерибиз да эч кандай өзгөчөлүксүз эле өтүп келатат. Менимче театралдык оюн-зоокту коюп бере турган жакшы чыгармачыл топ түзүлбөй жатат. Анан ортодо ачыгын айтканда каражат аз болуп, же бөлүнгөн акчанын жарымы желип кетет деп ойлойм.

Дыйканбаев, мисалы "Көчмөндө оюндарынын" ачылышы өзгөчө эсте каларлык өткөнүн, себеби ага астейдил көңүл бурулганын айтты. Ал Ала-Тоо аянтында өткөн майрамдарга деле ошондой мамиле болсо деп тилек кылат.

Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин өкүлү Рыскул Боронбаев Ала-Тоо аянтында Нооруз майрамын өткөрүү он жылдан ашуун убакыттан бери Бишкек мэриясына, ал эми аймактардагы иш-чаралар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына табышталганын билдирип, буларды кошумчалады:

- Көтөрүлгөн маселе туура эле. Албетте, Ноорузду белгилөөнүн өзүнүн салттуу эрежеси бар. Режиссер ал чектен чыга албайт. Сүмөлөк кайнатуу турган нерсе. Андан аркысы театралдык оюн-зоок, бий, концерт берүү менен бүтүп калып жатат. Ошол оюн-зоокту өзгөчө кылып койсо болот. А бирок негизги өзөк Умай эне менен сүмөлөктө да.

Бишкек шаардык мэриясынын маданият бөлүмүнүн башчысынын милдетин аткаруучу Урмат Белекбаев быйылкы Нооруз майрамын белгилөөдөгү өзгөчөлүктөрдү айтып берди:

Урмат Белекбаев.
Урмат Белекбаев.

- Өзгөчөлүк деп айтсам жаңылбайт болушум керек. Ак Босого жаңы конушунда быйылкы майрамга карата тушоо кесүү ырым-жырымдарын көрсөтүшөт. Свердлов районунда да көптөгөн маданий-массалык иш-чаралар өтөт. 20-мартта Келечек, Бакай-Ата, Энесай, Ак бата конуштарында чоң иш-чаралар уюштурулган.

Белекбаев Нооруз майрамын өткөрүүгө быйыл шаар капчыгынан 1 миллион 100 миң сомдой акча сарпталганын, каражат негизинен Ала-Тоо аянтын жана негизги көчөлөрдү жасалгалоого, көрнөк-жарнактарды илүүгө жана шөкөттөө иштерин аткарууга жумшалганын айтты.

Театр ишмерлер бирикмесинин жетекчиси Жаныш Кулмамбетов өлкөдө өтө турган расмий майрамдар негизинен жыл сайын эле чектелүү бир топторго тапшырыларын, андыктан коюлган маданий иш-чаралар көбүнчө кайталанма болуп каларын кошумчалады:

- Өткөрө турган топко конкурс жарыялап коюш керек. Мунун оптималдуу вариантты ошол. Ноорузга чейин эки ай мурун конкурс жарыялап, анын тыянагы менен тапшырмалар берилип, каржылоо процесси башталышы керек.

Бишкек шаардык мэриясынын маданият бөлүмүнүн башчысынын милдетин аткаруучу Урмат Белекбаев Нооруз майрамын өткөрүүчү чыгармачыл топ, анын ичинде режиссер тендердин негизинде тандалып алынарын билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Айкөл Ала-Тоонун" айгайы, ажырымдын көйгөйү

Мээрбек Мискенбаевдин президент Сооронбай Жээнбековго талабы. 17-март, 2018-жыл

"Айкөл Ала-Тоо" бирикмесинин төрагасы, КСДПнын мүчөсү Мээрбек Мискенбаевдин 17-мартта президент Сооронбай Жээнбековго кайрылганы коомдук-саясий чөйрөнүн кызуу талкуусуна түштү.

Мискенбаевдин оозу менен айтылган доомат

Башкаруучу Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) курултайынын алдында 17-марттагы Аксы окуясынын курмандыктары эскерилди.

Иш-чарада "Айкөл Ала-Тоо" бирикмесинин төрагасы, мурдагы депутат Мээрбек Мискенбаев президент Сооронбай Жээнбековго кайрылды. Ал президентти үй-бүлөлүк башкарууга жол бербөөгө, иниси, КСДП фракциясынын мүчөсү Асылбек Жээнбековду депутаттык мандатын тапшырууга чакырды:

- Президент Сооронбай Жээнбековду үй-бүлөлүк-кландык, авторитардык башкарууну калыбына келтирүүнү эңсегендерге моюн сунбоого чакырабыз. "Тууган-урук", "ака-үка" дегенди токтотуш керек, урматтуу туугандар. Мыйзам баарыбызга бирдей. Алмаз Атамбаевдин күчтүү, бирдиктүү жана эркин Кыргызстанды курууга багытталган саясий курсун улантууну Жээнбековдон талап кылабыз.

Мээрбек Мискенбаев иш-чарада "депутат Асылбек Жээнбеков агасы президент болуп калса, мандатын тапшырууга убада берген" деп билдирди. Мискенбаевдин бул билдирүүсүнө КСДПнын катчылыгы да, Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы спикери Асылбек Жээнбеков өзү да жооп кайтара элек. ​

Талап жана Асылбек Жээнбековдун абалы

Мунун баары партиялаш, санаалаш азыркы жана мурдагы президенттин ортосундагы ажырымдын ачыкка чыгышы катары сыпатталууда.

Парламенттин КСДП фракциясынан депутат Рыскелди Момбеков Мискенбаевдин айтканын курулай айгай салуу жана чагымчылдык катары баалады:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Үй-бүлөлүк-кландык башкаруу тууралуу алдын ала эле айгай сала бергендин өзү туура эмес. Бул чагымчылдык. Эгерде ошондой маселе жаралып, президенттин жакындары бийликке аралашып, эл арасында аңыз кептер чыга баштаса, ошентип айтса бир жөн эле. Асылбек Жээнбеков - катардагы депутат. Ал комитетти же фракцияны да башкарбайт. Анан ал агасы менен кошо бийлик жүргүзүп, мамлекетти башкарып жатканы тууралуу сөз жок. Анан дагы Асылбек Шарипович өзү "агам президент болсо, мандатымды тапшырам" деп кимдир бирөөгө убада бергенин укпаптырмын.

КСДП партиясынын төрагасынын орун басары, мурдагы парламент спикери Чыныбай Турсунбеков ошол учурда ал да талапкер катары даярданып жүргөндүктөн Асылбек Жээнбековдун агасы президент боло турган болсо, депутаттык мандатын тапшыруу жөнүндө убада бергенин укпаганын айтты. Ошондуктан ал бул суроого так жооп бере албастыгын билдирди:

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- Мен да "ошондой сөз болду" деп уктум. Аны мен азыр тактап жатам. Мен дал ошол маселелер козголгон маалда өзүм президенттикке талапкер болом деп, даярданып жүрбөдүм беле. Андыктан ал тууралуу кабарым жок экен. Анан да партиялаштарымдын айткандары боюнча комментарий бербей эле турайын....

Мандаттан ажыратуунун максаты

Саясатчылар арасында болсо "апрелчи" экс-депутаттын билдирүүсүн мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин каалоосу менен түшүндүргөндөр бар.

Алар мындай аракетти Асылбек Жээнбековдун мандатын алуу аркылуу азыркы президент Сооронбай Жээнбековго таасирин күчөтүү дымагы катары баалашууда.

Саясатчы Равшанбек Жээнбеков Асылбек Жээнбековдун депутаттык мандаты саясий тирештин негизги себебине айланышы мүмкүн деп эсептейт:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- "Сооронбай Жээнбеков өз алдынча президент боло алабы, бийликти өзүнүн колуна топтой алабы?" деген маселеде анын иниси Асылбек Жээнбековдун депутаттык мандаты негизги көрсөткүч болот. Эгерде Асылбек мырза мандатын өткөрүп берсе - анда президент Сооронбай Жээнбековдун парламенттеги колдоосу жок болот. Ал колдоону жок кылыш үчүн азыр Атамбаев жана анын командасына анын мандатын алуу абдан маанилүү маселе. Асылбек Жээнбеков - президент өз алдынча саясат жүргүзүп, иш алып барышы үчүн парламенттен күч топтоп бере ала турган саясатчы. Ошондуктан Атамбаевде аны мандаттан ажыратуу максаты турат.

Саясат талдоочулардын жоромолуна караганда, экс-президентке жана анын жакындарына Сооронбай Жээнбековдун соңку саясий кадамдары жакпай жатышы мүмкүн. Анткени президент Коопсуздук кеңешинде Атамбаев дайындап кеткен күч түзүмдөрүнүн башчыларын сындап, коррупция менен күрөшчү жетекчилердин өздөрү ага белчесинен малынып калганын айткан эле. Абалды жөнгө салууга мөөнөт берген мамлекет башчы буга чейин токтотулган коррупцияга байланыштуу кылмыш иштерин кайрадан көтөрүүнү тапшырган. Равшанбек Жээнбеков ажырымдын себебин ушул жагдай менен байланыштырды:

Сооронбай Жээнбеков "коррупция менен күрөшөм", "укук коргоо органдары аябай коррупциялашкан" деген сөзү Атамбаевге октой тийди окшойт.

- Президент Сооронбай Жээнбеков "коррупция менен күрөшөм", "укук коргоо органдары аябай коррупциялашкан" деген сөзү Атамбаевге октой тийди окшойт. Анткени Атамбаев буга чейин "ийгиликтүү реформалар жасалып, коррупцияга каршы ийгиликтүү күрөш жүрүп жатат" деп байма-бай айтып келген болчу. Президент Жээнбековдун билдирүүсү анын буга чейин айткандарын жокко чыгаргандай болду. Ошондуктан Атамбаевге жана анын айланасына бул нерсе жакпай, карама-каршылыкты күчөттү.

Акыркы маалыматтарга караганда, КСДПнын курултайы 31-мартта өтүп, анда партиянын ички маселелери талкууланып, лидери аныкталганы турат. Партиянын башчылыгына Алмазбек Атамбаев кайра кайтып келери айтылган.

Апрель баатыры, ыңкылапты коргоо кыймылынын төрагасы Таалайбек Айдаров Мээрбек Мискенбаевдин айткандарын сындады.
Апрель баатыры Мискенбаевди сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:15 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жашоосу катаал Жер-Көчкү

Жашоосу катаал Жер-Көчкү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:18 0:00

Эже-сиңди: Ургаачынын чырагы кырк

Эже-сиңди: Ургаачынын чырагы кырк
please wait

No media source currently available

0:00 0:37:46 0:00

Данисте: Жери жок эне, тешилген жолдор

Данисте: Жери жок эне, тешилген жолдор
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:43 0:00

Курултайлардын кубаты байкала элек

Бириккен элдик кыймылдын курултайы. 2010-жылдын 17-марты. Архивдик сүрөт.

Кыргызстанда жарандык активисттер менен патриоттук күчтөр апрель айында республикалык курултай өткөрүүнү көздөп жатышат.

Курултайда коррупцияга каршы күрөш, саясий камактагылар, сөз эркиндигинин абалы жана мамлекеттин туруктуулугу тууралуу маселелер каралаары кабарланды.

Акаев, Бакиев баштаган мурдагы президенттерди кошо чакырууну көздөп жаткан бул курултайдын идеясы социалдык тармактарда кызуу талкууга түштү. Эксперттер арасында "курултай өңдүү жыйындар өзүн актабайт жана коомдогу кайсы бир көйгөйдү чечүүгө кудуретсиз" деген көз караштар айтылып жүрөт.

"Артыбызда бийликтин колдоосу жок"

Жарандык активисттер, патриоттук күчтөр "Кыргызстан: кечээ, бүгүн, эртең" деген курултай өткөрүүгө камынып жатышат.

Уюштуруучу комитеттин мүчөсү, жарандык активист Адил Турдукуловдун "Азаттыкка" айтканына караганда, курултайда коррупцияга каршы күрөш, саясий камактагылардын, сөз эркиндигинин абалы жана мамлекеттин туруктуулугу жөнүндө маселелер каралат:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Биздин максат - артка кылчактабай, азыркы учурдун маанилүү көйгөйлөрүн чыгарып, жалпы элдик институт аркылуу коррупция менен күрөшүү, сөз эркиндиги, саясий куугунтук маселелерин талкуулоо. Буларды чогуу кароо үчүн курултай институтун демилгелеп өткөрүп келген "Улуттук мекенчил күчтөр" кыймылы, "Жаңы муун" саясий кыймылы, жарандык активисттер жана саясатчылар чогулалы деген ой бар.

Ошондой эле Адил Турдукулов уюштуруучулардын артында расмий бийлик турат деген айың кептерди төгүндөдү:

- Акыркы күндөрү Мискенбаев сыяктуу айрым адамдар биздин курултайды "президент Жээнбековдун колдоосу менен өтүп жатат" деп чыгышты. Мен бул айың кептерди жокко чыгарам, бийликтин эч кандай колдоосу жок, жогоруда мен атаган төрт блок уюштуруп жатабыз.

Уюштуруу комитетинин жетекчиси, "Жаңы муун" кыймылынын башчысы Айбек Мырза курултайга бардык саясий күчтөр, коомдук активисттер чакырыларын билдирди. Чакырылгандардын сап башында мамлекетти башкарып келген мурдагы президенттер жана азыркы президент да бар:

- Биз Акаев менен Бакиевди бөлүп чакырган жокпуз. Биз бардык экс-президенттерди чакырып жатабыз. Отунбаева, Атамбаев жана азыркы мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков да чакырылат. Бул бириктирүүчү, өлкөнүн тагдырын чече турган жакшы иш-чара болуп калышы ыктымал. Балким Акаев менен Бакиев өздөрүнүн күнөөсүн, жоопкерчилигин моюнга алат чыгаар? Президент Сооронбай Жээнбеков өзүнүн сөзүндө "бир партияга эмес, элге таянам" деп айтты, ал эми курултай - элдин үнү да. Ошондуктан, президент да келип катышып берет деген үмүтүбүз бар.

Уюштуруучулар республикалык курултай апрель айында өтөрүн, ага делегаттарды шайлаш үчүн 24-марттан баштап Жалал-Абад, Талас, Нарын, Каракол жана Ош шаарларында элдик жыйындар өтөрүн белгилешти.

БЭКтин курултайы, 2010-жылдын 17-марты. Архивдик сүрөт.
БЭКтин курултайы, 2010-жылдын 17-марты. Архивдик сүрөт.

Курултайды Баш мыйзамга киргизүү демилгеси жанданды

Өткөн айда айрым саясатчылар курултай институтун Баш мыйзамга киргизип, Элдик курултай системасын башкаруу бийлигине берүүнү сунуш кылышкан.

Уюштуруучулардын бири, мурдагы спикер Мукар Чолпонбаев аталган институт менен бийликтин өзүм билемдик саясатын ооздуктоого мүмкүнчүлүк болот деген пикирин "Азаттыкка" билдирген:

- Өзүм билемдиктин алдын алуу дегенибиз - курултайга өкүлдөр элдин ичинен шайланып келет. Миңден кем эмес, көп массада болот. Айлык акы албай, коомдук башталышта иштешет. Жылына бир жолу чогулуп, чечимдерди кабыл алып, отчет тапшырышат. Ошого жараша иш жүргүзөт. Отчету канааттандырарлык болбой калган аткаминерлер иштен алынат. Мына ушуну элдик көзөмөл деп түшүнөбүз. Ал эми курултайдын өкүлдөрү өздөрү шайланган элге жасаган иши тууралуу маалымат берип турат. Эгер кайсы бир өкүл жолдон тайып, элдин ишеничинен чыкса, аны шайлоочулары чакыртып алышат. Парламент андай мүмкүнчүлүккө ээ эмес, анын кандай жол менен шайланып келип жатканын көрүп жүрөбүз. Партиялык тизме менен келген депутаттар коррупциялык жол менен мандатты партия лидеринен сатып алышат.

Улутчул маанайдагы бир нече уюмдун башын кошкон күчтөр Курултай институтун өлкөнүн Конституциясына киргизүүнү буга чейин да сунуш кылышкан. Алар негизинен президент менен парламенттин үстүнөн көзөмөлдөөчү орган катары "курултайдын макамын Баш мыйзамга киргизиш керек" деген демилге көтөрүп, ал ишке ашпай жатат. Бул демилге апрель айында боло турган курултайдын да күн тартибине киргизилмекчи.

Курултайлар куру сөз бойдон калат

Ошол эле учурда Конституцияга өзгөртүү киргизип, курултай институтун бекемдөө сунушу айрым эксперттер тарабынан катуу сынга алынууда.

"Сереп" эксперттик-изилдөө институтунун жетекчиси Искендер Ормон уулу курултай институту коомдо олуттуу орунга ээ боло албайт деп эсептейт. Анын айтымында, курултайды Баш мыйзамга киргизүү демилгеси парламенттин алсыздыгынан улам келип чыгууда:

- Конституция өзгөрдү. Президенттик шайлоо болду. Шайлоодон мурда да, кийин да көп эле жыйындар өттү. Оппозиция да, бийлик да көп эле жыйын, тегерек үстөлдөрдү өткөрүп жатты. Бирок натыйжа барбы? Баягы эле катышуучулар. Өздөрүнөн башка көпчүлүк укпаган, билбеген чечимдер алыс бара албайт. Менимче, бул курултайда деле жыйынтык чыга турган бир чечимдер болбойт. Тескерисинче, мындай жыйындар таасирдүү адамдардын да сөзү өтүмдүүлүгүн деградациялаган бир процесске айланып калышы ыктымал.

Ынтымак курултайы, 2010-жылдын 24-марты. Архивдик сүрөт.
Ынтымак курултайы, 2010-жылдын 24-марты. Архивдик сүрөт.

2010-жылы апрель окуясынын алдында ошол кездеги президент Курманбек Бакиевдин демилгеси менен Ынтымак курултайы өткөрүлгөн. Аягында курултайдын делегаттары президент Курманбек Бакиевдин өлкөнү жаңылоо боюнча күч-аракеттерин колдоого чакырган резолюция кабыл алышканы белгилүү. Ушундан улам, айрым серепчилер курултай институту да кайра эле бийликтин же оппозициянын кол баласына айланышы ыктымал экенин айтышууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апрель баатыры Мискенбаевди сындады

Апрель баатыры Мискенбаевди сындады
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:15 0:00

Москвадагы курут жыттанган дүкөн

Москвадагы курут жыттанган дүкөн
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:04 0:00

Стамбул: түрк дүйнөсүн даңазалаган боз үй

Стамбул: түрк дүйнөсүн даңазалаган боз үй
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:09 0:00

“Орунча” – эненин ордун баскан өгөй аял

Баткендеги өрүкзар

Топчугүл Шайдулаеванын “Орунча” аңгемеси кыргыз прозасында Мурза Гапаров бийик деңгээлге чыгарып кеткен психологиялык прозанын мыкты үлгүлөрүнүн бири. Айыл адамдарынын жубардай таза мамиле-катыштары, адамгерчиликтин бийик үлгүсүн алдыга жайган ар кыл тагдырлар жазуучунун башка чыгармаларында да негизги орунду ээлейт.

Шалыпаядан башталган турмуш

Аял затынын бийиктиги менен тереңдигин мынчалык таамай тартып койгон кара сөз туундусу кыргыз адабиятында аз эле.

Топчугүл Шайдулаеванын аңгемечилик таланты кийинки кездери катуу чыгып, окурмандардын кызыгуусун арттырууда. Автор мурда деле азыноолок чыгармаларын басма сөзгө жарыялаганы менен бул ишке көжөлүп киришпей, көбүнесе илимий изилдөөлөргө кызыгып кетти көрүнөт.

Бирок ичте буккан чыгармачылык дарамет маалы келгенде жанар тоодой атылып чыгат экен. Топчугүл Шайдулаеванын кийинки жылдары аңгемелерди арбын жазып, көлөмдүү китебин окурмандарга тартуулашынын өзү ушул ойду ырастап турат. Анын үстүнө аңгеме жанры азыркы кезде адабий процесстеги өз ордун таап, карама-каршылыктуу жаңы замандын жасалмасыз сүрөтүн элестүү тартып берүүгө ыңгайлуу болуп чыкты.

Топчугүл Шайдуллаева
Топчугүл Шайдуллаева

Чыгармачылыгын мына ушул чакан баяндоодон баштаган кыргыз жазуучуларынын көбү жүрө-жүрө повесть менен романга качырып, кыскалыкка умтулган чакан жанрдан алыстап кетишкен чакта аңгеме ренессансынын башталышы кандайынан келгенде да жакшы жышаан.

Топчугүл Шайдулаева мына ушул чакан жанрда эле айтайын деген көркөм оюн салттуу баяндоо ыкмасына салып ынанымдуу чагылдырууга жетишти. Анын аңгемелеринде түштүк жергесинин жалаң дыйканчылык, багбанчылык, ак жувазчылык менен жашоо кечирип келаткан эмгекчил адамдарынын кайталангыс образдары сүрөттөлөт. Кезегинде бул тема айтылуу сүрөткер Мурза Гапаровдун чыгармаларында окуган адамдын делебесин козгой турган бийик көркөмдүктө ачылып берилген эле.

Улуттун мына ушул өзгөчөлүү турмушун өзүндөй көрсөтүш үчүн сүрөткер биринчи иретте ошол жерде төрөлүшү керек, боорун жерден көтөргөнү тууган жердин ысыгына күйүп, турмуш казанында кайнап чыгышы абзел. Ансыз жашоо ыңгайы, каада-салты, тили, турум-турпаты жагынан кадыресе өзгөчөлүү улутташтарыбыздын өзгөчөлүү дүйнөсү толук ачылбай калышы мүмкүн.

Топчугүл Шайдулаеванын аңгемелеринде баяндалган турмуш бирде катаал, экинчи жагынан эсте каларлык кызыктуу да. Айталы, үшүктөн өрүкзарын сактап калыш үчүн түтөткү салып жаткан аялдын үмүт-тилеги эч кимди кайдыгер калтырбайт. Көчөт кызына атилес көйнөк алып бергени келген атанын базардан акчасын алдыртып шаабайы сууп, үйүнө кайтышы же болбосо аксакалдардын көөнүн кыя албай улам күйөөгө чыгууга мажбур болгон зайыптын аянычтуу тагдыры – мунун баары айылдын жасалмасыз нукура турмушу окурмандын көз алдында чубалып өтөт. “Орунча” ушул катардагы бир кыл тагдырлардан анча деле айырмаланбаган, бирок өмүрүн башкалар үчүн курмандыкка чалган кеңпейил аялдын улуулугу менен бийиктигин даңазалаган чыгарма.

"Бүсара, бери келчи..."

Эң алды окурмандарга “орунча” деген аттын чоо-жайын түшүндүрө кетели. Жакын адамынын ордун басып, ошонун бу тирүүлүктөгү милдетин өзүнө алган, башкача айтканда, өз жашоосун башкаларга айныксыз арнап койгон улуулук мына ушул аңгемеде бар көркү менен ачылган.

Аңгемедеги каарман Бүсаранын эмнеликтен орунча болуп калышынын маани-жайын автор мындайча түшүндүрөт:

"Карачач кемпирдин үй-бүлө күтүп, бараан-шараан жашап жаткан жалгыз кызы төрөттөн капыс каза болуп, кайгыга мөгдөп жыл бою үйүнөн чыкпай жатып калды. Анын акыбалы күйөө баласын да, кызынан калган беш небересин да чочутту, бул да өлүп калабы деп коркушту. Күн жылып, алашалбырт жаз башталган маалда капкара болуп, арыктаган кемпир өйдө болду. Ал ичинен сызып, сызып бир чечимге келгендей, күч менен ордунан эптеп турду да сыртка чыкты. Эки күндөн кийин неберелеринин эң улуусун ээрчитип алып төркүндөрүнө, кошуна айылга жөнөп кетти. Таш боор тагдырга моюн сунган кемпир бул айылдан күйөө баласына келинчек издеп жүрдү. Тагыраагы, кызынын ордун баскан өзүнө орунча кыз, неберелерине орунча апа издеп жүрдү. Кемпир бул ишти бүткөрмөйүн эч жакка кетпесин түшүнгөн, анын акыбалына боор ооруган туугандары жапырт кол кабыш кылып, айылдагы эки ирет күйөөгө тийсе да төрөбөй ажырашкан, көзү өтүп кеткен алысыраак туугандарынын кызы Бүсара аттуу жаш келинди таап беришти. Карачач аны түз эле үйүнө өзү ээрчитип келди.

Бүсара анын үйүндө бир айга чамалаш туруп калды. Карачач кемпир сандыгын ачып келинди жасанта кийинтип, “Бул менин орунча кызым, жакында кызымдын ордун басып, балдарына эне болот” деп айылдагыларга ачык эле тааныштырып, той-аштарга өзү менен кошо ээрчитип жүрдү. Кызынын ашын бергенден кийин Бүсараны кемпир өз колу менен күйөө баласынын үйүнө узатып, күйөөгө берди. Ошол, ошол Бүсара “орунча кыз”, “орунча аял”, “орунча эне” болуп калды. Ал аз келгенсип, кайнилери да аны “орунча жеңе” дешет, ошентип отуруп өз аты биротоло өчүп “ орунчага ” айланды да калды".

Шайырбек Эркин уулу
Шайырбек Эркин уулу

Орунча демекчи, бул ысымдын чоо-жайын жазуучу жана журналист Шайырбек Эркин уулу мындайча чечмелейт:

- Бирөөнүн ордуна келгенде ошентип атап койгон салт бар, айрыкча ушул Баткен жакта. Аңгеменин аталышы бекеринен эмес. Бүсараны Карачач кемпир өзүнүн кызы кылып, күйөөгө узатып атпайбы. Автор ошол кыска аңгемеге терең ойду, турмушту батырып койгон. Мындагы философия – бир адамдын турмушу камтылганы менен адамдар ортосундагы айтылбаган мээрими, арзуусу, жаркын, жарык мамилеси ачылып берет. Карачач кемпирдин кызынын ордуна башка эле келинди кыз кылып, аны кызынын ордуна күйөөгө узатышынын өзү эмне деген философия, эмне деген турмуштук сабак.

Бүсаранын улуулугу анын балдарга, күйөөсүнө жасаган мамилесинен билинип турат. Элдин сыйына татып отурат. Жазуучу мээрман аял аркылуу үй-бүлө үчүн өзүн садагага чапкан бийик адамгерчилик сапаттарды ачып берген. Мындай нерсе ар бир эле аялдын колунан келбейт, муну ар бир эле жазуучу жаза албайт. Топчугүл эженин аңгемелерин окуганда Баткендин өрүкзарын, шалы талааларын аралап кеткендей болосуң.

Бүсаранын тагдыр жолу башталган кезинен эле катаал да, татаал да чыккан. Алысыраак тууганы деген Карачач кемпирдин айткан-дегенине макул болуп, бейтааныш шарт-жагдайга көнүп, энелик милдетин чын дилден аткарууга бел байлайт, жетим калган балдарга апа, күйөөсүнүн “орунча” аялы болуп, турмуштун дагы бир сыноосунан өтөт.

“Бүсара буга териккен эмес. Ал бала-чакалуу, эрлүү болуп калганы үчүн баарынан да Карачач кемпирге ыраазы эле. Ал орунча болууга бар аракетин жасады. Карачач кемпирди өлөөр-өлгөнчө эне катары карап бакты. Энесинен эрте калган биринен бири кичинекей балдарды жакшы көрүп, мээримин төгүп чоңойтту. Бүсара баарына жакты, балдарга да, күйөөсүнө да, кемпирге да, айыл-апа, тууган-туушканга да. Ал өзүнүн “орунча” атына эбак көнүп бүткөн. Кокус күйөөсү аны өз атынан чакырып калса чоочуп кетчү. Анткени ал бир өтө маанилүү, олуттуу нерсени айтаарда же ачуусу келгенде муну өз атынан чакырып калчу. Жай учурда күйөөсү муну Бүсара дебейт эле”.

Жаңы үй-бүлөсүнүн оор түйшүгү Бүсаранын мойнуна түшөт, жаз келгени шалы эгип, үйдө ооруп жаткан күйөөсүн багып, баарына кайыл болуп турмуш арабасын жалгыз өзү тартат. Шалы эккен дыйкандын түйшүгүн автор мындайча сүрөттөйт:

Шалы талаасы, Баткен
Шалы талаасы, Баткен

“Ошол күнү жамгыр катуу жаады, күндүн күркүрөгөнү сайды жаңыртып, ага кошул кетмен көтөрүп ары-бери чуркаган шалыкерлердин бири-бирине кыйкыра сүйлөгөнү, шалыпаяны улам жиреп кирип келаткан албуут дарыя шоокуму бир заматта бир айыл элин чакчелекейге салды.

Али бой жете элек эки өспүрүм уулдары менен шалыпаясын селден коргоп, улам балдары сайдан ташыган таштарды шалы четине тизип, аларды чым менен бекитип, кара терге түшүп жаткан Бүсаранын оюнан үйдө төшөктө ооруп жаткан эри кетпей турду. Жарым жылдан бери ооруйт, айыгып кетээр бекен? Кара ишке жарабай калды. Күн санап алдан тайып баратат. Кетмени менен чым оодарып жаткан Бүсаранын колдору өзүнүкү эместей, кыймылы башка, кетмени улам колунан ыргыйт, башындагы жоолугу сыйгаланып бетине түшөт, буттары баткакка тайгаланат, жаны жер тартат. Бирок жаан жаап, баары жапа тырмак күрүч камын жеп жатса бу кантип отуруп алат. Баари бир ал күч менен боюн жыйнап, элге окшоп шалыпаясынын четтерин бекемдей берди. Тегерегиндегилерге сыр алдырбады”.

Жазуучу жөнөкөй турмуштук деталдар аркылуу каармандын психологиялык абалын ачканга уста. Ошондой эпизоддордун бири.

“- Бүсара, бери болчу… – Күйөөсү каргылданган үнү менен тилин араң күрмөгөндөй сезилди. Келин эрине “жалт” карады да жүрөгү аңтарылып кетти. Анын көздөрү башкача эле. Ал аялын ушундай бир карады дейсиз, анда ага деген мээрим да, ыраазылык да, жакшы көрүү да, коштошуу да баары, баары турду… Бүсара бул көздөрдү карай албай күйөөсүнүн жаздыгынын четине бети менен кулады. Үнсүз ыйлай берди. Өлүм алдында жаткан эркек аялынын суу болгон чачтарынан шалыпаянын жытын туйду, дайра боюнун шамалын сезди. Шалдыраган денеси чыйрала түштү”.

Күйөөсү ооруканага кетип баратып айылдаштарына дагы бир аманатын айтат:

“Агайын туугандар, не бар, не жок, чакырганым, мындан ары менин аялымды “орунча” дебей өз ысымынан “Бүсара” деп айтып жүргүлө, Бүсара орунчадан өзгө айланды. Силерден өтүнүчүм да, айтаар керээзим да ушул… – Ушул сөздөрүн эптеп айткан күйөөсү ооруканага баргандан кийин көп өтпөй каза болду”.

Он жылдай чогуу жашап калган күйөөсүнүн акыркы сөзүн аткарып Бүсара балдарын чоңойтуп, аларга эне болуп, аялдык милдетин так аткарат. Бирок айылдаштарынын ага коюлган “орунча” деген аты жоголбой, кийин кемпир болуп каза болгондо да “Орунча” өлүптүр деген кабар тарайт.

Өрүк-эне

Белгилүү кинорежиссёр Темир Бирназаров Топчугүл Шайдулаеванын чыгармаларынын негизинде кыска метраждуу көркөм тасма жаратуунун камында жүрөт. Анын пикиринде, Шайдулаеванын аңгемелеринде кызыктуу адам тагдырлары чагылдырылган.

Темир Бирназаров
Темир Бирназаров

- Биздин реалдуулукту психологиялык жагынан кылдат ачып берет. Ар бир чыгармасында тагдыр бар. Ушунусу менен айырмаланат. Кичинекей окуя аркылуу жазуучу каармандын дүйнөсүн, ошол мезгилдин мүнөзүн ачып, ошонусу менен башкалардан айырмаланат. Анын аңгемелеринин баары эле сонун. Маселен, “Өрүк-эне” аңгемесинде эне-кыздын тагдыры өрүк менен символдоштурулуп берилет. Мындай теманы кыргыз же дүйнөлүк адабияттан мен жолуктура элекмин. Кичинекей “Азапка салган айыз” деген аңгемеси бар. Эми мындай теманы жазыш үчүн кыздын азабын, психологиялык толгонууларын, кыйналган жан дүйнөсүн мыкты билиш керек. Ушул дүйнөлүк кинодо козголо элек тема.

Эженин аңгемелерин кыска метраждуу кино кылып тартсак деп ойлоп жүрөм. Жакында “Көрүстөндө” деген чыгармасын окуп калдым. Жазуучу аялдардын, өзгөчө кыздардын турмушун кылдат, ишенимдүү чагылдырат. Биз миграция тууралуу бир чыгарма тартсакпы деп ишти баштадык эле. Ал качан ишке ашары белгисиз, каражат деген кармап турат. Жазуучунун чыгармалары негизинен аялдар жөнүндө. Жүүнү бош эркектердин аркасында аялдар турат. Ошол аялдар өздөрүн курмандыкка чалып жиберишет. Турмушта андайлар көп. Мунун баары турмушту, аны кантип чагылдырууну мыкты билгендиктин натыйжасы.

Улут адабиятында буга чейин терең чагылдырыла элек өрүкзарлуу өрөөндүн көркөм дүйнөсү Топчугүл Шайдулаеванын аңгемелери аркылуу окурмандын көз алдынан өтөт. Бажырайып ачылган өрүк гүлдөрү, ары оонап – бери оонап агып аткан чоң дайранын боюнда шахмат сындуу чакмактарга бөлүнгөн шалыпая, мээнеткеч элдин күндөлүк түйшүгүнө жашырылган кайталангыс адам тагдырлары көркөм дүйнө катары экинчи өмүрүн өтөөдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ормон уулу: Орусиянын өзгөрүшү кыйын

Искендер Ормон уулу.

Орусиядагы шайлоонун Кыргызстандагы илеби, орус жарандарынын көбөйүшү жана анын оң-терс жагы туурасында эксперт Искендер Ормон уулу менен маекти сунуш кылабыз.

“Азаттык”: Орусиядагы шайлоонун алгачкы жыйынтыгы боюнча Владимир Путин 76 пайыздан ашуун добуш менен жеңишке жетип, төртүнчү жолу президенттикке шайланып жатат.

Ал азырынча конституциялык реформалар болбосун, бирок келечекте ийгиликтер күтүп турганын билдирди. Орусияны кандай өзгөрүүлөр күтүп турат?

Орусиянын президентин шайлаш үчүн орус элчилигинин алдында кезекте турган орус жарандары. 18-март, 2018-жыл.
Орусиянын президентин шайлаш үчүн орус элчилигинин алдында кезекте турган орус жарандары. 18-март, 2018-жыл.

Искендер Ормон уулу: Акыркы үч-төрт жылда Москванын дүйнөдөгү чоң өлкөлөр менен мамилеси Крымга, Украинага, Жакынкы Чыгышка байланыштуу катаалдашып кеткен. Бул алака келечекте ого бетер оорлошчудай.

Орусия буга чейинки тышкы саясатын бир аз жумшартабы же азыркыдай эле аскерге таянып, күчкө салабы? Путиндин акыркы шайлоо алдындагы убадаларына же билдирүүлөрүнө көз салган талдоочулардын айтымында, Орусия экономикада салкын саясат жүргүзүп, тышкы саясатта мурдагы багытын улантат. Ошондуктан Орусиядан өтө тездик менен болчу өзгөрүүлөрдү жана оң натыйжаларды күтүү кыйыныраак.

“Азаттык”: Талдоочулар, эксперттер шайлоонун жыйынтыгы ушундай эле болот деп күттү беле?

Искендер Ормон уулу: Ооба, айтылып эле келбедиби. Жада калса шайлоого келгендердин саны, Владимир Путиндин канча пайыз добуш алары да айтылган. Аз эле айырма болбосо, ошондой эле жыйынтык болду.

“Азаттык”: Кыргызстандагы орус жарандарынын жигердүүлүгү, көбөйгөнү талкууга түшүп жатат. 13 миңден ашуун жаран добуш берүүгө катышкан экен. Бул мыйзам ченемдүү көрүнүшпү?

Искендер Ормон уулу: Ооба, консулдук 20 миңдей шайлоочу бар экенин билдиргенин маалымат каражаттары жазышкан. Бирок ошонун ичинен 13 миңи катышканы бир тараптан алардын аз эмес экенин, экинчиден аябай жигердүүлүгүн көрсөтүп турат. Алардын көбү пенсия курагындагы улуу адамдар экени байкалды.

Бир убакта Орусиянын жарандыгын алып коюп, ал жактын пенсиясы менен Кыргызстанда жашоо ыңгайлуу, арзан деген түшүнүк менен кайра кайтышкан го деп божомол кылсак болот. Бирок албетте, изилдене турган маселе деп ойлойм.

Орусиянын президентин шайлоого катышып жатышкан Кыргызстандагы орус жарандары. 18-март, 2018-жыл.
Орусиянын президентин шайлоого катышып жатышкан Кыргызстандагы орус жарандары. 18-март, 2018-жыл.

“Азаттык”: Негизи эле Кыргызстанда орус жарандыгын алгандардын көбөйүшүнүн оң-терс жагы эмне?

Искендер Ормон уулу: Чакан өлкө үчүн коркунучтуу. Эгер мыйзамдары жакшы иштеген, демократиялык баалуулуктарды туу тутуп, адам укуктарын сактаган, жалпы эле дүйнөдөгү рейтиндерде алдыңкы орунда турган өлкөлөр менен ушундай болсо сүйүнө турган көрүнүш болмок. Бирок тышкы, ички саясатын күчкө салып алып барган, бир аз агалык, жада калса кожоюндук мамиле кылган өлкө болсо - бул көрүнүш кандай максатта колдонулуп кетерин айтыш кыйын. Билинбеген нерседен дайыма этият болуш керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкектин планы: метро куруу кыялы

Бишкектин борбордук бөлүгүнүн пландалган макети

Бишкек шаарынын деталдуу планы дээрлик даяр болуп калды. Борбордук аймактарды камтыган бул долбоор бир айдын ичинде кабыл алынышы мүмкүн. Бирок Жогорку Кеңештин депутаттары бул документ дагы деле чийки экенин айтып чыгышты. Эл өкүлдөрү пландын кечеңдегени коррупцияга жол ачып жатканын белгилешти. Бул боюнча маселелер Бишкектеги жыйында талкууланды.

Бишкек шаарынын башкы планына негизделген деталдуу пландоо долбоорунда адистер калаанын борбордук бөлүктөрүн гана эсептеп чыгууга үлгүрүшкөн.

Тагыраагы түндүк жагынан Жибек Жолу, түштүк жагынан Ахунбаев көчөсү, чыгыш жагынан Курманжан Датка – Шабдан Баатыр көчөлөрү (мурдагы Алматы көчөсү) жана батыш жагынан Садырбаев – Фучик көчөлөрүнүн ички жагы каралган.

Архитекторлор бул ортолукта үйлөрдүн, имараттардын жайгашуусун жана бийиктигин, жол жана транспорт маселелерин уюштурууну, мектеп, бала бакча жана башка социалдык жайлардын санын киши башына жараша курууну аныкташкан. Жашылдандыруу жана ирригациялык иш-чаралар да камтылган.

Деталдуу пландын бир көрүнүшү
Деталдуу пландын бир көрүнүшү

Шаар куруу жана архитектура боюнча мамлекеттик долбоорлоо институтунун адиси Рысбек Көкөев деталдуу пландын маанисине токтолду:

- Биз деталдуу пландоо үчүн бөлүп алган аянт 3 миң 540 гектарды түзөт. Учурда бул кварталда 276 миң адам болсо, анын 350 миңге өскөн учуру эске алынды. Ошого карап башка сандарды иштеп чыктык. Эффективдүү даярдоо үчүн биз бул бөлүктүн өзүн да алты топко бөлүп алып, деталдуу пландарды ошонун негизинде жүргүздүк. Мындай деталдуу пландоо эгемендик алган жылдардан бери чоң аянтчаны алган биринчи документ.

Көкөевдин айтымында, кеп болуп жаткан борбордук кварталда учурда 53 бала бакча болсо келечекте дагы 77 бакча, 45 мектептин үстүнө 15 мектеп кошулуп курулушу керек.

Адистер жолдогу тыгын маселесин чечүү үчүн каттамды жеңилдетчү кошумча жана айланма жолдорду салууну сунушташкан. Ага улай алар борбордук бөлүктө жер үстүнөн жүрүүчү алты метро (трамвай сыяктуу) линиясын куруу керектигин белгилешет.

Үч деңгээлдүү автотоктотмо
Үч деңгээлдүү автотоктотмо

Ал эми автоунаа токтотуу жайын чечүү үчүн борбордук бөлүккө үч-төрт кабаттуу кыркка жакын гараж түшүшү керектигин эсептешкен. Алар ар бир гаражды 500дөн автоунаа бата тургандай салыш керек дешет. Документте гараждын үстүнө жашыл зона уюштуруп, ага балдар аянтчасын же сквер кылуу планы жазылган.

План чийкиби?

Жогорку Кеңештин Транспорт, коммуникациялар, архитектура жана курулуш боюнча комитетинин көчмө жыйынында шаар куруу жана архитектура боюнча мамлекеттик долбоорлоо институтунун адистери бул айтылгандар деталдуу пландагы айрым эле нерселер экенин айтышты. Алар калганын документтен, макеттен жана карталардан кенен таанышууга болорун белгилешти. Бирок ага карабай депутаттар документ ушул күнгө чейин чийки болуп жатканын сынга алышты.

Депутат Тынчтыкбек Конушбаев өзгөчө Бишкек шаарынын борборунда үйлөр канча кабат түшүшү керектиги так жазылбай калганын айтты. Ал муну коррупцияга жол ачат деди:

- Ачык айталы, шаардын кебетеси уяларлык болуп калды. Бардык жерде башаламан курулуштар. Эч чечилген жок. Мына эми деталдуу пландоо долбоору дегенден кийин мында максат, идея болуш керек. Өзгөрүү болушу керек. Силер керек болсо борбордук көчөлөрдө канча кабаттуу үйлөр курулушу керектигин ачык жазбапсыңар. Муну менен силер коррупцияга жол ачып жатасыңар. Же буга чейин курулган үйлөргө уруксат берип коюп, жасаган мыйзамсыз иштериңерди жаап-жашыруу үчүн деталдуу планды каалагандай кылып жазып атасыңар.

Бишкек шаарынын деталдуу планын жазгандар болсо калаада үйдү сегиз кабаттуу кылып курууга кеңеш берилгенин, андан бийигин куруу сейсмикалык жана башка жагдайларды эсепке алуу менен уруксат берилерин билдиришти. Алар ошондой эле борбордо 35 кабатка чейин үй куруу мүмкүн экенин ачыкташты.

Деталдуу пландоодогу эскиздердин бири
Деталдуу пландоодогу эскиздердин бири

Бирок жыйынга катышкан башка бир депутат Калдарбек Баймуратов болсо деталдуу план даярдалып бүткөнчө шаарда үйлөр, соода жайлары жана башка имараттар курулуп бүтүп калганын билдирди. Ал объекттер курулуп бүткөндөн кийин план ошого ыңгайлашып өзгөртүлүп жатканына токтолду:

- Кайсы жерде сегиз кабат, кайсы жерде 20 кабат куруларын ачык жазган эмессиңер. Муну менен силер үй курган ишкерлерге эле ыңгайлашып жатасыңар. Ишкерлер бир архитекторго айтып үйдүн долбоорун жасайт, ал архитектор силерге келип "мындай кылалы" дейт. Ал эми силер аны планга киргизип коёсуңар. Анан ызы-чуунун баары ошондон чыгып жатат. Курулуштар эч кандай башкы план боюнча кетпейт, башаламан курулуп келет. Бул деталдуу план студенттин дипломдук ишине эле окшош болуп калыптыр.

Шаар куруу жана архитектура боюнча мамлекеттик долбоорлоо институтунун директору Жыргалбек Асаналиев коррупцияга жол бербеш үчүн планды эртерээк кабыл алуу керек деди:

- 2006-жылы башкы план кабыл алгандан бери биз депутаттарга болобу башкасына болобу деталдуу планды эртерээк абыл алышыбыз керектигин айтып, жазып келатабыз. Эгер бул планды иштеп чыгууга эрте акча бөлүп, 5-6 жыл мурда эле кабыл алганыбызда ошол "коррупциялык" делип жаткан иштерге жол берилбейт болчу. Мунун баарын даярдоого акча керек эле. Мына бүгүнкү күндө Бишкекти деталдаштыруу планын даярдоого 20 млн сомдой каражат жумшалып жатат. Бирок ушул акчаны алыш үчүн биз беш жылдап түшүндүрүп жүрүп алдык. Ошол акча колго кеч тийген үчүн аягы ушул күнгө келди.

Жогорку Кеңештин депутаттарынын көчмө жыйынына катышкан Бишкек шаарынын вице-мэри Бакытбек Дюшембиев жана калаанын башкы архитектору Асхат Түлебердиев деталдуу планды бир ай ичинде кабыл алынарын убада кылышты.

Маалым болгондой, Бишкек шаарынын башкы архитектуралык планы 2006-жылы кабыл алынган. Ал борбордун 2025-жылга чейинки инфраструктуралык өнүгүүсүн көзөмөлдөйт. Ага чейин Бишкектин бардык аймактары деталдуу пландалып бүтүп калышы керек эле. Азырынча борбордук бөлүк да деталдаштырылган жок, четки бөлүктөргө жана жаңы конуштарга кезек жетчүдөй эмес.

Бишкектин түкшөмөл жараткан планы
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:54 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Той өткөрүүнүн жаңы эрежеси сунушталды

Эксперттер тобу тойлордун жаңы жол-жобосун сунуш кылууда.

Азыркы тойлордогу ысырапкорчулукту азайтуу жана улуттук баалуулуктарды эске алуу менен өткөрүү демилгеси көтөрүлүп жатат. Бул үчүн эксперттер тобу тойлордун жаңы форматын же эрежесин сунуш кылууда.

“Арай көз чарай” талкуусуна окумуштуу, филология илимдеринин доктору, профессор Үмүт Култаева, Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин маалымат борборунун башчысы Жийде Зоотбекова, алып баруучу жана тамада Эркин Рыскулбеков катышты.

“Азаттык”: “Аш көп болсо каада көп” дегендей, азыр элдин жашоо деңгээли жогорулаган сайын аш-тойлор улам катуу дуулдап, чыгымы эселеп, жаңы ырым-жырым, салттар пайда болуп атат. Ал эми тойду өткөрүүнүн кандай эрежелери сунушталып жатат?

Үмүт Култаева
Үмүт Култаева

Үмүт Култаева: Той боюнча жалпы эле коомдук пикирди эске алуу зарылчылыгы келип турат. Ошондуктан бул эрежени иштөөдө жалпы эле элибиздин каада-салтты билген интеллектуалдары жандуу катышат деген ойдобуз.

Биринчиден, тойдун убактысын чектөө маселеси бар. Анткени ушул нерсе адамдын интеллектуалдык да, башка дагы мүмкүнчүлүктөрүнө зыянын тийгизип жатат. Көп тойлордо, өзгөчө кыргыздар саат 5ке чакырып, 6-7де баштайт. Айрым учурда бешбармагы бышпайт, дагы саат түнкү бирге чейин созулат. Эгер баш-аягын эсептей турган болсо бир сутканын 10 сааты ошого кетет экен. Мындан улам кийинки күндө пайдалуу иштин коэффициенти такыр нөлгө түшүп, бүтүндөй жумуш ордуна да зыянын келтирип жатат деген көз караштабыз.

Тажикстан: той азайса экономика оңолот

Тажикстан: той азайса экономика оңолот

Тажик бийлиги тойлорду көзөмөлгө алган мыйзам ишке кирген он жылдан бери өлкө тургундары 18 млрд сомони үнөмдөшкөнүн айтып чыкты

Экинчиден, тойдун эң асыл максаты - бата берүү унутулуп, анын ордуна атаандаштык, байлыкты, байланышты көрсөтүү сыяктуу нерселерден арылуу жолун издеп жаткан учур.

Андан сырткары тамадалардын бардыгы эле талапка ылайык, элдин руханий дүйнөсүнө төп келген сөздөрдү сүйлөбөй турганы айтылып жатат. Элдик салтта болгон, элдин жакшылыгын белгилөөчү иш-чараны шоуга өткөрүп жиберүүнү токтотуу маселеси көтөрүлүп жатат.

Ошондуктан тойлордун жаңы форматын иштеп чыгыш үчүн сценарийлерге сынак жарыялоо зарыл деген чечимге келдик.

Башка өлкөлөрдө муну токтотуунун башка чаралары көрүлүп жатат. "Мыйзам" деп өтө катуу сөз колдонгондун кереги жок, балким "эреже" деген туура болот. Биздин кудагыйлардын бирөө “мурда тойго чакырбадың деп таарынчу элек, азыр кубанып калдык” деп айтты эле. Тойго чакырганда кандайдыр бир зааркануу пайда болуп калды. Тойдун саны көбөйдү. Мисалы, маараке деген кыргыздын дүйнө таанымында жок эле нерсе. Азыр ага өтө эле берилип кеттик.

“Азаттык”: Тамадаларга сын да арбын. Азыр тойду ар ким өз алына жараша, өздөрү каалагандай өткөрүп, алып барып жатышат. Эгер жаңы эреже, сценарий сунуш кылынса, аны той ээлери, тамадалар колдонобу?​

Эркин Рыскулбеков
Эркин Рыскулбеков

Эркин Рыскулбеков: Мен жогоруда айтылган көп пикирлерге кошулбайм. "Казанчынын өз эрки, кайдан кулак чыгарса” дейт эмеспи. Кыргыз деген "бир жылда бир меймандарды чогултам, жыйнаганымды чачам" деп той кылат.

Албетте ыплас, туура эмес көрүнүштөр көп. Чакырып алып "мага майка, байпак алып келгиле" деген туура эмес оюндарды уюштуруп, өтө көп даамдардын баарын коюп ысырапкорчулук көрүнүп жатат. Бирок мунун баары эволюциялык жол менен оңдолушу керек деп ойлойм.

Төрт-беш жылдын ичинде убакыт өзү оңдоп кетет окшойт деп ойлойм. Анткени мындан үч-төрт жыл мурда чет мамлекеттен ырчыларды чакыруу өтө популярдуу эле.

Мисалы, мен алып барган тойлордо "Boney M", Батырхан Шукенов, Авраам Руссо жана башка ырчыларды көрүп калдым. Азыр алардын ордун жергиликтүү ырчылар басып, мурдагыдай 400-500 кишилик тойлор азайды. Ресторандар да ошого ылайыктап, отургучтардын санын азайтып, залдарды кичирейтип атат.

Бизде Жумгалда мурда киши кайтыш болгондо боз үйгө маркумдун кийимдерин илип коюшчу. Келгендер кийимдерди алып келип иле берчү. Адамдар ошол салттын керек эмес экенин, туура эмес экенин өздөрү түшүнүп, өздөрү эле чектеп коюшту. Аны мыйзам менен эч ким чектеген жок. Той да, андагы убакыт да ошол сыңары бара-бара кыскарышы ыктымал. Бирок "тойдон тажадым" деген кесир.

“Азаттык”: Жаңы сунушталган эрежелердин ичинде атамекендик өндүрүшчүлөрдү колдоп, жергиликтүү ишкерлер өндүргөн азыктарды сатып алуу, колдон-колго өткөн калпак, чепкенден баш тартуу, маданият ысырабынан качуу тууралуу да сунуштар бар экен. Маданият министри Султан Жумагулов да мунун ордуна агартуучу, билим берүүчү нерселерди тартуу кылуу сыяктуу демилгелерди көтөрүп жүрөт. Министрлик бул демилгелерди колдойбу?​

Жийде Зоотбекова
Жийде Зоотбекова

Жийде Зоотбекова: Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин алдыга койгон максаттарынын бири ушул деп айткыбыз келет. Министр Султан Жумагулов тойдогу ысырапкорчулукту, өздөрү деле көп кийбеген кийитти толугу менен жок кылып салбаса да азайтуу демилгесин көтөрүп жүрөт.

Бир жылда кийитке эле миллиондогон акча кетет экен. Ошолор кийилбей сандыкта катылып туруп, кайра кожойкеге кайткан учурлар болорун айтып жүрүшөт. Ошонун ордуна кыргыз экономикасына салым кошо турган белектерди, жергиликтүү кол өнөрчү, ишкерлердин колунан чыккан буюмдарды алып пайда келтирсек деген максат.

Министрлик түп-тамыры менен жок кылып, "мындай максатта тойду алып баргыла" дебей, социалдык роликтерден, үгүттөн баштоону туура көрүп жатат. Ошол эле учурда туура тамактануу зарыл, болбосо бешбармак жеп, артынан татуу жеп жатып алгандан кийин эртеси ооруп калган учурлар да бар.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз:

Тойду жаңы эреже менен өткөрүңүз
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:31 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG